ధ్వనిశాస్త్రం

వికీపీడియా నుండి
ఇక్కడికి గెంతు: మార్గసూచీ, వెతుకు

ధ్వనిశాస్త్రం (Phonetics) (గ్రీకు: φωνή నుంచి, ఫోన్ , "శబ్దం, ధ్వని") అనేది భాషాశాస్త్రం యొక్క ఒక విభాగం. ఇది మనుషుల సంభాషణకు సంబంధించిన శబ్దాల అధ్యయనం గురించి వివరిస్తుంది.[1] ఇది సంభాషణ శబ్దాల (ఫోన్లు) యొక్క భౌతికపరమైన ధర్మాలు మరియు వాటి భౌతికపరమైన ఉత్పత్తి, ధ్వని సంబంధమైన ధర్మాలు, శ్రవణ సంబంధ గ్రహణశక్తి మరియు నాడీ వ్యవస్థ విధి నిర్వహణ శాస్త్ర సంబంధ (న్యూరోఫిజియోలాజికల్) స్థితితో సంబంధం కలిగి ఉంటుంది. అదే విధంగా శబ్దశాస్త్రం అనేది శబ్ద వ్యవస్థల యొక్క సంక్షిప్త, వ్యాకరణ సంబంధ వివరణతో సంబంధం కలిగి ఉంటుంది.

చరిత్ర[మార్చు]

ధ్వనిశాస్త్రం అనేది ప్రాచీన భారతదేశంలో 500 BCకి పూర్వం పాణిని అనే వ్యక్తి సంస్కృతంపై అతని 5వ శతాబ్దపు BC సంహతంలోని హల్లుల యొక్క స్థానం మరియు ఉచ్ఛారణ విధానంను బట్టి అధ్యయనం చేయబడింది. ప్రధానమైన ఇండిక్ అక్షరమాలలు (ఇండిక్ ఆల్ఫాబెట్స్) పాణిని వర్గీకరణ ప్రకారం నేడు వాటి హల్లులను ఆజ్ఞాపిస్తున్నాయి. ఒక ధ్వనిశాస్త్ర సంబంధి అక్షరమాలపై లిఖిత విధానానికి మొట్టమొదటగా పునాది వేసిన ఘనతను ప్రాచీన గ్రీకులు సాధించారు. ఆధునిక ధ్వనిశాస్త్రం అలెగ్జాండర్ మెల్‌విల్లే బెల్‌తో మొదలయింది. ఆయన దృశ్యమాన ప్రసంగం (1867) సంభాషణల శబ్దాలను లిఖించడానికి ఒక కచ్చితమైన సంజ్ఞీకరణ విధానాన్ని ఆవిష్కరించింది.[2]

ధ్వనిశాస్త్రంపై అధ్యయనం ప్రత్యేకించి సంభాషణ యొక్క సంకేతాన్ని రికార్డు చేసే విధంగా అనుమతించే ఫోనోగ్రాఫ్ ఆవిష్కరణ ద్వారా 19వ శతాబ్దం ఆఖర్లో వేగంగా అభివృద్ధి చెందింది. ధ్వనిశాస్త్ర పండితులు సంభాషణ యొక్క సంకేతాన్ని పలు మార్లు పునఃప్రదర్శించగలడం మరియు సంకేతానికి శ్రవణ సంబంధమైన ఫిల్టర్లను జోడించడం చేసేవారు. అలా చేయడం ద్వారా ఒక సంభాషణ సంకేతం యొక్క శ్రవణసంబంధమైన స్వభావాన్ని ఎవరైనా అత్యంత జాగ్రత్తగా రాబట్టగలరు.

