కురుక్షేత్ర సంగ్రామం

కురుక్షేత్ర సంగ్రామం
తేదీ అనేక విశ్వాసాలు మరియు ఆధారాల ప్రకారం, క్రీ.పూ. 3000 - 1000 ల మధ్య స్థానం కురుక్షేత్ర , నేటి హర్యానా, భారత్. ఫలితం పాండవుల విజయం
ప్రతిస్పర్ధులు
పాండవులు - సైన్యాధిపతి- దృష్టద్యుమ్నుడు	కౌరవులు - సైన్యాధిపతి - భీష్ముడు
సైన్యాధికారులు
అర్జునుడు భీముడు యుధిష్ఠిరుడు నకులుడు సహదేవుడు	భీష్ముడు ద్రోణుడు కర్ణుడు దుర్యోధనుడు అశ్వత్థామ
Strength
7 అక్షౌహిణులు 1,530,900 సైనికులు	11 అక్షౌహిణులు 2,405,700 సైనికులు
మరణాలు, నష్టాలు
దాదాపు మొత్తం కేవలం 8 మంది బ్రతికారు - ఐదుగురు పాండవులు, కృష్ణుడు, సాత్యకి, యుయుత్సుడు	దాదాపు మొత్తం కేవలం ముగ్గురు బ్రతికారు - అశ్వత్థామ, కృప, మరియు కృతవర్మ

మహాభారతంలో కురుక్షేత్ర యుద్ధం ఒక ప్రముఖ ఘట్టం. ఈ యుద్ధం దాయాదులైన కౌరవులకు పాండవులకు మధ్య హస్తినాపురం సింహాసనం కొరకు జరిగింది. అప్పటి అన్ని రాజ్యాలూ ఈ యుద్ధంలో పాల్గొన్నాయి. ఈ యుద్ధం కురుక్షేత్రం అను ప్రదేశము నందు జరిగినది. కురుక్షేత్రం భారతదేశంలోని హర్యానా రాష్ట్రంలో ఉన్నది.

ఈ యుద్ధం పదునెనిమిది రోజులు జరిగినది. మహాభారతంలో ఈ యుద్ధం గురించి భీష్మ పర్వము, ద్రోణ పర్వము, కర్ణ పర్వము, శల్య పర్వము మరియు సౌప్తిక పర్వము లందు వివరించి ఉన్నది. భగవద్గీత మహాభారతము యుద్ధానికి ఆదిలో ఆవిర్భవించింది. పాండవవీరుడైన అర్జునునకు రధసారధి శ్రీకృష్ణుడు. అర్జునుని కోరికపై కృష్ణుడు రణభూమి మధ్యకు రధాన్ని తెచ్చాడు. అర్జునుడు ఇరువైపులా పరికించి చూడగా తన బంధువులు, గురువులు, స్నేహితులు కనిపించారు. వారిని చూచి అతని హృదయం వికలమైంది. రాజ్యం కోసం బంధుమిత్రులను చంపుకోవడం నిష్ప్రయోజనమనిపించింది. దిక్కుతోచని అర్జునుడు శ్రీకృష్ణుని "నా కర్తవ్యమేమి?" అని అడిగాడు. అలా అర్జునునికి అతని రధ సారధి శ్రీకృష్ణునికి మధ్య జరిగిన సంవాదమే భగవద్గీత.

వెనుకటి చరిత్ర

ప్రధాన వ్యాసం: మహాభారతం

మహాభారత కాలం నాటి భారతదేశం.

మహాభారతం, ఒక అతి ముఖ్యమైన హిందూ పురాణ కథ. ఇది కురు వంశీయుల జీవితాలను, వారి అనేక తరాల రాజ్యాదికారాన్ని మరియు పరిపాలనను తెలుపుతుంది. ఈ గాథ మూలం కురువంశానికి చెందిన ఇద్దరు దయాదుల కుటుంబాల మధ్య జరిగిన ఒక గొప్ప యుద్ధం. కురుక్షేత్రం, అనగా కురు వంశీయుల స్థలము , ఈ 'కురుక్షేత్ర' యుద్ధానికి రణరంగము. కురుక్షేత్రం ధర్మక్షేత్రం (ధర్మం యొక్క స్థలము ), లేక field of righteousness గా కూడ ప్రసిద్ధి. ఈ స్థలమునే యుద్ధానికి ఎంపిక చెయడానికి మహాభారతం లో ఒక కారణం చెప్పబడినది. అది ఏమిటంటే, ఈ నెలపైన పాపము చేసినను ఆ పాపము ఆ నేల యొక్క పవిత్రత వలన క్షమింపబడుతుంది.

ఈ యుద్ధములో ఇరువైపులా ఉన్నది పాండవులు మరియు కౌరవులు. వారిద్దరి మధ్య గొడవకు కారణం జూదము. కౌరవులు ఆటను మొసపూరితముగా గెలిచి వారి దాయదులైన పాండవులను పదమూడెళ్ళ పాటు అరణ్య వాసమునకు పంపుతారు. కౌరవ అగ్రజుడైన దుర్యోధనుడు ఈర్శ్యతో పాండవుల రాజ్యాన్ని వారి పదమూడేళ్ళ అరణ్య వాసం తర్వాత ఇవ్వడానికి నిరాకరించినపుడు వీరి మధ్య కల గొడవ యుద్దముగా పరిణమించింది. అయినప్పటికీ పాండవులు, శ్రీకృష్ణుని సలహాతో ఈ వివాదానికి శాంతియుత పరిష్కారం కొరకు ప్రయత్నించారు. శ్రీకృష్ణుని అన్న అయిన బలరాముడు,పాండవులకు కుటుంబములోని పెద్దలు అంటే భీష్ముడు, ద్రుతరాష్ట్రుడు, ద్రోణుడు, కర్ణుడు మరియు శకుని మొ. వారికి యుద్దమును గూర్చి సమాచారమును అందించి ఒక శాంతియుత ఒప్పందం ద్వారా, ఏ రకముగా ఐనా యుద్ధాన్ని నివారించడంలో సహకారము అభ్యర్థించమని సలహా ఇచ్చెను.ఈ ఒప్పందం కౌరవుల చెంత ఉండగానే, పాండవులు వారి యుద్ధ సన్నాహాలు చేసుకోసాగారు. వారు ఇరుగు పొరుగు దేశాల సహాయమును అభ్యర్థించసాగారు.

మరో వైపు యుద్ధానికి సిద్దంగా ఉన్న ధుర్యోధనుడు భీష్ముడి వంటి పెద్దల సలహాలను పెదచెవిన పెట్టి పాండవుల శాంతి రాయబారిని అవమాన పరిచి, తిరిగి పంపివేసెను. మరికొన్ని ఇలాంటి శాంతి యత్నాల తరవాత, యుద్ధము అనివార్యమైంది. ఆయినప్పటికి పాండవులు చివరిసారిగా శ్రీ క్రుష్ణుడిని హస్తినాపురమునకు పంపడం ద్వారా శాంతి ప్రయత్నము చేశారు.

కృష్ణుని శాంతి రాయబారం

శాంతి ప్రయత్నాల్లో చివరి భాగంగా శ్రీకృష్ణుడే స్వయంగా హస్తినాపురానికి వెళ్ళి కౌరవులను శాంతి మార్గం వైపు పయనించమని కోరుదామని నిర్ణయించాడు. హస్తినాపురంలో శ్రీకృష్ణుడు తన ప్రియ భక్తుడు మరియు మంత్రియైన విదురుని ఆతిథ్యాన్ని స్వీకరించాడు. తన ఆహ్వానాన్ని మన్నించి రాజభవనానికి విందుకు రాలేదని ధుర్యోధనుడు అవమానంగా భావించాడు. ఎలగైనా సరే శాంతి ప్రయత్నాల్ని తిప్పికొట్టాలని సంకల్పించి శ్రీకృష్ణున్ని నిర్భంధించాలని పథకం వేశాడు.

