Jump to content

అకాడియన్ సామ్రాజ్యం

వికీపీడియా నుండి
Akkadian Empire

𒆳𒌵𒆠  (Akkadian)
māt Akkadi
𒀀𒂵𒉈𒆠  (Sumerian)
a-ga-de3KI
సుమారు 2334 –  2154 BC
Map of the Akkadian Empire (brown) and the directions in which military campaigns were conducted (yellow arrows)
Map of the Akkadian Empire (brown) and the directions in which military campaigns were conducted (yellow arrows)
రాజధానిAkkad
అధికార భాషలు
సామాన్య భాషలు
మతం
Ancient Mesopotamian Polytheism
ప్రభుత్వంImperial Monarchy
Šarrum (Kings) 
Sargon (first)
Shu-turul (last)
చారిత్రిక కాలంBronze Age
• స్థాపన
సుమారు 2334 BC
మూస:Cx
• పతనం
మూస:Cx
Preceded by		 Succeeded by
Early Dynastic Period
Gutian Period (Sumer)
Today part of

అక్కాడు/అగాడే రాజ్యం అక్కాడియను సామ్రాజ్యానికి రాజధాని. "(నగరం) అక్కాడు"; అక్కాడు అనేది ఒక పురాతన రాజ్యం ఇది తరచుగా తెలిసిన మొదటి సామ్రాజ్యంగా పరిగణించబడుతుంది. [1] అక్కాడు (అక్కాడు)[2] దాని పరిసర ప్రాంతం ఆధునిక ఇరాక్లో, సామ్రాజ్యం సెమిటికు అక్కాడియ, సుమేరియను మాట్లాడేవారిని ఒకే పాలనలో ఏకం చేసింది. మిషు అంతటా గణనీయమైన ప్రభావాన్ని చూపింది. ఫ్రెడరికు సి., ఎడిటరు ఇన్ చీఫ్, మెసొపొటేమియా, లెవాంటు, ఆధునిక ఇరాన్, అనటోలి ఎడిటరు ఇన్ చీఫ్, దిల్మును, మగను వరకు దక్షిణాన సైనిక దండయాత్రలను పంపాడు. "అక్కాడు" వెబ్‌స్టర్సు తొమ్మిదవ కొత్త కాలేజియేటు నిఘంటువు. తొమ్మిదవ ఎడిషను. స్ప్రింగు‌ఫీల్డు, ఎంఎ: మెర్రియం-వెబ్స్టరు 1985.).

సుమేరియను రాజు లుగలు-జాగే-సిని ఓడించిన తర్వాత అక్కాడు సార్గాను దీనిని స్థాపించాడు. ఇది స్వతంత్ర సుమెరో-అక్కాడియను నగర-రాజ్యాల వ్యవస్థను భర్తీ చేసి, మధ్యధరా సముద్రం నుండి ఇరాన్ వరకు, అనటోలియా నుండి పర్షియను గల్ఫు వరకు విస్తరించి ఉన్న ఒక విశాలమైన ప్రాంతాన్ని కేంద్రీకృత ప్రభుత్వం కింద ఏకం చేసింది. సార్గాను, ఆయన వారసులు, ముఖ్యంగా ఆయన మనవడు నారం-సిన్, సైనిక విజయాలు, పరిపాలనా సంస్కరణలు, సాంస్కృతిక ఏకీకరణ ద్వారా సామ్రాజ్యాన్ని విస్తరించారు. నారం-సిన్ తనను తాను సజీవ దేవుడిగా ప్రకటించుకుని "నాలుగు దిక్కుల రాజు" అనే బిరుదును స్వీకరించడం ద్వారా ఒక అపూర్వమైన చర్య తీసుకున్నాడు. సెమిటికు అక్కాడియను భాష సామ్రాజ్యం సాధారణ భాషగా మారింది. అయినప్పటికీ సుమేరియను (ఒక ఏకాంత భాష) మతం, సాహిత్యంలో ముఖ్యమైనదిగా మిగిలిపోయింది. ఈ సామ్రాజ్యం శాసనాలు, పరిపాలనా పలకలు, ముద్రల ద్వారా నమోదు చేయబడింది. వీటిలో బాసెట్కి విగ్రహం వంటి ముఖ్యమైన ఆధారాలు ఉన్నాయి. సార్గాను కుమార్తె అయిన ఎన్‌హెడుఅన్నా ప్రధాన పూజారిణిగా పనిచేసింది. చరిత్రలో పేరు తెలిసిన మొదటి రచయిత్రిగా గుర్తింపు పొందింది.

