ఓక్లహోమా

వికీపీడియా నుండి
ఇక్కడికి గెంతు: మార్గసూచీ, వెతుకు
State of Oklahoma
Oklahoma యొక్క ఫ్లాగ్ Oklahoma యొక్క రాష్ట్రం ముద్ర
Flag ముద్ర
ముద్దుపేరు (లు): Sooner State
లక్ష్యం (లు): Labor omnia vincit (Latin)
Map of the United States with Oklahoma highlighted
అధికారిక భాష (లు) None
డెమోనిమ్ Oklahoman; Okie (colloq.)
రాజధాని Oklahoma City
అతిపెద్ద నగరం Oklahoma City
ప్రాంతం  U.S. లో 20th స్థానం
 - మొత్తం 69,898 sq mi
(181,195 km2)
 - వెడల్పు 230 miles (370 km)
 - పొడవు 298 miles (480 km)
 - % నీరు 1.8
 - అక్షాంశం 33°37' N to 37° N
 - రేఖాంశం 94° 26' W to 103° W
Population  U.S. లో 28th స్థానం
 - మొత్తం 3,687,050 (2009 est.)
 - Density 52.7/sq mi  (20.34/km2)
U.S. లో 36th స్థానం
ఔన్నత్యము  
 - ఎత్తైన ప్రదేశం Black Mesa[1]
4,973 ft (1,515 m)
 - సగటు 1,296 ft  (395 m)
 - అత్యల్ప ప్రదేశం Little River[1]
289 ft (88 m)
Admission to Union  November 16, 1907 (46th)
Governor C. Brad Henry (D)
Lieutenant Governor Jari Askins (D)
Legislature {{{Legislature}}}
 - Upper house {{{Upperhouse}}}
 - Lower house {{{Lowerhouse}}}
U.S. Senators James M. Inhofe (R)
Thomas A. Coburn (R)
U.S. House delegation 4 Republicans, 1 Democrat (list)
Time zones  
 - all of the state (legally) Central: UTC-6/-5
 - Kenton (informally) Mountain: UTC-7/-6
Abbreviations OK Okla. US-OK
Website www.ok.gov

ఓక్లహోమా (/[unsupported input]ˌkləˈhmə/)[2] అనేది అమెరికా సంయుక్త రాష్ట్రాల దక్షిణ మధ్య ప్రాంతంలో ఉన్న ఒక రాష్ట్రం. 68,667 చదరపు మైళ్ల (177,847 km²) విస్తీర్ణం కలిగిన ఈ రాష్ట్రంలో 2009లో 3,687,050 మంది పౌరులు నివసిస్తున్నట్లు అంచనా వేశారు,[3] ఇది దేశంలో అత్యధిక జనాభా కలిగిన రాష్ట్రాల్లో 28వ స్థానంలో ఉంది మరియు విస్తీర్ణంపరంగా 20వ అతిపెద్ద రాష్ట్రంగా పరిగణించబడుతుంది. ఈ రాష్ట్రం పేరు చోక్టావ్ పదాలైన ఓక్లా మరియు హుమ్మా నుంచి ఉద్భవించింది, దీనికి "ఎర్ర జాతీయులు" అనే అర్థం వస్తుంది,[4] అనధికారికంగా దీనిని ది సూనర్ స్టేట్ అనే మారుపేరుతో కూడా గుర్తిస్తారు. ఓక్లహోమా భూభాగం మరియు ఇండియన్ భూభాగం కలయికతో నవంబరు 16, 1907న ఈ రాష్ట్రం ఏర్పాటు చేయబడింది, ఇది సమాఖ్యలో ప్రవేశించిన 46వ రాష్ట్రం. ఈ రాష్ట్రంలో నివసించే పౌరులను ఓక్లహోమన్లు గా గుర్తిస్తారు, ఓక్లహోమా సిటీ దీని రాజధానిగా మరియు ఈ రాష్ట్రంలో అతిపెద్ద నగరంగా ఉంది.

ఓక్లహోమా సహజ వాయువు, చమురు మరియు వ్యవసాయ ఉత్పత్తులకు ప్రధాన ఉత్పత్తిదారుగా ఉంది, దీని యొక్క ఆర్థిక వ్యవస్థ విమానయాన, ఇంధన, టెలీకమ్యూనికేషన్స్ మరియు బయోటెక్నాలజీ రంగాలపై ఆధారపడివుంది.[5] వేగంగా అభివృద్ధి చెందుతున్న ఆర్థిక వ్యవస్థను కలిగివున్న ఓక్లహోమా దేశంలో తలసరి ఆదాయ వృద్ధి మరియు స్థూల జాతీయోత్పత్తి వృద్ధిపరంగా అగ్రస్థానంలో ఉన్న రాష్ట్రాల్లో ఒకటి.[6][7] ఓక్లహోమా సిటీ మరియు తుల్సా నగరాలు ఓక్లహోమా రాష్ట్ర ప్రధాన ఆర్థిక పట్టుకొమ్మలుగా ఉన్నాయి, సుమారుగా 60 శాతం మంది ఓక్లహోమన్లు వారి యొక్క మహానగర గణాంక ప్రాంతాల్లో నివసిస్తున్నారు.[8] విద్య మరియు ఆరోగ్య రంగాల్లో ఈ రాష్ట్రానికి మిశ్రమ చరిత్ర ఉంది, దీని యొక్క అతిపెద్ద విశ్వవిద్యాలయాలు NCAA మరియు NAIA అథ్లెటిక్ సంఘాల్లో పాల్గొంటాయి, రెండు కళాశాల అథ్లెటిక్ విభాగాలు అమెరికా చరిత్రలో అత్యంత విజయవంతమైనవిగా పరిగణించబడుతున్నాయి.[9][10]

చిన్న పర్వత శ్రేణులు, ప్రేరీలు మరియు తూర్పు ప్రాంత అడవులు కలిగివున్న ఓక్లహోమా రాష్ట్రంలో ఎక్కువ భూభాగం గ్రేట్ ప్లెయిన్స్ (విశాల మైదాన ప్రాంతాలు) మరియు U.S. అంతర్గత ఎత్తైన భూముల్లో ఉంది-ఇది కఠినమైన వాతావరణ పరిస్థితుల పీడిత ప్రాంతంగా గుర్తించబడుతుంది.[11] జర్మన్, ఐరిష్, బ్రిటీష్ మరియు స్థానిక అమెరికన్ సంతతి ప్రాబల్యం కలిగివుండటంతో, ఇక్కడి పౌరులు 25 కంటే ఎక్కువ స్థానిక అమెరికన్ భాషలు మాట్లాడుతుంటారు, అమెరికాలో మరే ఇతర రాష్ట్రంలోనూ ఇన్ని భాషలు మాట్లాడరు.[12] ఈ రాష్ట్రం మూడు ప్రధాన అమెరికా సాంస్కృతిక ప్రాంతాల సంగమ ప్రదేశంలో ఉంది, చారిత్రాత్మకంగా ఈ ప్రాంతం పశువులు తోలుకెళ్లే మార్గంగా, దక్షిణాది సంచార తెగలకు ఒక గమ్యస్థానంగా మరియు స్థానిక అమెరికన్లకు ప్రభుత్వం-మంజూరు చేసిన భూభాగంగా ఉంది. బైబిల్ బెల్ట్‌లో భాగమైన, సువార్త క్రైస్తవ మతం విస్తృతంగా వ్యాపించివుండటంతో, రాజకీయంగా సంప్రదాయవాద భావాలు ప్రబలంగా ఉన్న రాష్ట్రాల్లో ఒకటిగా ఓక్లహోమా గుర్తించబడుతుంది, అయితే ఈ రాష్ట్రంలో మిగిలిన పార్టీలతో పోలిస్తే డెమొక్రటిక్ పార్టీకి ఎక్కువ మంది నమోదిత మద్దతుదారులు ఉన్నారు.[13]

పద మూలం[మార్చు]

ఓక్లా హుమ్మా అనే చోక్టావ్ పదబంధం నుంచి ఓక్లహోమా అనే పేరు ఉద్భవించింది, దీనికి ఎర్ర జాతీయులు అనే అర్థం వస్తుంది. 1866లో ఇండియన్ భూభాగం ఉపయోగంపై సమాఖ్య ప్రభుత్వంతో ఒప్పంద చర్చలు జరుగుతున్న సందర్భంగా చోక్టావ్ అధిపతి అలెన్ రైట్ ఈ పేరును సూచించారు, యునైటెడ్ స్టేట్స్ సూపరిండెంట్ ఆఫ్ ఇండియన్ ఎఫైర్స్ నియంత్రణలో ఉన్న మొత్తం-ఇండియన్ స్టేట్‌ను ఈ పేరులో ఆయన ఊహించారు. ఆంగ్ల పదం ఇండియన్‌ కు సమానంగా, చోక్టావ్ భాషలో మొత్తం స్థానిక అమెరికా జాతిని సూచించే పదబంధం ఓక్లా హుమ్మా . ఓక్లహోమా తరువాత ఓక్లహోమా భూభాగం యొక్క వాస్తవ పేరుగా రూపాంతరం చెందింది, ఈ ప్రాంతంలో శ్వేతజాతీయులు నివసించేందుకు అనుమతించబడిన రెండేళ్లకు, అంటే 1890లో అధికారింగా ఈ పేరు ఆమోదించబడింది.[4][14][15]

భౌగోళిక స్థితి[మార్చు]

ఓక్లహోమా కాడభాగంలో శుభాకాంక్ష చిహ్నం వెనుక ఉన్న రాష్ట్ర ఎత్తైన మైదానాలు.

అమెరికా సంయుక్త రాష్ట్రాల్లో ఓక్లహోమా 20వ అతిపెద్ద రాష్ట్రంగా గుర్తింపు పొందింది, దీని విస్తీర్ణం 69,898 చదరపు మైళ్లు (181,035 km²), దీనిలో 68,667 చదరపు మైళ్ల (177847 km²) భూమి, 1,231 చదరపు మైళ్ల (3,188 km²) జల భాగం ఉంది.[16] ఈ రాష్ట్రం సరిహద్దు ఖండంపై ఉన్న ఆరు రాష్ట్రాల్లో ఒకటిగా, 48 రాష్ట్రాల భౌగోళిక కేంద్రానికి సమీపంలోని గ్రేట్ ప్లెయిన్స్‌లో (విశాల మైదానాలు) పాక్షిక భాగంగా ఉంది. దీనికి తూర్పున అర్కాన్సాస్ మరియు మిస్సౌరీ రాష్ట్రాలు, ఉత్తరంవైపు కాన్సాస్, వాయువ్యంవైపు కొలరెడో, సుదూర పశ్చిమాన న్యూ మెక్సికో, దక్షిణాన మరియు సమీప-పశ్చిమాన టెక్సాస్ రాష్ట్రాలు సరిహద్దులుగా ఉన్నాయి.

నైసర్గిక స్వరూపం[మార్చు]

గల్ఫ్ ఆఫ్ మెక్సికో పరీవాహక ప్రాంతాల మధ్య ఉండే ప్రదేశంలోని ఓజార్క్ పీఠభూమి మరియు గ్రేట్ ప్లెయిన్స్ మధ్య ఓక్లహోమా ఉంది,[17] ఇది సాధారణంగా పశ్చిమ సరిహద్దుల్లోని ఎత్తైన ప్రదేశాల (మైదానాలు) నుంచి నైరుతీ సరిహద్దులోని బురద నేలలు (పుంజ నేలలు)వైపుకు వాలివుంటుంది .[18][19] ఈ రాష్ట్రంలో అత్యంత ఎత్తైన ప్రదేశంగా పరిగణించబడుతున్న బ్లాక్ మెసా సముద్రమట్టానికి 4,973 అడుగుల (1,516 m) ఎత్తులో ఉంటుంది, రాష్ట్ర వాయువ్య మూల భాగానికి సమీపంలో ఓక్లహోమా పాన్‌హాండిల్‌లో ఈ ఎత్తైన ప్రదేశం ఉంది. రాష్ట్రంలో అతి పల్లపు ప్రదేశం ఆగ్నేయ సరిహద్దులోని ఐడాబెల్, ఓకే పట్టణం సమీపంలో లిటిల్ రివర్‌పై (చిన్న నది) ఉంది, సముద్ర మట్టంతో పోలిస్తే ఈ ప్రదేశం 289 అడుగుల (88 m) దిగువన ఉంది.[20]

విచితా పర్వతాల్లో వంపులు తిరుగుతున్న ఒక నది.

అత్యంత భౌగోళిక వైవిద్యం కలిగిన రాష్ట్రాల్లో ఒకదానిగా పరిగణించబడుతున్న ఓక్లహోమా 10 కంటే ఎక్కువ విలక్షణ పర్యావరణ ప్రాంతాలు కలిగిన నాలుగు రాష్ట్రాల్లో ఒకదానిగా గుర్తింపు పొందింది, దీనిలో మొత్తం 11 పర్యావరణ ప్రాంతాలు ఉన్నాయి - ఇక్కడ ప్రతి చదరపు మైలుకు కనిపించే భౌగోళిక వైవిద్యం మరో ఇతర రాష్ట్రంలో కనిపించదు.[11] అయితే దీని యొక్క పశ్చిమ మరియు తూర్పు అర్ధ భాగాల భౌగోళిక వైవిద్యంలో తీవ్రమైన వ్యత్యాసాలు ఉంటాయి: తూర్పు ఓక్లహోమా ఎనిమిది పర్యావరణ ప్రాంతాలు కలిగివుండగా, దీని యొక్క పశ్చిమ అర్ధభాగంలో మూడు ప్రాంతాలు ఉన్నాయి.[11]

ఆగ్నేయ ఓక్లహోమాలో ఎక్కువ ప్రాంతంలో విస్తరించివున్న అవాచితా పర్వతాలు.

ఓక్లహోమాలో నాలుగు ప్రధాన పర్వత ప్రాంతాలు ఉన్నాయి: అవి అవాచితా పర్వతాలు, అర్క్‌బకిల్ పర్వతాలు, విచితా పర్వతాలు, మరియు ఓజార్క్ పర్వతాలు.[18] రాకీ పర్వతాలు మరియు అప్పాలాచీయన్స్ మధ్య ఉన్న ఒకేఒక్క ప్రధాన పర్వత ప్రాంతంగా ఈ రాష్ట్రంలోని U.S. అంతర్గత ఎత్తైన భూభాగ ప్రాంతంలో ఉన్న ఓజార్క్ మరియు అవాచితా పర్వతాలు గుర్తించబడుతున్నాయి.[21] ఉత్తర-మధ్య ఓక్లహోమాలోని ఫ్లింట్ కొండ‌ శ్రేణుల్లో భాగంగా ఉన్న, రాష్ట్ర ఆగ్నేయ సరిహద్దులోని కావానల్ హిల్‌ను ఓక్లహోమా టూరిజం & రీక్రియేషన్ డిపార్ట్‌మెంట్ ప్రపంచంలో అత్యంత ఎత్తైన కొండగా గుర్తిస్తుంది; ఇది 1,999 అడుగుల (609) ఎత్తు కలిగివుండటం వలన ఒక అడుగు తేడాతో ఇది పర్వతంగా పరిగణించబడటం లేదు.[22]

రాష్ట్రంలోని వాయువ్య మూలన ఉన్న పాక్షిక మెట్టభూములు గల ఎత్తైన మైదానాలు కొన్ని సహజ అడవులు ఉన్నాయి. ఓక్లహోమాలో ఈ ప్రాంతం అక్కడక్కడా లోతైన లోయలు మరియు గ్లాస్ మౌంటైన్స్ మాదిరి సానువు శ్రేణులతో జారిపోయే మరియు సమతల భూదృశ్యం ఉంటుంది. వాయువ్య ఓక్లహోమాలోని పాక్షిక మైదానాల్లో అక్కడక్కడా అంటెలోప్ కొండలు మరియు విచితా పర్వతాలు వంటి చిన్న పర్వత శ్రేణులు ఉన్నాయి, రాష్ట్రం యొక్క మధ్య భాగం స్థిత్యంతరిత ప్రేరీలు మరియు అడవులు ఉంటాయి. రాష్ట్రం యొక్క తూర్పు భాగంలో పశ్చిమ నుంచి తూర్పువైపుకు ఓజార్క్ మరియు అవాచితా పర్వతాలు విస్తరించివున్నాయి, తుర్పువైపుకు వచ్చే కొద్ది వీటి ఎత్తు పెరుగుతూ ఉంటుంది.[19][23] 500లకుపైగా మడుగులు మరియు నదులు ఓక్లహోమా జలమార్గాలుగా ఉన్నాయి, వీటిలో 200 జలాశయాలు ఆనకట్టలు ద్వారా సృష్టించబడ్డాయి, దేశంలో అత్యధిక సంఖ్యలో కృత్రిమ జలాశయాలు కలిగిన రాష్ట్రంగా ఇది గుర్తింపు పొందింది.[22] రాష్ట్రంలో ఎక్కువ ప్రాంతం రెడ్ మరియు అర్కాన్సాస్ నదులకు చెందిన రెండు పరీవాహ ప్రాంతాల్లో ఉంది, లీ మరియు లిటిల్ నదులకు కూడా గణనీయమైన పరీవాహ ప్రాంతం ఉంటుంది.[23]

వృక్షజాలం మరియు జంతుజాలం[మార్చు]

రాష్ట్రంలోని ప్రేరీ పర్యావరణ వ్యవస్థలో నివసించే అమెరికన్ దున్నలు.

ఓక్లహోమాలో 24 శాతం భూభాగం అడవులతో నిండివుంది[22] ప్రేరీ గడ్డిభూములు కురచగడ్డి, మిశ్రమ-గడ్డితో ఉంటాయి, రాష్ట్రం యొక్క మధ్య మరియు పశ్చిమ భాగాల్లోని పొడవైన గడ్డి ప్రేరీలు విస్తృతమైన పర్యావరణ వ్యవస్థలకు ఆశ్రయం ఇస్తున్నాయి, పంటభూమిని కూడా ఎక్కువగా స్థానిక గడ్డి జాతులు ఆక్రమించాయి.[24] రాష్ట్రంలోని పశ్చిమ ప్రాంతాల్లో వర్షాభావం ఉండే ప్రదేశాల్లో, పొట్టిగడ్డి భూములతో కూడిన ప్రేరీలు మరియు పొదలతో నిండిన భూములు ప్రధాన పర్యావరణ వ్యవస్థలుగా ఉన్నాయి, సుదూర పశ్చిమ ప్రాంతాల్లోని నదులకు సమీపంలో మరియు మడుగుల్లో పిన్యోన్ పైన్‌లు (దేవదారు చెట్లు), రెడ్ సెడార్ (జునిపెర్‌లు) మరియు పాండెర్‌రోసా పైన్‌లు పెరుగుతాయి.[24] బురద నేలలు, సైప్రస్ (తమాల వృక్షం) అడవులు మరియు పొట్టిఆకులు ఉన్న దేవదారు చెట్లు, లోబ్లోల్లీ పైన్ (ఒకరకమైన దేవదారు చెట్లు) మిశ్రమాలు మరియు ఆకురాల్చే అడవులు రాష్ట్రంలోని దక్షిణ భాగంలో ఎక్కువగా కనిపిస్తాయి, పోస్ట్ ఓక్, ఎల్మ్, వైట్ సెడార్ (థుజా) (తెల్ల దేవదారు చెట్లు) మరియు పైన్ (దేవదారు)లతో నిండిన అడవులు ఉత్తర ఓక్లహోమాలో విస్తృతంగా ఉన్నాయి.[23][24][25]

రాష్ట్రంలో తెల్లని తోక కలిగిన జింకలు, ఉత్తర అమెరికా తోడేళ్లు, బాబ్‌క్యాట్‌లు (పిల్లజాతి జంతువులు), కణిత వంటి జంతువులు మరియు పురీడు పిట్ట, పావురాలు, కార్డినళ్లు, బాల్డ్ ఈగిల్స్ (ఒకరకమైన డేగలు), ఎర్రటి తోకలు ఉన్న గద్దలు మరియు పీసాంట్‌లు (నేలనెమలి వంటి ఒక పక్షి) వంటి పక్షులు ఈ రాష్ట్రంలో కనిపిస్తాయి. ప్రేరీ పర్యావరణ వ్యవస్థల్లో, అమెరికన్ అడవిదున్నలు, పెద్ద ప్రేరీ-కోళ్లు, బాడ్జెర్ (కుక్క మరియు పంది పోలికలతో ఉండే ఒక జంతువు) మరియు కవచమృగాలు సాధారణంగా కనిపిస్తాయి, ప్రేరీ డాగ్ ఆవాసాలుగా ఉన్న దేశంలో అతిపెద్ద ప్రాంతాలు ఈ రాష్ట్రం యొక్క కాడ భాగంలోని కురచగడ్డితో నిండిన ప్రేరీల్లో ఉన్నాయి. ప్రేరీ నుంచి అటవీ భూములకు బదిలీ అయ్యే క్రమం కలిగిన మధ్య ఓక్లహోమా ప్రాంతాన్ని క్రాస్ టింబర్స్ అనే పేరుతో సూచిస్తారు, ఈ ప్రాంతంలో 351 రకాల వెన్నెముక జీవులు నివసిస్తున్నాయి. అవాచితా పర్వతాలు నలుపు లేడి, ఎర్ర నక్క, బూడిద రంగు నక్క మరియు రివర్ అటెర్ (నీటిలో ఉండే కుక్కను పోలిన ఒక క్షీరదం) వంటి జంతువులకు ఆవాసంగా ఉన్నాయి, దక్షిణ ఓక్లహోమాలో మొత్తం 328 రకాల వెన్నెముక జాతులతో కలిసి ఇవి కూడా నివసిస్తున్నాయి. దక్షిణ ఓక్లహోమాలో అమెరికన్ ఎలిగేటర్ (మొసలి)లు కూడా కనిపిస్తాయి.[24]

పరిరక్షక భూములు[మార్చు]

ఓక్లహోమాలోని రాష్ట్ర పార్కుపై ఉన్న పీఠభూమి.