శాంతి ప్రయత్నాల్ని వివరించడానికి హస్తినాపుర సభకు విచ్చేసిన శ్రీకృస్ణుడి మాటలేవీ దుర్యోధనుడు లెక్క చేయలేదు. పైగా అక్కడే ఉన్న సైనికులను శ్రీకృష్ణుని బంధించమని ఆజ్ఞాపించాడు. అతని అజ్ఞానానికి శ్రీకృష్ణుడు నవ్వుకుని అక్కడ ఉన్న సైనికులందరినీ కంటి చూపు లేకుండా చేసి తన విశ్వరూపాన్ని ప్రదర్శించాడు. ఆ స్వరూపాన్ని సభలో ఉన్న భీష్ముడు, ద్రోణుడు, విదురుడు మాత్రమే చూడగలిగారు. చివరి ప్రయత్నం కూడా బెడిసి కొట్టడంతో ధర్మం నిలబెట్టడానికి యుద్ధం అనివార్యమని తెలుపడానికి ఉపలవ్యంలో ఉన్న పాండవుల వద్దకు పయనమయ్యాడు.

యుద్ధ సన్నాహాలు

శ్రీకృష్ణుడి దగ్గర చాలా పెద్ద సైన్యం ఉంది. అంతే కాక శ్రీకృష్ణుడే స్వయంగా గొప్ప యోధుడు. కాబట్టి ఆయన సహాయం అర్థించడానికి ఇద్దరూ ద్వారకా నగరానికి వెళ్ళారు. ఇది క్రిష్ణుని భక్తులకు చాలా ఆసక్తికరమైన ఘట్టం. ముందుగా దుర్యోధనుడు వస్తాడు. అప్పటికి కృష్ణుడు నిద్రపోతుంటాడు. స్వతహాగా గర్విష్టి అయిన ధుర్యోధనుడు తాను కృష్ణునికి సమఉజ్జీ గా తలంచి తల దగ్గగ కూర్చుని కృష్ణుడు నిద్ర నుంచి లేవడానికి ఎదురుచూస్తుంటాడు. తర్వాత అర్జునుడు వస్తాడు. నిగర్వి, మరియు కృష్ణుని పట్ల భయభక్తులు కలిగిన అర్జునుడు ఆయన పాదాల చెంత కూర్చుని ఎదురు చూస్తుంటాడు. కృష్ణునకు నిద్ర లేవగానే అర్జునుడు కనిపిస్తాడు. అప్పుడు ముందుగా అర్జునుని పలకరించి విషయమడుగుతాడు. నిరాయుధుడైన తాను ఒక పక్షం, తన సైన్యమంతా మరో పక్షం , రెండింటిలో ఏది కావాలో తేల్చుకోమని ముందుగా అర్జునునికి అవకాశమిస్తాడు శ్రీకృష్ణుడు. అర్జునుడు ఎక్కడ అశేష సైన్యాన్ని కోరుకుంటాడో అని భయపడిన ధుర్యోధనుడు అర్జునుడు శ్రీకృష్ణుణ్ణే తన పక్షాన రమ్మని కోరడంతో ఊపిరి పీల్చుకుంటాడు. అర్జునుణ్ణి మూర్ఖుడిగా భావిస్తాడు. ఇద్దరూ సంతృప్తిగా తిరిగి వెళతారు. తరువాత శ్రీకృష్ణుని తన రథాసారథిగా ఉండమని అర్జునుడు వేడుకుంటాడు. దీనివల్లే శ్రీకృష్ణునికి పార్థసారథి అనే పేరు వచ్చింది.

విరాట రాజ్యంలోని ఉపప్లవ్యములో పాండవులు యుద్ధసన్నాహాలు చేసి అన్నిప్రాతాలనుండీ 7 అక్షౌహిణుల సైన్యాన్ని సమీకరిస్తారు. కౌరవులు 11 అక్షౌహిణుల సైన్యాన్ని సమీకరిస్తారు.

• పాండవుల పక్షం వహించిన రాజ్యాలు మరియు వంశాలు : ద్వారక, కాశి, కేకయ, మగద, మత్స్య, ఛేదీ, పాండ్య మరియూ యదు మొదలుగాగల ప్రాచీన భారతదేశంలోని అనేకరాజ్యాలు పాండవుల పక్షం వహిస్తే,
• కౌరవుల పక్షం వహించిన రాజ్యాలు మరియు వంశాలు : ప్రాగ్‌జ్యోతిష రాజు, అంగ, కేకయ, సింధుదేశం, మహిష్మతి, అవంతి, మద్ర, గాంధారము, బహ్‌లిక, కాంభోజ (యవన, సాక, తుషారులతో కలిపి) మరికొన్ని రాజ్యాలు.

పాండవ సైన్యం

మహాభారత యుద్ధం గురించి తెలుపుతున్న ఒక ప్రతి.

అన్నీ శాంతి ప్రయత్నాలు విఫలమైన తర్వాత పాండవులలో అగ్రజుడైన యధిష్టిరుడు తన సోదరులను యుద్ధానికి సైన్యాన్ని సిద్ధం చేయవలసిందిగా కోరాడు. మొత్తం పాండవ సైన్యాన్ని ఏడు అక్షౌహిణిలుగా విభజించాడు. ఒక్కొక్క అక్షౌహిణికి ద్రుపదుడు, విరాటుడు, ద్రుష్ట్యద్యుమ్నుడు, శిఖండి, సాత్యకి, చెకీతనుడు మరియు భీములను సైన్యాధిపతులుగా నియమించాడు. అందరి సమ్మతితో ద్రుష్ట్యద్యుమ్నుని సర్వసైన్యాధిపతిగా నియమించబడ్డాడు. అదనముగా కేకయ, పాండ్య, చోళ, కేరళ, మగధ మొదలగు రాజ్యాల సైన్యాలు పాండవుల పక్షాన యుద్ధంలో పాల్గొన్నాయి.

కౌరవ సైన్యం

ధుర్యోధనుడు సర్వసైన్యాధిపత్యం వహించమని భీష్ముని అభ్యర్ధిస్తాడు.భీష్ముడు తాను కృతనిచ్చయుడనై యుద్ధము చేస్తాననీ కానీ తాను పాండవులకు హాని చేయటం గానీ తన గురువు పరసురాముని అవమానించిన కర్ణుని తన సైన్యంలోకి తీసుకోవటం జరగదనే షరతులతో ఆమోదిస్తాడు. పాడవలపై అనురాగంతో భీష్మ-కర్ణ సమేతమై ధుర్భేధ్యమైన ‍‍‍కౌరవ సైన్యముతో పాడవులు పోరలేరని భీష్ముడు ఈలా నిర్ణయించాడని ఒక భావన.ధుర్యోధనుడీ షరతులనంగీకరించి భీష్మని సర్వసైన్యాధిపతిగా అభిషేకిస్తాడు. కౌరవసేన పదకొండు అక్షౌహిణులు, కౌరవసేనలో ధ్రోణాచార్యులు, అతని కోడుకు అస్వద్ధామ, కౌరవుల బావమరిది జయధ్రధుడు, కృపాచార్యుడు, కృతవర్మ, శల్య,సుధక్షిణడు, భూరీశ్రవడు, భాహ్లీకుడు,శకుని మొదలగు మహావీరులు యుద్ధంలో పాల్గొటారు.వీరిలో కొందరు ధృతరాష్త్రుని మీద విస్వాసంతో కోదరు హస్తినాపురము మీద విశ్వాసంతో కౌరవులకు సహాయ పడతారు.

మధ్యస్థులు

విదర్భ రాజు రుక్మి, అతని రాజ్యం మరియు బలరాములు మాత్రమే ఈ యుద్ధంలో మధ్యస్థులుగా ఉన్నారు.