అక్కాడియను సామ్రాజ్యం క్రీ.పూ. 24వ, 22వ శతాబ్దాల మధ్య దాని స్థాపకుడు సార్గాను విజయాల తర్వాత తన రాజకీయ శిఖరాన్ని చేరుకుంది. సార్గాను, ఆయన వారసుల పాలనలో అక్కాడియను భాషను ఎలాం, లుల్లుబి, హట్టి, గూటియం వంటి పొరుగున ఉన్న ఆక్రమిత రాజ్యాల మీద కొద్దికాలం పాటు రుద్దారు. అక్కాడు‌ను కొన్నిసార్లు చరిత్రలో మొదటి సామ్రాజ్యంగా పరిగణిస్తారు. అయినప్పటికీ ఈ పదం అర్థం కచ్చితమైనది కాదు. అంతకు ముందు సుమేరియన్ల నుండి కూడా ఇలాంటి వాదనలు ఉన్నాయి. [3][4]

అక్కాడియను రాజ్యం వ్యవసాయం, పన్నుల వసూలు, విజయాల ద్వారా మద్దతు పొందిన ఒక ప్రణాళికాబద్ధమైన ఆర్థిక వ్యవస్థను కలిగి ఉండేది. ఈ కాలంలో కళ, సాంకేతికత, సుదూర వాణిజ్యంలో కూడా అభివృద్ధి కనిపించింది. ఇందులో సింధు లోయతో సంబంధాలు కూడా ఉన్నాయి. దాని బలం ఉన్నప్పటికీ సామ్రాజ్యం అంతర్గత తిరుగుబాట్లు, రాజవంశ అస్థిరత, బాహ్య ముప్పులను ఎదుర్కొంది. సార్గాను కుమారులు, రిముషు, మనిష్టుషు, అధికారాన్ని నిలబెట్టుకోవడానికి పోరాడారు; వారిద్దరూ హింసాత్మకంగా మరణించారు. నారం-సిన్ వారసులు బలహీనంగా ఉండటంతో సామ్రాజ్యం విచ్ఛిన్నమై బలహీనపడింది. అంతర్గత అశాంతి, 4.2-కిలోయేరు వాతావరణ సంఘటనకు సంబంధించిన తీవ్రమైన కరువు వల్ల కలిగిన తీవ్ర పర్యావరణ, ఆర్థిక ఒత్తిడి కలయిక కారణంగా సామ్రాజ్యం చివరికి పతనమైంది. ఈ పంటల వైఫల్యం, కరువు, పట్టణాల క్షీణత, జనాభా స్థానభ్రంశానికి దారితీసింది. ఆ తర్వాత గుటియన్ల దండయాత్ర జరిగింది.