ఓక్లహోమాలో 50 రాష్ట్ర పార్కులు,[26] ఆరు జాతీయ పార్కులు లేదా పరిరక్షక ప్రాంతాలు,[27] రెండు జాతీయ పరిరక్షక అడవులు లేదా గడ్డిభూములు,[28] మరియు వన్యప్రాణి సంరక్షణ మరియు పరిరక్షణ ప్రాంతాల వ్యవస్థ ఉన్నాయి. అవాచితా నేషనల్ ఫారెస్ట్ పశ్చిమ ప్రాంతాలతోపాటు, రాష్ట్రంలోని 10 మిలియన్ ఎకరాల (40,000 km²) అటవీ భూమిలో ఆరు శాతం ప్రభుత్వ భూమిగా ఉంది,[25] ఈ నేషనల్ ఫారెస్ట్ దక్షిణ అమెరికా సంయుక్త రాష్ట్రాల్లో అతిపెద్ద మరియు అతి పురాతన అటవీ ప్రాంతంగా పరిగణించబడుతుంది.[29] ఉత్తర-మధ్య ఓక్లహోమాలోని 39,000 ఎకరాల (158 km²) పొడవైన గడ్డితో నిండిన ప్రేరీ పరిరక్షక ప్రాంతం ప్రపంచంలో అతిపెద్ద పరిరక్షక పొడవైన గడ్డితో కూడిన ప్రేరీగా గుర్తించబడుతుంది, మాజీ భూభాగ ప్రాంతంలో ఇప్పుడు కేవలం 10 శాతం భూభాగాన్ని మాత్రమే కలిగివున్న ఒక పర్యావరణ వ్యవస్థలో ఇది భాగంగా ఉంది, దీని యొక్క మాజీ భూభాగం 14 రాష్ట్రాల్లో విస్తరించివుంది.[30] అంతేకాకుండా, దక్షిణ ఓక్లహోమాలోని ప్రేరీ ప్రాంతంలో బ్లాక్ కెటిల్ నేషనల్ గ్రాస్‌ల్యాండ్ 31,300 ఎకరాల్లో (127 km²) విస్తరించివుంది.[31] అతి పురాతన మరియు అతిపెద్ద తొమ్మిది జాతీయ వన్యప్రాణి శరణాలయాల్లో ఒకటైన విచితా పర్వతాల వన్యప్రాణి శరణాలయం ఈ రాష్ట్రంలో ఉంది[32] దీనిని 1901లో ఏర్పాటు చేశారు, దీని విస్తీర్ణం 59,020 ఎకరాలు (238.8 km²).[33] ఓక్లహోమాలో సమాఖ్య సంరక్షక పార్కు లేదా వినోద ప్రదేశాల్లో, చికాసావ్ నేషనల్ రీక్రియేషన్ ఏరియా అతిపెద్దగా గుర్తించబడుతుంది, దీని విస్తీర్ణం 9,898.63 ఎకరాలు (18 km²).[34] శాంతా ఫె మరియు ట్రయిల్ ఆఫ్ టియర్స్ జాతీయ చారిత్రాత్మక ప్రదేశం, పోర్ట్ స్మిత్ మరియు వాషితా బాటిల్‌ఫీల్డ్ జాతీయ చారిత్రాత్మక ప్రదేశాలు మరియు ఓక్లహోమా సిటీ నేషనల్ మెమోరియల్‌లను ఇతర సమాఖ్య పరిరక్షక ప్రదేశాలుగా చెప్పవచ్చు.[27]

వాతావరణం[మార్చు]

ఓక్లహోమా సమశీతోష్ణ ప్రాంతంలో ఉంది, అప్పుడప్పుడు తీవ్రమైన ఉష్ణోగ్రతలు మరియు ఖండసంబంధ వాతావరణంలో సాధారణమైన అవపాతనం ఇక్కడ కనిపిస్తాయి.[35] రాష్ట్రంలో ఎక్కువ ప్రాంతం టోర్నడో అల్లీగా (గాలివానలు ఎక్కువగా సంభవించే ప్రాంతం) తెలిసిన ప్రాంతంలో ఉంది, కఠినమైన వాతావరణాన్ని సృష్టించే చల్లటి మరియు వెచ్చటి గాలి చయాల మధ్య తరచూ సంఘర్షణలు గాలివానలు ఎక్కువగా సంభవించేందుకు కారణమవుతున్నాయి.[20] ఏడాదికి సగటున 54 గాలివానలు ఈ రాష్ట్రాన్ని తాకుతుంటాయి-ప్రపంచంలో గాలివానలు (సుడిగాలి తుఫానులు) అత్యధికంగా సంభవించే ప్రదేశాల్లో ఇది కూడా ఒకటి.[36] ఉష్ణోగ్రతల మరియు గాలులు మధ్య తీవ్రత ఎక్కువగా ఉన్న మండలాల మధ్య ఉండటంతో, రాష్ట్రంలోని వాతావరణ పరిస్థితుల్లో విస్తృతమైన వైవిద్యం ఉంటుంది, అతి సమీపంలోని ప్రాంతాల మధ్య కూడా ఈ వైవిద్యం కనిపిస్తుంటుంది.[20]

ఓక్లహోమా వాతావరణం మెరుపులు పుట్టేందుకు బాగా అనుకూలంగా ఉంటుంది.

ఓక్లహోమా తూర్పు ప్రాంతంలోని ఆర్ద్రత ఉపఉష్ణమండల వాతావరణం (కోపెన్ Cfa ) గల్ఫ్ ఆఫ్ మెక్సికో (మెక్సికో తీరం) నుంచి తేమను తీసుకొచ్చే దక్షిణ పవనాలతో తీవ్రంగా ప్రభావితమవుతుంది, అయితే కాడ భాగంలోని ఎత్తైన మైదానాల్లోని పాక్షిక-నిర్జల మండలం (కోపెన్ BSk ) మరియు లాటన్ పశ్చిమంవైపు నుంచి ఉన్న ఇతర పశ్చిమ ప్రాంతాలను చాలా అరుదుగా దక్షిణంవైపు నుంచి వచ్చే పవనాలు తాకుతుంటాయి.[35] అవపాతనం మరియు ఉష్ణోగ్రతలు తూర్పు నుంచి పశ్చిమంవైపుకు తదనుగుణంగా తగ్గుతుంటాయి, ఆగ్నేయ ప్రాంతాల్లో వార్షిక ఉష్ణోగ్రతల సగటు 62 °F (17 °C) వద్ద, వార్షిక వర్షపాతం 56 inches (1,420 mm) వద్ద ఉంటాయి, ఇధిలా ఉంటే కాడ భాగంలోని ప్రాంతాల్లో సగటు ఉష్ణోగ్రత 58 °F (14 °C), వార్షిక వర్షపాతం 17 inches (430 mm) కంటే తక్కుగా ఉంటుంది.[20] రాష్ట్రం మొత్తం తరచుగా 100 °F (38 °C) కంటే ఎక్కువ లేదా 0 °F (−18 °C) కంటే తక్కువ ఉష్ణోగ్రతలను చూస్తుంటుంది, మంచు కురిసే పరిమాణం దక్షిణ భాగంలో 4 inches (10 cm) కంటే తక్కువగా, కాడభాగంలోని కొలరెడో సరిహద్దు ప్రాంతం వద్ద 20 inches (51 cm) కంటే కొంచెం ఎక్కువగా ఉంటుంది.[20] నేషనల్ వెదర్ సర్వీస్‌లో భాగమైన నేషనల్ స్ట్రోమ్ ప్రిడిక్షన్ సెంటర్ ఈ రాష్ట్రంలోని నోర్మాన్‌లో ఉంది.[37]

ఓక్లహోమాలోని అతిపెద్ద నగరాల్లో నెలసరి ఉష్ణగ్రతలు
నగరం జనవరి ఫిబ్రవరి మార్చి ఏప్రిల్ మే జూన్ జులై ఆగస్టు సెప్టెంబరు అక్టోబరు నవంబరు డిసెంబరు
ఓక్లహోమా సిటీ 47/26 54/31 62/39 71/48 79/58 87/66 93/71 92/70 84/62 73/51 60/38 50/29
తుల్సా 46/26 53/31 62/40 72/50 80/59 88/68 94/73 93/71 84/63 74/51 60/39 50/30
లాటన్ 50/26 56/31 65/40 73/49 82/59 90/68 96/73 95/71 86/63 76/51 62/39 52/30
సగటు గరిష్ట/కనిష్ట ఉష్ణోగ్రతలు °F[38][39]లో సూచించబడ్డాయి

చరిత్ర[మార్చు]

మంచు యుగం చివరి దశలో స్థానిక ప్రజలు ఓక్లహోమా గుండా ప్రయాణించినట్లు ఆధారం ఉంది,[40] అయితే మొదటి మానవ సమూహ శాశ్వత నివాసాలుగా పరిగణించబడుతున్న దిబ్బలు-లాంటి నిర్మాణాలు సుమారుగా 850 మరియు 1450 AD మధ్యకాలంలో ఏర్పాటయ్యాయని తెలుస్తోంది.[41][42] స్పెయిన్‌కు చెందిన ఫ్రాన్సిస్కో వాస్కెజ్ డి కోరోనాడో 1541లో ఈ రాష్ట్రం గుండా ప్రయాణించాడు,[43] అయితే ఫ్రెంచ్ అన్వేషకులు 1700 కాలంలో ఈ ప్రాంతాన్ని స్వాధీనం చేసుకున్నారు[44], 1803 వరకు ఇది ఫ్రెంచ్ పాలనలో ఉంది, ఈ ఏడాది లూసియానా కొనుగోలులో మిస్సిసిపీ నది పశ్చిమంవైపు ఉన్న ఫ్రెంచ్ భూభాగాన్ని యునైటెడ్ స్టేట్స్ కొనుగోలు చేసింది.[43]

19వ శతాబ్దంలో కౌబాయ్స్ రాష్ట్రం గుండా పశువులను తోలుకెళ్లేవారు.

19వ శతాబ్దం సందర్భంగా, వేలాది మంది స్థానిక అమెరికన్లను ఉత్తర అమెరికావ్యాప్తంగా తమ పురాతన భూభాగం నుంచి బహిష్కరించారు, వీరిని ప్రస్తుత-రోజు ఓక్లహోమా మరియు పరిసర ప్రాంతాలకు తరలించారు. అమెరికన్ల బహిష్కరణ విధానంలో అత్యంత ప్రధాన జాతులుగా పరిగణించబడుతున్న దక్షిణాదిలోని "ఐదు నాగరిక తెగలు" స్థానచలనం పొందాయి, చోక్టావ్ తెగ తొలగింపులు సందర్భంగా 1831లో ట్రయిల్ ఆఫ్ టియర్స్‌గా గుర్తించబడుతున్న ఒక దురాగతం మొదలైంది. ఇతర స్థానిక అమెరికన్లను కూడా చేర్చి సరిహద్దులకు పునర్నిర్వచనం చెప్పిన అమెరికా సవరణ విధానం అమల్లోకి వచ్చే వరకు ఓసాజ్ మరియు క్వాపావ్ తెగల చేత అప్పటికే ఆక్రమించబడిన భూభాగం చోక్టావ్ జాతిగా పిలువబడింది. 1890నాటికి, 30కిపైగా అమెరికన్ జాతులు మరియు తెగలు ఇండియన్ భూభాగం లేదా "ఇండియన్ కంట్రీ"లో కేంద్రీకృతమై ఉన్నాయి.[45] 1866 మరియు 1899 మధ్యకాలంలో,[43] టెక్సాస్‌లోని పశు పెంపక కేంద్రాలు ఆహారం కోసం సకాలంలో సరఫరా చేసే తూర్పు ప్రాంత నగరాలు మరియు కాన్సార్‌లోని రైలురోడ్డు మార్గాలపై ఆధారపడ్డాయి. కౌబాయ్‌లు (పశువులు పెంచే వ్యక్తులు) వారి ఉత్పత్తిని ఉత్తర ప్రాంతానికి తీసుకెళ్లడం లేదా ఇండియన్ భూభాగంలో అక్రమంగా స్థిరపడటం చేయడంతో పశు జాడలు లేదా పశు పెంపక కేంద్రాలు అభివృద్ధి చెందాయి.[43] 1881లో, పశ్చిమ సరిహద్దులోని ఐదు ప్రధాన పశు జాడల్లో నాలుగు ఇండియన్ భూభాగం గుండా ప్రయాణించాయి.[46] ఇండియన్ భూభాగంలో స్థిరనివాసాలు ఏర్పరుచుకున్న శ్వేతజాతీయుల సంఖ్య పెరగడంతో, అమెరికా సంయుక్త రాష్ట్రాల ప్రభుత్వం 1887లో డేవెస్ చట్టాన్ని తీసుకొచ్చేందుకు కారణమైంది, ఈ చట్టం వ్యష్టి తెగల యొక్క భూములను వ్యష్టి కుటుంబాల భూ కేటాయింపులుగా విభజించింది, స్థానిక అమెరికన్లలో వ్యవసాయం మరియు వ్యక్తిగత భూ యాజమాన్యాన్ని ప్రోత్సహించింది, అయితే భూమి హక్కులను సమాఖ్య ప్రభుత్వం స్వాధీనం చేసుకుంది. ఈ ప్రక్రియలో, ఇండియన్ల చేతిలోని భూమిలో సుమారుగా సగభాగం బయటి ప్రజలు కోసం మరియు రైలురోడ్డు కంపెనీల కొనుగోళ్లు కోసం స్వీకరించబడింది.[47]

1930వ దశకంలో డస్ట్ బౌల్ వేలాది మంది రైతులను పేదరికంలోకి నెట్టివేసింది.

కొన్ని భూభాగాలను నివాసాలు ఏర్పరుచుకునేందుకు ప్రజలను అనుమతిస్తూ 1889నాటి ల్యాండ్ రన్‌తోపాటు ప్రధాన ల్యాండ్ రన్‌లు నిర్వహించారు. సాధారణంగా, నివాసాలు ఏర్పాటు చేసుకోవాలనుకునే వారికి మొదట వచ్చినవారి మొదట అందజేసే ప్రాతిపదికన భూమిని కేటాయించారు.[48] దీనికి అనుమతించకముందు సరిహద్దును దాటి భూభాగంలోకి ప్రవేశించి నిబంధనలు అతిక్రమించినవారు త్వరలోనే (సూనర్) సరిహద్దును దాటుతున్నట్లు చెప్పబడింది, ఈ పదం నుంచి సూనర్స్ అనే పదం పుట్టుకొచ్చింది, చివరకు ఇది రాష్ట్రం యొక్క అధికారిక మారుపేరుగా మారింది.[49]

ఈ భూభాగాన్ని ఒక రాష్ట్రంగా మార్చే అధికారిక బృందాలు 20వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో మొదలయ్యాయి, ఆ సమయంలో కర్టిస్ చట్టం ఇండియన్ భూభాగంలో ఇండియన్ తెగల భూముల అపహరణను ప్రోత్సహించింది. ఓక్లహోమా పేరుతో మొత్తం-ఇండియన్ రాష్ట్రాన్ని సృష్టించేందుకు ప్రయత్నాలు, సెక్వోయా పేరుతో మొత్తం-భారత రాష్ట్రాన్ని సృష్టించేందుకు తరువాత జరిగిన ప్రయత్నం విఫలమయ్యాయి, అయితే 1905లో సెక్వోయా రాష్ట్రహోదా సదస్సు చివరకు ఓక్లహోమా రాష్ట్రహోదా సదస్సుకు పునాదులు సృష్టించింది,.దీని తరువాత రెండేళ్లకు రాష్ట్ర ఏర్పాటు జరిగింది.[50] నవంబరు 16, 1907న, అమెరికా సంయుక్త రాష్ట్రాల్లో 46వ రాష్ట్రంగా ఓక్లహోమా ఏర్పాటయింది.

ఓక్లహోమా సిటీలోని ఆల్‌ఫ్రెడ్ P. ముర్రా ఫెడరల్ బిల్డింగ్‌పై బాంబు దాడి జరిగినప్పటి చిత్రం, అమెరికా చరిత్రలో ఇది ఒక దారుణమైన తీవ్రవాద చర్యగా పరిగణించబడుతుంది.

కొత్త రాష్ట్రం వృద్ధి చెందుతున్న చమురు పరిశ్రమకు ప్రధాన కేంద్రంగా అవతరించింది, చమురు క్షేత్రాలు కనిపెట్టడంతో పట్టణాలు జనాభాపరంగా మరియు సంపదపరంగా వేగంగా అభివృద్ధి చెందాయి. చివరకు 20వ శతాబ్దంలో ఎక్కువ భాగం తుల్సా చివరకు ప్రపంచ చమురు రాజధానిగా గుర్తించబడింది, రాష్ట్ర ప్రారంభ ఆర్థిక వ్యవస్థ అభివృద్ధికి చమురు పెట్టుబడులు బాగా ఊతం ఇచ్చాయి.[51] 1927లో, ఫాదర్ ఆఫ్ ది రూట్ 66గా గుర్తించబడుతున్న ఓక్లహోమా వ్యాపారవేత్త సైరస్ ఎవెరీ U.S. రూట్ 66ను సృష్టించేందుకు ఒక ప్రచార కార్యక్రమాన్ని ప్రారంభించాడు. అమరిల్లో, టెక్సాస్ నుంచి ఓక్లహోమాలోని తుల్సా వరకు రహదారి యొక్క విశాలతను ఉపయోగించుకొని, 66వ రహదారి అసలు భాగాన్ని నిర్మించేందుకు, ఎవెరీ U.S. హైవే 66 సంఘాన్ని సృష్టించేందుకు నేతృత్వం వహించాడు, తన సొంత పట్టణం తుల్సాను ఆధారంగా చేసుకొని 66వ రహదారి ప్రణాళికా రచనను ఈ సంఘం పర్యవేక్షించింది.[52]

ఓక్లహోమాకు ఘనమైన ఆఫ్రికన్ అమెరికన్ చరిత్ర కూడా ఉంది. ఈ రాష్ట్రంలో అనేక నల్లజాతీయుల పట్టణాలు ఉన్నాయి, ఇవి 1900వ దశకం ప్రారంభంలో పుట్టుకొచ్చాయి, పొరుగు రాష్ట్రాల నుంచి, ముఖ్యంగా కాన్సాస్ నుంచి నల్లజాతీయులు తరలిరావడంతో ఇవి ఏర్పాటయ్యాయి. ఎడ్వర్డ్ P. మెక్‌కేబ్ అనే రాజకీయ నాయకుడు ఇండియన్ భూభాగానికి అనేక నల్లజాతీయుల వలసలను ప్రారంభించాడు. ఓక్లహోమాను ఒక నల్లజాతీయుల మెజారిటీ రాష్ట్రంగా మార్చేందుకు అప్పటి అధ్యక్షుడు థియోడోర్ రూజ్‌వెల్ట్‌తో మాట్లాడటానికి ఎడ్వర్డ్ P. మెక్‌కేబ్ వాస్తవానికి ఈ వలసలను ఆధారంగా చేసుకున్నాడు. మొత్తం నల్లజాతీయుల పట్టణాల్లో అనేక పట్టణాలు ఇఫ్పుడు దెయ్యపు పట్టణాలుగా (జన సంచారం లేని పట్టణాలు) ఉన్నాయి. బోలే మరియు లాంగ్‌స్టోన్ (చారిత్రాత్మక నల్లజాతీయ విశ్వవిద్యాలయం లాంగ్‌స్టోన్ యూనివర్శిటీ ఉన్న ప్రదేశం) ఇప్పటికీ అభివృద్ధి పథంలో కొనసాగుతున్నాయి.

20వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో, జిమ్ క్రౌ చట్టాలు, కు క్లక్స్ క్లాన్ రాష్ట్రవ్యాప్త ఉనికి కలిగివున్నప్పటికీ, అమెరికా సంయుక్త రాష్ట్రాల్లో అత్యంత సంపన్న ఆఫ్రికన్ అమెరికన్ సమూహాల్లో ఒకటైన గ్రీన్‌వుడ్‌కు తుల్సా ఆవాసంగా ఉంది,[53] అయితే 1921లో మాత్రం తుల్సా జాతి అల్లర్లకు ఇది వేదికగా ఉంది. అమెరికా చరిత్రలో జాతిసంబంధ హింసాకాండలో భారీ నష్టం జరిగిన సంఘటనల్లో ఒకటి రాష్ట్రంలో చోటుచేసుకుంది, పదహారు గంటలపాటు ఇక్కడ జరిగిన అల్లర్లలో 35 నగర బ్లాక్‌లు ధ్వంసం చేయబడ్డాయి, ఇందులో $1.8 మిలియన్ల ఆస్తినష్టంతోపాటు, 300 మందికిపైగా పౌరులు మరణించారు.[54] 1920వ దశకం చివరి కాలానికి, రాష్ట్రంలో కు క్లక్స్ క్లాన్ ప్రభావం బాగా క్షీణించింది.[55]

1930వ దశకం సందర్భంగా, రాష్ట్రంలోని ప్రాంతాలు పేలవమైన వ్యవసాయ పద్ధతులు, కరువు మరియు పెను గాలుల కారణంగా ఇబ్బందికర పరిణామాలు ఎదుర్కోవడం ప్రారంభమైంది. డస్ట్ బౌల్‌గా గుర్తించబడే, కాన్సాస్, టెక్సాస్, న్యూ మెక్సికో, వాయువ్య ఓక్లహోమా ప్రాంతాలు సుదీర్ఘకాలంపాటు అతికొద్ది వర్షపాతం మాత్రమే నమోదవడం, అసాధారణ అధిక ఉష్ణోగ్రతల వలన తీవ్ర ఇబ్బందులు ఎదుర్కొన్నాయి, దీని వలన వేలాది మంది రైతులు పేదరికం కోరల్లో చిక్కుకున్నారు, ఈ పరిస్థితులు పశ్చిమ అమెరికా సంయుక్త రాష్ట్రాల్లోని సారవంతమైన భూములు ఉన్న ప్రాంతాలకు వీరి వలసలను ప్రోత్సహించాయి.[56] 1950తో ముగిసిన ఇరవై ఏళ్ల కాలంలో, ఈ రాష్ట్ర జనాభాలో చారిత్రాత్మక క్షీణత కనిపించింది, ఈ కాలంలో జనాభా 6.9 శాతం క్షీణించింది. దీనికి స్పందనగా, మట్టి మరియు నీటి సంరక్షణలో చేపట్టిన నాటకీయ చర్యలు భారీ వరద నియంత్రణ వ్యవస్థలు మరియు ఆనకట్టలు, వందలాది జలాశయాలు మరియు మానవ-నిర్మిత సరస్సుల నిర్మాణానికి దారితీశాయి. 1960వ దశకంనాటికి, 200లకుపైగా సరస్సులు సృష్టించబడ్డాయి, దేశంలోనే అత్యధిక సంఖ్యలో ఇక్కడ సరస్సులు నిర్మించారు.[11][57]

1995లో, ఓక్లహోమా సిటీ ఒక తీవ్రవాద చర్యకు వేదికైంది, అమెరికా చరిత్రలో జరిగిన అతిదారుణ తీవ్రవాద చర్యల్లో ఇది కూడా ఒకటిగా పరిగణించబడుతుంది. ఏప్రిల్ 19, 1995న ఓక్లహోమా సిటీలో జరిగిన బాంబు దాడిలో 19 మంది బాలలతోపాటు, మొత్తం 168 మంది మృతి చెందారు, ఆల్‌ఫ్రెడ్ P. ముర్రా ఫెడరల్ బిల్డింగ్ వెలుపల పేలుడు పదార్థాన్ని పేల్చడం ద్వారా తిమోతీ మెక్‌వీగ్ మరియు టెర్రీ నికోల్స్ అనే ఇద్దరు వ్యక్తులు ఈ దుశ్చర్యకు పాల్పడ్డారు. తిమోతీ మెక్‌వీగ్‌కు తరువాత మరణ శిక్ష విధించబడింది, విష ఇంజెక్షన్‌తో అతడికి మరణ శిక్ష అమలు చేశారు, అతని సహచరుడు టెర్రీ నికోల్స్ మొదటి తరగతి హత్యా నేరంలో 161సార్లు దోషిగా పరిగణించబడ్డాడు, అతడికి పెరోల్ పొందే అవకాశం లేకుండా యావజ్జీవ కారాగార శిక్ష విధించారు.[58]

ఆర్థిక వ్యవస్థ[మార్చు]

తుల్సాలో BOK టవర్, ఓక్లహోమాలో ఇదే ఎత్తైన భవనం, విలియమ్స్ కంపెనీలకు ఇది ప్రపంచ ప్రధాన కార్యాలయంగా ఉంది.

ఏవియేషన్, ఎనర్జీ, ట్రాన్స్‌పోర్టేషన్ ఎక్విప్‌మెంట్, ఫుడ్ ప్రాసెసింగ్, ఎలక్ట్రానిక్స్ మరియు టెలీకమ్యూనికేషన్స్ రంగాల్లో ఉనికి కలిగివున్న ఓక్లహోమా సహజవాయువు, విమానాలు మరియు ఆహార ఉత్పత్తికి ప్రధాన కేంద్రంగా పరిగణించబడుతుంది.[5] దేశంలో సహజవాయువును అత్యధికంగా ఉత్పత్తి చేస్తున్న రాష్ట్రాల్లో ఓక్లహోమా రెండో స్థానంలో ఉంది,[59] వ్యవసాయ ఉత్పత్తుల రాష్ట్రాల్లో 27వ స్థానంలో, గోధుమ ఉత్పత్తిలో 5వ స్థానంలో ఉంది.[60] నాలుగు ఫార్చూన్ 500 కంపెనీలు మరియు మూడు ఫార్చూన్ 1000 కంపెనీలకు ఓక్లహోమాలో ప్రధాన కార్యాలయాలు ఉన్నాయి,[61] అంతేకాకుండా దేశంలో వ్యాపారానికి అత్యంత అనుకూలమైన రాష్ట్రాల్లో ఒకటిగా గుర్తించబడుతుంది,[62] 2007లో 7వ అతి-తక్కువ పన్ను భారం కలిగిన రాష్ట్రంగా ఉంది.[63] 2000 నుంచి 2006 వరకు, ఓక్లహోమా యొక్క స్థూల జాతీయోత్పత్తి 50 శాతం వృద్ధి చెందింది, దేశంలో ఇది ఐదో అత్యధిక వృద్ధి రేటు కావడం గమనార్హం. 2005 మరియు 2006 మధ్యకాలంలో ఇది వేగంగా అభివృద్ధి చెందుతున్న GDPతో ఉంది, ఇది 10.8 శాతం వృద్ధితో $122.5 నుంచి $134.6 బిలియన్లకు పెరిగింది,[7] దీని యొక్క తలసరి స్థూల జాతీయోత్పత్తి 5.9 శాతం వృద్ధితో 2006లో $36,364 నుంచి 2007లో $38,516కి పెరిగింది, దేశంలో మూడో-వేగవంతమైన వృద్ధి రేటు ఇదే కావడం గమనార్హం. 2007లో దీని యొక్క తలసరి GDP మొత్తం రాష్ట్రాల జాబితాలో 41వ స్థానంలో నిలిచింది.[64] చారిత్రాత్మకంగా చమురు రాష్ట్ర ఆర్థిక వ్యవస్థపై ఆధిపత్యం చెలాయించినప్పటికీ, 1980 మరియు 2000 సంవత్సరాల మధ్య ఇంధన పరిశ్రమలో నమోదయిన పతనం 90,000 ఇంధన ఆధారిత ఉద్యోగాలు కోల్పోవడానికి దారితీసింది, ఈ పరిణామం స్థానిక ఆర్థిక వ్యవస్థను తీవ్రంగా నష్టపరిచింది.[65] 2005లో ఓక్లహోమా ఆర్థిక వ్యవస్థలో చమురు రంగానికి 17 శాతం వాటా ఉంది,[66] 2007లో రాష్ట్ర చమురు పరిశ్రమలో ఉద్యోగాల సంఖ్యను కంటే ఐదు ఇతర పరిశ్రమల్లో ఉద్యోగాల సంఖ్యలు అధిగమించాయి.[67]

జనవరి 2010నాటికి, రాష్ట్రంలో నిరుద్యోగ రేటు 6.7% వద్ద ఉంది.[68]

పరిశ్రమ[మార్చు]

2007 ప్రారంభంలో, ఓక్లహోమాలో 1.7 మిలియన్ల పౌర కార్మిక శక్తి ఉంది, వీరిలో వ్యవసాయేతర ఉపాధి పొందుతున్నవారి సంఖ్య సుమారుగా 1.6 మిలియన్లు ఉంది.[67] ప్రభుత్వ రంగం ఎక్కువ ఉద్యోగాలు కల్పిస్తోంది, 2007లో ప్రభుత్వం 326,000 ఉద్యోగాలు సృష్టించింది, దీని తర్వాత రవాణా, వినియోగ రంగం 285,000 ఉద్యోగాలు కల్పించింది, విద్య, వ్యాపారం మరియు ఉత్పాదక రంగాలు వరుసగా 191,000, 178,000, మరియు 151,000 ఉద్యోగాలు సృష్టించాయి.[67] రాష్ట్రంలోని అతిపెద్ద పరిశ్రమల్లో, ఏరోస్పేస్ రంగం ఏడాదికి $11 బిలియన్ల ఆదాయాన్ని సృష్టిస్తుంది.[62] ప్రపంచంలో అతిపెద్ద విమాన నిర్వహణా కేంద్రంగా తుల్సా గుర్తింపు పొందింది, ఇది అమెరికన్ ఎయిర్‌లైన్స్ అంతర్జాతీయ నిర్వహణ మరియు సాంకేతిక కార్యకలాపాల ప్రధానకేంద్రంగా ఉంది.[69] మొత్తంమీద, ఓక్లహోమా పారిశ్రామిక ఉత్పత్తిలో ఏరోస్సేస్ రంగానికి 10 శాతం వాటా ఉంది, ఎక్కువగా ఏరోస్పేస్ ఇంజిన్లు తయారు చేస్తున్న మొదటి పది రాష్ట్రాల్లో ఇది కూడా ఒకటి.[5] అమెరికా సంయుక్త రాష్ట్రాల మధ్యభాగంలో ఉండటంతో, ఓక్లహోమా దేశంలోని అగ్రశ్రేణి సరుకు రవాణా కేంద్రాల్లో ఒకటిగా ఉంది, చర్మ-సంబంధ పరిశోధనల్లో కీలక పాత్ర పోషిస్తోంది.[62] ఉత్తర అమెరికాలో అత్యధిక స్థాయిలో టైర్లు తయారు చేస్తున్న రాష్ట్రంగా కూడా ఇది పరిగణించబడుతుంది, దేశంలో వేగంగా అభివృద్ధి చెందుతున్న బయోటెక్నాలజీ పరిశ్రమల్లో ఒకటి ఈ రాష్ట్రంలోనే ఉంది.[62] 2005లో, ఓక్లహోమా ఉత్పాదక రంగం యొక్క అంతర్జాతీయ ఎగుమతుల విలువ $4.3 బిలియన్లకు చేరుకుంది, దీనికి ఆర్థిక ప్రభావంలో 3.6 శాతం వాటా ఉంది.[70] టైర్ల తయారీ, మీట్ ప్రాసెసింగ్, చమురు మరియు ఎయిర్ కండీషనర్ తయారీ పరిశ్రమలు రాష్ట్రంలో అతిపెద్ద ఉత్పాదక రంగ పరిశ్రమలుగా గుర్తించబడుతున్నాయి.[71]

శక్తి[మార్చు]

ఒక ప్రధాన చమురు ఉత్పాదక రాష్ట్రంగా ఉన్న ఓక్లహోమా దేశంలో ఐదో-అతిపెద్ద ముడి చమురు ఉత్పత్తిదారుగా పరిగణించబడుతుంది.[72]

ఓక్లహోమా దేశంలో రెండో-అతిపెద్ద సహజ వాయువు ఉత్పత్తిదారుగా మరియు ఐదో-అతిపెద్ద ముడి చమురు ఉత్పాదక రాష్ట్రంగా ఉంది, అత్యధిక సంఖ్యలో క్రియాశీల డ్రిల్లింగ్ రిగ్‌లు కలిగిన రాష్ట్రాల్లో ఇది రెండో స్థానంలో ఉంది,[72] మరియు ముడి చమురు నిక్షేపాలపరంగా ఐదో స్థానంలో ఉంది.[73] 2005లో వ్యవస్థాపిత వాయు శక్తి సామర్థ్యంలో రాష్ట్రం ఐదో స్థానంలో ఉంది,[74] పునరుత్పాదక శక్తి వినియోగం విషయంలో మాత్రం ఓక్లహోమా అట్టడుగు స్థానంలో ఉంది, 2002లో రాష్ట్రంలోని 96 శాతం విద్యుత్ పునరుత్పాదకేతర వనరుల నుంచి సృష్టించబడింది, దీనిలో 64 శాతం విద్యుత్ బొగ్గు నుంచి, 32 శాతం సహజవాయువు నుంచి ఉత్పత్తి చేయబడింది.[75] 2006లో తలసరి శక్తి వినియోగంలో రాష్ట్రం 11వ స్థానంలో ఉంది,[76] దేశంలో అతితక్కువ ఇంధన వ్యయాలు కలిగిన రాష్ట్రాల్లో ఓక్లహోమా యొక్క ఇంధన వ్యయాలు 10వ స్థానంలో ఉన్నాయి.[72] మొత్తంమీద, చమురు శక్తి పరిశ్రమకు ఓక్లహోమా యొక్క స్థూల జాతీయోత్పత్తిలో $23 బిలియన్ల వాటా ఉంది,[66] ఓక్లహోమాలో చమురు-సంబంధ కంపెనీల్లో పనిచేసే ఉద్యోగులు రాష్ట్ర సగటు ఆదాయ శ్రేణి కంటే రెండు రెట్లు ఎక్కువ ఆదాయాన్ని ఆర్జిస్తున్నారు.[77] 2004లో, రాష్ట్రంలోని మొత్తం 750,000 బావుల్లో, 83,750 వాణిజ్య చమురు బావులు ఉన్నాయి,[66][73] వీటి నుంచి రోజుకు 178 వేల బ్యారెళ్ల ముడి చమురు వెలికితీయబడుతుంది.[73] దేశం యొక్క మొత్తం సహజ వాయువు సరఫరాలో పది శాతం ఓక్లహోమా నుంచి సరఫరా చేయబడుతుంది, దీని విలువ 1.662 trillion cubic feet (47.1 km3) వద్ద ఉంది.[73]

ఓక్లహోమా సిటీ-ఆధారిత డెవోన్ ఎనర్జీ కార్పొరేషన్, చెసాపీక్ ఎనర్జీ కార్పొరేషన్ మరియు శాండ్‌రిడ్జ్ ఎనర్జీ కార్పొరేషన్‌లను ఫోర్బ్స్ మేగజైన్ దేశంలో అతిపెద్ద ప్రైవేట్ చమురు-సంబంధ కంపెనీలుగా గుర్తించింది,[78] ఓక్లహోమాలోని ఫార్చూన్ 500 సంస్థలన్నీ చమురు-సంబంధ కంపెనీలే కావడం గమనార్హం.[61] 2006లో, అతిపెద్ద ప్రైవేట్ కంపెనీలతో రూపొందించిన ఫోర్బ్స్ జాబితాలో తుల్సా-కేంద్రంగా పనిచేసే సెమ్‌గ్రూప్ 5వ స్థానాన్ని పొందింది, తుల్సా-కేంద్రంగా పనిచేసే మరో సంస్థ క్విక్‌ట్రిప్ 46వ స్థానంలో మరియు ఓక్లహోమా సిటీ-కేంద్రంగా పనిచేసే లవ్స్ ట్రావెల్ స్టాప్స్ & కంట్రీ స్టోర్స్ 2008 నివేదికలో 25వ స్థానంలో నిలిచాయి.[78] తుల్సాకు చెందిన ONEOK మరియు విలియమ్స్ కంపెనీస్ రాష్ట్రంలో వరుసగా అతిపెద్ద మరియు రెండో అతిపెద్ద కంపెనీలుగా ఉన్నాయి, ఫార్చూన్ మేగజైన్ నివేదిక ప్రకారం, చమురు రంగంలో ఇవి దేశంలో రెండో మరియు మూడో-అతిపెద్ద కంపెనీలుగా ఉన్నాయి.[79] దేశ గనులు మరియు ముడి చమురు-ఉత్పాదక పరిశ్రమలో డెవోన్ ఎనర్జీని రెండో అతిపెద్ద కంపెనీగా ఈ మేగజైన్ గుర్తించింది, ఈ రంగంలో చెసాపీక్ ఎనర్జీ ఏడో స్థానంలో నిలిచింది, ఓక్లహోమా గ్యాస్ & ఎలక్ట్రిక్‌‌ సంస్థ గ్యాస్ మరియు ఎలక్ట్రిక్ యుటిలిటీ కంపెనీల జాబితాలో 25వ స్థానాన్ని పొందింది.[79]

వ్యవసాయం[మార్చు]

అత్యధిక వ్యవసాయ ఉత్పత్తి కలిగిన రాష్ట్రాల్లో 27వ స్థానంలో ఉన్న ఓక్లహోమా పశు ఉత్పత్తిలో ఐదో స్థానంలో మరియు గోధుమ ఉత్పత్తిలో ఐదో స్థానంలో ఉంది.[60][80] అమెరికాలో సుమారుగా 5.5 శాతం పశు మాంసం ఓక్లహోమా నుంచి సరఫరా అవుతుంది, ఇదిలా ఉంటే ఈ రాష్ట్రం నుంచి 6.1 అమెరికా గోధుమ, 4.2 శాతం అమెరికా పంది సంబంధ ఉత్పత్తులు, 2.2 శాతం పాల ఉత్పత్తులు ఉత్పత్తి చేయబడుతున్నాయి.[60] 2005లో రాష్ట్రంలో 83,500 జంతు పెంపక కేంద్రాలు ఉన్నాయి, ఇవి మొత్తం మీద $4.3 బిలియన్ల విలువైన జంతు ఉత్పత్తులు సరఫరా చేస్తున్నాయి మరియు ఒక బిలియన్ డాలర్లకు కొంచెం తక్కువగా పంట ఉత్పత్తితోపాటు, ఈ రంగం మొత్తంమీద రాష్ట్ర స్థూల జాతీయోత్పత్తిలో $6.1 బిలియన్ల ఆదాయాన్ని సృష్టిస్తోంది.[60] కోళ్లు మరియు పంది పెంపక పరిశ్రమలు వరుసగా రాష్ట్రం యొక్క రెండు మరియు మూడో అతిపెద్ద వ్యవసాయ పరిశ్రమలుగా ఉన్నాయి.[80]

సంస్కృతి[మార్చు]

ఒక మార్గదర్శక రాష్ట్రంగా ఓక్లహోమా వారసత్వం పోంకా సిటీలోని వైతాళిక మహిళ విగ్రహంలో చిత్రీకరించబడింది.

యునైటెడ్ స్టేట్స్ సెన్సస్ బ్యూరో ఓక్లహోమాను దక్షిణ ప్రాంతంగా పరిగణిస్తుంది,[81] అయితే ఇది వివిధ నిర్వచనాల ప్రకారం పూర్తిగా లేదా పాక్షికంగా మధ్య పశ్చిమ, నైరుతీ మరియు దక్షిణ సాంస్కృతిక ప్రాంతాల్లో భాగంగా ఉంది, సంక్షిప్త భౌగోళిక-సాంస్కృతిక ప్రాంతాల నిర్వచనాల ప్రకారం అయితే, ఇది పాక్షికంగా ఎత్తైన దక్షిణ ప్రాంతాలు మరియు గ్రేట్ ప్లెయిన్స్ (భారీ మైదానాలు)లో ఉంది.[82] ఓక్లహోమన్లలో ఎక్కువగా జర్మన్, స్కాట్-ఐరిష్ మరియు స్థానిక అమెరికన్ వారసత్వం కలిగిన పౌరులు ఎక్కువగా ఉంటారు,[83] రాష్ట్రంలో 25 వివిధ స్థానిక భాషలు మాట్లాడతారు, దేశంలో మరే ఇతర రాష్ట్రంలోనూ ఇన్ని భాషలు మాట్లాడటం కనిపించదు.[12] ఆరు ప్రభుత్వాలు వివిధ కాలాల్లో ఈ ప్రాంతాన్ని పాలించాయి,[84] 67 స్థానిక అమెరికన్ తెగలు ఓక్లహోమాలో ప్రాతినిధ్యం కలిగివున్నాయి,[43] అత్యధిక సంఖ్యలో గిరిజన ప్రధాన కేంద్రాలు మరియు 39 సమాఖ్య గుర్తింపు పొందిన తెగలు కూడా ఇక్కడ ఉన్నాయి.[85] పశ్చిమ రాంచర్లు (పశు పెంపకదారులు), స్థానిక అమెరికన్ తెగలు, దక్షిణాది నుంచి వచ్చి ఇక్కడ స్థిరపడినవారు, తూర్పు ప్రాంత చమురు వ్యాపారులు రాష్ట్రం యొక్క సాంస్కృతిక సిద్ధతను మలిచారు, ఈ రాష్ట్రంలోని అతిపెద్ద నగరాలు అమెరికా సంయుక్త రాష్ట్రాల్లో అప్రసిద్ధ సాంస్కృతిక గమ్యస్థానాలుగా గుర్తించబడ్డాయి.[86][87] ఓక్లహోమా వాసులు సాధారణీకరించిన దక్షిణాది ఆతిథ్య విశిష్ట గుణాలతో అనుబంధం ఉంది - దేశం మొత్తం మీద దాతృత్వానికి సంబంధించి తయారు చేసిన జాబితాలో ఓక్లహోమన్లు లోకోపకార బుద్ధి విషయంలో నాలుగో స్థానంలో నిలిచారు - ఈ రాష్ట్రం ప్రతికూల సాంస్కృతిక సాధారణీకరణంతో అనుబంధం కలిగివుంది, ఇది మొదటిసారి జాన్ స్టెయిన్‌బెక్ నవల 'గ్రేప్స్ ఆఫ్ రాత్ 'తో ఇది వెలుగులోకి వచ్చింది, అవిద్యా, పేదరికంలో మగ్గిన డస్ట్ బౌల్-శకంనాటి రైతులు ఈ నవలలో "ఓకీలు"గా వర్ణించబడ్డారు.[88][89][90] అయితే, ఈ పదాన్ని ఓక్లహోమన్లు సానుకూల పద్ధతిలో ఉపయోగిస్తారు.[89]

కళలు మరియు రంగస్థలం[మార్చు]

ఫిల్‌బ్రూక్ మ్యూజియం, అమెరికా సంయుక్త రాష్ట్రాల్లో మొదటి 50 లలిత కళా సంగ్రహాలయాల్లో ఒకటిగా ఇది పరిగణించబడుతుంది.[91]