ఎడిసన్ ఫోనోగ్రాఫ్‌ను ఉపయోగించి, ల్యూడిమర్ హెర్మాన్ అచ్చులు మరియు హల్లుల యొక్క వర్ణపటసంబంధ ధర్మాలను కనిపెట్టారు. ఈ క్రమంలో తొలుత శ్రవణసంబంధ ప్రతిధ్వని (ఫర్మాంట్) అనే పదాన్ని మొట్టమొదట ఆవిష్కరించారు. అంతేకాక అచ్చు విడుదల యొక్క విల్లిస్ మరియు వీట్‌స్టోన్ యొక్క సిద్ధాంతాలను పరీక్షించే దిశగా ఎడిసన్ ఫోనోగ్రాఫ్‌తో రూపొందించిన అచ్చుల రికార్డింగ్‌లను విభిన్న వేగాల వద్ద హెర్మాన్ రీప్లే చేశారు కూడా.

శబ్ద శాస్త్రమనే గ్రంధం కండిక ఋషి ప్రణీటం. ఇందులో సృష్టి లోని చరా చర పదార్థాల ధ్వనుల్ని ప్రతి ద్వనుల్ని గూర్చి చర్చించ బడింది. యాంత్రికంగా ద్వనుల్ని ప్రతి ద్వనుల్ని సృష్టించడం, వాటి స్థాయి, వేగాలను కొలవడం, వంటి విషయాలు కూడా ఐదు ఆద్యాయాలలో వివరించ బడ్డాయి.

ఉప విభాగాలు[మార్చు]

ధ్వనిశాస్త్రం ఒక పరిశోధక విభాగంగా మూడు ప్రధాన శాఖలను కలిగి ఉంది:

  • అందులో ఒకటి ధ్వన్యుచ్చారణ శాస్త్రం. ఇది సంభాషణలను ఉచ్ఛరించడంతో సంబంధం కలిగి ఉంటుంది. అంటే ఉచ్చారణ సాధనం (కరణం) లేదా పెదాలు, నాలుక మరియు స్వర తంత్రులు వంటి సంభాషణ అవయవాల యొక్క స్థితి, ఆకారం మరియు కదలికకు సంబంధించింది.
  • శ్రవణసంబంధ ధ్వనిశాస్త్రం అనేది సంభాషణ యొక్క శబ్ద శ్రవణ శాస్త్రంతో సంబంధం కలిగి ఉంటుంది. అంటే, సంభాషణ ద్వారా విడుదలయిన ధ్వని తరంగం యొక్క వర్ణపట సంబంధ-తత్కాల ధర్మాలకు సంబంధించింది. అంటే వాటి తరచుదనం, వ్యాప్తి మరియు స్వరాత్మక నిర్మాణం వంటివి.
  • వినికిడికి సంబంధించిన ధ్వనిశాస్త్రం. ఇది సంభాషణ గ్రహణశక్తితో సంబంధం కలిగి ఉంటుంది. అంటే, మాటల శబ్దాల యొక్క గ్రహణశక్తి, వర్గీకరణ మరియు గుర్తింపు మరియు శ్రవణసంబంధ వ్యవస్థ మరియు అదే విధంగా మెదడు పాత్రకు సంబంధించినవి.

ప్రతిలేఖనం[మార్చు]

ధ్వనిశాస్త్ర సంబంధ ప్రతిలేఖనం అనేది మాట్లాడే భాష లేదా లిఖిత భాషలో ఏర్పడే శబ్దాల ప్రతిలేఖనానికి సంబంధించిన ఒక విధానం. బాగా తెలిసిన ధ్వనిశాస్త్ర సంబంధ ప్రతిలేఖన విధానంగా ఇంటర్నేషనల్ ఫొనిటిక్ ఆల్ఫాబెట్ (IPA)ను చెప్పొచ్చు. ఇది ఫోన్లు మరియు లిఖిత సంకేతాల మధ్య పోలిక ఉండే మ్యాపింగ్‌ను ఉపయోగిస్తుంది.[3][4] IPA యొక్క ప్రామాణీకరించబడిన స్వభావం దాని యూజర్లను విభిన్న భాషల ధ్వనులు, మాండలికాలు వ్యక్తి భాషలను కచ్చితంగా మరియు అనుగుణంగా ప్రతిలేఖనం చేసే విధంగా అవకాశం కల్పిస్తుంది.[3][5][6] IPA అనేది ధ్వనిశాస్త్ర అధ్యయనానికే కాక భాషా బోధన, వృత్తిపరమైన నటన మరియు ప్రసంగ విజ్ఞాన శాస్త్రానికి కూడా ఒక ప్రయోజనకరమైన పరికరం.[5]