సమకాలీన శాసన ఆధారాలు

[మార్చు]

సార్గోనికు (అక్కాడియన్ సామ్రాజ్యం) కాలం నాటి శాసన ఆధారాలు అరుదుగా లభిస్తాయి. దీనికి పాక్షిక కారణం ఏమిటంటే తరువాతి మిటానీ, సీలాండు రాజవంశాల రాజధానుల వలెనే అక్కాడు రాజధాని నగరం కూడా ఇంకా కనుగొనబడలేదు. అయినప్పటికీ దాని మీద చాలా ఊహాగానాలు జరిగాయి.[5][6] ఎష్నున్నా, టెల్ అగ్రాబు వంటి అక్కాడియను సామ్రాజ్య నియంత్రణలో ఉన్న నగరాలలో కొన్ని క్యూనిఫాం పలకలు తవ్వకాలలో లభించాయి.[7]

ఇతర పలకలు పురాతన వస్తువుల మార్కెట్లో అందుబాటులోకి వచ్చాయి. అదాబు‌లోని అక్కాడియను గవర్నరు‌కు చెందిన వాటి వంటివి మ్యూజియంలు ప్రైవేటు సేకరణలలో ఉన్నాయి. [8] అంతర్గత ఆధారాలు వాటిని సార్గోనికు కాలానికి, కొన్నిసార్లు వాటి అసలు ప్రదేశానికి చెందినవిగా నిర్ధారించడానికి వీలు కల్పిస్తాయి. పురావస్తు శాస్త్రవేత్తలకు ఆర్కైవు‌లు చాలా ముఖ్యమైనవి, వాటిలో కొన్ని మాత్రమే అందుబాటులోకి వచ్చాయి.

1958లో ప్రచురణ ప్రారంభించిన మె-సాగు ఆర్కైవు, అత్యంత ముఖ్యమైన సేకరణలలో ఒకటిగా పరిగణించబడుతుంది. సుమారు 500 సంఖ్యలో ఉన్న ఈ టాబ్లెట్లలో సగం వరకు ప్రచురించబడ్డాయి. ఇవి ప్రధానంగా యేల్ విశ్వవిద్యాలయం బాబిలోనియను కలెక్షను, బాగ్దాదు మ్యూజియంలో ఉన్నాయి. మరికొన్ని చెల్లాచెదురుగా ఉన్నాయి. ఈ టాబ్లెట్లు నారం-సిన్ పాలన చివరి కాలం నుండి షార్-కాలి-షారి పాలన ప్రారంభ కాలం నాటివి. ఇవి ఉమ్మా, లగాషు మధ్య ఉన్న ఒక పట్టణానికి చెందినవని, మె-సాగ్ ఉమ్మా గవర్నరు అని నమ్ముతారు.[9][10][11] హమ్రిను బేసిను‌లోని టెల్ సులైమా తవ్వకాలలో 47 టాబ్లెట్ల ఆర్కైవు కనుగొనబడింది.[12]

అక్కాడియను పాలకులకు సంబంధించిన వివిధ రాజ శాసనాలు కూడా కనుగొనబడ్డాయి. అసలైన వాటిలో చాలా వరకు చిన్నవిగా ఉన్నాయి. లేదా నారం-సిన్ విజయ స్తంభం, టెల్లో నుండి లభించిన సార్గోనికు విజయ స్తంభం వలె చాలా ముక్కలుగా ఉన్నాయి.[13] కొన్ని పొడవైన శాసనాలు తరువాతి కాలంలో, తరచుగా చాలా కాలం తర్వాత వచ్చిన పాత బాబిలోనియను కాలంలో తయారు చేయబడిన నకళ్ల కారణంగా మనకు అందుబాటులో ఉన్నాయి. ఇవి చాలా వరకు కచ్చితమైనవిగా భావించినప్పటికీ ప్రస్తుత రాజకీయ పరిస్థితులను ప్రతిబింబించేలా వాటిని సవరించారా లేదా అని తెలుసుకోవడం కష్టం.[14] మిగిలి ఉన్న పొడవైన ఉదాహరణలలో ఒకటి బాసెట్కి విగ్రహం, ఇది నారం-సిన్ విగ్రహం రాగి పీఠం:

"శక్తివంతుడైన అగాడే రాజు నరమ్-సిన్ పరిపాలనలో, నాలుగు దిక్కుల వారు ఏకమై అతనికి వ్యతిరేకంగా తిరుగుబాటు చేసినప్పుడు, దేవత అష్టార్ అతనిపై చూపిన ప్రేమ కారణంగా, అతను ఒకే సంవత్సరంలో తొమ్మిది యుద్ధాలలో విజయం సాధించాడు, మరియు వారు (తిరుగుబాటుదారులు) అతనికి వ్యతిరేకంగా నిలబెట్టిన రాజులను బంధించాడు. అతను తన నగరం యొక్క పునాదులను ప్రమాదం నుండి రక్షించినందున, (అతని నగర పౌరులు) ఏన్నాలోని అష్టార్, నిప్పూర్‌లోని ఎన్లిల్, టుట్టుల్‌లోని దగన్, కెస్సలోని నిన్‌హుర్సాగ్, ఎరిడులోని ఈయా, ఊర్‌లోని సిన్, సిప్పార్‌లోని షమాష్, మరియు కుథాలోని నెర్గల్ దేవతలను ప్రార్థించి, (నరమ్-సిన్‌ను) తమ నగరానికి దేవుడిగా చేయమని కోరారు, మరియు వారు అగాడే నగరంలో అతని కోసం ఒక ఆలయాన్ని నిర్మించారు. ఈ శాసనాన్ని తొలగించేవాడి విషయానికొస్తే, షమాష్, అష్టార్, నెర్గల్ దేవతలు, రాజు యొక్క అధికారి, అంటే పైన పేర్కొన్న ఆ దేవతలందరూ అతని పునాదులను పెకిలించి, అతని సంతానాన్ని నాశనం చేయుగాక."[14]

మనిష్టుషుకు చెందిన రాజ విగ్రహాల అనేక శకలాలు లభించాయి. వాటన్నింటిపైనా ఒక "ప్రామాణిక శాసనం" భాగాలు ఉన్నాయి. కొన్ని చిన్నపాటి సంక్షిప్త శాసనాలు మినహా ఈ పాలకుడికి సంబంధించిన సమకాలీన ఆధారం ఇదే ఒక్కటే. [15] ఒక ఉదాహరణ:

"ప్రపంచానికి రాజు అయిన మానిష్టుసు: ఆయన అన్సాను, సిరిహం‌లను జయించినప్పుడు దిగువ సముద్రం మీదుగా ఓడలను పంపాడు. సముద్రం అవతల ఉన్న ముప్పై రెండు నగరాలు యుద్ధం కోసం ఏకమయ్యాయి. కానీ ఆయన వారి మీద విజయం సాధించాడు. అంతేకాకుండా ఆయన వారి నగరాలను జయించాడు. వారి పాలకులను సంహరించాడు. తన సైన్యాన్ని ఉసిగొల్పిన తర్వాత వెండి గనుల వరకు దోచుకున్నాడు. ఆయన దిగువ సముద్రం అవతల ఉన్న పర్వతాల నుండి నల్లరాయిని తవ్వించి, ఓడలపైకి ఎక్కించి, అగాడే రేవులో లంగరు వేశాడు."

మణిష్టుషు స్థూపం, దానిపై ఉన్న వచనానికి సంబంధించిన దగ్గరి చిత్రం. క్రీ.పూ. 2270–2255, లూవ్రే మ్యూజియం.