సైన్య విభాగాలు మరియు అస్త్ర శస్త్రాలు (ఆయుధాలు)

పాడవ సైన్యం మొత్తం 7 అక్షౌహిణులయితే కౌరవ సైన్యం 11 అక్షౌహిణులు. 21,870 రధబలం, 21,870 గజబలం, 65,610 అశ్వబలం, మరియూ 109,350 కాల్బం (పదాతిదళం) కలిపితే ఒక అక్షౌహిణి అవుతుంది. అక్షౌహిణిలో రధ,గజ,అశ్వ,పదాతి దళాలు 1:1:3:5 నిష్పత్తిలో వుంటాయి. ఈ విదంగా చూస్తే ఇరుసైన్యాలలో బలాలన్నీ కలిపితే ముప్పది లక్షల తొంబది నాలుగువేల మంది (3094000) అవుతారు. ఒక్కో అక్షౌహిణి కీ ఒక్కో సైన్యాదిపతీ, సైన్యంమొత్తానికి సర్వసైన్యాద్యక్షుడు నాయకత్వం వహిస్తారు. భారతయుద్ధంలో 18 కి విషేష ప్రాధాన్యత ఉంది, సైన్యలో ఏ విభాగాన్ని కూడినా వచ్చేసంఖ్య 18, ఇరు సైన్యాలను కలిపితే 18 అక్షౌహిణులు అవుతాయి. భగవద్గీతలో 18 అధ్యాయాలుంటాయి,యుధ్ధం కూడా 18 రోజులే జరిగింది. ఈ విదముగా 18 సంఖ్య బారతంలో విషేషతను సంతరించుకుంది.

కురుక్షేత్రయుద్ధంలో అనేక అయుధాలు వాడాదు. భీష్మ,ధ్రోణ,అర్జున,కర్ణ,అభిమన్యు మొదలగు వీరులు ధనుర్బాణాలు , భీమ,ధుర్యోధనులు గదను మరియూ ధర్మరాజు,శల్యుడు శూలాన్నీ వాడే ప్రముఖులు. ఇవి కాక కత్తులు,బాకులు మొదలగు ఆయుధాలను ఉపయోగించటం జరిగినది.

భారతాన్ని చారిత్రక సత్యంగా గుర్తిస్తే, కురుక్షేత్రయుద్ధాన్ని చరిత్రలోనే అత్యంత రక్తపాతంజరిగిన యుద్ధంగా చెప్పవచ్చు. 18 రోజులలోనే ఇరుసైన్యాలలో దాదాపుగ అందరూ మరణిస్తారు. అర్జనుడొక్కడే అభిమన్యుని వధకి ప్రతీకారంగా ఒకే రోజులో అక్షౌహిణి కౌరవ సైన్యాన్ని హతమారుస్తాడు. ఈవిదంగా యుద్ధం అసంఖ్యాక విదవలని, అంగవికులరని మిగిల్చి తద్వారా ఆర్దిక మాంధ్యానికి కారణమై కలియుగానికి దారితీసిందని చెప్పవచ్చు.

యుద్ధ వ్యూహాలు

యుద్ధ సమయంలో ఇరు పక్షాలూ తమ తమ సేనలను వివిధ వ్యూహాలలో సమాయత్తం చేసుకొన్నాయి. ఆ రోజు యుద్ధంలో సాధించ దలచిన లక్ష్యానికి అనుగుణంగాను, ఎదుటి పక్షం బలాబలాలను ఎదుర్కోవడానికి వీలుగాను ఈ వ్యూహాలు పన్నినట్లు అనిపిస్తుంది. ఈ వ్యూహాల పేర్లు ఆ వ్యూహాల స్వరూపానికి అనుగుణంగా జంతువులు లేదా వస్తువుల పేర్లతో ఉన్నట్లున్నాయి.

చక్రవ్యూహం లో అభిమన్యుడు ప్రవేసించే చిత్రం రాతిపై శిల్పరూపంలో.

వ్యూహ రచన గురించి "డాక్టర్‌ యల్లాప్రగడ మల్లికార్జున రావు" ఇలా వ్రాశాడు -

విశిష్టమైన సైన్య రచనా పద్ధతిని వ్యూహం అని, వ్యూహా శాస్త్రనిపుణులు వివరిస్తారు. సైన్యం తక్కువుగా ఉన్నప్పుడు ఎదుటి సైన్యం ఎక్కువుగా ఉన్నప్పుడు తమ తక్కువ సైన్యం ఎక్కువ సైన్యాన్ని గెలవడానికి వ్యూహం బాగా ఉపయుక్తమవుతుంది. ఒకవేళ అధికంగా సైన్యం ఉన్న ఒక కట్టుదిట్టమైన విధానంతో దీన్ని విస్తరింపచేస్తూ తక్కువ ప్రాణనష్టం జరిగేలా విజయం తమకు దక్కేలా తగినట్లుగా వ్యూహాన్ని నిర్మించుకోవాలి. మహాభారత యుద్ధ సమయంలో క్రౌంచ వ్యూహాం, గరుడ వ్యూహాం, మకర వ్యూహం, కూర్మవ్యూహం, శకట వ్యూహం, సూచి, శ్యేన, వజ్ర, అచల, సర్వతోభద్ర, మండలార్థ, శృంగాటక ఇలా అనేకానేక రకాల పేర్లతో కనిసిస్తున్నాయి. పశువులు, పక్షుల పేర్లతో రూపొందించే వ్యూహాలు నిజానికి ఆ పశువులు కానీ, ఆపక్షులు కానీ తమ శత్రువులతో ఎలా పొట్లాడితే గెలుస్తున్నాయో అటువంటి స్వభావాన్ని అంతటినీ వ్యూహ రచయిత సంపూర్ణంగా అవగతం చేసుకుంటాడు. అచలం అంటే పర్వతం, అచల వ్యూహమన్నప్పుడు ఒకచోట ఒక క్రమపద్ధతిలో కొండలాగా వదలకుండా సైన్యం ఉండి శత్రువును ఎదుర్కొంటుంది, మకర వ్యూహంలో మకరం అంటే మెసలి, మెసలి నోరుభాగం అతి భయంకరంగా ఉంటుంది. దీన్ని తలపిస్తూ మకర వ్యూహన్ని రూపుదిద్దుతారు. కూర్మం వీపు భాగం ఎంతో గట్టి కవచంలాగా ఉంటుంది. కూర్మవ్యూహం పన్నేటప్పుడు సైన్యంలో ప్రధానమైన వారికి ఎవరికీ దెబ్బతగలకుండా మిగిలిన సైనిక భాగాలన్ని రక్షక కవచంలాగా ఉంటాయి. శ్యేనం అంటే డేగ, డేగ కళ్ళు ఎంతో చురుకుగా ఉంటాయి. ఆ కళ్ళతోటే తనకు కావలసిన పదార్థాన్ని ఎంతో దూరం నుండి చూసి చాకచక్యంగా డేగ తన ఆహారాన్ని తన్నుకుపోతుంది. అలాగే శత్రుసైన్యాన్ని చిత్తు చేయటానికి ఈ వ్యూహాన్ని వాడతారు. క్రౌంచ పక్షి ముక్కు చాలా ధృడంగా ఉంటుంది. ఈ వ్యూహంలో ముక్కు భాగంలో ఉండే వారిని జయించటమంటే శత్రువు ఎంతో కష్టానికి గురికావలసి వస్తుంది. వ్యూహాలు పన్నటానికి తగిన సమయం, వాటికి సంబంధించిన విషయాలను శుక్రనీతిలో గమనించవచ్చు. నదులు, అడవులు, దుర్గాలు, తదితర ప్రాంతాలలో తమ సేనకు ఏదైనా ముప్పు వాటిల్లబోతుంది అని సేనాపతి భావించినప్పుడు సందర్భానికి తగిన వ్యూహరచన చెయ్యడం ఆనాడు జరుగుతుండేది. సైన్యం ప్రయాణిస్తుప్పుడు అగ్రభాగంలో ఉన్న సైనిక బలానికి ప్రమాదం ఎదురవుతుందన్నప్పుడు మొసలినోరు భాగాన్ని పోలినట్లుగా మకర వ్యూహాన్ని పన్ని శత్రువును చిత్తు చేసేవారు. అవతల శత్రువు కూడా బలంగానే ఉంటే డేగను పోలిన శ్యేన వ్యూహాన్ని పన్నేవారు. శ్యేన వ్యూహం పన్నటానికి ఒకవేళ పరిస్థితులు అనుకూలించకపోతే సూదిలాగా ముందుకు దూసుకుపోయి శత్రువును నాశనం చెయ్యటానికి సూచీ వ్యూహాన్ని పన్నేవారు. అగ్రభాగాన కాక వెనుక భాగంలో శత్రువు వల్ల ప్రమాదం కలుగుతుందనుకుంటే శకటం (బండ) లాగా వ్యూహారచన చేసేవారు. ముందూ వెనుకా కాక పక్క భాగాల నుండి ప్రమాదం ముంచుకొస్తుందనుకుంటే వజ్ర వ్యూహాన్ని అలా కూడా కాక నాలుగువైపుల నుండి శత్రువులు దాడి చేయబోతున్నారనుకున్నప్పుడు చక్రవ్యూహాం కానీ భద్రం, వ్యాళం అనే పేర్లున్న వ్యూహాలను కానీ పన్నేవారు. ఈ వ్యూహాలలో కొన్ని శత్రువులను దెబ్బతీయడానికి ఉపయుక్తమయ్యేవిగా ఉండేవి మరికొన్ని తమను తాము కాపాడుకోవటానికి పనికొచ్చేవిగా ఉంటాయి. వ్యూహాలకు అందులో వుండే సైనికులకు ఎప్పటికప్పుడు సూచనలిస్తూ ముందుకు నడవటానికికానీ శత్రువును నిర్భయంగా ఎదుర్కొమని చెప్పటానికి కానీ, వెనక్కి తిరిగి రమ్మనమని చెప్పటానికి కానీ సంబంధిత నాయకులు యుద్ధ సమయంలో ఉపయోగంచే వాద్య పరికరాలను ఉపయోగించటం, రథానికున్న ధ్వజాలు, జెండాలతో సూచనలు చేయడం లాంటివి చేస్తుండేవారు. ఇలా వ్యూహారచనా విన్యాసాలు సమరకళలో ఆనాడు ఎంతో ప్రాధాన్యం వహిస్తుండేవి.

