కారణ శాస్త్రం

వికీపీడియా నుండి
ఇక్కడికి గెంతు: మార్గసూచీ, వెతుకు

కారణ శాస్త్రం (ప్రత్యామ్నాయంగా, aetiology , aitiology ) అనేది కారణవాద అధ్యయనం లేదా ప్రారంభం. ఈ పదాన్ని "ఒక కారణాన్ని సూచించడం" అనే అర్థం కలిగిన గ్రీకు αἰτιολογία aitiologia (αἰτία, aitia , "కారణం"; మరియు -λογία, -logia ) నుండి రూపొందించారు.[1]

ఈ పదాన్ని వైద్య మరియు తాత్విక సిద్ధాంతాల్లో ఎక్కువగా ఉపయోగిస్తారు, వీటిలో దీనిని సంఘటనలు ఎందుకు జరుగుతాయనే అధ్యయనాన్ని లేదా ఆ సంఘటనలు జరిగే విధానం వెనుక గల కారణాలను సూచించడానికి ఉపయోగిస్తారు మరియు పలు దృగ్విషయాల కారణాలకు సూచనగా తత్త్వశాస్త్రం, భౌతికశాస్త్రం, మనస్తత్త్వ శాస్త్రం, ప్రభుత్వం, ఔషధశాస్త్రం, వేదాంత శాస్త్రం మరియు జీవశాస్త్రాలలో కూడా ఉపయోగిస్తారు. ఒక కారణశాస్త్ర కల్పితకథ ఒక పేరును వివరించడానికి ఉద్దేశించిన ఒక కల్పితకథ లేదా ఒక ప్రాంతం లేదా కుటుంబం గురించి ఒక కల్పిత చరిత్రను రూపొందిస్తుంది.

వైద్య శాస్త్రం[మార్చు]

వైద్య శాస్త్రంలో ప్రత్యేకంగా ఈ పదం వ్యాధుల లేదా రోగ లక్షణాల కారణాలను సూచించడానికి ఉపయోగిస్తారు.[2] వ్యాధుల కారణాలకు సంబంధించి సాంప్రదాయక అంశాలు "ఇవిల్ ఐ"ను సూచించవచ్చు.[3] పురాతన రోమన్ విద్వాంసుడు మార్కస్ టెరెంటియుస్ వర్రో ఆన్ అగ్రికల్చర్ అనే పేరు గల ఒక 1వ శతాబ్దపు BC పుస్తకంలో సూక్ష్మజీవుల గురించి ప్రథమ ఆలోచనలను పేర్కొన్నాడు.[4]

వ్యాధి యొక్క కారణంపై మధ్యయుగ ఆలోచన గాలెన్ మరియు హిప్పోక్రటెస్‌లపై ప్రభావం చూపింది.[5] మధ్యయుగ యూరోప్ వైద్యులు సాధారణంగా వ్యాధి అనేది గాలికి సంబంధించినదని భావించేవారు మరియు రోగోత్పత్తి శాస్త్రానికి ఒక మియాస్మాటిక్ విధానాన్ని ఆచరించేవారు.[6] ది కానన్ ఆఫ్ మెడిసన్‌ లో, అవిసెన్నా ఇవి అంటురోగాలుగా, శరీర కలయిక లేదా నీరు మరియు భూమి ద్వారా వ్యాప్తి చెందుతాయని గుర్తించాడు.[7] అతను శరీర స్రావం రోగ సంక్రమణకు ముందు మలిన ఇతర భూచరాలచే కలుషితమవుతుందని కూడా పేర్కొన్నాడు.[8]

ఇబ్న్ జుహ్ర్ (అవెంజోయార్) చెవి యొక్క నొప్పి వ్యాధుల మొట్టమొదటి శాస్త్రీయ కారణాన్ని మరియు స్ట్రిడోర్ యొక్క కారణానికి మొట్టమొదటి స్పష్టమైన చర్చను పేర్కొన్నాడు.[9] అతని విభజనల ద్వారా, అతను చర్మ వ్యాధి గజ్జి అనేది ఒక పరాన్న జీవి కారణంగా ఏర్పడుతుందని నిరూపించాడు, ఇది గాలెన్ హ్యూమరిజమ్ సిద్ధాంతానికి నిరాశపర్చింది మరియు అతను ఆ పరాన్న జీవిని ఎటువంటి ప్రక్షాళన మరియు రక్తస్రావం లేకుండా ఒక రోగి శరీరం నుండి విజయవంతంగా తొలగించాడు.[10]