అక్కాడియను సామ్రాజ్యానికి ముందు క్యాలెండరు సంవత్సరాలను పాలనా సంఖ్యలతో గుర్తించేవారు. సార్గోనికు కాలంలో సంవత్సర-పేర్ల పద్ధతిని ఉపయోగించారు. ఈ పద్ధతి పాత బాబిలోనియను కాలం చివరి వరకు కొనసాగింది. ఉదాహరణకు "దైవ స్వరూపుడైన హమ్ము[రాబి] రాజు ఎష్నున్నాను వరద ద్వారా నాశనం చేసిన సంవత్సరం." ఆ తర్వాత, తర్వాతి రాజ్యాలన్నీ పాలనా సంఖ్యలనే ఉపయోగించాయి. అక్కాడియను సామ్రాజ్యం కాలంలో సార్గాను ఊహించిన 40 సంవత్సర-పేర్లలో 3; 1వ రిముషు (ఊహించిన 9) నారం-సిన్ 20 (ఊహించిన 56), షార్-కాలి-షారి 18 (ఊహించిన 18) సంవత్సర-పేర్లు తెలిసినవి. ఇటీవల "దూరు-మనిష్టుసు స్థాపించబడిన సంవత్సరం" అనే ఒకే ఒక సంవత్సర-పేరు కనుగొనబడింది. బహుశా పాలకుడికి కచ్చితంగా ముడిపెట్టలేని మరో డజను సంవత్సర-పేర్లు కూడా తెలిసినవి. ముఖ్యంగా ఇతర శాసనాలు తక్కువగా ఉన్నందున అక్కాడియను సామ్రాజ్య చరిత్రను నిర్ధారించడంలో సంవత్సర-పేర్లు అత్యంత ముఖ్యమైనవి. ఉదాహరణకు ఒక సంవత్సర-పేరు నుండి, సామ్రాజ్యం అంతానికి చాలా కాలం ముందు నుంచే గూటియన్లతో సంఘర్షణలో ఉందని మనకు తెలుస్తుంది. ఇది ఒక గూటియను పాలకుడి పేరును ధృవీకరిస్తుంది. అక్కాడియను విజయాన్ని గుర్తించడానికి బాబిలోను‌లో రెండు దేవాలయాల నిర్మాణాన్ని సూచిస్తుంది.

"బాబిలోను‌లోని అన్నూనిటం దేవత, అబా దేవత ఆలయాలకు స్జార్కాలిస్జారీ పునాదులు వేసిన సంవత్సరంలో, ఆయన గుటియం రాజు స్జార్లాకు‌ను ఓడించినప్పుడు"[16]

సుమేరియను రాజు లుగలు-జాగే-సిని ఓడించిన తర్వాత అక్కాడు‌కు చెందిన సర్గాను స్థాపించిన ఇది స్వతంత్ర సుమేరియను-అక్కాడియను నగర-రాజ్యాల వ్యవస్థను భర్తీ చేసింది. మధ్యధరా నుండి ఇరాన్ వరకు అనటోలియా నుండి పర్షియా గల్ఫు వరకు విస్తరించి ఉన్న విస్తారమైన ప్రాంతాన్ని ఏకం చేసింది. కేంద్రీకృత ప్రభుత్వం కింద సర్గాను, ఆయన వారసులు ముఖ్యంగా ఆయన మనవడు అక్కాడు‌కు చెందిన నారం-సిన్, సైనిక విజయం, పరిపాలనా సంస్కరణలు, సాంస్కృతిక ఏకీకరణ ద్వారా సామ్రాజ్యాన్ని విస్తరించారు. నరాం-సిన్ తనను తాను జీవించే దేవుడుగా ప్రకటించుకునే అపూర్వమైన అడుగు వేశాడు. "నాలుగు వంతుల రాజు" అనే బిరుదును స్వీకరించాడు. మతం, సాహిత్యంలో సుమేరియను (ఒక వివిక్త భాష) ముఖ్యమైనదిగా ఉన్నప్పటికీ అక్కాడియను భాష సామ్రాజ్యం భాషా ఫ్రాంకాగా మారింది. బాసెట్కి విగ్రహం వంటి ముఖ్యమైన వనరులతో సహా శాసనాలు, పరిపాలనా పలకలు, ముద్రల ద్వారా సామ్రాజ్యం నమోదు చేయబడింది. సర్గాను కుమార్తె ఎన్హెడువన్నాను ఉన్నత పూజారిణిగా పనిచేశారు. ఆమె చరిత్రలో మొదటి పేరున్న రచయితగా గుర్తింపు పొందారు.