రాష్ట్రంలోని అతిపెద్ద పట్టణ ప్రాంతాల్లో జాజ్ సంస్కృతి విలసిల్లుతోంది,[92] స్థానిక అమెరికన్లు, మెక్సికన్లు మరియు ఆసియన్లు తమతమ సంస్కృతులకు సంబంధించిన కళలను అభివృద్ధి చేశారు.[93] దక్షిణ అమెరికా సంయుక్త రాష్ట్రాల్లో అతిపెద్ద సంప్రదాయ సంగీత వేడుకల్లో ఒకటిగా బార్‌ట్లేవిల్లేలో జరిగిన ఓక్లహోమా మొజార్త్ వేడుక గుర్తింపు పొందింది, ఓక్లహోమా సిటీలో జరిగిన కళా ఉత్సవం దేశంలో అత్యంత ప్రసిద్ధ లలిత కళా వేడుకల్లో ఒకటిగా పరిగణించబడుతుంది.[92] బేలెట్‌లో (పాశ్చాత్య సంస్కృతిలో ఒకరకమైన నృత్య నాటకం) రాష్ట్రానికి ఘనమైన చరిత్ర ఉంది, రాష్ట్రానికి చెందిన స్థానిక అమెరికన్ బేలేరియన్లు ప్రపంచవ్యాప్త గుర్తింపు పొందారు; వారు వైవోన్నే చౌటీ, సిస్టర్స్ మార్జోరీ మరియు మరియా టాప్‌ఛీప్, రోసెల్లా హైటవర్ మరియు మోసెలైన్ లార్కిన్, ఐదుగురిని కలిపి ఫైవ్ మూన్స్‌గా గుర్తిస్తారు. తుల్తా బేలెట్‌ను న్యూయార్క్ టైమ్స్ అమెరికా సంయుక్త రాష్ట్రాల్లో అగ్రశ్రేణి బేలెట్ కంపెనీల్లో ఒకటిగా గుర్తించింది.[92] బేలెరీనా వైవోన్నే చౌటీ మరియు ఆమె భర్త మిగ్వెల్ తెరెఖోవ్ చేత ఓక్లహోమా సిటీ బేలెట్ మరియు యూనివర్శిటీ ఆఫ్ ఓక్లహోమా డాన్స్ ప్రోగ్రామ్‌లు ఏర్పాటు చేయబడ్డాయి. విశ్వవిద్యాలయ కార్యక్రమం 1962లో మొదలైంది, అమెరికా సంయుక్త రాష్ట్రాల్లో పూర్తిస్థాయిలో మన్ననలు అందుకున్న ఈ తరహా కార్యక్రమాల్లో ఇదే మొదటిది కావడం గమనార్హం.[94][95][96] శాండ్ స్ప్రింగ్స్‌లో, అవుట్‌డోర్ యాంఫీథియేటర్‌ను "డిస్కవరీల్యాండ్!‌"గా పిలుస్తారు. ఓక్లహోమా సంగీత ప్రపంచానికి అధికారిక ప్రధాన ప్రదర్శనా కేంద్రంగా ఇది పరిగణించబడుతుంది.[97] చారిత్రాత్మకంగా, రాష్ట్రం ది తుల్సా సౌండ్ మరియు వెస్ట్రన్ స్వింగ్ వంటి సంగీత శైలులను సృష్టిచింది, తుల్సాలోని కెయిన్స్ బాల్‌రూమ్ వద్ద ఇవి ప్రసిద్ధిగాంచాయి. "కార్నెగీ హాల్ ఆఫ్ వెస్ట్రన్ స్వింగ్"గా తెలిసిన భవనం,[98] బాబ్ విల్స్ మరియు టెక్సాస్ ప్లేబాయ్స్‌లకు 1930వ దశకంలో ప్రధాన ప్రదర్శనా కేంద్రంగా సేవలు అందించింది.[99] రెడ్ డిర్ట్ సంగీతానికి స్టిల్‌వాటర్ మూల కేంద్రంగా గుర్తించబడుతుంది, దివంగత బాబ్ చైల్డర్స్ ఈ సంగీతానికి విశేష ప్రాచుర్యం కల్పించిన ప్రధాన వ్యక్తిగా పరిగణించబడుతున్నాయి.

దేశంలో కళలపై తలసరి వ్యయం ఎక్కువగా ఉన్న రాష్ట్రాల్లో ఓక్లహోమా మధ్య స్థానంలో ఉంది, ఈ విషయంలో రాష్ట్రం 17వ స్థానంలో ఉంది, రాష్ట్రంలో మొత్తం 300 సంగ్రహాలయాలు (మ్యూజియంలు) ఉన్నాయి.[92] తుల్సాలోని ఫిల్‌బ్రూక్ మ్యూజియం అమెరికా సంయుక్త రాష్ట్రాల్లోని మొదటి 50 అగ్రశ్రేణి లలిత కళా సంగ్రహాలయాల్లో ఒకటిగా పరిగణించబడుతుంది, నోర్మాన్‌లోని శ్యామ్ నోబుల్ ఓక్లహోమా మ్యూజియం ఆఫ్ న్యాచురల్ హిస్టరీ దేశంలో విశ్వవిద్యాలయాల్లో ఉన్న అతిపెద్ద కళా మరియు చారిత్రక సంగ్రహాలయాల్లో ఒకటిగా గుర్తించబడుతుంది, దీనిలో ఈ ప్రాంతానికి సంబంధించిన సహజ చరిత్ర సంబంధ పత్రాలు ఉన్నాయి.[92] థామస్ గిల్‌క్రీస్ యొక్క సేకరణలు తుల్సాలోని గిల్‌క్రీస్ మ్యూజియంలో ఉన్నాయి, అమెరికా పశ్చిమ ప్రాంత కళలు మరియు కళాకృతులకు సంబంధించి అత్యంత సమగ్రమైన సమాచార సేకరణలను కలిగివున్న ప్రపంచంలో అతిపెద్ద సంగ్రహాలయంగా ఇది గుర్తించబడుతుంది.[100] ప్రపంచంలో డాలే చిహులై అనే కళాకారుడి గాజు శిల్పాలకు సంబంధించిన అత్యంత సమగ్రమైన సేకరణలు ఓక్లహోమా సిటీ మ్యూజియం ఆఫ్ ఆర్ట్‌లో ఉన్నాయి,[101] ఓక్లహోమా సిటీలోని నేషనల్ కౌబాయ్ అండ్ వెస్ట్రన్ హెరిటేజ్ మ్యూజియం అమెరికా పశ్చిమ ప్రాంతం యొక్క వారసత్వాన్ని పత్రబద్ధం చేస్తుంది.[92] హోలోకాస్ట్‌కు సంబంధించిన శేషాలు మరియు జ్యుడాయిజంకు సంబంధించిన కళాకృతులు కలిగివున్న తుల్సాలోని షెర్విన్ మిల్లెర్ మ్యూజియం ఆఫ్ జెవిష్ ఆర్ట్ నైరుతీ అమెరికా సంయుక్త రాష్ట్రాల్లో యూదు కళలకు సంబంధించిన అతిపెద్ద సంగ్రహాలయంగా గుర్తింపు పొందింది.[102]

పండగలు మరియు వేడుకలు[మార్చు]

పౌ వౌల వంటి స్థానిక అమెరికన్ సాంస్కృతిక వేడుకలు ఓక్లహోమాలో సాధారణంగా కనిపిస్తుంటాయి.

ఓక్లహోమా యొక్క శతాబ్దపు వేడుకను 2007లో అమెరికన్ బస్ అసోసియేషన్ అమెరికా సంయుక్త రాష్ట్రాల్లో అతిపెద్ద వేడుకగా గుర్తించింది, [103] నవంబరు 16, 2007న ఓక్లహోమాకు రాష్ట్రహోదా లభించి వందేళ్లు గడిచిన సందర్భంగా దీనిలో భాగంగా అనేక వేడుకలు జరిగాయి. స్థానిక అమెరికన్ ఫౌవౌ మరియు ఆచారబద్ధమైన వేడుకలు వంటి వార్షిక జాతి పండుగలు మరియు వేడుకలు రాష్ట్రవ్యాప్తంగా జరుగుతుంటాయి, వీటిలో స్కాటిష్, ఐరిష్, ఇటాలియన్, వియత్నమీస్, చైనీస్, చెక్, యూదు, అరబ్, మెక్సికన్ మరియు ఆఫ్రికన్-అమెరికన్ సమూహాలు వారి సాంస్కృతిక వారసత్వం లేదా సంప్రదాయలకు అనుగుణంగా జరుపుకునే వేడుకలు కూడా ఉన్నాయి. ఓక్లహోమా సిటీలో జరిగే 10-రోజులపాటు జరిగే ఓక్లహోమా రాష్ట్ర పదర్శనలో సుమారుగా పది లక్షల మంది పౌరులు పాల్గొంటారు,[104] ప్రతి ఏడాది నగరంలో భారీ పౌ-వౌలు, ఆసియా పండుగలు మరియు జునెటీంత్ వేడుకలు జరుగుతుంటాయి. 10-రోజులపాటు జరిగే తుల్సా రాష్ట్ర ప్రదర్శనలో కూడా పది లక్షల కంటే ఎక్కువ మంది పౌరులు పాల్గొంటారు,[105] 2007లో నాలుగు రోజులపాటు నగరంలో జరిగిన మేఫెస్ట్ వేడుక 375,000 మందికి వినోదాన్ని పంచింది.[106] 2006లో, తుల్సాలో జరిగే అక్టోబర్‌ఫెస్ట్‌ను USA టుడే ప్రపంచంలో మొదటి 10 భారీ వేడుకల్లో ఒకటిగా గుర్తించింది మరియు బాన్ యాపెటిట్ మేగజైన్ చేత దేశంలో అగ్రశ్రేణి జర్మన్ ఫుడ్ ఫెస్టివల్స్‌లో ఒకటిగా గుర్తించబడింది.[107] అంతేకాకుండా తుల్సా డిఫెస్ట్ పేరుతో వార్షిక సంగీత వేడుకలకు ఆతిథ్యం ఇస్తుంది, ఈ వేడుకలో స్థానిక ఓక్లహోమా బ్యాండ్‌లు మరియు సంగీత కళాకారులు ప్రధాన ఆకర్షణగా ఉంటారు. నోర్మాన్ మ్యూజిక్ ఫెస్టివల్‌కు నోర్మాన్ ఆతిథ్యం ఇస్తుంది. నోర్మాన్ మధ్యయుగ కళా ప్రదర్శనకు కూడా ఈ నగరం ఆతిథ్యం ఇస్తుంది, 1976 నుంచి దీనిని ప్రతి ఏటా నిర్వహిస్తున్నారు, ఓక్లహోమా రాష్ట్రంలో జరిగిన తొలి మధ్యయుగ కళా ప్రదర్శనల వేడుక ఇదే కావడం గమనార్హం. ఈ ప్రదర్శనను మొదట ఓక్లహోమా విశ్వవిద్యాలయ సౌత్ ఒవల్ ప్రాంగణంలో నిర్వహించారు, మూడో ఏడాది దీనిని నార్మన్‌లోని డక్ పాండ్‌కు తరలించారు, ప్రదర్శన భారీ స్థాయికి చేరుకోవడంతో 2003లో దీనిని రీవెస్ పార్కుకు మార్చారు. నోర్మాన్‌లో జరిగే మధ్యయుగ కళా ప్రదర్శన ఓక్లహోమాలో అతిపెద్ద వారాంతపు వేడుకగా మరియు ఓక్లహోమాలో మూడో అతిపెద్ద వేడుకగా గుర్తించబడింది, ఈవెంట్స్ మీడియా నెట్‌వర్క్ దేశంలో జరిగే మొదటి 100 భారీ వేడుకల్లో దీనిని ఒకటిగా గుర్తించింది.[108]

విద్య[మార్చు]

ఓక్లహోమా ప్రభుత్వ ప్రాంతీయ యూనివర్శిటీల వ్యవస్థ, దీనిలో తాహ్రెక్వాహ్‌లోని నార్త్‌ఈస్ట్రన్ స్టేట్ యూనివర్శిటీ కూడా ఉంది.

ప్రభుత్వ పాఠశాల జిల్లాలు మరియు స్వతంత్ర ప్రైవేట్ సంస్థలతో రాష్ట్ర విద్యా వ్యవస్థ ఏర్పాటయివుంది, 2006లో ఓక్లహోమా రాష్ట్రంలోని 540 పాఠశాల జిల్లాల్లో ఉన్న 1,849 ప్రభుత్వ ప్రాథమిక, మాధ్యమిక, మరియు వృత్తివిద్యా పాఠశాలల్లో 631,337 విద్యార్థులు చదువుకుంటున్నారు.[109] దేశంలో అత్యధిక స్థాయిలో స్థానిక అమెరికన్ విద్యార్థులు కలిగిన రాష్ట్రంగా ఓక్లహోమా గుర్తించబడింది, 2005-06 విద్యా సంవత్సరంలో ఈ రాష్ట్రంలో 120,122 మంది స్థానిక అమెరికన్ విద్యార్థులు చదువుతున్నట్లు గణాంకాలు వెల్లడిస్తున్నాయి.[110] ప్రతి విద్యార్థికి చేస్తున్న వ్యయం విషయంలో మాత్రం ఓక్లహోమా దేశంలో అట్టడుగు స్థానంలో ఉంది, 2005లో ప్రతి విద్యార్థికి ఈ రాష్ట్రం $6,614 ఖర్చు చేస్తున్నట్లు తేలింది, ఈ విషయంలో ఓక్లహోమా 47వ స్థానంలో ఉంది,[109] అయితే మొత్తం విద్యా వ్యయాల వృద్ధిలో మాత్రం రాష్ట్రం 1992 మరియు 2002 మధ్యకాలంలో 22వ స్థానంలో ఉంది.[111] అత్యుత్తమ ప్రీ-కిండర్‌గార్డెన్ విద్యను అందిస్తున్న రాష్ట్రాల్లో ఇది ఒకటిగా ఉంది, 2004లో నేషనల్ ఇన్‌స్టిట్యూట్ ఫర్ ఎర్లీ ఎడ్యుకేషన్ రీసెర్చ్ ప్రమాణాలు, నాణ్యత మరియు ప్రీ-కిండర్‌గార్డెన్ విద్యకు ప్రవేశ సౌలభ్యం విషయంలో ఓక్లహోమాకు మొదటి స్థానాన్ని కల్పించింది, అంతేకాకుండా దీనిని ప్రారంభ బాల్య విద్యకు ఒక నమూనాగా సూచించింది.[112] ఇదిలా ఉంటే రాష్ట్రంలో 2005 మరియు 2006 మధ్యకాలంలో ఉన్నత పాఠశాల స్థాయిలో విద్యను విరమించుకుంటున్న వారి రేటు 29 శాతం క్షీణించింది, దేశంలో ఉన్నత విద్యా స్థాయిలో విద్యార్థులు చదువు విరమించుకోకుండా చూస్తున్న రాష్ట్రాల్లో ఇది దేశంలో మూడు అట్టడుగు రాష్ట్రాల్లో ఒకటిగా ఉంది,[113] ఈ రాష్ట్రంలో చదువు మానుకునే రేటు 3.2 శాతం వద్ద ఉంది.[109] 2004లో దేశంలో ఉన్నత పాఠశాల డిప్లమాలు కలిగిన వయోజనులు అత్యధికంగా ఉన్న రాష్ట్రాల్లో ఓక్లహోమా 36వ స్థానంలో నిలిచింది, వీరి సంఖ్య 85.2 శాతం వద్ద ఉంది, మిగిలిన దక్షిణాది రాష్ట్రాలతో పోలిస్తే ఇది మెరుగ్గా ఉంది.[114][115]

ఓక్లహోమా రాష్ట్రంలో ఉన్నత విద్యలో అతిపెద్ద ప్రభుత్వ విద్యా సంస్థలుగా ఓక్లహోమా విశ్వవిద్యాలయం మరియు ఓక్లహోమా రాష్ట్ర విశ్వవిద్యాలయం గుర్తించబడుతున్నాయి, ఈ రెండు సంస్థలు ఒక ప్రధాన ప్రాంగణం మరియు రాష్ట్రవ్యాప్తంగా శాటిలైట్ క్యాంపస్‌ల్లో కార్యకలాపాలు సాగిస్తున్నాయి. రెండు రాష్ట్ర విశ్వవిద్యాలయాలతోపాటు, ఓక్లహోమా సిటీ విశ్వవిద్యాలయం మరియు తుల్సా విశ్వవిద్యాలయం దేశంలో అత్యుత్తమ అండర్‌గ్రాడ్యుయేట్ బిజినెస్ కోర్సులు అందిస్తున్న విద్యా సంస్థలుగా గుర్తింపు పొందాయి,[116] ఓక్లహోమా సిటీ విశ్వవిద్యాలయానికి చెందిన స్కూల్ ఆఫ్ లా మరియు ఓక్లహోమా విశ్వవిద్యాలయానికి చెందిన కాలేజ్ ఆఫ్ లా అనే రెండు విద్యా కేంద్రాలు మాత్రమే రాష్ట్రంలో ABA గుర్తింపు పొందిన సంస్థలుగా ఉన్నాయి. విద్యా రేటింగ్స్ విషయంలో దేశవ్యాప్తంగా అత్యుత్తమ రేటింగ్స్ కలిగిన విశ్వవిద్యాలయాల్లో ఓక్లహోమా విశ్వవిద్యాలయం మరియు తుల్సా విశ్వవిద్యాలయం ఉన్నాయి.[10] ఓక్లహోమాలో పదకొండు ప్రభుత్వ ప్రాంతీయ విశ్వవిద్యాలయాలు ఉన్నాయి,[117] వీటిలో మిస్సిసిపీ నది పశ్చిమ ప్రాంతంలో రెండో-అతి పురాతన ఉన్నత విద్యా సంస్థగా గుర్తించబడుతున్న నార్తరన్ స్టేట్ యూనివర్శిటీ కూడా ఉంది,[118] ఓక్లహోమా రాష్ట్రంలోని ఏకైక ఆప్టోమెట్రీ కళశాల దీనిలో ఉంది[119] అంతేకాకుండా దేశంలో శాతం మరియు పరిమాణం రెండింటిపరంగా అత్యధిక సంఖ్యలో స్థానిక అమెరికన్ విద్యార్థులు దీనిలో చదువుతున్నారు.[118][120] 2007లో 122 అత్యుత్తమ కళాశాలలో తయారు చేసిన ప్రిన్స్‌టన్ రివ్యూ జాబితాలో రాష్ట్రంలోని ఆరు విశ్వవిద్యాలయాలు ఉన్నాయి,[121] ఉత్తమ విలువ కలిగిన అగ్రశ్రేణి కళాశాలల జాబితాలో మూడు చోటు దక్కించుకున్నాయి.[122] పరిశ్రమ మరియు వాణిజ్యంలో నిర్దిష్ట విభాగాల్లో శిక్షణ అందజేసేందుకు ఉద్దేశించిన ఓక్లహోమాస్ కెరీర్‌టెక్ ప్రోగ్రామ్ ఆధ్వర్యంలో 54 పోస్ట్-సెకండరీ సాంకేతిక విద్యా సంస్థలు నిర్వహించబడుతున్నాయి.[109]

2007-2008 విద్యా సంవత్సరంలో, 181,973 మంది అండర్‌గ్రాడ్యుయేట్ విద్యార్థులు, 20,014 మంది గ్రాడ్యుయేట్ విద్యార్థులు మరియు 4,395 ఫస్ట్-ప్రొఫెషనల్ డిగ్రీ విద్యార్థులు ఓక్లహోమా కళాశాలల్లో చదువుతున్నారు. ఈ విద్యార్థుల్లో, 18,892 మంది బ్యాచులర్స్ డిగ్రీ, 5,386 మంది మాస్టర్స్ డిగ్రీ, 462 మంది ఫస్ట్ ప్రొఫెషనల్ డిగ్రీ పొందారు. అంటే ఓక్లహోమా రాష్ట్రంలో సగటున 38,278 పట్టభద్రులు బయటకు వచ్చారు (అంటే జులై 1,2007-జూన్ 30,2008 మధ్యకాలంలో). మొత్తం పట్టభద్రుల సంఖ్య విషయంలో జాతీయ సగటు 68,322 వద్ద ఉంది.[123]

క్రీడలు[మార్చు]

దస్త్రం:Memorial Stadium.jpg
NCAA డివిజన్ I ఫుట్‌బాల్ మ్యాచ్‌లకు ఆతిథ్యం ఇచ్చే యూనివర్శిటీ ఆఫ్ ఓక్లహోమా మెమోరియల్ స్టేడియం.