ప్రయోజనాలు[మార్చు]

ధ్వనిశాస్త్రం యొక్క ప్రయోజనాలు:

  • న్యాయసంబంధమైన ధ్వనిశాస్త్రం (ఫోరెన్సిక్ ఫొనిటిక్స్): ఫోరెన్సిక్ (చట్టపరమైన) ప్రయోజనాలకు ఉద్దేశించిన ధ్వనిశాస్త్ర ప్రయోజనం (సంభాషణ శాస్త్రం).
  • సంభాషణ గుర్తింపు: ఒక కంప్యూటర్ వ్యవస్థ ద్వారా నమోదు చేయబడిన సంభాషణ యొక్క విశ్లేషణ మరియు ప్రతిలేఖనం.

శబ్దశాస్త్రంతో సంబంధం[మార్చు]

ధ్వనిశాస్త్రానికి విరుద్ధంగా, శబ్దశాస్త్రం అనేది ఒక భాషలో మరియు దాని అంతటా శబ్దాలు మరియు సంకేతాలు ఏ విధంగా ఇతర స్థాయిలు మరియు భాషాంశాలతో సంబంధం కలిగి ఉంటాయనే దానిపై అధ్యయనానికి సంబంధించింది. ధ్వనిశాస్త్రం అనేది సంభాషణ శబ్దాల యొక్క ఉచ్చారణ మరియు ధ్వనిసంబంధమైన ధర్మాలు మరియు అవి ఎలా ఉత్పత్తవుతాయి మరియు అవి ఏ విధంగా గ్రహించుకోబడ్డాయి అనే వాటితో ముడిపడి ఉంటుంది. ఈ పరిశోధనలో భాగంగా, ధ్వనిశాస్త్ర పండితులు అర్థవంతమైన శబ్దం యొక్క భౌతికపరమైన ధర్మాలు తేడా చూపుతాయా లేదా సంభాషణ సంకేతం (ఉదాహరణకు, లింగం, లైంగికత, స్వజాతీయత మొదలైనవి)లోకి మార్చబడిన సామాజిక అర్థం పట్ల స్వయంకృతంగా ఆందోళన చెందవచ్చు. ఏదేమైనా, ధ్వనిశాస్త్ర పరిశోధనలోని విశేష భాగం సంభాషణ సంకేతంలోని అర్థవంతమైన అంశాలతో ముడిపడిలేదు.

ధ్వనిశాస్త్రంలో శబ్దశాస్త్రం పాతిపెట్టబడిందని విస్తృతంగా అంగీకరించబడిన నేపథ్యంలో, శబ్దశాస్త్రం అనేది భాషాశాస్త్రంలోని ఒక విలక్షణ విభాగంగా సంక్షిప్త ప్రమాణాలుగా శబ్దాలు మరియు సంకేతాల (ఉదాహరణకు, విశిష్టతలు, వర్ణాలు, మాత్ర, అక్షరాలు మొదలైనవి)తో మరియు వాటి విశిష్ట తేడా (ఉదాహరణకు, సవర్ణసంబంధ నిబంధనలు, పరిమితులు లేదా నిష్పాదిత నిబంధనల ద్వారా)తో సంబంధం కలిగి ఉంది.[7] శబ్దశాస్త్రం రెండు విలక్షణమైన విశిష్టతల ద్వారా ధ్వనిశాస్త్రంతో సంబంధం కలిగి ఉంది. ఇది సంభాషణ ప్రమాణాల యొక్క సంక్షిప్త వ్యక్తీకరణలను ఉచ్చారణ సంకేతాలు, శ్రవణ సంబంధ సంకేతాలు మరియు/లేదా తో గ్రాహ్యసంబంధ వ్యక్తీకరణలతో గుర్తిస్తుంది.[8][9][10]

