భారత కేంద్ర బడ్జెట్

వికీపీడియా నుండి
ఇక్కడికి గెంతు: మార్గసూచీ, వెతుకు

భారత రాజ్యాంగంలోని 112 కథనంలో వార్షిక ఆర్థిక నివేదిక వలె సూచించబడిన భారత కేంద్ర బడ్జెట్ [1] అనేది పార్లమెంట్‌లో భారత ఆర్థిక శాఖామంత్రి ప్రతి సంవత్సరం ఫిబ్రవరి నెలలో చివరి రోజు సమర్పించే గణతంత్ర భారతదేశ వార్షిక బడ్జెట్. ఈ బడ్జెట్ భారతదేశ ఆర్థిక సంవత్సరం ప్రారంభ రోజు ఏప్రిల్ 1న అమలులోకి రావడానికి ముందు సభలో ఆమోదాన్ని పొందాలి. మాజీ ఆర్థిక శాఖామంత్రి మోరార్జీ దేశాయి గరిష్టంగా ఎనిమిదిసార్లు బడ్జెట్‌ను రూపొందించారు.[2]

కాలక్రమం[మార్చు]

సరళీకరణ విధానాలకు ముందు[మార్చు]

ప్రస్తుత భారత ప్రధాన మంత్రి డా. మన్మోహన్ సింగ్ భారత ఆర్ధిక వ్యవస్థ సరళీకరణలో ముఖ్యపాత్ర పోషించారు.

స్వతంత్ర భారతదేశం యొక్క మొట్టమొదటి కేంద్ర బడ్జెట్‌ను 26 నవంబరు 1947న ఆర్. కె. షణ్ముంగమ్ చెట్టీ సమర్పించారు.[2]

1962-63 మధ్యంతర బడ్జెట్‌తో సహా 1959-60 నుండి 1963-64 ఆర్థిక సంవత్సరాలలో కేంద్ర బడ్జెట్‌లను మోరార్జీ దేశాయి సమర్పించారు.[2] 1964 మరియు 1968ల్లో ఫిబ్రవరి 29న, ఆయన తన పుట్టినరోజునాడు కేంద్ర బడ్జెట్‌ను సమర్పించిన ఏకైక ఆర్థిక శాఖామంత్రిగా పేరుగాంచారు.[3] దేశాయి ఆర్థిక శాఖామంత్రి మరియు భారత ఉప ప్రధాన మంత్రి వలె రెండు పదవులను నిర్వహిస్తున్న సమయంలో, ఆయన మొట్టమొదటి పదవీకాలంలో ఐదు వార్షిక బడ్జెట్‌లు, ఒక మధ్యంతర బడ్జెట్‌లను మరియు రెండవ పదవీ కాలంలో ఒక మధ్యంతర బడ్జెట్ మరియు మూడు ఆర్థిక బడ్జెట్‌లను సమర్పించారు.[2]

దేశాయి పదవికి రాజీనామా చేసిన తర్వాత, ఆనాటి భారత ప్రధాన మంత్రి ఇందిరా గాంధీ ఆర్థిక శాఖామంత్రిగా బాధ్యతలను స్వీకరించారు మరియు ఆర్థిక శాఖ పదవిని నిర్వహించిన ఏకైక మహిళగా పేరుగాంచారు.[2]

ఆర్థిక శాఖను నిర్వహించిన మొట్టమొదటి రాజ్యసభ సభ్యుడు ప్రణభ్ ముఖర్జీ 1982-83, 1983-84 మరియు 1984-85ల్లో వార్షిక బడ్జెట్‌లను సమర్పించారు.[2]

రాజీవ్ గాంధీ ప్రభుత్వం నుండి వి పి సింగ్ వైదొలిగిన తర్వాత, 1987-89లో ఆయనే బడ్జెట్‌ను సమర్పించారు మరియు ఈ విధంగా ఆయన తల్లి మరియు తాత తర్వాత ఒక బడ్జెట్‌ను సమర్పించిన మూడవ ప్రధాన మంత్రిగా పేరు గాంచారు.[2]

1988-89 సంవత్సరంలో ఎన్. డి. తివారీ, 1989-90 సంవత్సరంలో ఎస్ బి చావన్ సమర్పించగా, 1990-91 సంవత్సరానికి మధు దండావేట్ కేంద్ర బడ్జెట్‌ను సమర్పించారు.[2]

డా. మన్మోహన్ సింగ్ ఆర్థిక శాఖామంత్రిగా నియమించబడ్డారు, కాని ఎన్నికలు రావడంతో 1991-92 సంవత్సరానికి మధ్యంతర బడ్జెట్‌ను సమర్పించారు.[2]