ఓక్లహోమా రాష్ట్రంలో ప్రసిద్ధ క్రీడలకు విశేష మద్దతు లభిస్తుంది, ఓక్లహోమా సిటీ, తుల్స, ఎనిడ్, నోర్మాన్, లాటన్ నగరాల్లో బాస్కెట్‌బాల్, ఫుట్‌బాల్, ఎరీనా ఫుట్‌బాల్, బేస్‌బాల్, సాకర్, హాకీ, మరియు రెజ్లింగ్ జట్లు ఉన్నాయి. నేషనల్ బాస్కెట్‌బాల్ అసోసియేషన్‌కు చెందిన ఓక్లహోమా సిటీ థండర్ మరియు వుమన్స్ నేషనల్ బాస్కెట్‌బాల్ అసోసియేషన్‌కు చెందిన తుల్సా షాక్‌లు మాత్రమే రాష్ట్రంలోని ప్రధాన లీగ్ స్పోర్ట్స్ ఫ్రాంఛైజీలుగా గుర్తించబడుతున్నాయి, అయితే AAA మరియు AA స్థాయిల్లో మైనర్ లీగ్ బేస్‌బాల్, సెంట్రల్ హాకీ లీగ్‌లో హాకీ, ఓక్లహోమా సిటీ యార్డ్ డావ్ మరియు తుల్సా టాలోన్స్ చేత ఆతిథ్యం ఇవ్వబడుతున్న AF1 లీగ్‌లోని ఎరీనా ఫుట్‌బాల్‌ల వంటి చిన్న లీగ్ స్పోర్ట్స్ కూడా ఇక్కడ ఆదరించబడుతున్నాయి. నేషనల్ వుమన్స్ ఫుట్‌బాల్ అసోసియేషన్‌లో ఆడే ఓక్లహోమా సిటీ లైట్నింగ్‌కు ఓక్లహోమా సిటీ ఆతిథ్యం ఇస్తుంది, NBA డెవెలప్‌మెంట్ లీగ్ యొక్క తుల్సా 66ers మరియు అమెరికన్ ఇండోర్ సాకర్ లీగ్‌లో ఆడే తుల్సా రెవెల్యూషన్‌లకు తుల్సా నగరం కేంద్రంగా ఉంది.[124] ఎనిడ్ మరియు లాటన్ నగరాల్లో USBL మరియు CBAలో పాల్గొనే ప్రొఫెషనల్ బాస్కెట్‌బాల్ జట్లు ఉన్నాయి.

ఓక్లహోమాలో మొదటి ప్రధాన లీగ్ స్పోర్ట్స్ ఫ్రాంఛైజీగా NBA యొక్క న్యూ ఓర్లాన్స్ హార్నెట్స్ గుర్తింపు పొందింది, 2005లో కత్రీనా తుఫాను కారణంగా రెండు సీజన్‌లపాటు ఈ జట్టు ఓక్లహోమా సిటీలోని ఫోర్డ్ సెంటర్‌ను తన సొంత మైదానంగా చేసుకోవాల్సి వచ్చింది.[125] జులై 2008లో, క్లైటన్ బెన్నెట్ నేతృత్వంలోని ఓక్లహోమా సిటీ వ్యాపారవేత్తల సమూహం యాజమాన్యంలో నిర్వహించబడుతున్న సీటెల్ సూపర్‌సోనిక్స్ ఓక్లహోమా సిటీకి తరలివెళ్లింది, అంతేకాకుండా 2008లో ఓక్లహోమా సిటీ థండర్‌గా తన పేరును మార్చుకొని ఫోర్డ్ సెంటర్‌లో ఆడటం ప్రారంభించింది, రాష్ట్రంలోని మొదటి శాశ్వత ప్రధాన లీగ్ ఫ్రాంఛైజీగా ఇది గుర్తింపు పొందింది.[126]

రాష్ట్రంలో కళాశాల స్థాయి అథ్లెటిక్స్‌కు కూడా ప్రసిద్ధిగాంచాయి. యూనివర్శిటీ ఆఫ్ ఓక్లహోమా సూనర్స్ మరియు ఓక్లహోమా స్టేట్ యూనివర్శిటీ కౌబాయ్స్ జట్లు ఆడే ఫుట్‌బాల్ మ్యాచ్‌లకు సగటున 60,000 మందికిపైగా అభిమానులు హాజరవుతుంటారు, 2006లో హాజరు విషయంలో యూనివర్శిటీ ఆఫ్ ఓక్లహోమా యొక్క అమెరికన్ ఫుట్‌బాల్ ప్రోగ్రామ్ అమెరికా కళాశాలల్లో 13వ స్థానంలో నిలిచింది, ఇది ఆతిథ్యం ఇచ్చే మ్యాచ్‌లకు సగటున 84,561 మంది అభిమానులు హాజరవుతుంటారు.[127] ప్రతి ఏడాది ఈ రెండు విశ్వవిద్యాలయ జట్లు అనేకసార్లు తలపడతాయి, వీటిని బెడ్లామ్ సిరీస్ అని పిలుస్తారు, రాష్ట్రంలో అత్యంత ప్రసిద్ధ క్రీడాంశాల్లో ఇవి కూడా భాగంగా ఉన్నాయి. NCAAలో 11 ఓక్లహోమా కళాశాలలు మరియు విశ్వవిద్యాలయాలకు చెందిన క్రీడా జట్లు పాల్గొంటాయి, వీటిలో నాలుగు అసోసియేషన్ ఉన్నత స్థాయి డివిజన్ Iలో పాల్గొంటాయి: అవి యూనివర్శిటీ ఆఫ్ ఓక్లహోమా, ఓక్లహోమా స్టేట్ యూనివర్శిటీ, యూనివర్శిటీ ఆఫ్ తుల్సా మరియు ఓరాల్ రాబర్ట్స్ యూనివర్శిటీ.[128] స్పోర్ట్స్ ఇల్యూస్ట్రేటెడ్ మేగజైన్ దేశంలోని అత్యుత్తమ అథ్లెటిక్స్ కళాశాలల్లో యూనివర్శిటీ ఆఫ్ ఓక్లహోమా మరియు ఓక్లహోమా స్టేట్ యూనివర్శిటీలను కూడా చేర్చింది.[9][129] అంతేకాకుండా, 12 రాష్ట్ర చిన్న కళాశాలలు మరియు విశ్వవిద్యాలయాలు NAIAలో ఎక్కువగా సూనర్ అథ్లెటిక్ కాన్ఫెరెన్స్‌లో పాల్గొంటాయి.[130]

LPGA టోర్నమెంట్‌లు తుల్సాలోని సెడార్ రిడ్జ్ కంట్రీ క్లబ్‌లో జరుగుతాయి, PGA లేదా LPGAకు చెందిన ప్రధాన టోర్నీలు తుల్సాలోని సదరన్ హిల్స్ కంట్రీ క్లబ్‌లో, ఓక్లహోమా సిటీలోని ఓక్ ట్రీ కంట్రీ క్లబ్, తుల్సాలోని సెడార్ రిడ్జ్ కంట్రీ క్లబ్‌లో జరుగుతాయి.[131] దేశంలో అత్యుత్తమ గోల్ఫ్ కోర్స్‌ల్లో ఒకటిగా గుర్తింపు పొందిన సదరన్ హిల్స్ 2007లో టోర్నీతోపాటు మొత్తం నాలుగు PGA ఛాంపియన్‌షిప్‌లు, 2001తోపాటు మూడు U.S. ఓపెన్‌లకు ఆతిథ్యం ఇచ్చింది.[132] రోడియోలకు రాష్ట్రవ్యాప్తంగా ప్రాచుర్యం ఉంది, రాష్ట్రం యొక్క కాడభాగంలో గైమోన్ దేశంలో అతిపెద్ద పోటీల్లో ఒకదానికి ఆతిథ్యం ఇస్తుంది.[133]

ఆరోగ్యం[మార్చు]

తుల్సాలోని క్యాన్సర్ ట్రీట్‌మెంట్ సెంటర్స్ ఆఫ్ అమెరికా యొక్క నైరుతీ ప్రాంతీయ కేంద్రం.

2005లో సమాఖ్య ప్రభుత్వం నుంచి ఎక్కువ స్థాయిలో వైద్య నిధులు పొందుతున్న రాష్ట్రాల్లో ఓక్లహోమా 21వ స్థానంలో ఉంది, రాష్ట్రంలో ఆరోగ్య-సంబంధ సమాఖ్య నిధుల వ్యయం $75,801,364 వద్ద ఉంది; వ్యాధి నిరోధక చర్యలు, జీవ తీవ్రవాదం సమాయత్తత మరియు ఆరోగ్య విద్య కోసం ఎక్కువగా ఈ నిధులను ఖర్చు చేస్తున్నారు.[134] ప్రధాన రోగాలు ప్రబలే అవకాశాలు ఓక్లహోమా రాష్ట్రంలో జాతీయ సగటుకు దగ్గరగా ఉన్నాయి, రాష్ట్రంలో ఆస్తమా, 0}మధుమేహం, క్యాన్సర్, అధిక రక్తపోటుతో బాధపడుతున్న పౌరుల శాతం మిగిలిన దేశవ్యాప్త స్థాయి వద్ద లేదా దాని కంటే కొంచెం ఎక్కువగా ఉంది.[134]

2000లో, ఓక్లహోమా తలసరి వైద్యుల అందుబాటులో 45వ స్థానంలో ఉంది, తలసరి నర్సుల అందుబాటు విషయంలో జాతీయ సగటుకు కొంచెం తక్కువగా ఉంది, అయితే ప్రతి 100,000 మంది పౌరులకు అందుబాటులో ఉన్న ఆస్పత్రి పడకల విషయంలో మాత్రం జాతీయ సగటుకు కొంచెం ఎక్కువ సగటు ఉంది, 12 ఏళ్లకాలంలో ఆరోగ్య సేవల వృద్ధి రేటు విషయంలో కూడా ఓక్లహోమా జాతీయ సగటు కంటే కొద్దిస్థాయిలో మెరుగ్గా ఉంది.[135] బీమా కలిగిన పౌరుల్లో మాత్రం పేలవమైన చరిత్ర కలిగిన రాష్ట్రాల్లో ఒకదానిగా గుర్తించబడుతుంది, 18 నుంచి 64 మధ్య వయస్సు కలిగివున్న సుమారుగా 25 శాతం ఓక్లహోమన్లు 2005లో బీమా చేయించుకొని లేరు, దేశంలో అత్యధిక స్థాయిలో బీమా లేని పౌరులు ఉన్న రాష్ట్రంలో ఇది ఐదో స్థానంలో ఉంది.[136] స్థూలకాయత్వం ప్రబలంగా ఉన్న ఎగువ భాగం అమెరికన్లలో ఓక్లహోమన్లు కూడా ఉన్నారు, దేశంలో ఈ సమస్యతో బాధపడుతున్న రాష్ట్రాల్లో ఓక్లహోమా 5వ స్థానంలో ఉంది, రాష్ట్రంలోని 30.3 శాతం జనాభా స్థూలకాయత్వానికి దగ్గరగా ఉన్నారు.[137]

ఓక్లహోమాలోని అతిపెద్ద ఆస్పత్రుల సమూహంగా పరిగణించబడుతున్న OU మెడికల్ సెంటర్ ఒక్కటి మాత్రమే అమెరికన్ కాలేజ్ ఆఫ్ సర్జన్స్ చేత లెవెల్ I ట్రూమా సెంటర్‌గా గుర్తించబడింది. OU మెడికల్ సెంటర్ ఓక్లహోమా సిటీలోని ఓక్లహోమా మెడికల్ సెంటర్ స్థలాల్లో ఉంది, రాష్ట్రంలో భారీస్థాయిలో వైద్య పరిశోధనా కేంద్రాలు కేంద్రీకృతమైన ప్రదేశంగా ఇది పరిగణించబడుతుంది.[138][139] దేశవ్యాప్తంగా ఉన్న నాలుగు ప్రాంతీయ వైద్య కేంద్రాల్లో తుల్సాలోని క్యాన్సర్ ట్రీట్‌మెంట్ సెంటర్స్ ఆఫ్ అమెరికా యొక్క రీజినల్ మెడికల్ సెంటర్ కూడా ఒకటి, ఇది మొత్తం నైరుతీ అమెరికా సంయుక్త రాష్ట్ర ప్రాంతానికి క్యాన్సర్ చికిత్స అందజేస్తుంది, దేశంలోని అతిపెద్ద క్యాన్సర్ చికిత్సా కేంద్రాల్లో ఒకటిగా ఇది పరిగణించబడుతుంది.[140] దేశంలో అతిపెద్ద ఆస్టెయోపథిక్ బోధనా కేంద్రంగా తుల్సాలోని ఓక్లహోమా స్టేట్ యూనివర్శిటీ మెడికల్ సెంటర్ గుర్తింపు పొందింది, అంతేకాకుండా ఇది న్యూరోసైన్స్ (నాడీ విజ్ఞానశాస్త్రం) రంగంలోని అతిపెద్ద కేంద్రాల్లో ఒకటిగా పరిగణించబడుతుంది.[141][142]

ప్రసార మాధ్యమాలు[మార్చు]

ఓక్లహోమాలో రెండో అతిపెద్ద వార్తాపత్రికగా పరిగణించబడుతున్న తుల్సా వరల్డ్‌కు 189,789 సర్క్యులేషన్ ఉంది.[143]

నీల్సన్ మీడియా రీసెర్చ్ చేత ఓక్లహోమా సిటీ మరియు తుల్సాలు అమెరికా సంయుక్త రాష్ట్రాల్లో వరుసగా 45వ మరియు 61వ అతిపెద్ద ప్రసార మాధ్యమ విఫణులుగా గుర్తించబడ్డాయి. రాష్ట్రంలోని మూడో-అతిపెద్ద మీడియా (ప్రసార మాధ్యమాలు) విఫణి లాటన్-విచితా ఫాల్స్, టెక్సాస్‌కి ఈ ఏజెన్సీ జాతీయ స్థాయిలో 144వ స్థానాన్ని ఇచ్చింది.[144] ఓక్లహోమాలో బ్రాడ్‌కాస్ట్ టెలివిజన్ 1949లో ప్రారంభమైంది, ఆ సమయంలో కొన్ని నెలల తేడాతో ఓక్లహోమా సిటీలో KFOR-TV (తరువాత WKY-TV), తుల్సాలో KOTV-TV ప్రసార సేవలు ప్రారంభించాయి.[145] ప్రస్తుతం, అన్ని ప్రధాన అమెరికన్ ప్రసార నెట్‌వర్క్‌లు రాష్ట్రంలో అనుబంధ టెలివిజన్ కేంద్రాలు ఉన్నాయి.[146]

రాష్ట్రంలో రెండు ప్రధాన వార్తాపత్రికలు కూడా ఉన్నాయి. ఓక్లహోమా సిటీ నుంచి కార్యకలాపాలు సాగిస్తున్న ది ఓక్లహోమన్ రాష్ట్రంలో అతిపెద్ద వార్తాపత్రికగా, సర్క్యులేషన్‌పరంగా దేశంలో 48వ-అతిపెద్ద వార్తాపత్రికగా గుర్తించబడింది, దీనికి ఆదివారం 287,505 మంది పాఠకులు మరియు మిగిలిన రోజుల్లో 215,102 పాఠకులు ఉన్నారు. తుల్సా వరల్డ్ రాష్ట్రంలో రెండో అతిపెద్ద వార్తాపత్రికగా ఉంది, జాతీయ స్థాయిలో ఇది 77వ స్థానంలో ఉంది, దీనికి ఆదివారం 189,789 మంది పాఠకులు, మిగిలిన రోజుల్లో 138,262 మంది పాఠకులు ఉన్నారు.[143] ఓక్లహోమాలో మొదటి వార్తాపత్రిక 1844లో ప్రారంభించబడింది, దీని పేరు చెరోకీ అడ్వకేట్ , చెరోకీ మరియు ఆంగ్లం రెండు భాషల్లోనూ ఇది వెలువడేది.[147] 2006లో, రాష్ట్రంలో 220 వార్తాపత్రికలు వెలువడుతున్నాయి, వీటిలో 177 వారపత్రికలుకాగా, 48 దినపత్రికలు ఉన్నాయి.[147]

ఓక్లహోమాలో రెండు అతిపెద్ద ప్రభుత్వ రేడియో నెట్‌వర్క్‌లు ప్రసారాలు నిర్వహిస్తున్నాయి: అవి ఓక్లహోమా పబ్లిక్ రేడియో మరియు పబ్లిక్ రేడియో ఇంటర్నేషనల్. మొదటిది 1955లో ప్రారంభించబడింది, ఓక్లహోమా రాష్ట్రంలో ప్రారంభించబడిన మొదటి ప్రభుత్వ రేడియో నెట్‌వర్క్ ఓక్లహోమా పబ్లిక్ రేడియో, అద్భుతమైన కార్యక్రమాలకుగానూ ఇది 271 అవార్డులు గెలుచుకుంది.[148] పబ్లిక్ రేడియో ఇంటర్నేషనల్ రాష్ట్రవ్యాప్తంగా 10 స్టేషన్లను నిర్వహిస్తుంది, ఇది 400 గంటలకుపైగా కార్యక్రమాలను ప్రసారం చేస్తుంది.[149] రాష్ట్రంలో మొదటి రేడియో స్టేషన్‌గా పరిగణించబడుతున్న WKY ఓక్లహోమా సిటీలో 1920లో ప్రారంభించబడింది, దీని తరువాత బ్రిట్‌స్టౌలో KRFUను ఏర్పాటు చేశారు, దీనిని తరువాత 1927లో తుల్సాకు తరలించి, పేరును KVOOగా మార్చారు.[150] 2006లో, ఓక్లహోమా రాష్ట్రంలో వివిధ ప్రాంతీయ లేదా జాతీయ నెట్‌వర్క్‌లకు చెందిన 500 రేడియో స్టేషన్లు కార్యకలాపాలు నిర్వహిస్తున్నాయి.[151]

ఓక్లహోమాలో కొన్ని జాతి-ప్రధాన TV స్టేషన్‌లు కూడా ఉన్నాయి, ఇవి స్పానిష్, ఆసియన్ భాషల్లో ప్రసారాలు నిర్వహిస్తున్నాయి, కొన్నిసార్లు వీటిలో స్థానిక అమెరికన్ కార్యక్రమాలు కూడా ప్రసారమవతాయి. క్రైస్తవ మత టెలివిజన్ నెట్‌వర్క్ TBNకు తుల్సాలో ఒక స్టూడియో ఉంది, 1980లో ఓక్లహోమా సిటీలో కూడా మొదటి పూర్తిస్థాయి TBN-అనుబంధ కేంద్రం నిర్మించబడింది. [citation needed]

రవాణా[మార్చు]

ఓక్లహోమాలోని పది ప్రధాన టోల్ రహదారుల్లో ఒకటైన విల్ రోజెర్స్ టర్న్‌పైక్, ఇది తుల్సా నుంచి ఈశాన్యానికి విస్తరించివుంది.

ఓక్లహోమాలో అంతరాష్ట్ర రహదారులు, నగరాంతర రైల్వే మార్గాలు, విమానాశ్రయాలు, భూభాగంలోపలి నౌకాశ్రయాలు మరియు ప్రజా రవాణా వ్యవస్థలతో కూడిన బలమైన వ్యవస్థ ద్వారా రవాణా జరుగుతుంది. అమెరికా సంయుక్త రాష్ట్రాల అంతరాష్ట్ర వ్యవస్థలో ఒక ముఖ్యమైన స్థానం వెంబడి ఉండటంతో, ఓక్లహోమాలో మూడు అంతరాష్ట్ర రహదారులు మరియు నాలుగు యాక్సిలరీ ఇంటర్‌స్టేట్ హైవేలు ఉన్నాయి. ఓక్లహోమా సిటీలో, అంతరాష్ట్ర రహదారి 35 మరో రెండు రహదారులు అంతరాష్ట్ర రహదారి 44 మరియు అంతరాష్ట్ర రహదారి 40లతో కలుస్తుంది, అమెరికా సంయుక్త రాష్ట్రాల రహదారి వ్యవస్థలో అత్యంత ముఖ్యమైన ఖండన ప్రదేశంగా ఇది గుర్తింపు పొందింది.[152] రాష్ట్ర ప్రధాన రహదారి వ్యవస్థలో 12,000 మైళ్ల (19,000 km) పొడవైన రోడ్లు ఉన్నాయి, వీటిలో రాష్ట్ర-నిర్వహణ రహదారులు, పది టర్న్‌పైక్‌లు లేదా ప్రధాన టోల్ రోడ్లు ఉన్నాయి,[152] 66వ నెంబర్ రహదారి దేశంలో అతిపొడవైన రహదారిగా పరిగణించబడుతుంది.[153] 2005లో, ఓక్లహోమా సిటీలోని అంతరాష్ట్ర రహదారి 44 రాష్ట్రంలో అత్యంత రద్దీగల రహదారిగా గుర్తించబడింది, దీనిపై రోజూ 131,800 కార్లు ప్రయాణిస్తుంటాయి.[154] 2007లో, దేశంలో నిర్మాణపరమైన అసమర్థత కలిగిన అత్యధిక వంతెనలు ఉన్న రాష్ట్రంగా ఓక్లహోమా గుర్తించబడింది, దీనిలో 6,300 వంతెనలకు మరమత్తులు అవసరమని గుర్తించారు, వీటిలో 127 వంతెనలు రాష్ట్ర ప్రధాన రహదారి వ్యవస్థలో ఉన్నాయి.[155]

ప్రధాన రోడ్లు మరియు ప్రభుత్వ రోడ్లను చూపించే ఓక్లహోమా పటం

ఓక్లహోమా యొక్క అతిపెద్ద వాణిజ్య విమానాశ్రయంగా ఓక్లహోమా సిటీలోని విల్ రోజెర్స్ వరల్డ్ ఎయిర్‌పోర్ట్ పరిగణించబడుతుంది, 2005లో సగటున 3.5 మిలియన్ల మందికిపైగా ప్రయాణికులు దీనిని ఉపయోగించారు.[156] తుల్సా అంతర్జాతీయ విమానాశ్రయం రాష్ట్రంలో రెండో అతిపెద్ద వాణిజ్య విమానాశ్రయంగా ఉంది, ఇది కూడా ఏడాదికి సగటున మూడు మిలియన్లకుపైగా ప్రయాణికులను గమ్యస్థానాలకు చేరుస్తుంది.[157] ఈ రెండు విమానాశ్రయాల మధ్య ఓక్లహోమాలో పదమూడు ప్రధాన విమానయాన సంస్థలు సేవలు నిర్వహిస్తున్నాయి.[158][159] ట్రాఫిక్ పరంగా, తుల్సాలోని రివర్‌సైడ్-జోన్స్ విమానాశ్రయం రాష్ట్రంలో అత్యంత రద్దీగల విమానాశ్రయంగా ఉంది, 2006లో ఈ విమానాశ్రయం నుంచి 235,039 టేకాఫ్‌లు మరియు ల్యాండింగ్‌లు జరిగాయి.[160] మొత్తంమీద, ఓక్లహోమాలో 150కిపైగా ప్రజా-వినియోగ విమానాశ్రయాలు ఉన్నాయి.[161]

ఓక్లహోమాను అంట్రాక్ యొక్క హార్ట్‌ల్యాండ్ ఫ్లైయర్ జాతీయ రైల్వే వ్యవస్థతో అనుసంధానం చేస్తుంది, రాష్ట్రంలో ఉన్న ఒకేఒక్క ప్రాంతీయ ప్రయాణిక రైల్వే మార్గం ఇదే కావడం గమనార్హం. ఇది ప్రస్తుతం ఓక్లహోమా సిటీ నుంచి ఫోర్ట్ వర్త్, టెక్సాస్ వరకు ఉంది, ఇదిలా ఉంటే చట్టసభ సభ్యులు 2007 ప్రారంభంలో హార్ట్‌ల్యాండ్ ఫ్లైయర్ నుంచి తుల్సాకు రైలు మార్గం ఏర్పాటు చేసేందుకు నిధులు కోరడం ప్రారంభించారు.[162] ఓక్లహోమాలో నదులపై ఉన్న రెండు భూభాగాంతర నౌకాశ్రయాలు రవాణాకు ఉపయోగపడుతున్నాయి: అవి ముస్కోగీ నౌకాశ్రయం మరియు తుల్సాలోని కటోసా నౌకాశ్రయం. రాష్ట్రంలో అంతర్జాతీయ సరుకు రవాణా సేవలు నిర్వహిస్తున్న ఒకేఒక్క నౌకాశ్రయంగా తుల్సాలోని కటోసా నౌకాశ్రయం గుర్తింపు పొందింది, దేశంలో భూభాగాంతర ప్రదేశాన్ని-మహాసముద్రాన్ని కలిపే ప్రధాన నౌకాశ్రయం ఇది, ప్రతి ఏటా ఈ నౌకాశ్రయం రెండు మిలియన్ టన్నులకుపైగా సరుకు రవాణా చేస్తుంది.[163][164] రాష్ట్రంలోని రెండు నౌకాశ్రయాలు మెక్‌క్లెలాన్-కెర్ అర్కాన్సాస్ నది మార్గనిర్దేశ వ్యవస్థలో భాగంగా ఉన్నాయి, ఇది తుల్సా మరియు ముస్కోగీ నుంచి బోర్జ్ ట్రాఫిక్‌ను వెర్డిగ్రిస్ మరియు అర్కన్సాస్ నదులు మీదగా మిస్సిసిపీ నదితో అనుసంధానం చేస్తుంది, ప్రపంచంలో అత్యంత రద్దీగల జలమార్గాల్లో ఒకటిగా ఈ మార్గం గుర్తింపు పొందింది.[164]

చట్టం మరియు ప్రభుత్వం[మార్చు]

ఓక్లహోమా సిటీలోని ఓక్లహోమా రాష్ట్ర శాసనసభ.