వీటిని కూడా చూడండి[మార్చు]

  • ధ్వనిశాస్త్ర కథనాల సూచి
  • అంతర్జాతీయ ధ్వనిశాస్త్ర అక్షరమాల
  • సంభాషణ ప్రక్రియ
  • శబ్ద శ్రవణ శాస్త్రం
  • జీవపరిణామ సంబంధి పదాల జాబితా
  • యూనివర్శిటీల్లోని ధ్వనిశాస్త్ర విభాగాలు
  • X-SAMPA
  • ICAO ఉచ్చారణ అక్షరమాల
  • బుక్‌ఐ కార్పస్

గమనికలు[మార్చు]

  1. ఓ'గ్రేడీ (2005) పేజీ.15
  2. అలెగ్జాండర్ మెల్‌విల్లే బెల్ 1819-1905 . బఫెలో యూనివర్శిటీ, న్యూయార్క్ ప్రభుత్వ విశ్వవిద్యాలయం
  3. 3.0 3.1 ఓ'గ్రేడీ(2005) పేజీ.17
  4. ఇంటర్నేషనల్ ఫొనిటిక్ అసోసియేషన్ (1999) (అంతర్జాతీయ ధ్వనిశాస్త్ర సంఘం), అంతర్జాతీయ ధ్వనిశాస్త్ర సంఘం హ్యాండ్‌బుక్ కేంబ్రిడ్జ్ విశ్వవిద్యాలయ ప్రెస్
  5. 5.0 5.1 లేడిఫోజ్డ్, పీటర్ (1975) ఎ కర్స్ ఇన్ ఫొనిటిక్స్. ఓర్లాండో: హర్‌కోర్ట్ బ్రేస్. 5వ ఎడిషన్. బోస్టన్: థామ్సన్/వాడ్స్‌వర్త్ 2006.
  6. లేడిఫోజ్డ్, పీటర్ & ఇయాన్ మ్యాడీసన్ (1996) ది సౌండ్స్ ఆఫ్ ది వరల్డ్స్ లాంగ్వేజెస్ ఆక్స్‌ఫర్డ్ : బ్లాక్‌వెల్.
  7. కింగ్స్‌టన్, జాన్ 2007 కేంబ్రిడ్జ్ ఫొనాలజీ హ్యాండ్‌బుక్‌లో ది ఫొనిటిక్స్-ఫొనాలజీ ఇంటర్‌ఫేస్ పాల్ డిల్యాసీ), కేంబ్రిడ్జ్ యూనివర్శిటీ ప్రెస్
  8. హల్లే, మోరిస్ 1983. ఆన్ డిస్టింక్టివ్ ఫీచర్స్ అండ్ దెయిర్ ఆర్టిక్యులేటరీ ఇంప్లిమెంటేషన్ , నేచురల్ లాంగ్వేజ్ అండ్ లింగ్విస్టిక్ థియరీ, పేజీ. 91 - 105
  9. జాకబ్‌సన్, రోమన్, గున్నార్ ఫాంట్ అండ్ మోరిస్ హల్లే 1976. ప్రిలిమినరీస్ టు స్పీచ్ ఎనాలిసిస్: ది డిస్టింక్టివ్ ఫీచర్స్ అండ్ దెయిర్ కరొలేట్స్, MIT ప్రెస్
  10. హ్యాల్, T. అల్లెన్ 2001. ఫొనోలాజికల్ రెప్రజంటేషన్స్ అండ్ ఫొనిటిక్ ఇంప్లిమెంటేషన్ ఆఫ్ డిస్టింక్టివ్ ఫీచర్స్, మౌంటన్ డి గ్రూటర్.

సూచనలు[మార్చు]

  • O'Grady, William, et al. (2005). Contemporary Linguistics: An Introduction (5th ed.). Bedford/St. Martin's. ISBN 0312419368. 

బాహ్య లింకులు[మార్చు]