రోజువారీగా యుద్ధ విశేషాలు

వివిధ దినాలలో కురు పాండవ సేవలు పన్నిన వ్యూహాలిలా ఉన్నాయి.

యుద్ధం రోజు	పాండవ వ్యూహం	కౌరవ వ్యూహం	విశేషాలు
1	వజ్ర వ్యూహం	సర్వతోముఖ వ్యూహం	కృష్ణుడు అర్జునునకు గీతోపదేశం చేశాడు. భీష్ముడు దావానలంలా విజృంభించాడు. అభిమన్యుడు, అర్జునుడు మాత్రమే అతనిని కాస్త నిలునరించ గలిగారు. ఆరోజు పాండవులు చింతా క్రాంతులయ్యారు.
2	క్రౌంచ వ్యూహం	త్రికూట వ్యూహం	అర్జునుడు భీష్ముని తీవ్రంగా బాధించాడు. భీముడు విజృంభించి కళింగ సేనను కల్లోల పరచాడు. అభిమన్యుని ధాటికి తట్టుకోవడం భీష్మ ద్రోణులకు కూడా సాధ్యం కాలేదు.
3	అర్ధచంద్ర వ్యూహం	గరుడ వ్యూహం	భీష్ముని దాడితో క్రోధుడైన అర్జునుడు చెలరేగి కౌరవ సేనను దావానలంలా దహించాడు.
4	?	?	అభిమన్యుడు, భీముడు విజృంభించారు. తొమ్మండుగురు కౌరవ సోదరులు భీముని చేత హతులయ్యారు. ఘటోత్కచుని మాయాయుద్ధంతో కౌరవసేన కకావికలయ్యింది.
5	శ్యేన వ్యూహం	మకర వ్యూహం	పాండవుల పక్షంలో భీముడు, అభిమన్యుడు, అర్జునుడు చెలరేగిపోయారు. కౌరవుల పక్షంలో భీష్ముడు, భూరిశ్రవుడు విజృంభించారు. విజయం ఎటూ కాకుండా పోయింది. భూరిశ్రవుని చేత సాత్యకి కొడుకులు పదిమంది మరణించారు. అర్జునుడు పాతికవేల రధికులను నిర్జించాడు.
6	మకర వ్యూహం	క్రౌంచ వ్యూహం	భీముడు, పాండవుల కొడుకులు ఐదుగురూ కౌరవులను ముప్పుతిప్పలు పెట్టించారు. ద్రుపదుడు, ద్రోణుడు తలపడ్డారు. నకులుడి కొడుకు శతానీకుడు అద్భుతంగా యుద్ధం చేశాడు.
7	వజ్ర వ్యూహం	మండల వ్యూహం	కౌరవులలో భీష్ముడు, పాండవులలో భీమార్జునులు అద్భుతంగా యుద్ధం చేశారు. భగదత్తుడు ఘటోత్కచుని తరిమేశాడు. సాత్యకి అలంబసుడిని తరిమేశాడు. ధర్మరాజు ధాటికి శ్రుతాయువు పారిపోయాడు. సుశర్మ అర్జునుడిని ఢీకొన్నాడు.
8	శృంగాటక వ్యూహం	కూర్మ వ్యూహం	భీముడి చేత 12 మంది కౌరవ సోదరులు మరణించారు. ఘటోత్కచుని తమ్ముడు ఇరావంతుడు అలంబసునిచేత మరణించాడు. అర్జునుని తీవ్రత కొనసాగింది.
9	?	సర్వతోభద్ర వ్యూహం	భీష్ముని ప్రతాపాన్ని తట్టుకోవడం ఎవరికీ సాధ్యం కాలేదు. అర్జునుడు తేజోహీనుడయ్యాడు. ఇక లాభం లేదని కృష్ణుడే స్వయంగా చక్రధారియై భీష్మునిపైకి లంఘించాడు. అర్జునుడు బ్రతిమాలగా కృష్ణుడు వెనక్కి తగ్గాడు. భీష్ముని చంపడం సాధ్యం కాదనుకొన్న పాండవులు ఆ రాత్రి భీష్ముని ప్రార్ధించారు. పాండవులు శిఖండిని అడ్డుపెట్టుకొని యుద్ధం చేస్తే తనకు యుద్ధోత్సాహం నశిస్తుందని భీష్ముడు సలహా ఇచ్చాడు
10	?	?	భీష్ముడు, అర్జునుడు, శిఖండి, ధర్మరాజు విజృంభించారు. శిఖండి ఎదురుపడినప్పుడల్లా భీష్ముడు వేరేవైపు వెళ్ళసాగాడు. ధర్మరాజు పరాక్రమానికి ద్రోణుడు నిలువలేకపోయాడు. అర్జునుడి శరపరంపరకు భీష్ముడు కూలిపోయాడు. అంపశయ్యపై విశ్రమించాడు.
11	క్రౌంచ వ్యూహం	శకట వ్యూహం	కౌరవ సేనాపతిగా ద్రోణుడున్నాడు. కర్ణుడు మొదటిసారి యుద్ధరంగంలో ప్రవేశించాడు. ద్రోణుడు ధర్మరాజును పట్టుకోబోయే సమయంలో అర్జునుడు అడ్డం పడ్డాడు. మరుసటిరోజు అర్జునుని రణరంగంనుండి దూరంగా తీసుకెళ్ళాలని త్రిగర్త దేశాధీశుడు సుశర్మతో కలిసి పన్నాగం పన్నారు.
12	మండలార్ధ వ్యూహం	గరుడ వ్యూహం	సంశప్తకులను ఓడించి కృష్ణార్జునులు యుద్ధంలోకి తిరిగి వచ్చారు. భగదత్తుని వైష్ణవాస్త్రం కృష్ణునివల్ల వ్యర్ధమయింది. అర్జునుడు భగదత్తుని వధించాడు. కర్ణార్జునులు తొలి ద్వంద్వయుద్ధం చేశారు. మరునాడు అర్జునుని ఇంకా దూరంగా తీసుకెళ్ళాలని, తిరిగి రానీయమని సంశప్తకులు మాట యిచ్చారు.