ఓక్లహోమా ప్రభుత్వం ఒక రాజ్యాంగబద్ధమైన రిపబ్లిక్‌గా రూపొందించబడింది, ఇది కార్యనిర్వాహక, చట్టపాలన మరియు న్యాయ విభాగాలతో అమెరికా సంయుక్త రాష్ట్రాల సమాఖ్య ప్రభుత్వ నమూనాలో ఉంటుంది.[165] రాష్ట్రంలో 77 కౌంటీలు ఉన్నాయి, ప్రతి విభాగానికి చెందిన దాదాపుగా అన్ని స్థానిక ప్రభుత్వ యంత్రాంగాలు దీని అధికార పరిధిలో ఉన్నాయి,[19] ఐదు కాంగ్రెస్ జిల్లాలు ఉన్న ఈ రాష్ట్రంలో డెమొక్రటిక్ పార్టీకి బలమైన ఓటు బ్యాంకు ఉంది.[13] రాష్ట్ర అధికారులు బహుళత్వ ఓటింగ్ చేత ఎన్నుకోబడతారు.

రాష్ట్ర ప్రభుత్వం[మార్చు]

ఓక్లహోమా శాసనసభలో సెనెట్ మరియు ప్రతినిధుల సభ ఉంటాయి. రాష్ట్ర ప్రభుత్వం యొక్క చట్టనిర్మాణ విభాగంగా, ప్రభుత్వాన్ని నడిపేందుకు అవసరమైన నిధులను సేకరించడం మరియు పంపిణీ చేసే బాధ్యతలు దీనిపై ఉంటాయి. సెనెట్‌లో 48 మంది సభ్యులు ఉంటారు, వీరికి నాలుగేళ్ల పదవీకాలం ఉంటుంది, ఇదిలా ఉంటే ప్రతినిధుల సభలో 101 మంది సభ్యులు ఉంటారు, వీరి పదవీకాలం రెండేళ్లు. రాష్ట్ర శాసనసభలో పదవీకాల పరిమితి ఉంటుంది, రెండు శాసనసభ విభాగాల్లో ఎవరైనా వ్యక్తి మొత్తం పన్నెండు సంవత్సరాలు మాత్రమే ఉండేందుకు ఆస్కారం ఉంది.[166][167]

ఓక్లహోమా న్యాయ వ్యవస్థలో ఓక్లహోమా సుప్రీంకోర్టు, ఓక్లహోమా కోర్ట్ ఆఫ్ క్రిమినల్ అప్పీల్స్ మరియు 77 జిల్లా కోర్టులు (ప్రతి కౌంటీలోనూ ఒక న్యాయస్థానం ఉంటుంది) భాగంగా ఉన్నాయి. ఓక్లహోమా న్యాయ వ్యవస్థలో మరో రెండు స్వతంత్ర న్యాయస్థానాలు ఉన్నాయి: అవి అభిశంసన న్యాయస్థానం మరియు ఓక్లహోమా కోర్ట్ ఆన్ జ్యుడీషియరీ. ఓక్లహోమా రెండు అత్యున్నత న్యాయస్థానాలు కూడా ఉన్నాయి: అవి సివిల్ కేసులను విచారణకు స్వీకరించే రాష్ట్ర సుప్రీంకోర్టు, క్రిమినల్ కేసులపై పునర్విచారణ జరిపే రాష్ట్ర కోర్టు. ఈ రెండు న్యాయస్థానాల న్యాయమూర్తులను, మరియు కోర్ట్ ఆఫ్ సివిల్ అప్పీల్స్ న్యాయమూర్తులను రాష్ట్ర న్యాయ శాఖ నియామకాల కమిషన్ సిఫార్సులను పరిగణలోకి తీసుకొని గవర్నర్ నియమిస్తాడు, ఆరేళ్ల బదిలీ ప్రణాళికపై పార్టీయేతర నిలుపుదల ఓటింగ్ ద్వారా న్యాయమూర్తులను ఎంపిక చేస్తారు.[166]

ఓక్లహోమా సెనెట్ ఛాంబర్, ఓక్లహోమా సెనెట్ దీనిలో నిర్వహించబడుతుంది.

కార్యనిర్వాహక వర్గంలో గవర్నర్, అతని సిబ్బంది మరియు ఇతర ఎన్నికయిన అధికారులు ఉంటారు. ప్రభుత్వ ప్రధాన అధిపతిగా ఉండే గవర్నర్ ఓక్లహోమా కార్యనిర్వాహక విభాగానికి ముఖ్య అధికారిగా ఉంటాడు, సమాఖ్య ఉపయోగంలో లేనప్పుడు ఓక్లహోమా నేషనల్ గార్డ్‌కు ఎక్స్ అఫీసియో కమాండర్ ఇన్ చీఫ్‌గా విధులు నిర్వహిస్తాడు, అతనికి శాసనసభ ద్వారా ఆమోదించబడే బిల్లులను తిరస్కరించే అధికారం (వీటో) ఉంటుంది. బడ్జెట్ సమర్పణ, రాష్ట్ర చట్టాల అమలును పర్యవేక్షించడం, రాష్ట్రంలో శాంతి భద్రతలను సంరక్షించే బాధ్యతలు కార్యనిర్వాహక వర్గం చేతిలో ఉంటాయి.[168]

స్థానిక ప్రభుత్వం[మార్చు]

రాష్ట్రం స్థానికంగా పాలించబడే 77 కౌంటీలుగా విభజించబడివుంటుంది, ప్రతి కౌంటీకి ఎన్నికయ్యే ముగ్గురు కమిషనర్లు సభ్యులు ఉండే మండలి నేతృత్వం వహిస్తుంది, వీరితోపాటు ప్రతి కౌంటీకి ఒక పన్ను మదింపు చేసే అధికారి, క్లర్క్, కోర్ట్ క్లర్క్, కోశాధికారి, షెరీఫ్ ఉంటారు.[169] ఇదిలా ఉంటే ప్రతి పురపాలక సంఘం ఒక ప్రత్యేక మరియు స్వతంత్ర స్థానిక ప్రభుత్వంతో నిర్వహించబడుతుంది, దీనికి కార్యనిర్వహణ, చట్ట మరియు న్యాయపరమైన అధికారాలు ఉంటాయి, కౌంటీ ప్రభుత్వాలు తమ పరిధిలోని సమావిష్ట నగరాలు మరియు సమావిష్టేతర ప్రాంతాలు రెండింటిపై అధికార పరిధి ఉంటుంది, అయితే వీటికి కార్యనిర్వాహక అధికారం ఉన్నప్పటికీ, చట్ట లేదా న్యాయ వ్యవస్థపరమైన అధికారం ఉండదు. కౌంటీ మరియు పురపాలక ప్రభుత్వాలు రెండూ పన్నులు సేకరిస్తాయి, వేర్వేరు పోలీసు దళాలు ఉంటాయి, ఎన్నికలు కూడా వేర్వేరుగా జరుగుతాయి, తమ అధికార పరిధిలో అత్యవసర సేవలు నిర్వహిస్తుంటాయి.[170][171] పాఠశాల జిల్లాలు, సాంకేతిక కేంద్ర జిల్లాలు, కమ్యూనిటీ కళాశాల జిల్లాలు, గ్రామీణ అగ్నిమాపక విభాగాలు, గ్రామీణ నీటి సరఫరా జిల్లాలు, ఇథర ప్రత్యేక ఉపయోగ జిల్లాలను ఇతర స్థానిక ప్రభుత్వ యంత్రాంగాలుగా చెప్పవచ్చు.

ఓక్లహోమాలో ముప్పై-తొమ్మిది స్థానిక అమెరికన్ గిరిజన ప్రభుత్వాలు ఉన్నాయి, తమతమ ప్రాంతాల్లో వీటికి పరిమిత అధికారాలు ఉంటాయి. అమెరికా సంయుక్త రాష్ట్రాల్లో కీలకంగా ఉన్న భారతసంతతి ప్రతినిధులు ఓక్లహోమాలో కనిపించరు, ఇండియన్ భూభాగ యుగంలో కేటాయించబడిన భూములపై గిరిజన ప్రభుత్వాలు పాలిస్తున్నాయి, అయితే వీటికి పరిమిత అధికార పరిధి ఉంటుంది, పురపాలక సంఘాలు మరియు కౌంటీల వంటి రాష్ట్ర పాలక యంత్రాంగాల మాదిరిగా వీటికి నియంత్రణ ఉండదు. అమెరికా సంయుక్త రాష్ట్రాల్లో గిరిజన ప్రభుత్వాలు పాక్షిక-సార్వభౌమ వ్యవస్థలుగా గుర్తించబడుతున్నాయి, వీటికి గిరిజన సభ్యులు మరియు కార్యకలాపాలపై కార్యనిర్వాహక, న్యాయ మరియు చట్టపరమైన అధికారాలు ఉంటాయి, అయితే ఈ అధికారాలను పునరుద్ధరించే లేదా తొలగించే అధికారం అమెరికా సంయుక్త రాష్ట్రాల కాంగ్రెస్‌కు ఉంటుంది. గిరిజన ప్రభుత్వాలు తమ రాజ్యాంగాన్ని మరియు తరువాత చేసే ఎటువంటి మార్పులనైనా ఆమోదం కోసం అమెరికా సంయుక్త రాష్ట్రాల కాంగ్రెస్‌కు పంపాల్సి ఉంటుంది.[172][173]

ఓక్లహోమాలోని ఐదు కాంగ్రెస్ జిల్లాలు.

జాతీయ రాజకీయాలు[మార్చు]

అధ్యక్ష ఎన్నికల ఫలితాలు [174]
సంవత్సరం రిపబ్లికన్‌లు డెమొక్రాట్‌లు
2008 65.65% 960,165 34.35% 502,496
2004 65.57% 959,792 34.43% 503,966
2000 60.31% 744,337 38.43% 474,276
1996 48.26% 582,315 40.45% 488,105
1992 42.65% 592,929 34.02% 473,066
1988 57.93% 678,367 41.28% 483,423
1984 68.61% 861,530 30.67% 385,080
1980 60.50% 695,570 34.97% 402,026
1976 49.96% 545,708 48.75% 532,442
1972 73.70% 759,025 24.00% 247,147
1968 47.68% 449,697 31.99% 301,658
1964 44.25% 412,665 55.75% 519,834
1960 59.02% 533,039 40.98% 533,039

ఓటర్లలో మెజారిటీ పౌరులు డెమొక్రాట్ పార్టీ మద్దతుదారులుగా ఉన్నప్పటికీ, ఓక్లహోమా బలమైన సంప్రదాయవాద రాష్ట్రంగా పరిగణించబడుతుంది. రాష్ట్రంలో నమోదు చేసుకున్న రిపబ్లికన్‌లు తక్కువ సంఖ్యలో ఉన్నప్పటికీ,[13] ఓక్లహోమా 2004 మరియు 2008తోపాటు 1968 తరువాత జరిగిన ప్రతి అధ్యక్ష ఎన్నికలోనూ రిపబ్లికన్‌లకు పట్టంకట్టింది, జార్జి డబ్ల్యూ బుష్ మరియు జాన్ మెక్‌కెయిన్ ఇద్దరూ ఓక్లహోమా రాష్ట్రంలోని ప్రతి కౌంటీలోనూ విజయకేతనం ఎగురవేశారు, వీరికి రాష్ట్రవ్యాప్తంగా 65 శాతానికిపైగా ఓట్లు లభించాయి. 2008లో, మెక్‌కెయిన్‌కు భారీ మెజారిటీ ఇచ్చిన ఒకేఒక్క రాష్ట్రం ఓక్లహోమా కావడం గమనార్హం, రాష్ట్రంలోని కౌంటీలన్నీ ఏకగ్రీవంగా ఆయనకు ఓటు వేశాయి.[175]

2000 జనాభా లెక్కలు తరువాత, U.S. ప్రతినిధుల సభలో ఓక్లహోమా రాష్ట్ర ప్రతినిధుల సంఖ్యను ఆరు నుంచి ఐదుకు తగ్గించారు, ప్రతి ఒక్కటి ఒక్కో కాంగ్రెస్ జిల్లా (నియోజకవర్గం)గా ఉంటుంది. 110వ కాంగ్రెస్ (2007–2009)లో కూడా, రాష్ట్రంలో పార్టీల బలం విషయంలో ఎటువంటి మార్పులు జరగలేదు, రాష్ట్రం నుంచి ఎన్నికయిన ప్రతినిధుల్లో నలుగురు రిపబ్లికన్‌లుకాగా, మిగిలిన ఒక స్థానాన్ని డెమొక్రటిక్ పార్టీ సభ్యుడు కైవసం చేసుకున్నాడు. ఓక్లహోమాకు చెందిన U.S. సెనెటర్లుగా రిపబ్లికన్ పార్టీ సభ్యులు జిమ్ ఇన్హోఫ్ మరియు టామ్ కోబర్న్ ఉన్నారు, రాష్ట్రం నుంచి U.S. ప్రతినిధుల సభకు జాన్ సులీవాన్ (R-OK-1), డాన్ బోరెన్ (D-OK-2), ఫ్రాంక్ D. లూకాస్ (R-OK-3), టామ్ కోలే (R-OK-4), మరియు మేరీ ఫాలిన్ (R-OK-5) ఎన్నికయ్యారు.

నగరాలు మరియు పట్టణాలు[మార్చు]

రాష్ట్ర రాజధాని ఓక్లహోమా సిటీ, ఇది జనాభా మరియు వైశాల్యం రెండింటిపరంగా రాష్ట్రంలో అతిపెద్ద నగరంగా పరిగణించబడుతుంది.

2006లో ఓక్లహోమా రాష్ట్రంలో 549 సమావిష్ట ప్రదేశాలు ఉన్నాయి, వీటిలో మూడు నగరాలు 100,000పైగా జనాభా, 40 ప్రదేశాలు 10,000లకుపైగా జనాభాతో ఉన్నాయి. అమెరికా సంయుక్త రాష్ట్రాల్లోని యాభై అతిపెద్ద నగరాల్లో రెండు ఓక్లహోమా రాష్ట్రంలో ఉన్నాయి, అవి ఓక్లహోమా సిటీ మరియు తుల్సా, ఓక్లహోమా జనాభాలో 58 శాతం మంది రాష్ట్రంలోని మహానగర ప్రాంతాల్లో లేదా యునైటెడ్ స్టేట్స్ సెన్సస్ బ్యూరో చేత ఆర్థిక మరియు సామాజికపరంగా మహానగర గణాంక ప్రాంతంగా నిర్వచించబడిన ప్రాంతాల్లో నివసిస్తున్నారు.[8][176] ఓక్లహోమా సిటీ రాష్ట్ర రాజధానిగా మరియు రాష్ట్రంలో అతిపెద్ద నగరంగా ఉంది, 2007లో ఇది రాష్ట్రంలో అతిపెద్ద మహానగర ప్రాంతంగా ఉంది , దీనిలో 1,269,907 పౌరులు నివసిస్తున్నారు, ఇదిలా ఉంటే తుల్సా మహానగర ప్రాంతంలో 905,755 మంది నివసిస్తున్నారు.[177] 2005 మరియు 2006 మధ్యకాలంలో తుల్సా శివారు ప్రాంతాలు జెంక్స్, బిక్స్‌బై మరియు ఓవాసో రాష్ట్ర జనాభా వృద్ధికి నేతృత్వం వహించాయి, ఈ ప్రాంతాల్లో జనాభా వృద్ధి రేట్లు వరుసగా 47.9, 44.56, మరియు 34.31 శాతం నమోదమయ్యాయి.[178]

జనాభా మరియు వైశాల్యంపరంగా రాష్ట్రంలో రెండో అతిపెద్ద నగరంగా పరిగణించబడుతున్న తుల్సా.

ఓక్లహోమాలోని అతిపెద్ద నగరాల్లో 2007లో జనాభా వివరాలు అవరోహణ క్రమంలో ఇక్కడ ఇవ్వబడ్డాయి: ఓక్లహోమా సిటీ (547,274), తుల్సా (384,037), నోర్మాన్ (106,707), లాటన్ (91,568), బ్రోకెన్ యారో (90,714), ఎడ్మండ్ (78,226), మిడ్‌వెస్ట్ సిటీ (55,935), మూర్ (51,106), ఎనిడ్ (47,008), మరియు స్టిల్‌వాటర్ (46,976). రాష్ట్రంలోని పది అతిపెద్ద నగరాల్లో, మూడు ఓక్లహోమా సిటీ మరియు తుల్సా మహానగర ప్రాంతాల వెలుపల ఉన్నాయి, రాష్ట్రంలో లాటన్ ఒక్కదానికి మాత్రమే మహానగర గణాంక ప్రాంత హోదా ఉంది, దీనికి యునైటెడ్ స్టేట్స్ సెన్సస్ బ్యూరో ఈ హోదా కల్పించింది, ఫోర్ట్ స్మిత్, అర్కాన్సాస్ మహానగర గణాంక ప్రాంతం ఈ రాష్ట్రంలోకి విస్తరించివుంది.[178]

ఓక్లహోమా చట్ట పరిధిలో, పురపాలక సంఘాలు రెండు భాగాలుగా విభజించబడివుంటాయి: 1,000 మంది కంటే ఎక్కువ మంది పౌరులు ఉన్న ప్రాంతాలు నగరాలుగా నిర్వచించబడ్డాయి, 1,000 మంది కంటే తక్కువ ఉన్న ప్రాంతాలను పట్టణాలుగా పరిగణిస్తారు. రెండింటికీ వాటి పరిధిలో చట్టపరమైన, న్యాయ మరియు ప్రభుత్వ అధికారాలు ఉంటాయి, అయితే నగరాల్లో ప్రభుత్వం ఏర్పాటు చేసేందుకు ఒక మేయర్-మండలి, మండలి-నిర్వాహకుడు లేదా స్ట్రాంగ్ మేయర్‌ను ఎంచుకోవాల్సి ఉంటుంది, పట్టణాలైతే ఒక ఎన్నికయిన అధికార వ్యవస్థ ద్వారా పాలించబడతాయి.[170]

జనాభా వివరాలు[మార్చు]

మూస:USCensusPop

ఓక్లహోమా జనసాంద్రతను వివరించే పటం

2008నాటికి, ఓక్లహోమా జనాభా 3,642,361 వద్ద ఉంది[179] 2005 అంచనాల ప్రకారం వీరిలో జర్మన్ సంతతికి చెందిన పౌరులు 14.5%, 13.1% అమెరికన్లు, 11.8% ఐరిష్, 9.6% ఇంగ్లీష్, 8.1% ఆఫ్రికన్ అమెరికన్లు, మరియు చెరోకీ సంతతికి చెందిన 7.9% మందితోపాటు 11.4% మంది స్థానిక అమెరికన్లు, ఉన్నారు,[180][181] ఇదిలా ఉంటే అమెరికన్ ఇండియన్ జాతికి మాత్రమే చెందినవారమని చెప్పుకునేవారు 8.1% మంది ఉన్నారు.[3] 2002లో దేశంలో స్థానిక అమెరికన్లు ఎక్కువగా నివసిస్తున్న రాష్ట్రాల్లో ఓక్లహోమా రెండో స్థానంలో ఉంది, ఈ రాష్ట్రంలో వీరి సంఖ్య 395,219 వద్ద ఉంది, ఓక్లహోమాలో వీరు రెండో అతిపెద్ద జనాభాగా పరిగణించబడుతున్నారు.[181] 2006నాటికి, 4.7% మంది ఓక్లహోమన్లు విదేశాల్లో పుట్టినవారు,[182] దేశవ్యాప్తంగా విదేశాల్లో పుట్టి, ఇక్కడ స్థిరపడినవారి సంఖ్య 12.4% వద్ద ఉంది.[183] ఓక్లహోమా యొక్క జనాభా కేంద్రం స్పార్క్స్ సమీపంలోని లింకన్ కౌంటీలో ఉంది.[184]

2006లో రాష్ట్రంలో తలసరి వ్యక్తిగత ఆదాయం $32,210 వద్ద ఉంది, జాతీయ తలసరి వ్యక్తిగత ఆదాయ జాబితాలో ఓక్లహోమా 37వ స్థానంలో ఉంది, అయితే తలసరి ఆదాయంగా వేగంగా వృద్ధి చెందుతున్న రాష్ట్రాల్లో ఇది మూడో స్థానంలో ఉంది[6] జీవన వ్యయ సూచిలో ఇది అట్టడుగు రాష్ట్రాల్లో కొనసాగుతూ వస్తోంది.[185] ఓక్లహోమా ప్రదేశాల తలసరి ఆదాయ జాబితాలో ఓక్లహోమా సిటీ శివారు ప్రాంతం నికోల్స్ హిల్స్ మొదటి స్థానంలో ఉంది, ప్రాంతంలో తలసరి ఆదాయం $73,661గా ఉంది, ఇదిలా ఉంటే తుల్సా కౌంటీ అత్యధిక సగటు ఉంది.[178] 2006లో, ఓక్లహోమా జనాభాలో 5 ఏళ్లలోపు వయస్సువారు 6.8% శాతం మంది ఉండగా, 18 ఏళ్లలోపు వారు 25.9% మంది, 65 మరియు అంతకంటే ఎక్కువ వయస్సు ఉన్నవారు 13.2% మంది ఉన్నారు. జనాభాల మహిళలు 50.9% మంది ఉన్నారు.