14వ శతాబ్దంలో బ్లాక్ డెత్ ఆల్-అండాలస్‌ను చేరుకున్నప్పుడు, ఇబ్న్ ఖాతిమా సంక్రమణ వ్యాధులు మానవ శరీరంలో ప్రవేశించే సూక్ష్మ జీవులచే ఏర్పడతాయని ప్రతిపాదించాడు. మరొక అండాలుసియన్ వైద్యుడు ఇబ్న్ ఆల్-ఖాతిబ్ (1313-1374) ఆన్ ది ప్లేగు అని పిలిచే ఒక సంహతాన్ని రాశాడు, దీనిలో సంక్రమణ అనేది దుస్తులు, పాత్రలు మరియు చెవిపోగులు ద్వారా వ్యాప్తి చెందవచ్చని పేర్కొన్నాడు.[8]

వైద్యంలో కారణవాద ఆవిష్కరణకు రాబర్ట్ కోచ్ యొక్క ప్రదర్శనలో ఒక చరిత్రను కలిగి ఉంది, దీని ప్రకారం, ట్యూబెరికల్ బాసిలుస్ (మైకోబ్యాక్టీరియమ్ ట్యూబర్‌క్యులోసిస్ కాంప్లెక్స్) క్షయ వ్యాధికి, బాసిలుస్ ఆంత్రాసిస్ అనేది అంత్రాక్స్ మరియు విబ్రియో చోలెరీ అనేది వాంతిభేదికి కారణమవుతుందని పేర్కొన్నాడు. ఈ ఆలోచన ధోరణి మరియు ఆధారం కోచ్స్ ప్రతిపాదనాలలో చేర్చబడ్డాయి. కాని సంక్రమణ వ్యాదుల్లో కారణానికి రుజువు కారణం యొక్క ప్రాయోగిక ఆధారాన్ని అందించే వ్యక్తిగత సందర్భాలకు పరిమితం చేయబడింది.

సాంక్రమిక రోగ విజ్ఞానంలో, కారణాన్ని భావించడానికి పలు ఆధారాలు అవసరమవుతాయి. సర్ ఆస్టిన్ బ్రాడ్‌ఫోర్డ్-హిల్ ధూమపానం మరియు ఊపిరితిత్తుల క్యాన్సర్ మధ్య ఒక సాధారణ సంబంధాన్ని ప్రదర్శించాడు మరియు కారణాలను కారణానికి సాంక్రమిక వ్యాధుల అధ్యయన విధానంలో పేర్కొన్నాడు. ఒక US రోగ విజ్ఞాన శాస్త్రజ్ఞుడు డా.ఆల్ ఈవెన్స్ యునిఫైడ్ కాన్సెప్ట్ ఆఫ్ కాజేషన్‌ను ప్రతిపాదించడంలో అతని పూర్వీకుల ఆలోచనలను సమన్వయపర్చాడు.

సాంక్రమిక రోగ విజ్ఞానంలో మరిన్ని ఆలోచనలకు సంబంధిత మరియు గణాంక సహసంబంధం నుండి కారణాన్ని ప్రత్యేకించాల్సిన అవసరం ఉంది. ఒక సంఘటన మరొక సంఘటన కారణంగా కాకుండా, సంఘటనలు అన్ని అవకాశం, వివక్షత లేదా ఆందోళనల కారణంగా ఒకేసారి సంభవించవచ్చు. ఏ సంఘటన కారణమో తెలుసుకోవడం కూడా చాలా ముఖ్యం. కారణాన్ని గుర్తించడానికి తగిన గణాంక విశ్లేషణ కంటే అప్రమత్త నమూనా మరియు అంచనాలు చాలా ముఖ్యమైనవి. మధ్యవర్తిత్వం గల ప్రాయోగిక ఆధారాలు (అనుమాన కారణాన్ని అందించడం లేదా తొలగించడం) కారణవాదం యొక్క అత్యధిక నిర్బంధిత ఆధారాన్ని అందిస్తాయి.