సమకాలీన ఆధారాలలో చివరివి ముద్రలు, వాటి ముద్రణ తేదీలు. ఇతర అకాడియను సామ్రాజ్య శాసనాల కొరత ఉన్నందున ఇవి గుర్తులుగా ఇక్కడ ప్రత్యేకంగా ముఖ్యమైనవి, చరిత్రకారులకు చాలా ఉపయోగకరంగా ఉంటాయి. ఉదాహరణకు ఊర్‌లోని రాజ శ్మశానవాటికలో రెండు ముద్రలు, ఒక ముద్రణ కనుగొనబడ్డాయి. వాటి మీద సార్గాను కుమార్తె ఎన్-హేడు-అనా పేరు ఉంది. ఇది ఆమె ఉనికిని ధృవీకరించింది. ఆ ముద్రల మీద "ఎన్-హేడు-అనా, సార్గాను కుమార్తె: ఇలుం-పాల్[ఇల్] ఆమె కేశాలంకరణ నిపుణుడు", "అడ్డా, ఎన్-హేడు-అనా ఎస్టేటు పర్యవేక్షకుడు/గృహ నిర్వాహకుడు" అని వ్రాయబడి ఉంది.[14] టెల్ మోజాను (పురాతన ఉర్కేషు) వద్ద, నారం-సిన్ ఇంతకు ముందు తెలియని కుమార్తె అయిన తార్'అం-అగాడే (అక్కాడు ఆమెను ప్రేమిస్తుంది) మట్టి ముద్రణ వెలుగులోకి వచ్చింది. ఈమె బహుశా పేరు తెలియని స్థానిక 'ఎండను' (పాలకుడు)ను వివాహం చేసుకుని ఉండవచ్చు.[17]

తరువాతి నకళ్లు - సాహిత్య రచనలు

[మార్చు]
1931లో నినెవెలో కనుగొనబడిన ఒక అకాడియన్ పాలకుడి కంచు తల, ఇది బహుశా సార్గాన్ను లేదా, మరింత ఎక్కువగా, సార్గాన్ మనవడైన నరమ్-సిన్ను చిత్రీకరిస్తుంది.[18][19]

అకాడియను సామ్రాజ్యం, ముఖ్యంగా సార్గాను, నరం-సిన్, ఎంత గొప్పవారంటే వారి చరిత్ర వేల సంవత్సరాల పాటు తరతరాలకు అందించబడింది. ఇది ఒకవైపు ఇప్పటికీ ఉన్న సార్గాను కాలం నాటి శాసనాల నకళ్ల నుండి మరోవైపు పూర్తిగా కల్పితమైన సాహిత్య కథల వరకు విస్తరించి ఉంది. [20] కొన్ని ఉదాహరణలు:

  • నారం-సిన్‌కు వ్యతిరేకంగా గొప్ప తిరుగుబాటు– ఆయన పాలనలో ఒకానొక సమయంలో సామ్రాజ్యంలో చాలా భాగం, ముఖ్యంగా పాత సుమేరియను నగర-రాజ్యాలు, నారం-సిన్‌కు వ్యతిరేకంగా తిరుగుబాటు చేశాయి. ఈ తిరుగుబాటు అణచివేయబడింది, కానీ ఈ సంఘటన ప్రతిధ్వనులు చరిత్రలో నిలిచిపోయాయి. "నారం-సిన్, శత్రు సమూహాలు" (పాత బాబిలోనియను - ఇది కుథాలోని నెర్గలు ఆలయంలోని ఒక శాసనం నకలు అని చెప్పబడింది), "గులా-ఏఎన్ నారం-సిన్‌కు వ్యతిరేకంగా పదిహేడు రాజులు" వంటి కొన్ని కథలు సాహిత్య రచనలు ఉన్నాయి. ఇవి ఆ ఇతివృత్తాలను మరింతగా అభివృద్ధి చేసి మార్చాయి. పాత బాబిలోనియను కాలానికి చెందిన తొలి నమూనా, అనేక అసంపూర్ణ పలకలు శకలాలలో కనుగొనబడింది. ఇవి కొంతవరకు విభిన్నంగా ఉన్నాయి. ఇవి నిప్పూరు లోని ఎన్లిలు ఎకురు ఆలయంలో నిలబడి ఉన్న నారం-సిన్ విగ్రహం మీద ఉన్న శాసనం నకళ్లని చెప్పబడింది. ఇది తెలిసిన సమకాలీన శాసనాలు, సంవత్సరాల పేర్లతో సరిపోలుతుంది కాబట్టి ఇది ప్రామాణికమైనదిగా పరిగణించబడుతుంది. ఏదైనా తప్పు జరిగితే మీరు దేవతలను అపసన్నం చేశారని మెసొపొటేమియా వారి సాధారణ దృక్కోణం ఇక్కడ కూడా ఉంది. [21][22][23]