మతం[మార్చు]

విస్తృతంగా వ్యాపించివున్న సంప్రదాయవాద క్రైస్తవ మతం మరియు "బైబిల్ బెల్ట్‌"గా తెలిసిన ఎవాంగెలికల్ ప్రొటెస్టాంటిజం చేత చిత్రీకరించబడుతున్న ఒక భౌగోళిక ప్రాంతంలో ఓక్లహోమా భాగంగా ఉంది. ఆగ్నేయ అమెరికా సంయుక్త రాష్ట్రాల నుంచి విస్తరించివున్న ఈ ప్రాంతం రాజకీయంగా మరియు సామాజికంగా సంప్రదాయవాద భావనలకు ప్రతీతి. రాష్ట్రంలో రెండో అతిపెద్ద నగరమైన తుల్సాలో ఓరల్ రాబర్ట్స్ యూనివర్శిటీ ఉంది, ఈ ప్రాంతానికి ఇది మూల కేంద్రంగా పరిగణించబడుతుంది, "బైబిల్ బెల్ట్ మూల కేంద్రాల్లో" ఒకటిగా ఇది గుర్తించబడుతుంది.[186][187] పెవ్ రీసెర్చ్ సెంటర్ ప్రకారం, ఓక్లహోమా జనాభాలో మెజారిటీ సంఖ్యలో పౌరులు మత విశ్వాసాలను పాటిస్తున్నారు - వీరిలో 85 శాతం మంది క్రైస్తవులు ఉన్నారు, వీరికి మొత్తం జనాభాలో 80 శాతం వాటా ఉంది. కాథలిక్ సంప్రదాయాలతో అనుబంధం ఉన్న ఓక్లహోమన్లు జాతీయ సగటులో సగం మంది ఉండగా, ఎవాంగెలికల్ ప్రొటెస్టాంటిజం అనుబంధ పౌరుల జాతీయ సగటుకు రెట్టింపు స్థాయిలో ఉన్నారు- అర్కాన్సాస్‌తో కలిపి చూస్తే, దేశంలో మరెక్కడా కనిపించని పరిమాణంలో వీరి సంఖ్య ఉంటుంది.[188]

తుల్సాలోని బోస్టన్ ఎవెన్యూ మెథోడిస్ట్ చర్చి, ఇది జాతీయ చారిత్రాత్మక చిహ్నంగా ఉంది.

5,854 సమాజాల మధ్య వ్యాపించివున్న 73 ప్రధాన అనుబంధ సంస్థల్లో వీరు పాల్గొంటారు, వీటి పరిధి 1578 చర్చిలు మరియు 967,223 సభ్యులను కలిగివున్న సదరన్ బాప్టిస్ట్ కన్వెన్షన్ నుంచి 1 చర్చి మరియు 6 సభ్యులు ఉన్న హోలీ ఆర్థోడాక్స్ చర్చి ఇన్ నార్త్ అమెరికా వరకు విస్తరించివుంది. రాష్ట్రంలో భారీస్థాయిలో చర్చి సభ్యత్వాలు సదరన్ బాప్టిస్ట్ కన్వెన్షన్, యునైటెడ్ మెథడిస్ట్ చర్చిలో ఉన్నారు, దీనిలో 322,794 మంది సభ్యులు ఉన్నారు, రోమన్ కాథలిక్ చర్చిలో 168,625 మంది, అసెంబ్లీస్ ఆఫ్ గాడ్‌లో 88,301 మంది, చర్చెస్ ఆఫ్ క్రైస్ట్‌లో 83,047 మంది సభ్యులు ఉన్నారు.[189] 2000లో, రాష్ట్రంలో 5,000 యూదులు మరియు 6,000 ముస్లింలు ఉన్నారు, ఒక్కో సమూహానికి పదేసి సమాజాలు ఉన్నాయి.[189]

ఓక్లహోమా మత ముఖచిత్రం:[189][A]

రాష్ట్ర చిహ్నాలు[మార్చు]

ఓక్లహోమా రాష్ట్ర క్షీరదంగా ఉన్న అమెరికన్ దున్న
ఓక్లహోమా పావలా నాణెం, దీనిని 2008లో విడుదల చేశారు, దీనిపై ఓక్లహోమా రాష్ట్ర అడవిపుష్పంపై రాష్ట్ర పక్షి ఎగురుతున్న దృశ్యం చిత్రీకరించబడింది.[190]

ఓక్లహోమా రాష్ట్ర చిహ్నాలు మరియు గౌరవ హోదాలు రాష్ట్ర చట్టం చేత సంకేతించబడ్డాయి;[191] ఓక్లహోమా సెనెట్ లేదా ప్రతినిధుల సభ ప్రత్యేక కార్యక్రమాలకు ఇతరాలను నియమించడం మరియు సంస్థల ప్రయోజనకర విషయాలకు సంబంధించిన తీర్మానాలు చేసే అధికారం ఉంటుంది.

రాష్ట్ర చిహ్నాలు:[192]

ఇవి కూడా చూడండి[మార్చు]

మూస:North America portal మూస:United States portal మూస:Oklahoma portal

గమనికలు[మార్చు]

A.[^  2008లో పెవ్ రీసెర్చ్ సెంటర్ నిర్వహించిన ఒక సర్వే గుర్తించింది. దీనిలో ప్రకటిత మత విశ్వాసాలు మాత్రమే ఈ అధ్యయన ఫలితాలు సూచిస్తున్నాయి, ఇవి ఏదైనా నిర్దిష్ట సమాజంలో సభ్యత్వాలు కానవసరం లేదు. గణాంకాలు ±5 శాతం దోషంతో ఉంటాయి.[188]
B.[^  బౌద్ధ మతం, ఇస్లాం, హిందూ మతం, జ్యుడాయిజం, ఇతర విశ్వాసాలు 1 శాతం కంటే తక్కువ జనాభాతో ఉన్నాయి. జెహోవాస్ విట్‌నెస్, మోర్మోన్స్, ఆర్థోడాక్స్ క్రైస్టియానిటీ, మరియు ఇతర క్రైస్తవ సంప్రదాయాలు పాటిస్తున్నవారు 5% కంటే తక్కువ మంది ఉన్నట్లు అధ్యయనంలో గుర్తించారు. 1% మంది పెవ్ రీసెర్చ్ అధ్యయనంలో స్పందించేందుకు నిరాకరించారు.[188]

సూచనలు[మార్చు]