కారణ శాస్త్రం అనేది కొన్నిసార్లు ఒక కారణాల శృంఖలాల్లో ఒక భాగం చెప్పవచ్చు. వ్యాధి యొక్క ఒక కారణ అంశానికి ఒక స్వతంత్ర సహాయ కారకం అవసరం కావచ్చు మరియు వ్యాధి సోకడానికి ఒక ఉత్ప్రేరకం (అభివ్యక్తిని పెంచుతుంది) వలె సూచించవచ్చు. తదుపరి కాలంలో కనుగొన్న పైన పేర్కొన్న అన్నింటికి ఒక ఉదాహరణ ఆంత్ర శూల వ్యాధి ఒత్తిడిచే పెరగవచ్చు, ఉదరంలో ఆమ్ల స్రావం ఉండాల్సిన అవసరం ఉంటుంది మరియు ఇది హెలీకోబ్యాక్టెర్ పైలారీ సంక్రమణలో ప్రధాన కారణంగా చెప్పవచ్చు. తెలియని కారణాల వలన సంభవించే పలు దీర్ఘ వ్యాధులను పలు కారణ సంబంధాలను లేదా వీటికి కారణమైన లేదా కారణంకాని ప్రమాద అంశాలను వివరించడానికి మరియు ఖచ్చితమైన కారణాన్ని అన్వేషించడానికి ఈ విభాగంలో అధ్యయనం చేస్తారు.

చక్కెర వ్యాధి లేదా హెపాటిటిస్ వంటి కొన్ని వ్యాధులను వాటి సంకేతాలు మరియు లక్షణాలచే వ్యాధి లక్షణాల సమిష్టరూపంగా వివరించబడతాయి కాని వేర్వేరు కారణాలతో వేర్వేరు పరిస్థితులను కలిగి ఉంటాయి. దీనికి విరుద్ధంగా, ఎప్సటైన్-బార్ వైరస్ నంచి ఒక ఏక కారణశాస్త్రం వేర్వేరు సందర్భాల్లో మోనోన్యూక్లియోసిస్, నాసోపారేంజీల్ కార్సినోమా లేదా బర్కిట్స్ లేంపామా వంటి వేర్వేరు వ్యాధులకు కారణం కావచ్చు.

పురాణం[మార్చు]

ఒక కారణవాద కల్పిత కథ లేదా మూల కల్పిత కథ అనేది సాంస్కృతిక విధానాలు, సహజ దృగ్విషయం, సరైన పేర్లు మరియు ఇలాంటి వాటిని వివరించడానికి ఉద్దేశించిన ఒక కల్పితకథ. ఉదాహరణకు, డెల్ఫీ పేరు మరియు దాని సంబంధిత దేవత అపోలోన్ డెల్ఫినియోస్‌ లను హోమెరిక్ హైమ్న్‌లో వివరించబడింది, దీనిలో క్రీటాన్‌లను తన పురోహితులుగా చేసుకునేందుకు వారిని ఏ విధంగా అపోలో ఒక డాల్ఫిన్ (delphis ) రూపంలో సముద్రంలోకి తీసుకువచ్చాడో ఉంటుంది. అయితే డెల్ఫీ అనేది వాస్తవానికి delphus ("గర్భం") పదానికి సంబంధించినప్పటికీ, పలు కారణవాద కల్పితకథలు జానపద పదప్రవర శాస్త్రం (ఉదాహరణకు, "అమెజాన్" పదం) ఆధారంగా ఒకేలా ఉంటాయి. అనైడ్ (సుమారు 17 BCలో ప్రచురిచంబడింది)లో, వెర్గిల్ నాయకుడు అనీయాస్ నుండి అతని కుమారుడు అస్కానియస్ వరకు ఆగస్తుస్ సీజర్ పరంపర యొక్క జూలియన్ క్లాన్ కూడా ఇయులస్ అని పిలవబడుతుంది. హెసియోడ్ యొక్క థియోగోనే లో ప్రోమెథియస్ త్యాగం కథలో జీయూస్ మాంసాన్ని ఎంచుకోకుండా మొట్టమొదటి ప్రాణ త్యాగం చేసిన జంతువు యొక్క ఎముకలు మరియు కొవ్వును తీసుకునేలా ప్రోమెథియస్ ఏ విధంగా మాయ చేశాడో తెలుపుతూ, ఒక ప్రాణ త్యాగం తర్వాత, గ్రీకులకు కొవ్వులో చుట్టిన ఎముకలను గ్రీకులకు అందించి, మాంసాన్ని వారి వద్దే ఉంచుకనే విషయానికి ఆధారంగా నిలుస్తుంది.