13	(సాధారణ వ్యూహం)	పద్మ (చక్ర) వ్యూహం (తమ్మి మొగ్గరము)	ద్రోణాచార్యుడు పద్మవ్యూహం పన్నాడు. పద్మ వ్యూహాన్ని ఛేదించి అభిమన్యుడు కాలాగ్నిలా చెలరేగిపోయాడు. కర్ణుడు పారిపోయాడు. తక్కిన పాండవులను జయద్రధుడు వ్యూహ ద్వారంలో ఆపేశాడు. ఒంటరియైన అభిమన్యుడు ఏడుమార్లు తనను చుట్టుముట్టినవారిని మట్టి కరిపించారు. ఎనిమిదవ సారి అభిమన్యుని అన్నివైపులనుండీ చుట్టుముట్టి వెనుకనుండి నిల్లు విరిచి అతనిని చంపేశారు. మరునాడు సూర్యాస్తమయంలోపు సైంధవుని చంపుతానని అర్జునుడు ప్రతిన పూనాడు.
14	?	శకటవ్యూహం + పద్మవ్యూహం + సూచీవ్యూహం	ద్రోణుని వ్యూహ రచన సైంధవుని రక్షించడం కోసం చేయబడింది. అయినా అర్జునుడు అందరినీ జయించి తృటిలో వ్యూహాన్ని ఛేదించి లోపలికి వెళ్ళాడు. శ్రుతాయుధుడు, కృతవర్మాదులు, విందానువిందులు అర్జునునిచేత మరణించారు. ఘటోత్కచుడు అలంబసుడిని, హలాయుధుడిని వధించాడు. దుర్మర్షణుడు, దుర్మధుడు, శత్రుంజయుడు వంటివారు భీమునిచేత చచ్చారు. సాత్యకి భూరిశ్రవుని చంపాడు. చివరకు అర్జునుడు సైంధవుని చంపి తన ప్రతిన నెరవేర్చుకొన్నాడు. రాత్రి పూట జరిగిన యుద్ధంలో ఘటోత్కచుడు పెట్రేగిపోయాడు. అర్జునుని చంపడానికి దాచుకొన్న శక్తిని ప్రయోగించి కర్ణుడు ఘటోత్కచుని కడతేర్చాడు.
15			ద్రోణార్జునుల ద్వంద్వ యుద్ధంలో ఎవరూ ఓడలేదు. చివరకు "అశ్వత్థామ" (అనే ఏనుగు) మరణించినట్లు ప్రకటించగా ద్రోణుడు అస్త్ర సన్యాసం చేశాడు. ధృష్ష్టద్యుమ్నుడు ద్రోణుని శిరసు తెగనరికాడు. దుఃఖ క్రోధాలతో రెచ్చిపోయిన అశ్వత్థామ పాండవులపై విరుచుకుపడ్డాడు. అశ్వత్థామ దివ్యాస్త్రాలు కృష్ణార్జునుల శక్తియుక్తులవలన వృధా అయ్యాయి. వేదవ్యాసుడు అర్జునునికి పరమేశ్వర మహిమను విశదీకరించాడు.
16	అర్ధచంద్ర వ్యూహం	మకర వ్యూహం	అశ్వత్థామ సూచనపై దుర్యోధనుడు కౌరవ సైన్యాధిపతిగా కర్ణుని నియమించాడు. భీముడు క్షేమధూర్తిని వధించాడు. ప్రతివింధ్యుడు చిత్రసేనుని చంపేశాడు. భీముడు అశ్వత్థామతోను, కర్ణుడు నకులునితోను, అర్జునుడు సుశర్మతోను ద్వంద్వ యుద్ధాలు చేశారు. ధర్మరాజు సుయోధనుని మూర్ఛిల్ల చేశాడు. అర్జునుడూ, కర్ణుడూ ఎదురి పక్షాలను గగ్గోలు పెట్టించారు. మరునాడు పాండవులను అంతం చేస్తానని కర్ణుడు దిగాలుగా ఉన్న దుర్యోధనునికి మాట యిచ్చాడు.
17	దుర్జయ వ్యూహం	?	దుర్యోధనుని ప్రార్ధననంగీకరించి కర్ణునికి సారధ్యం చేయడానికి శల్యుడు అంగీకరించాడు. శల్యుడి పరుష వ్యంగ్య వచనాలకు కర్ణుడు నొచ్చుకొన్నాడు. కర్ణుడూ, కర్ణుని కొడుకులూ చెలరేగి పాండవ సైన్యాన్ని కాలరాచేశారు. కర్ణుడు ధర్మరాజుని పట్టుకొని పరుషంగా అవమానించి వదిలేశాడు. భీముడు దుశ్శాసనుని వధించి దారుణంగా రొమ్ము చీల్చి రక్తం త్రాగాడు. కర్ణార్జునుల ద్వంద్వయుద్ధం ప్రళయ సమానంగా సాగింది. కర్ణుని సర్పముఖాస్త్రం విఫలమయ్యింది. కర్ణుని రధం భూమిలో దిగబడినపుడు అర్జునుడు అంజలికం అనే దివ్యాస్త్రంతో అతని తల నరికేశాడు. ధర్మరాజు చాలా సంతోషించాడు.
18	త్రిశూల వ్యూహం	సర్వతోభద్ర వ్యూహం	దుర్యోధనుని కోరికతో కౌరవ సేనాధిపతిగా శల్యుడు ఉన్నాడు. భీమార్జునులు మిగిలిన కౌరవ సేనను తుడిచిపెట్టసాగారు. యుధిష్ఠిరుని చేత శల్యుడు హతుడయ్యాడు. సహదేవుడు గాంధారసైన్యాన్ని ఊచకోత కోసేశాడు. శకునిని చంపేశాడు. అశ్వత్థామ, కృపుడు, కృతవర్మ పారిపోయారు. దుర్యోధనుడు పరిసరారణ్యాలకుపోయి ఒక జలాశయంలో దాగున్నాడు. ధర్మరాజు వచ్చి మాటాడిన పరుషవాక్యాలతో దుర్యోధనుడు భీమునితో గదాయుద్ధానికి సిద్ధుడయ్యాడు. భీముడు దుర్యోధనుని తొడలు విరుగగొట్టి అక్కడవదిలేసి వెళ్ళారు. తరువాత అర్జునుని కపికేతనం, దివ్యాస్త్రాలు అదృశ్యమయ్యాయి. రధం భస్మమైపోయింది. అశ్వత్థామ సుయోధనుని కలిసి అపాండవం చేస్తానని మాట యిచ్చాడు. (తరువాతి కధ "సౌప్తిక పర్వం"లో ఉంది.)