  1. 1.0 1.1 "Elevations and Distances in the United States". U.S Geological Survey. April 29, 2005. సంగ్రహించిన తేదీ 2006-11-07. 
  2. "Oklahoma - Definitions from Dictionary.com". Dictionary.com. సంగ్రహించిన తేదీ 2007-08-10. 
  3. 3.0 3.1 "Oklahoma QuickFacts from the US Census Bureau". State & County QuickFacts. U.S. Census Bureau. 2006-01-12. సంగ్రహించిన తేదీ 2008-07-10. 
  4. 4.0 4.1 Wright, Muriel (June 1936). "Chronicles of Oklahoma". Oklahoma State University. సంగ్రహించిన తేదీ 2007-07-31. 
  5. 5.0 5.1 5.2 "Oklahoma at a Glance" (pdf). Oklahoma Department of Commerce. Archived from the original on 2007-08-08. సంగ్రహించిన తేదీ 2007-08-01. 
  6. 6.0 6.1 "State Personal Income 2006". United States Department of Commerce. 2007-03-27. సంగ్రహించిన తేదీ 2007-08-05. 
  7. 7.0 7.1 "Gross Domestic Product by State (2005-2006)" (pdf). Oklahoma Department of Commerce. Archived from the original on 2007-08-08. సంగ్రహించిన తేదీ 2007-08-01. 
  8. 8.0 8.1 "Annual Estimates of the Population of Metropolitan and Micropolitan Statistical Areas: April 1, 2000 to July 1, 2006" (csv). United States Census Bureau. Archived from the original on 2007-09-14. సంగ్రహించిన తేదీ 2007-09-15. 
  9. 9.0 9.1 "America's Best Sports Colleges: 1-10". Sports Illustrated. 2002-10-07. సంగ్రహించిన తేదీ 2007-08-05. 
  10. 10.0 10.1 "Princeton review raves TU" (pdf). The Collegian. 2002-09-24. సంగ్రహించిన తేదీ 2007-08-03. 
  11. 11.0 11.1 11.2 11.3 "Oklahoma, All Terrain Vacation". TravelOK. TravelOK.com. 2006-01-12. సంగ్రహించిన తేదీ 2006-07-15. 
  12. 12.0 12.1 Greymorning, Stephen. "Profiles of Native American Education Programs". Southwest Educational Development Laboratory. సంగ్రహించిన తేదీ 2007-08-04. 
  13. 13.0 13.1 13.2 "Registration by Party as of January 15, 2007" (pdf). Oklahoma State Election Board. Oklahoma State Election Board. 2007. సంగ్రహించిన తేదీ 2007-04-24. 
  14. "Oklahoma State History and Information". A Look at Oklahoma. Oklahoma Department of Tourism and Recreation. 2007. సంగ్రహించిన తేదీ 2006-06-07. 
  15. Merserve, John (1941). "Chief Allen Wright". Chronicles of Oklahoma. సంగ్రహించిన తేదీ 2006-06-07. 
  16. "Land and Water Area of States, 2000". Information Please. 2000. సంగ్రహించిన తేదీ 2006-11-22. 
  17. "A Tapestry of Time and Terrain". USGS. 2003-04-17. సంగ్రహించిన తేదీ 2007-07-31. 
  18. 18.0 18.1 "The Geography of Oklahoma". Netstate. 2007-07-31. సంగ్రహించిన తేదీ 2007-07-31. 
  19. 19.0 19.1 19.2 "Oklahoma State Map Collection". geology.com. 2006. సంగ్రహించిన తేదీ 2007-08-01. 
  20. 20.0 20.1 20.2 20.3 20.4 Arndt, Derek (2003-01-01). "The Climate of Oklahoma". Oklahoma Climatological Survey. సంగ్రహించిన తేదీ 2007-07-31. 
  21. "Managing Upland Forests of the Midsouth". USD Forest Service. 2007-03-07. సంగ్రహించిన తేదీ 2007-07-31. 
  22. 22.0 22.1 22.2 "About Oklahoma". TravelOK.com. 2007. సంగ్రహించిన తేదీ 2006-07-10. 
  23. 23.0 23.1 23.2 "Oklahoma in Brief" (pdf). State of Oklahoma. 2003. సంగ్రహించిన తేదీ 2007-08-04. 
  24. 24.0 24.1 24.2 24.3 "A Look at Oklahoma: A Student's Guide" (pdf). State of Oklahoma. 2005. Archived from the original on 2004-06-10. సంగ్రహించిన తేదీ 2007-08-14. 
  25. 25.0 25.1 "Oklahoma Ecoregional Maps". Oklahoma Department of Agriculture. సంగ్రహించిన తేదీ 2007-08-02. 
  26. "Oklahoma State Parks". Oklahoma Parks Department. 2004. సంగ్రహించిన తేదీ 2007-08-02. 
  27. 27.0 27.1 "Oklahoma National Park Guide". National Park Service. 2007. సంగ్రహించిన తేదీ 2007-08-02. 
  28. "National Forests". United States Department of Agriculture Forest Service. 2005-05-01. సంగ్రహించిన తేదీ 2007-08-02. 
  29. "Ouachita National Forest". United States Department of Agriculture Forest Service. 2005-05-10. సంగ్రహించిన తేదీ 2007-08-02. 
  30. "Tallgrass Prairie Preserve". The Nature Conservatory. 2007. సంగ్రహించిన తేదీ 2007-07-31. 
  31. "Black Kettle National Grassland". USDA Forest Service. 2007-07-24. సంగ్రహించిన తేదీ 2007-08-02. 
  32. "Refuge Locator Map - Oklahoma". U.S. Fish and Wildlife Service. సంగ్రహించిన తేదీ 2007-08-17. 
  33. "Wichita Mountains Wildlife Refuge". U.S. Fish and Wildlife Service. సంగ్రహించిన తేదీ 2007-08-17. 
  34. "Chickasaw National Recreation Area - Park Statistics". National Park Service. సంగ్రహించిన తేదీ 2010-01-16. 
  35. ఉదహరింపు పొరపాటు: సరైన <ref> కాదు; Climate_of_OK అనే పేరుగల ref లకు పాఠ్యమేమీ ఇవ్వలేదు
  36. "Tornado Climatology". NOAA National Climatic Data Center. సంగ్రహించిన తేదీ 2006-10-24. 
  37. Novy, Chris. "SPC and its Products". NOAA. సంగ్రహించిన తేదీ 2007-08-01. 
  38. "Oklahoma Weather And Climate". UStravelweather.com. 2007. సంగ్రహించిన తేదీ 2007-08-02. 
  39. "Weather Averages: Lawton, Oklahoma". MSN Weather. సంగ్రహించిన తేదీ 2007-08-13. 
  40. Palino, Valerie. "Early Man in North America: The Known to the Unknown". Yale-New Haven Teachers Institute. సంగ్రహించిన తేదీ 2007-08-01. 
  41. "The Historic Spiro Mounds". Spiro Area Chamber of Commerce. 2007. సంగ్రహించిన తేదీ 2007-08-01. 
  42. "Prehistory of Oklahoma". rootsweb. సంగ్రహించిన తేదీ 2007-08-01. 
  43. 43.0 43.1 43.2 43.3 43.4 "Oklahoma's History". Government of Oklahoma. సంగ్రహించిన తేదీ 2007-08-01. 
  44. "French and Spanish Explorations". rootsweb. సంగ్రహించిన తేదీ 2007-08-01. 
  45. "1890 Indian Territory Map". RootsWeb. సంగ్రహించిన తేదీ 2009-05-06. 
  46. "Map of Cattle Drives in 1881". Lectricbooks. సంగ్రహించిన తేదీ 2007-08-01. 
  47. Hamilton, Robert. "United States and Native American Relations". Florida Gulf Coast University. సంగ్రహించిన తేదీ 2007-08-01. 
  48. "Factors Influencing Enrollment in Agricultural Education Classes of Native American Students in Oklahoma" (DOC). Oklahoma State University. 1999. సంగ్రహించిన తేదీ 2007-08-01. 
  49. "Rushes to Statehood". National Cowboy and Western Heritage Museum. సంగ్రహించిన తేదీ 2007-08-01. 
  50. "Clem Rogers". Will Rogers Museum Association. సంగ్రహించిన తేదీ 2007-08-01. 
  51. "Tulsa Area History". Tulsa County Library. సంగ్రహించిన తేదీ 2007-04-25. 
  52. "The Father of Route 66". University of Virginia. సంగ్రహించిన తేదీ 2007-04-20. 
  53. "The Tulsa Lynching of 1921: A Hidden Story". Variety Magazine. సంగ్రహించిన తేదీ 2008-06-26. 
  54. "Tulsa Race Riot, A Report by the Oklahoma Commission to Study the Tulsa Race Riot of 1921, February 28, 2001" (PDF). Oklahoma Historical Society. సంగ్రహించిన తేదీ 2008-06-10. 
  55. O'Dell, Larry. "KU KLUX KLAN". Oklahoma Historical Society. సంగ్రహించిన తేదీ 2008-06-26. 
  56. "1930s Dust Bowl". Cimarron County Chamber of Commerce. 2005-08-05. సంగ్రహించిన తేదీ 2007-08-01. 
  57. "History of the States: Oklahoma, The Sooner State". The History Channel. 2007. సంగ్రహించిన తేదీ 2007-08-09. 
  58. "Oklahoma City Tragedy". CNN. 1996. సంగ్రహించిన తేదీ 2007-08-01. 
  59. "Oklahoma Rising" (pdf). Chesapeake Energy. 2007. Archived from the original on 2007-08-08. సంగ్రహించిన తేదీ 2007-08-01. 
  60. 60.0 60.1 60.2 60.3 "State Fact Sheets: Oklahoma". United States Department of Agriculture. 2007-07-03. సంగ్రహించిన తేదీ 2007-08-01. 
  61. 61.0 61.1 "Fortune 500: 2006 States". CNN. 2007. సంగ్రహించిన తేదీ 2007-08-01. 
  62. 62.0 62.1 62.2 62.3 "An Overview Of Oklahoma's Target Industries". Oklahoma Department of Commerce. సంగ్రహించిన తేదీ 2007-08-01. 
  63. Ellis, David (2007). "Tax Friendly Places 2007". CNN Money. సంగ్రహించిన తేదీ 2007-08-08. 
  64. "Per Capita Gross Domestic Product by State". University of New Mexico. 2007-06-12. సంగ్రహించిన తేదీ 2007-08-01. 
  65. Snead, Mark (2006). "Outlook Update – OKC GM Plant Closing" (pdf). Oklahoma State University. Archived from the original on 2006-04-30. సంగ్రహించిన తేదీ 2007-08-12. 
  66. 66.0 66.1 66.2 "Oklahoma's Energy history". Oklahoma Energy Resource Board. 2005. సంగ్రహించిన తేదీ 2007-08-01. 
  67. 67.0 67.1 67.2 "Oklahoma Economy at a Glance". United States Department of Labor, Bureau of Labor Statistics. 2007-08-01. సంగ్రహించిన తేదీ 2007-08-01. 
  68. Bls.gov; స్థానిక ప్రాంత నిరుద్యోగ గణాంకాలు
  69. "American's TUL Maintenance & Engineering Base Sets Goal to Achieve $500 Million in Revenue, Cost Savings By End of 2006". American Airlines. సంగ్రహించిన తేదీ 2007-07-14. 
  70. "Impact of Trade in Oklahoma" (pdf). United States Chamber of Commerce. 2005. Archived from the original on 2007-08-08. సంగ్రహించిన తేదీ 2007-08-01. 
  71. "Manufacturing Cluster Analysis" (pdf). Oklahoma Chamber of Commerce. 2005. Archived from the original on 2007-08-08. సంగ్రహించిన తేదీ 2007-08-01. 
  72. 72.0 72.1 72.2 "Fueling Oklahoma's Economy" (pdf). Oklahoma Wind Power Initiative. 2002-07-15. సంగ్రహించిన తేదీ 2007-08-01. 
  73. 73.0 73.1 73.2 73.3 "Oklahoma Factoids" (pdf). Oklahoma Energy Resource Board. 2003. Archived from the original on 2006-03-11. సంగ్రహించిన తేదీ 2007-08-01. 
  74. "Annual Industry Rankings Demonstrate Continues Growth of Wind Industry in the United States". American Wind Energy Association. 2006-03-15. సంగ్రహించిన తేదీ 2007-08-08. 
  75. "Oklahoma Energy Statistics". United States Department of Energy. 2007-06-18. సంగ్రహించిన తేదీ 2007-08-08. 
  76. "Oklahoma Energy Overview". United States Department of Energy. 2007-08-02. సంగ్రహించిన తేదీ 2007-08-08. 
  77. "Impact of Oklahoma's Oil industry". Oklahoma Energy Resource Board. 2007. సంగ్రహించిన తేదీ 2007-08-01. 
  78. 78.0 78.1 "Three Of America’s Largest Private Companies Call Oklahoma Home". Oklahoma Department of Commerce. 2005-12-02. సంగ్రహించిన తేదీ 2007-08-01. 
  79. 79.0 79.1 "Three Fortune's Snapshot: Devon energy". CNN. 2007. సంగ్రహించిన తేదీ 2007-08-01. 
  80. 80.0 80.1 "A Welcome From The Commissioner". Oklahoma Department of Agriculture, Food and Forestry. సంగ్రహించిన తేదీ 2007-08-07. 
  81. "Census Regions and Divisions of the United States" (pdf). United States Census Bureau. Archived from the original on 2001-11-04. సంగ్రహించిన తేదీ 2007-08-04. 
  82. Lew, Allen. "What is geography?". Northern Arizona University. సంగ్రహించిన తేదీ 2007-08-04. 
  83. Greene, Wayne. "Largest Ancestry". Valparaiso University. సంగ్రహించిన తేదీ 2007-08-04. 
  84. "Flags over Oklahoma". Oklahoma History Center. సంగ్రహించిన తేదీ 2007-08-04. 
  85. "Oklahoma Quick Facts". Oklahoma Department of Tourism. 2007. సంగ్రహించిన తేదీ 2007-08-04. 
  86. "Fodor's Choice: Top Overlooked Destinations". Fodor's Magazine. 2007. Archived from the original on 2007-04-05. సంగ్రహించిన తేదీ 2007-08-02. 
  87. "Oklahoma Travel Industry Association Information". Oklahoma Travel Industry Association. 2007. సంగ్రహించిన తేదీ 2007-08-04. 
  88. "The Essence of the Midwest". Clarke College. 1999-05-10. సంగ్రహించిన తేదీ 2007-08-04. 
  89. 89.0 89.1 "Filmmaker to share documentary chronicling local poet’s life". Sacramento State University. 2003-02-25. సంగ్రహించిన తేదీ 2008-04-04. 
  90. Greene, Wayne. "Oklahoma centennial quiz". Tulsa World. Archived from the original on 2012-09-13. సంగ్రహించిన తేదీ 2007-08-04. 
  91. ఉదహరింపు పొరపాటు: సరైన <ref> కాదు; philbrook అనే పేరుగల ref లకు పాఠ్యమేమీ ఇవ్వలేదు
  92. 92.0 92.1 92.2 92.3 92.4 92.5 "Oklahoma - A Great Place to Play". Oklahoma Department of Commerce. 2007. సంగ్రహించిన తేదీ 2007-08-04. 
  93. "Oklahoma's Diversity". Oklahoma Department of Commerce. 2007. సంగ్రహించిన తేదీ 2007-08-04. 
  94. Gilmore, Joan (2007-12-13). "OKC Events". The Oklahoma City Journal Record. సంగ్రహించిన తేదీ 2008-06-17. 
  95. "Ballet Russes". Geller/Goldfine Productions. 2008. సంగ్రహించిన తేదీ 2008-06-17. 
  96. "Capri Films" (PDF). Geller/Goldfine Productions. 2008. Archived from the original on 2006-08-25. సంగ్రహించిన తేదీ 2008-06-17. 
  97. "Honors and Awards". Discoveryland!. సంగ్రహించిన తేదీ 2007-04-26. 
  98. Elliott, Matt (2007-03-25). "Cain’s Ballroom - A Music Icon: Venue is a landmark for Western swing, punk fans". Tulsa World. Archived from the original on 2012-06-04. సంగ్రహించిన తేదీ 2007-08-04. 
  99. Stancavage, John (2006-07-15). "Selling Tulsa: Branded". Tulsa World. Archived from the original on 2007-08-11. సంగ్రహించిన తేదీ 2007-08-04. 
  100. "The All-Terrain Vacation". Travelok.com. సంగ్రహించిన తేదీ 2007-08-04. 
  101. "About the Museum". Oklahoma City Museum of Art. సంగ్రహించిన తేదీ 2007-08-04. 
  102. "Sherwin Miller Museum of Judaism". Sherwin Miller Museum of Jewish Art. సంగ్రహించిన తేదీ 2006-04-20. 
  103. Barber, Brian (2006-09-07). "100 and 1: State's centennial is named top-ranked bus-tour destination". Tulsa World. Archived from the original on 2012-05-26. సంగ్రహించిన తేదీ 2007-08-04. 
  104. "Oklahoma State Fair Opens September 14" (PDF). Oklahoma State Fair. 2006-09-11. Archived from the original on 2007-06-29. సంగ్రహించిన తేదీ 2007-08-04. 
  105. "Tulsa State Fair - General Information". Tulsa State Fair. 2007. సంగ్రహించిన తేదీ 2007-08-25. 
  106. Bell, Leigh (2007-05-21). "Mayfest: Celebrating Downtown: Festival closes after big year". Tulsa World. Archived from the original on 2007-08-11. సంగ్రహించిన తేదీ 2007-05-21. 
  107. Harrison, Daniel. "Top 10: American Oktoberfest Destinations". Ask Men. సంగ్రహించిన తేదీ 2007-05-05. 
  108. "Medieval Fair of Norman". Medieval Fair of Norman. 2010. సంగ్రహించిన తేదీ 2010-02-14. 
  109. 109.0 109.1 109.2 109.3 "A Look at Education". Oklahoma State Department of Education. 2006. సంగ్రహించిన తేదీ 2007-08-03. 
  110. "Public Elementary and Secondary School Student Enrollment, High School Completions and Staff from the Common Core of Data, School Year 2005-06" (pdf). IES, National Center for Education Statistics. 
  111. "Growth in Oklahoma's State Governments 1992-2002" (pdf). University of Central Oklahoma. 2006-02-01. సంగ్రహించిన తేదీ 2007-08-03. 
  112. "Superintendent Garrett announces Oklahoma #1 in Pre-Kindergarten". Oklahoma State Department of Education. 2004-11-19. సంగ్రహించిన తేదీ 2007-08-03. 
  113. "Oklahoma's "Kids Count" Ranking Falls Again". KOTV. 2007-07-25. సంగ్రహించిన తేదీ 2007-08-03. 
  114. "High school diploma or higher, by percentage by state". Statemaster.com. 2004. సంగ్రహించిన తేదీ 2007-08-20. 
  115. "Missouri and the Nation". University of Missouri. 2007-02-09. సంగ్రహించిన తేదీ 2007-08-03. 
  116. "America's Best Colleges - 2007". Oklahoma Education Information System. 2007. సంగ్రహించిన తేదీ 2007-08-03. 
  117. "Student Center Financial Aid". Oklahoma State Regents for Higher Education. 2008. సంగ్రహించిన తేదీ 2008-04-06. 
  118. 118.0 118.1 "NSU Demographics" (pdf). Northeastern State University. 2006. Archived from the original on 2006-09-12. సంగ్రహించిన తేదీ 2008-02-10. 
  119. "Rare Eye Condition Takes Center Stage At NSUOCO". Northeastern State University. 2008. సంగ్రహించిన తేదీ 2008-04-06. 
  120. "INBRE Participants". Oklahoma Idea Network of Biomedical Research Excellence. సంగ్రహించిన తేదీ 2008-04-06. 
  121. "OBU Named to The Princeton Review “Best in the West” list". Oklahoma Baptist University. 2005-08-26. సంగ్రహించిన తేదీ 2007-08-03. 
  122. "Best Value Colleges". Princeton Review. 2006-03-28. సంగ్రహించిన తేదీ 2007-08-03. 
  123. "Oklahoma Colleges: A Profile of College Degree Programs & Post-Secondary Education in Oklahoma". 
  124. Hibdon, Glenn (2007-07-29). "Pro soccer: Soccer comes to Tulsa". Tulsa World. Archived from the original on 2007-08-11. సంగ్రహించిన తేదీ 2007-08-05. 
  125. "BA Team Valuations - #29 New Orleans Hornets". PGA. 2007-01-25. సంగ్రహించిన తేదీ 2007-08-05. 
  126. "Sonics, city reach settlement". The Seattle Times. 2008-07-02. సంగ్రహించిన తేదీ 2008-07-02. 
  127. "Oklahoma Sets New Attendance Record". University of Oklahoma. సంగ్రహించిన తేదీ 2007-11-04. 
  128. "NCAA Members by State". NCAA. Archived from the original on 2005-11-25. సంగ్రహించిన తేదీ 2007-08-05. 
  129. "America's Best Sports Colleges: 11-100". Sports Illustrated. 2002-10-07. సంగ్రహించిన తేదీ 2007-08-05. 
  130. "Member Institutions". NAIA. 2005. సంగ్రహించిన తేదీ 2007-08-05. 
  131. "Oklahoma's Top 10 Private Golf Courses". Tulsaweb. సంగ్రహించిన తేదీ 2007-08-05. 
  132. "Southern Hills Country Club is rich in History". PGA. 2007. సంగ్రహించిన తేదీ 2007-08-05. 
  133. "Rodeo History". Guymon Rodeo Foundation. సంగ్రహించిన తేదీ 2007-05-02. 
  134. 134.0 134.1 "Health Report: Oklahoma". Trust for America's Health. సంగ్రహించిన తేదీ 2007-08-02. 
  135. "State health workforce profiles:Oklahoma" (pdf). United States Department of Health and Human Services. సంగ్రహించిన తేదీ 2007-08-02. 
  136. "Health insurance, lack of coverage among adults: State, 2002-2005". United States Department of Health and Human Services. సంగ్రహించిన తేదీ 2007-09-08. 
  137. "U.S. Obesity Trends". Centers for Disease Control and Prevention. సంగ్రహించిన తేదీ 2009-09-12. 
  138. "OU Medical Center Employment Opportunities". University of Oklahoma. సంగ్రహించిన తేదీ 2007-08-02. 
  139. "Trauma One Center". University of Oklahoma. సంగ్రహించిన తేదీ 2007-08-02. 
  140. "Southwestern Regional Medical Center". Cancer Treatment Centers of America. సంగ్రహించిన తేదీ 2007-05-07. 
  141. "Tulsa Regional Medical Center Changes its name to OSU Medical Center". Oklahoma State University. 2007. సంగ్రహించిన తేదీ 2007-08-02. 
  142. "Basic Biomedical Research in the OSU College of Osteopathic Medicine". Oklahoma State University. సంగ్రహించిన తేదీ 2007-08-02. 
  143. 143.0 143.1 "2006 Top 100 Daily Newspapers in the U.S. by Circulation" (pdf). BurrellesLuce. 2006. సంగ్రహించిన తేదీ 2007-08-06. 
  144. "210 Designated Market Areas - 03-04". Nielsen Media. సంగ్రహించిన తేదీ 2007-08-06. 
  145. "Historical Highlights of Television in Tulsa, Oklahoma". Tulsa TV History. సంగ్రహించిన తేదీ 2007-08-06. 
  146. "U.S. Television Stations in Oklahoma". Global Computing. 2007. సంగ్రహించిన తేదీ 2007-08-06. 
  147. 147.0 147.1 "History of Newspapers in Oklahoma". Oklahoma Historical Society. సంగ్రహించిన తేదీ 2007-08-06. 
  148. "About OPR". Oklahoma Public Radio. 2007. సంగ్రహించిన తేదీ 2007-08-06. 
  149. "PRI factsheet". Public Radio International. సంగ్రహించిన తేదీ 2007-08-06. 
  150. "Oklahoma Fun Facts". Legends of America. 2007. సంగ్రహించిన తేదీ 2007-08-06. 
  151. "Complete List of Radio Stations in the State of OK". On the Radio.net. 2006. సంగ్రహించిన తేదీ 2007-08-06. 
  152. 152.0 152.1 "Transportation in Oklahoma City". Oklahoma City Chamber of Commerce. 2007. సంగ్రహించిన తేదీ 2007-08-02. 
  153. "Route 66 - Facts and Trivia". Legends of America. 2007. సంగ్రహించిన తేదీ 2007-08-02. 
  154. "2005 Annual Average Daily Traffic" (PDF). Oklahoma Department of Transportation. 2005. Archived from the original on 2007-06-14. సంగ్రహించిన తేదీ 2007-08-02. 
  155. Ellis, Randy (2007-08-03). "In Oklahoma: We are worst in the nation". The Daily Oklahoman. సంగ్రహించిన తేదీ 2007-09-01. 
  156. "Passenger Trends". Oklahoma City Airport Authority. 2005. సంగ్రహించిన తేదీ 2007-08-02. 
  157. "Case Study: Tulsa International Airport" (PDF). Johnson Controls. 2007. సంగ్రహించిన తేదీ 2007-08-02. 
  158. "Tulsa International Airport - Airline Information". Tulsa Airport Authority. 2007. సంగ్రహించిన తేదీ 2007-08-02. 
  159. "Will Rogers World Airports - Airline Information". Oklahoma City Airport Authority. 2004. సంగ్రహించిన తేదీ 2007-08-02. 
  160. "Riverside Jones Airport". Tulsa Airport Authority. 2007. సంగ్రహించిన తేదీ 2007-08-02. 
  161. "Airports of Oklahoma". Oklahoma Airport Operators Association. సంగ్రహించిన తేదీ 2007-08-02. 
  162. Barber, Brian. "Federal matching funds may help bring Amtrak to Tulsa". Tulsa World. Archived from the original on 2007-09-27. సంగ్రహించిన తేదీ 2007-08-02. 
  163. "Live in Tulsa". Tulsa Chamber of Commerce. 2005. సంగ్రహించిన తేదీ 2007-07-14. 
  164. 164.0 164.1 "What's new at the port?". Tulsa Port Authority. సంగ్రహించిన తేదీ 2007-07-30. 
  165. "State Government - Oklahoma". GoveEngine.com. 2006. సంగ్రహించిన తేదీ 2007-07-31. 
  166. 166.0 166.1 "Oklahoma State Government". Netstate. 2007-06-07. సంగ్రహించిన తేదీ 2007-08-01. 
  167. "Legislative Longevity Limits". U. S. Term Limits. సంగ్రహించిన తేదీ 2007-08-09. 
  168. "Report of the Governor's Commission on Government Performance". Governor's Commission. 1995-12-01. సంగ్రహించిన తేదీ 2007-08-06. 
  169. "List of County Officers". Government of Oklahoma. 2006-01-06. సంగ్రహించిన తేదీ 2007-08-01. 
  170. 170.0 170.1 "Oklahoma Municipal Government" (pdf). Oklahoma Department of Libraries. 2005. సంగ్రహించిన తేదీ 2007-08-07. 
  171. Diehl, Don (2007-07-24). "Metro About Jenks population figures ... doubled in size since 2000 census". Neighbor Newspapers. సంగ్రహించిన తేదీ 2007-08-01. 
  172. Henry, Robert (1989-03-22). "Oklahoma Attorney General's Opinions: Question Submitted by: The Honorable Enoch Kelly Haney, Oklahoma State Senate". The Oklahoma State Courts Network. సంగ్రహించిన తేదీ 2007-08-21. 
  173. Robertson, Lindsay (2001). "Native Americans and the Law: Native Americans Under Current United States Law". University of Oklahoma. సంగ్రహించిన తేదీ 2007-08-21. 
  174. Leip, David. "Presidential General Election Results Comparison - Oklahoma". US Election Atlas. సంగ్రహించిన తేదీ December 29, 2009. 
  175. "Presidential Election of 2004 in Oklahoma" (pdf). Oklahoma State Election Board. Oklahoma State Election Board. 2004. సంగ్రహించిన తేదీ 2007-08-01. 
  176. "State and County Quickfacts - Metropolitan Statistical Area". United States Census Bureau. సంగ్రహించిన తేదీ 2007-07-15. 
  177. Morgan, Rhett (2008-03-27). "Stillwater's growth tops in Oklahoma". Tulsa World. Archived from the original on 2008-09-19. సంగ్రహించిన తేదీ 2008-03-29. 
  178. 178.0 178.1 178.2 "Oklahoma Census Data Center News" (pdf). Oklahoma Department of Commerce. July 2007. Archived from the original on 2007-08-08. సంగ్రహించిన తేదీ 2007-07-31. 
  179. "State Fact Sheets: Oklahoma". Economic Research Service. United States Department of Agriculture. 2009-12-09. సంగ్రహించిన తేదీ 2010-03-28. 
  180. "Oklahoma - Selected Social Characteristics". United States Census Bureau. 2005. సంగ్రహించిన తేదీ 2007-08-19. 
  181. 181.0 181.1 "The American Indian and Alaska Native Population: 2000" (pdf). United States Census Bureau. 2002. సంగ్రహించిన తేదీ 2007-08-05. 
  182. "Immigration Impact:Oklahoma". Federation for American Immigration Reform. సంగ్రహించిన తేదీ 2007-11-17. 
  183. "National Selected Social Characteristics". U.S. Census Bureau. 2005. సంగ్రహించిన తేదీ 2007-08-05. 
  184. "statecenters". U.S. Census Bureau. 2000. సంగ్రహించిన తేదీ 2007-08-05. 
  185. "More or Less". Oklahoma Chamber of Commerce. Oklahoma Chamber of Commerce. 2007. సంగ్రహించిన తేదీ 2007-08-05. 
  186. Bram, Thursday. "Jewish Life in the Bible Belt". New Voices Magazine. Archived from the original on 2007-01-21. సంగ్రహించిన తేదీ 2007-08-05. 
  187. Sherman, Bill (2007-04-29). "Minister’s book plunges into cultural issues". Tulsa World. Archived from the original on 2007-10-08. సంగ్రహించిన తేదీ 2007-08-05. 
  188. 188.0 188.1 188.2 "U.S. Religious Landscapes Survey". The Pew Forum on Religion and Life. సంగ్రహించిన తేదీ 2008-04-22. 
  189. 189.0 189.1 189.2 "State Membership Report - Oklahoma". Association of Religion Data Archives. సంగ్రహించిన తేదీ 2007-08-05. 
  190. [478]
  191. "OCIS Document Index". The Oklahoma Supreme Court Network. సంగ్రహించిన తేదీ 2007-05-11. 
  192. "Oklahoma State Icons". Oklahoma Department of Libraries. సంగ్రహించిన తేదీ 2007-05-11. 
  193. Okla. Stat. tit. 25, § 3-98.15
  194. "Oklahoma State Fossil". State fossils. సంగ్రహించిన తేదీ 2007-01-20. 
  195. John Benson, (April 28, 2009). "Flaming Lips prepare for Oklahoma honor". Reuters. 

మరింత చదవడానికి[మార్చు]

  • Baird, W. David; and Danney Goble (1994). The Story of Oklahoma. Norman: University of Oklahoma Press. ISBN 0-8061-2650-7. 
  • Dale, Edward Everett; and Morris L. Wardell (1948). History of Oklahoma. New York: Prentice-Hall. 
  • Gibson, Arrell Morgan (1981). Oklahoma: A History of Five Centuries (2nd ed. ed.). Norman: University of Oklahoma Press. ISBN 0-8061-1758-3. 
  • Goble, Danney (1980). Progressive Oklahoma: The Making of a New Kind of State. Norman: University of Oklahoma Press. ISBN 0-8061-1510-6. 
  • Jones, Stephen (1974). Oklahoma Politics in State and Nation (vol. 1 (1907-62) ed.). Enid, Okla.: Haymaker Press. 
  • Joyce, Davis D. (ed.) (1994). An Oklahoma I Had Never Seen Before: Alternative Views of Oklahoma History. Norman: University of Oklahoma Press. ISBN 0-8061-2599-3. 
  • Morgan, Anne Hodges; and H. Wayne Morgan (eds.) (1982). Oklahoma: New Views of the Forty-sixth State. Norman: University of Oklahoma Press. ISBN 0-8061-1651-X. 
  • Morgan, David R.; Robert E. England, and George G. Humphreys (1991). Oklahoma Politics and Policies: Governing the Sooner State. Lincoln: University of Nebraska Press. ISBN 0-8032-3106-7. 
  • Morris, John W.; Charles R. Goins, and Edwin C. McReynolds (1986). Historical Atlas of Oklahoma (3rd ed. ed.). Norman: University of Oklahoma Press. ISBN 0-8061-1991-8. 
  • Wishart, David J. (ed.) (2004). Encyclopedia of the Great Plains. Lincoln: University of Nebraska Press. ISBN 0-8032-4787-7. 

బాహ్య లింక్‌లు[మార్చు]

Oklahoma గురించిన మరింత సమాచారము కొరకు వికీపీడియా యొక్క సోదర ప్రాజెక్టులు:అన్వేషించండి

Wiktionary-logo-en.png నిఘంటువు నిర్వచనాలు విక్క్షనరీ నుండి
Wikibooks-logo.svg పాఠ్యపుస్తకాలు వికీ పుస్తకాల నుండి
Wikiquote-logo.svg ఉదాహరణలు వికికోటు నుండి
Wikisource-logo.svg మూల పుస్తకాల నుండి వికి మూల పుస్తకాల నుండి
Commons-logo.svg చిత్రాలు మరియు మాద్యమము చిత్రాలు మరియు మాద్యమము నుండి
Wikinews-logo.png వార్తా కథనాలు వికీ వార్తల నుండి

సాధారణం

ప్రభుత్వం

పర్యాటకం మరియు వినోదం

వికీవాయేజ్ కోసం ఒక ట్రావెల్ గైడ్ ఉంది Oklahoma.

సంస్కృతి మరియు చరిత్ర

పటాలు మరియు జనాభా వివరాలు


మూస:Oklahoma మూస:United States

మూస:Succession

Coordinates: 35°30′N 98°00′W / 35.5°N 98°W / 35.5; -98

"http://te.wikipedia.org/w/index.php?title=ఓక్లహోమా&oldid=1308090" నుండి వెలికితీశారు