సూచికలు[మార్చు]

  1. "Aetiology". Oxford English Dictionary (2nd ed. ed.) (Oxford University Press). 2002. ISBN 0195219422. 
  2. Greene J (1996). "The three C's of etiology". Wide Smiles. Archived from the original on 2007-06-30. సంగ్రహించిన తేదీ 2007-08-20.  డిస్కసెస్ సెవరల్ ఎగ్జాంపుల్స్ ఆఫ్ ది మెడికల్ యూసేజ్ ఆఫ్ ది టెర్మ్ ఇటియాలిజీ ఇన్ ది కాంటెక్ట్స్ ఆఫ్ క్లెఫ్ట్ లిప్‌స్ అండ్ ఎక్స్‌ప్లైన్స్ మెథడ్స్ యూజెడ్ టు స్టడీ కాజేషన్.
  3. Meleis, Afaf Ibrahim (June 1981). "The Arab American in the health care system". American Journal of Nursing (PDF) 81 (06): 1180–1183. "While germ theory is not refuted, it does exist side by side with other disease etiologies. The evil eye (al hassad or al ain al Weh- sha) is one causative agent for the Arab." 
  4. Varro On Agriculture 1,xii Loeb
  5. మాయిమోండెస్: యాన్ ఎర్లీ బట్ ఎక్యూరేట్ వ్యూ ఆన్ ది ట్రీట్‌మెంట్ ఆఫ్ హెమోర్హోయిడ్స్ -- మాగ్రిల్ అండ్ సెకారన్ 83 (979): 352 -- పోస్ట్‌గ్రాడ్యుయేట్ మెడికల్ జర్నల్
  6. కేస్ స్టడీ: ది హిస్టరీ అండ్ ఎథిక్స్ క్లీన్ ఎయిర్
  7. జార్జ్ సార్టాన్, ఇంటర్‌డక్షన్ టు ది హిస్టరీ ఆఫ్ సైన్స్ .
    (cf. Dr. A. జహూర్ అండ్ Dr. Z. హాక్ (1997), కోటేషన్స్ ఫ్రమ్ ఫేమస్ హిస్టారియన్స్ ఆఫ్ సైన్స్, సైబెరిస్టాన్.
  8. 8.0 8.1 ఇబ్రహీం B. సయ్యద్, Ph.D. (2002). "ఇస్లామిక్ మెడిసిన్: 1000 ఇయర్స్ ఎహెడ్ ఆఫ్ ఇట్స్ టైమ్స్", జర్నల్ ఆఫ్ ది ఇస్లామిక్ మెడికల్ అసోసియేషన్ 2 , p. 2–9.
  9. ప్రొఫె. Dr. మోస్టాఫా షెహాతా, "ది ఇయర్, నోస్ అండ్ త్రోట్ ఇన్ ఇస్లామిక్ మెడిసిన్", జర్నల్ ఆఫ్ ఇంటర్నేషనల్ సొసైటీ ఫర్ ది హిస్టరీ ఆఫ్ ఇస్లామిక్ మెడిసన్ , 2003 (1): 2-5 [4].
  10. ఇస్లామిక్ మెడిసన్, హచిన్సన్ ఎన్‌సైక్లోపీడియా .

బాహ్య లింకులు[మార్చు]

మూస:Wiktionarypar