యుద్ధ నియమాలు

యుద్ధానికి ముందు భీష్ముని మార్గదర్శకత్వంలో ఇరు సైన్యాద్యక్షులు ధర్మయుద్ధ నియమాలను విధిస్తారు.ఈనియమాలు

• సూర్యోదయం తోనే యుద్ధం మొదలవుతుంది, సూర్యాస్తమయంతో యుద్ధాన్ని విరమించాలి
• ఒకవీరునితో ఒకేవీరుడు తలపడాలి, అనేకమంది కలసి ఒకేవీరునితోపోరరాదు.
• రధికులు రధికులతో, ఆశ్వికులు ఆశ్వికులతో, గజబలం గజబలంతో, పదాతులు పదాతులతో మాత్రమే యుద్ధంసాగించాలి
• యుద్ధవాయుద్యాలు మ్రోగించే వారిని చంపరాదు
• వాగ్యుద్ధంకోరేవారిపై శస్త్రాలను సంధించరాదు
• అలసినవానినీ, గాయపడినవానిని, పలాయానంసాగించేవానిని, యుధ్ధంలో పాల్గొనని మనుషుని కానీ, జంతువునికానీ చంపరాదు.
• శరణువేడినవానిని వధింపరాదు, అయితే శరణార్ది యుద్ధ ఖైదీగా బానిసగా వుంటాడు.

• యుద్ధనియమాలని తూచాతప్పక పాటించాలి.

అయితే ఇంచుమించు అన్ని యుద్ధనియమాలని ఇరుపక్షాలు ఒక్కసారైనా ఉల్లంఘించాయి.

యుద్ధ కార్యక్రమం

The Kurukshetra War lasted eighteen days. The war was fought only during daylight hours and fighting ceased at sunset. The armies met on a vast field in Kurukshetra and each day of the battle was characterised by numerous individual combats as well as mass raids against entire enemy divisions. The victor or the vanquished on each day was determined not by any territories gained, but by the body count. This was a war to the death. The victor was the survivor.

యుద్ధానికి ముందు

On the first day of the war, as would be on all the other days as well, the Kaurava army stood facing west and the Pandava army stood facing east. The Kaurava army was formed such that it faced all sides: elephants formed its body; the kings, its head; and the steeds, its wings. Bhishma, in consultation with his commanders Drona, Bahlika and Kripa.

The Pandava army was organised by Yudhisthira and Arjuna in the Vajra formation. Because the Pandava army was smaller than the Kaurava's, they decided to employ the tactic of each warrior engaging as many enemies as possible. This involved an element of surprise with the bowmen showering arrows from hidden behind the frontal attackers. The attackers in the front were equipped with short-range weapons like the maces, battle-axes, swords, lances etc.

Ten divisions (Akshauhinis) of the Kaurava army were arranged in a formidable phalanx. The eleventh was put under the immediate command of Bhishma, partly to protect him. The safety of the supreme commander Bhishma was centre to Duryodhana's strategy as he had placed all his hope on the great warrior's abilities. Dushasana, the youngest brother of king Duryodhana, was the military officer in-charge for Bhishma's protection.

Lord Krishna shows his Vishwarupa to Arjuna on the Kurukshetra war field. Krishna gives the discourse of the Bhagavad Gita

When the war was declared and the two armies were facing each other, Arjuna realised that he would have to kill his own dear great-granduncle (Bhishma) on whose lap he had played as a child, and his own respected teacher (Drona) who had held his hand and taught him how to hold the bow and arrow, making him the greatest archer in the world. Arjuna hence felt weak and sickened at the prospect of killing his entire family, including his 100 cousins, and friends such as Ashwathama. Despondent and confused about what is religious, what is right and what is wrong, Arjuna turned to Krishna for divine advice and teachings. Krishna, who was chosen as the charioteer of Arjuna, advised him of his duty. This conversation forms the Bhagavad Gita, one of the most respected religious and philosophical texts. In the Bhagavad Gita, Krishna instructs Arjuna to not yield to degrading impotence and fight his kin, for that was the only way to righteousness. He also reminded him that this was a war between righteousness and unrighteousness (dharma and adharma), and it was Arjuna's duty to slay anyone who supported the cause of unrighteousness, or sin. Krishna then revealed his divine form and explained that he is born on earth in each aeon, whenever evil rises its head.

Krishna giving 'Updesha' to Arjuna on the battlegrounds of Kurukshetra.

Before the battle began, Yudhisthira did something unexpected. He suddenly dropped his weapons, took off his armour and started walking towards the Kaurava army with folded hands in prayer. The Pandava brothers and the Kauravas looked on in disbelief, thinking Yudhisthira was surrendering even before the arrow was shot. Soon Yudhisthira's purpose was clear as he fell on Bhishma's feet to seek his blessing for his success. Bhishma, grandfather to both Pandavas and the Kauravas, blessed Yudhisthira. Yudhisthira returned to his chariot and the battle was ready to commence.

మొదటి రోజు

When the battle commenced, Bhishma went through the Pandava army and wreaked havoc wherever he went. Abhimanyu, Arjuna's son, seeing this went straight at Bhishma, defeated Bhishma's bodyguards and directly attacked the commander of the Kaurava forces. The Pandavas suffered numerous losses and were defeated at the end of the first day. Virata's sons Uttara and Sweta were slain by Shalya and Bhishma. Krishna consoled the distraught Yudhisthira saying that eventually victory would be his.

రెండవ రోజు

The second day of the war commenced with a confident Kaurava army facing the Pandavas. Arjuna, realising that something needed to be done quickly to reverse the Pandava losses, decided that he must try and kill Bhishma. Krishna skillfully located Bhishma's chariot and steered Arjuna toward Bhishma. Arjuna tried to engage Bhishma in a duel, but the Kaurava soldiers placed around Bhishma to protect him attacked Arjuna to try and prevent him from directly engaging Bhishma. Arjuna and Bhishma fought a fierce battle and it raged for hours. Drona and Dhristadyumna similarly engaged in a duel and Drona broke Dhristadyumna's bow numerous times. Bhima intervened and rescued Dhristadyumna. Duryodhana sent the Kalinga forces to attack Bhima and most of them lost their lives at his hands. Bhishma immediately came to relieve the battered Kalinga forces.Satyaki, who was assisting Bhima, shot at Bhishma's charioteer and killed him. Bhishma's horses, with no one to control them, bolted carrying Bhishma away from the battle field. The Kaurava army had suffered great losses at the end of the second day.

మూడవ రోజు

On the third day Bhishma arranged the Kaurava forces in the formation of an eagle with himself leading from the front while Duryodhana's forces protecting the rear. Bhishma wanted to be sure of avoiding any mishap. The Pandavas countered this by using the crescent formation with Bhima and Arjuna at the head of the right and the left horns respectively. The Kauravas concentrated their attack on Arjuna's position. Arjuna's chariot was soon covered with arrows and javelin. Arjuna with amazing skills built a fortification around his chariot with the unending stream of arrows from his bow. Abhimanyu and Satyaki combined to defeat the Gandhara forces of Shakuni. Bhima and his son Ghatotkacha attacked Duryodhana in the rear. Bhima's arrows hit Duryodhana who swooned in his chariot. His charioteer immediately drove them out of danger. Duryodhana's forces however saw their leader fleeing the battlefield soon scattered. Bhishma seeing this came to them and soon restored order, Duryodhana soon came back to lead the army. He was however angry at Bhishma at what he saw as leniency towards the five Pandava brothers and spoke harshly at his commander. Bhishma, stung by this unfair charge, fell on the Pandava army with renewed vigour. It was as if there were more than one Bhishma on the field. The Pandava army soon began to retreat in chaos.

Arjuna and Krishna attacked Bhishma trying to restore order. Arjuna and Bhishma again engaged in a fierce duel, however Arjuna's heart was not in the battle as he did not like the idea of attacking his great-uncle. During the battle Bhishma killed numerous soldiers of Arjuna's armies. This enraged Lord Krishna and he grabbed a chariot wheel to kill Bhishma. Bhishma did this on purpose as he wanted to break Lord Krishna's vow of not picking any weapon in the battle and he at once fell at his feet and requested Krishna to kill him,as there would be nothing greater than attaining death in the hands of the supreme lord himself. Seeing this Krishna calmed down and smiled and the battle between Arjuna and Bhishma continued. And both of them killed several soldiers of opposite armies.