"... దేవత అస్టారు-అన్నున్ల్టం తీర్పు ప్రకారం, శక్తివంతుడైన నారం-సిన్, టివా వద్ద జరిగిన యుద్ధంలో కిసైటు‌ల మీద విజయం సాధించాడు. [ఇంకా], ఇలి-రెసి, సేనాధిపతి; ఇలుం-ముడా, ఇబ్బి-జబాబా, ఇమ్తాలికు, పుజురు-అసరు, కిషు కెప్టెన్లు; పుజురు-నింగల్, టివా గవర్నరు; ఇలి-రె'అ, ఆయన కెప్టెను; కుల్లిజుం , ఎరెసు కెప్టెను; ఎడాం, కుథా కెప్టెను..."

  • అగాడే శాపం – ఇది పూర్తిగా ఒక సాహిత్య రచన, ఇది మెసొపొటేమియాలో వేల సంవత్సరాల పాటు తరతరాలుగా అందించబడింది. ఈ సంఘటనలు జరిగిన ఒక శతాబ్దం లేదా గరిష్టంగా రెండు శతాబ్దాల తర్వాత 3వ ఉర్ కాలంలో రచించబడిన ఇది సారాంశంలో కళాత్మక ప్రచారం. సుదీర్ఘ కాలం పాటు అక్కాడియను ఆధిపత్యం తర్వాత దక్షిణం నుండి సుమేరియన్లు తిరిగి ఆధిపత్యంలోకి వచ్చారు. ఉర్ పాలనను కొన్నిసార్లు నియో-సుమేరియను సామ్రాజ్యం అని పిలుస్తారు. ఈ రచన ఉర్ ఉదయానికి ముందున్న అన్ని సమస్యలను అక్కాడియను సామ్రాజ్యం మీద మోపుతుంది (ఎందుకంటే నారం-సిన్ ఎన్లిలు ఎకురు ఆలయాన్ని పునర్నిర్మిస్తున్నప్పుడు దానిని నేలమట్టం చేశాడు. దీనివల్ల మెసొపొటేమియాలోని ఎనిమిది ప్రధాన దేవతలు అక్కాడు నుండి తమ మద్దతు, రక్షణను ఉపసంహరించుకున్నారు). ఇది ప్రాథమికంగా కల్పన అయినప్పటికీ చరిత్రకారులకు ఇప్పటికీ ఉపయోగకరంగా ఉంది. [24]