రాజకీయ అభివృద్ధులు కారణంగా, ముందు ఎన్నికలను 1991 మేలో నిర్వహించారు, తర్వాత ఇండియన్ నేషనల్ కాంగ్రెస్ మళ్లీ అధికారంలోకి వచ్చింది మరియు ఆర్థిక శాఖామంత్రి మన్మోహన్ సింగ్ 1991-92లో బడ్జెట్‌ను సమర్పించారు.[2]

సరళీకరణ విధానాలు అనంతరం[మార్చు]

1992-93 నుండి తదుపరి వార్షిక బడ్జెట్‌ల్లో మన్మోహన్ సింగ్ ఆర్థిక వ్యవస్థను విస్తరించారు[4], విదేశీ పెట్టుబడులను ప్రోత్సహించారు మరియు 300 కంటే ఎక్కువ మొత్తంలోని అత్యధిక దిగుమతి పన్నును 50 శాతానికి తగ్గించారు.[2]

1996లోని ఎన్నికల తర్వాత, ఒక కాంగ్రెసేతర మంత్రి వర్గం అధికారంలోకి వస్తుందని భావించారు. అయితే 1996-97లో తుది బడ్జెట్‌ను తమిళ్ మానిలా కాంగ్రెస్‌కు చెందిన పి. చిదంబరం సమర్పించారు.[2]

ఐ. కె. గుజ్రాల్ మంత్రివర్గం అధికారాన్ని కోల్పోయే సమయంలో ఒక రాజ్యాంగ సంక్షోభం తర్వాత, చిదంబరం యొక్క 1997-98 బడ్జెట్‌ను ఆమోదించడానికి మాత్రమే ఒక పార్లమెంట్ యొక్క ప్రత్యేక సమావేశాన్ని ఏర్పాటు చేశారు. ఈ బడ్జెట్ ఎటువంటి చర్చ లేకుండా ఆమోదించబడింది.[2]

భారతీయ జనతా పార్టీ కేంద్ర ప్రభుత్వాన్ని ఏర్పాటు చేయడానికి దారి తీసిన 1998 మార్చిలోని సాధారణ ఎన్నికల తర్వాత, ఈ ప్రభుత్వంలోని ఆనాటి ఆర్థికశాఖా మంత్రి యశ్వంత్ సిన్హా 1998-99 కోసం మధ్యంతర మరియు తుది బడ్జెట్‌ను సమర్పించాడు.[2]

1999లో సాధారణ ఎన్నికల తర్వాత, సిన్హా మళ్లీ ఆర్థికశాఖా మంత్రిగా నియమించబడ్డారు మరియు 1999-2000 నుండి 2002-2003 వరకు నాలుగు వార్షిక బడ్జెట్‌లను సమర్పించారు.[2] 2004 మేలో ఎన్నికల కారణంగా, జశ్వంత్ సింగ్ ఒక మధ్యంతర బడ్జెట్‌ను సమర్పించారు.[2]

బడ్జెట్ ప్రకటించే సమయం[మార్చు]

2000 సంవత్సరం వరకు, కేంద్ర బడ్జెట్‌ను ఫిబ్రవరి నెల చివరి పనిదినంనాడు సాయంత్రం 5 గంటలకు ప్రకటించేవారు. ఈ విధానాన్ని కాలనీయల్ కాలం నుండే అనుసరిస్తున్నారు, అయితే బడ్జెట్‌ను బ్రిటీష్ పార్లమెంట్ మధ్యాహ్న సమయంలో ప్రకటించగా, భారతదేశంలో అదే రోజు సాయంత్రం ప్రకటిస్తారు.

అటల్ బీహారీ వాజ్‌పేయి యొక్క ఎన్డీఏ ప్రభుత్వం (BJP నాయకత్వంలో)లో ఆనాటి భారత ఆర్థికశాఖా మంత్రి యశ్వంత్ సిన్హా 2001 కేంద్ర బడ్జెట్‌ను ఉదయం 11 గంటలకు ప్రకటించడం ద్వారా ఈ విధానాన్ని మార్చారు.[5] . అలాగే దీని వలన స్వాతంత్ర్యానికి పూర్వం నుండి కొనసాగుతున్న విధానాలను ఏమాత్రం ఆలోచించకుండా గత ప్రభుత్వాలు ఏ విధంగా అనుసరించాయని కూడా స్పష్టమైంది.

వీటిని కూడా చూడండి[మార్చు]

  • 2009 భారత కేంద్ర బడ్జెట్
  • 2010 భారత కేంద్ర బడ్జెట్
  • దేశంలో ప్రభుత్వ బడ్జెట్

సూచనలు[మార్చు]

బాహ్య లింకులు[మార్చు]

వార్షిక బడ్జెట్‌లు
ఇతర వనరులు

మూస:Union budget of India