నాలుగవ రోజు

The fourth day battle was noted for the valour shown by Bhima. Bhishma commanded the Kaurava army to move on the offensive from the outset. Arjuna's son Abhimanyu was surrounded by a number of Kaurava princes and was attacked. Arjuna, joined the fray in aid of Abhimanyu. Bhima appeared on the scene at this juncture with his mace aloft and started attacking the Kauravas. Duryodhana seeing this sent a huge force of elephants at Bhima. When Bhima saw the mass of elephants approaching, he got down from his chariot and attacked them single handedly with his iron mace. They scattered and stampeded into the Kaurava forces killing many. Duryodhana seeing this ordered an all-out attack on Bhima. Bhima withstood all that was thrown at him and attacked Duryodhana's brothers and killed eight of them. He was however soon struck by an arrow on the chest and sat down in his chariot dazed. Ghatotkacha seeing this, fell upon the Kaurava army in anger. Bhishma realizing this no one could stand against the angry Ghatotkacha, sounded retreat. Duryodhana was distraught at the loss of his brothers.

ఐదు నుంచి తొమ్మిదవ రోజులు

Duryodhana, overwhelmed by sorrow at the loss of his brothers, went to Bhishma at the end of day four of the battle, and asked his commander how could Pandavas facing a superior force against them, still prevail and win. Bhishma replied saying that the Pandavas had justice on their side and advised Duryodhana to seek peace. When the battle resumed on the fifth day, the slaughter continued. Pandava army again suffered against Bhishma's attacks. Satyaki bore the brunt of Drona's attacks and soon could not withstand it. Bhima soon drove by and rescued Satyaki. Arjuna fought and killed thousands of soldiers sent by Duryodhana to attack him. The unimaginable carnage continued during the ensuing days of the battle. The sixth day was especially marked by a prodigious slaughter. Drona caused immeasurable loss of life on the Pandava side. The formations of both the armies were broken. On the eighth day Bhima killed eight of Dhritarashtra's sons. Arjuna's son Iravan was killed by the Kauravas. On the ninth day Krishna once again overcome by anger at the apparent inability of Arjuna to defeat Bhishma, rushed towards the Kaurava commander. Arjuna again stopped Krishna. Realising that the war cannot be won as long as Bhisma is standing, Krishna suggested the strategy of placing a woman in the field to face Bhisma.

పదవ రోజు

'స్మిత్ సోనియన్ సంస్థ' నుండి సేకరించిన చిత్రం అంపశయ్యపై భీష్ముడు.

పర్షియన్ భాషలోని మహాభారతం రజ్మ్ నామా యందలి చిత్రం, మరణశయ్యపై భీష్ముడు, పాండవులు మరియు కృష్ణుడు.

On the tenth day the Pandavas, unable to withstand Bhishma's prowess, decided to put Shikhandi in front of Bhishma, as Bhishma has taken a vow not to attack Shikhandi as he was once a woman, Shikhandi's arrows fell on Bhishma without hindrance. Arjuna positioned himself behind Shikhandi, thus protecting himself from Bhishma's attack, aimed his arrows at the weak points on Bhishma's armour. Soon with arrows sticking from every part of his body, the great warrior fell from his chariot. His body did not touch the ground held aloft by the arrowheads from his body. Both the Kauravas and Pandavas gathered around him. On Bhishma's request Arjuna placed three arrows under Bhisma's head to support it. Bhishma had promised his father King Shantanu that he will live till Hastinapur is secured from all directions. Hence to keep his promise he used the boon given by his father to him of 'self wished death', and after the war was over, when Hastinapur became safe from all sides and after giving lessons on politics and Vishnu Sahasranama to Pandavas, he died on the first day of Uttarayana.

పదకొండవ రోజు

భీష్ముడు యుద్దం నుంచి వైదొలిగిన తరువాత కర్ణుడు యుద్దమున ప్రవేశించాడు. ధుర్యోధనుడు ద్రోణుని కౌరవ సైన్యానికి సర్వసైన్యాధ్యక్షునిగా నియమించాడు. కర్ణుడు మరియు ధుర్యోధనుడు యధిష్టురుని సజీవముగా బంధించవలెనని కోరగా ద్రోణుడు వ్యూహం రచించాడు. ద్రోణుడు యధిష్టురుని విల్లును తన బాణంతో ఖండించాడు. పాండవ సైన్యం తమ నాయకుని యుద్ధఖైదీగా తీసుకువెళ్తారని భయపడింది. అంతలో అర్జునుడు తన బాణాల వెల్లువతో రంగమందు ప్రవేశించగా ద్రోణుడు పారిపోయాడు.

పన్నెండవ రోజు

With his attempts to capture Yudhisthira failed, Drona confided to Duryodhna that it would be difficult as long as Arjuna was around. The king of Trigartadesa, Susharma along with his 3 brothers and 35 sons who were fighting on the Kaurava side made a pact that they would kill Arjuna or die. They went into the battle field on the twelfth day and challenged Arjuna. Arjuna gave them a fierce fight in which the brothers fell dead after fighting a brave fight. Drona continued to try and capture Yudhisthira. The Pandavas however fought hard and delivered severe blows to the Kaurava army.

పదమూడవ రోజు

Duryodhana summoned King Bhagadatta, the monarch of Prajayogastha (modern day Assam, India). Bhagadatta had thousands of mammoth, gigantic elephants in his stable. He was considered the strongest warrior on this planet in elephant warfare. Bhagadatta attacked Arjuna with his gigantic elephant. It was a fierce battle in which Bhagadatta matched Arjuna astra for astra. On the other side of the Kurukshetra battlefield, the remaining four Pandavas & their allies were finding it impossible to break Dronacharya's Chakravyuh formation. As Arjuna was busy fighting with the Trigartadesa princes and the Prajayogastha monarch on the other side of the battlefield, he could not be summoned to break the Chakravyuh formation. The Chakravyuh formation could only be broken by entering the formation and exiting the formation. Then king Yudhisthira instructed Abhimanyu, one of Arjuna's sons to break the Chakravyuh formation, as apart from Arjuna, Abhimanyu knew the secret of entering the Chakravyuh formation, but did not know how to exit it. Eventually he was trapped under the Chakravyu which led to his death.

పదునాల్గవ రోజు

Knowing the death of his son Abhimanyu, Arjuna vowed to kill Jayadratha on the morrow before the battle ended at sunset, otherwise he would throw himself into the fire. During searching Jayadratha in the crowd, Arjuna slew a whole akshouhini, or hundreds of thousands (109,350) of Kaurava soldiers. However, the Kaurava army had protected Jayadratha very tight hence Arjuna could not attack him. Finally in late afternoon Arjuna found Jayadratha, but was guarded by Karna and five other great warriors. Seeing his friend's plight, in this critical moment Lord Krishna, his charioteer, raised his Sudarshana Chakra to cover the Sun, faking a sunset, thus all took off their arms believing the day had ended and Jayadratha was exposed. As the sun shone last ray Arjuna shot a powerful arrow decapitating Jayadratha.

However the battle continued past sunset. When the bright moon rose, Ghatotkacha, son of Bhima slaughtered numerous warriors, attacked while flying in the air. Karna went against him and both fought fiercely until Karna released the Indrastra, a celestial dart gifted to him by Indra. Ghatotkacha incresed his size and fell on the Kaurav army killing thousands of soldiers and died.

పదిహేనవ రోజు

After King Drupada and King Virata were slain by Drona, Bhima and Dhristadyumna fought him on the fifteenth day. Because Drona was very powerful and unconquerable having brahamastras, Krishna hinted Yudhisthira that Drona would give up his arms if his son Ashwathama was dead. Thus Bhima proceeded to kill an elephant named Ashwathama, and loudly proclaimed that Ashwathama was dead. Drona approached Yudhisthira to seek the truth of his son's death. Yudhisthira proclaimed Ashwathama athaha nakunjaraha (Ashwathama dead, the elephant) with the last word nakunraha implying the elephant drowned out by the sound of trumpets sounded in triumph, on Krishna's instruction. A different version is that Yudhisthira pronounced the last word feebly that Drona could not hear the word elephant. Till this point, the chariot of Yudhisthira, claimed as Dharma raja (King of righteousness), was a few inches off the ground due to his righteousness. After the incident, the chariot was no longer hovered off the ground.

Drona was disheartened, and laid down his weapons. He was then killed by Dhristadyumna to avenge his father's death & vow. Later after the sunset Pandava's mother Kunti secretly met her abandened son Karna and requested him to spare Pandava's as they are their younger brothers. Karna then promised Kunti that he will spare the Pandava's except Arjuna.

పదహారవ రోజు

Afterwards, on the sixteenth day Karna became the supreme commander of Kaurava army and all day long, countless warriors were slain. A fierce war took place between Arjuna and Karna. Even Krishna praised Karna to this valour. Finally after a long day's battle, Karna succeeded in breaking Arjuna's Gandiva bow string. Just as Karna was about to slay Arjuna sunset occurred. Observing the rules of warrior conduct, Karna spared Arjuna.

Another account, from a respected translation, ends the sixteenth day like this- Karna fights valiantly but is surrounded and attacked by Pandava generals, who are unable to prevail upon him. Karna inflicts heavy damage on the Pandava army, which flees. Then Arjuna successfully resists Karna's weapons with his own, and also inflicts casualties upon the Kaurava army. The sun soon sets, and with darkness and dust making the assessment of proceedings difficult, the Kaurava army retreats for the day, with a mind to avoid a night battle.

పదిహేడవ రోజు

పదిహేడవ రోజు యుద్ధంలో కర్ణుడు భీముని మరియు యధిష్టురుని ఓడించి వాళ్లను ప్రాణాలతో విడిచి పెట్టాడు. తరువాత కర్ణుడు అర్జునునితో ద్వందయుద్ధం కొనసాగించాడు. ఆ యుద్ధంలో కర్ణుడి రధం భూమిలో కూరుకు పోవడం వల్ల కొంత సమయం అడిగాడు. కానీ కృష్ణుడు కర్ణుడు నిరాయుధుడైన అభిమన్యుని ఘాతుకంగా చంపిన విధానము గుర్తుచేసాడు. అది విన్న తరువాత అర్జునుడు తన బాణంతో కర్ణుని వధించాడు. అదే రోజు యుద్ధంలో భీముడు దుశ్యాసనుని రధమును విరిచాడు. తరువాత భీముడు దుశ్యాసనుని పట్టుకుని చంపాడు. ఆ విధంగా ద్రౌపదిని అవమానించినపుడు తను చేసిన పతిజ్ఙ నెరవేర్చాడు.

పదునెనిమిదవ రోజు

పదునెనిమిదవ రోజు కౌరవ సైన్యం శల్యుని నాయకత్వంలో యుద్ధం చేసారు. శల్యుని యధిష్టురుడు, శకునిని సహదేవుడు, మిగిలిన ధుర్యోధనుని సోదరులని భీముడు వధించారు. తను ఓడిపోయానని గ్రహించిన ధుర్యోధనుడు రణరంగము నుంచి పారిపోయి ఒక మడుగులో దాక్కున్నాడు. పాండవులు ధుర్యోధనుని కనుగొని తమ ఐదుగురిలో ఒకరితో ద్వందయుద్ధం చేయమన్నారు. ధుర్యోధనుడు తనతో సమానుడు అయిన భీమునితో గదాయుద్ధం చేయుటకు కోరుకొన్నాడు. అప్పటికి తిరిగి వచ్చిన బలరాముని పర్యవవేక్షణలో ఇరువురూ గదాయుద్ధము చేసారు. ఈ యుద్ధములో భీముడు కృష్ణుని సంఘ్ఞ అనుసరించి ధుర్యోధనుని తొడపై తన గదతో మోది యుద్ధములో గెలిచాడు. నడుముకన్నా కింద మోదుట ధర్మయుద్ధం కానందున బలరాముడు కోపగించగా కృష్ణుడు అతనిని శాంతింపజేసెను. తరువాత గాయపడి మరణించనున్న ధుర్యోధనుని అశ్వద్ధామ, కృపాచార్యుడు మరియు కృతవర్మ కలిసి ప్రతీకారం తీర్చెదమని మాట ఇచ్చారు. ఆ రాత్రి వారు పాండవుల విడిదిపై దాడి చేసి నిద్రిస్తున్న ద్రౌపదివల్ల పాండవులకు కలిగిన ఐదుగురు కుమారులను, ద్రుష్ట్యద్యుమ్నుని మరియు శిఖండిని సంహరించారు.

యుద్ధం తరువాత

పదునెనిమిద రోజు తరువాత పది మంది యుద్ధ వీరులు మాత్రమే బ్రతికిఉన్నారు. వారు ఐదుగురు పాండవులు, కృష్ణుడు, సాత్యకి, అశ్వథ్థామ, కృపాచార్యుడు మరియు కృతవర్మ. యధిష్టిరుడు హస్తినాపురమునకు పట్టాభిషిక్తుడయ్యాడు. ముప్పది సంవత్సరములు పాలించిన పిదప అర్జునుని మనుమడు పరీక్షిత్తుకి పట్టాభిషేకం చేసి తన సోదరులు మరియు ద్రౌపదితో కలసి హిమాలయాలకు వెడలి పోయాడు. పరీక్షిత్తు అభిమన్యుని కుమారుడు. మార్గమధ్యంలో ద్రౌపది, భీముడు, అర్జునుడు, నకులుడు మరియు సహదేవుడు మరణించారు. ధర్మదేవుడు యధిష్టిరుని తన దేహంతోనే స్వర్గలోకమునకు వచ్చుటకు ఆహ్వానించాడు.

కురుక్షేత్ర సంగ్రామ చారిత్రకత

Attempts have been made to find the exact date for the occurrence of this war based on astronomical and literary records, such as the Mahabharata and later literature. There have been a number of theories put forward:

• Dr. S. Balakrishna concluded a date of 2559 BCE using consecutive lunar eclipses.
• Prof. I.N. Iyengar concluded a date of 1478 BCE using double eclipses and Saturn+Jupiter conjunctions.
• Dr. B.N. Achar states a date of 3067 BCE using planetary positions listed in the Mahabharata.
• Shri P.V. Holey states a date of November 13, 3143 BCE using planetary positions and calendar systems.
• Dr. P.V.Vartak calculates a date of October 16, 5561 BCE using planetary positions.

చూడండి

• మహాభారతము
• భగవద్గీత

వనరులు

• "ఈనాడు" పత్రిక ఆన్‌లైన్ ఎడిషన్ "సాహితీ సంపద" - డాక్టర్‌ యల్లాప్రగడ మల్లికార్జున రావు - "వ్యూహాల వివరణ" ఈనాడు నుండి యధా తధంగా కాపీ చేయబడింది. రచయితకు అభ్యంతరం ఉండదనే అభిప్రాయంతో
• శ్రీ మదాంధ్ర సంపూర్ణ మహాభారతము వ్యవహారికాంధ్ర వచనము - బొమ్మకంటి వేంకట సుబ్రహ్మణ్య శాస్త్రి, కొంపెల్ల వేంకటరామశాస్త్రి - ప్రచురణ: గొల్లపూడి వీరాస్వామి సన్, శ్రీ సీతారామ బుక్ డిపో, రాజమండ్రి (2001)

బయటి లింకు

• కురుక్షేత్ర (పట్టణం)
• కురుక్షేత్ర యుద్ధం సమయ నిర్ధారణ
• "కురుక్షేత్ర" - The International Conference and Techno Management Festival of Anna University, Chennai.