"...ఎన్లిల్ పర్వతాల నుండి ఇతర ప్రజలను పోలిక లేని, దేశంలో భాగంగా పరిగణించబడని గుటియన్లను తీసుకువచ్చాడు; వారు అదుపులేని ప్రజలు, మానవ మేధస్సుతో కానీ కుక్కల ప్రవృత్తులు మరియు కోతుల ముఖ కవళికలతో ఉన్నారు. చిన్న పక్షుల వలె వారు పెద్ద గుంపులుగా నేలపైకి దూసుకువచ్చారు. ఎన్లిల్ కారణంగా, వారు జంతువుల కోసం వలలాగా మైదానం అంతటా తమ చేతులను చాచారు. ఏదీ వారి పట్టు నుండి తప్పించుకోలేదు, ఎవరూ వారి చేతి నుండి బయటపడలేదు. దూతలు ఇకపై రహదారులపై ప్రయాణించలేదు, దూత పడవలు ఇకపై నదుల గుండా వెళ్ళలేదు. గుటియన్లు ఎన్లిల్ యొక్క నమ్మకమైన మేకలను వాటి దొడ్ల నుండి తరిమివేసి, వాటి కాపరులను తమను అనుసరించమని బలవంతం చేశారు, వారు ఆవులను వాటి కొట్టాల నుండి తరిమివేసి, వాటి పశువుల కాపరులను తమను అనుసరించమని బలవంతం చేశారు. ఖైదీలు కాపలా కాశారు. బందిపోట్లు రహదారులను ఆక్రమించారు. దేశంలోని నగర ద్వారాల తలుపులు బురదలో పడి ఉన్నాయి, మరియు అన్ని విదేశాలు తమ నగరాల గోడల నుండి తీవ్రమైన కేకలు వేశాయి..."[25][26]

ఇలాంటివి చాలా ఉన్నాయి. ఇవి లేఖకుల సంప్రదాయంలో భాగంగా అందించబడ్డాయి. వాటిలో సార్గాను జనన పురాణం (నియో-అస్సిరియను), వీడ్నరు క్రానికలు, అకాడు సార్గాను సామ్రాజ్యం మీద భౌగోళిక గ్రంథం ఉన్నాయి. [27][28][29][30]

పురావస్తు శాస్త్రం

[మార్చు]

మునుపటి ప్రారంభ రాజవంశ కాలం నుండి ఉద్భవించాయని భావించే నిర్మాణ లక్షణాలకు, అకాడియను కాలానికి చెందినవని భావించే వాటికి మధ్య కొన్నిసార్లు స్పష్టమైన తేడాలు లేకపోవడం వలన, నిర్మాణ అవశేషాలను గుర్తించడం కష్టమవుతోంది. అదేవిధంగా అకాడియను కాలానికి చెందినదని భావించే వస్తువులు 3వ ఊర్ కాలం వరకు కూడా వాడుకలో ఉన్నాయి.[31] క్యూనిఫాం పలకల విషయంలో కూడా ఇలాంటి సమస్యే ఉంది. ప్రారంభ అకాడియను సామ్రాజ్యంలో పలకలు, వాటి మీద ఉన్న గుర్తులు మునుపటి కాలాల నాటి వాటిలాగే ఉన్నాయి. ఆ తర్వాత అవి చాలా భిన్నమైన శాస్త్రీయ సార్గోనికు శైలిగా అభివృద్ధి చెందాయి.[32]

రాజధాని అయిన అకాడు నగరం ఇంకా కనుగొనబడనందున, సామ్రాజ్యానికి సంబంధించిన పురావస్తు అవశేషాలు ఇంకా లభించాల్సి ఉంది. ప్రధానంగా వారు ప్రాంతీయ గవర్నర్లను నియమించిన నగరాలలో ఇవి లభించే అవకాశం ఉంది. దీనికి ఒక ఉదాహరణ అదాబు. ఇక్కడ అదాబు "మహా తిరుగుబాటు"లో చేరిన తర్వాత నారం-సిన్ ప్రత్యక్ష సామ్రాజ్య నియంత్రణను స్థాపించాడు. [33] మారి నగరాన్ని నాశనం చేసిన తర్వాత అకాడియను సామ్రాజ్యం దానిని ఒక సామ్రాజ్య గవర్నరు‌తో పరిపాలనా కేంద్రంగా పునర్నిర్మించింది. [34] నూజీ నగరాన్ని అకాడియన్లు స్థాపించారు. అక్కడ అనేక ఆర్థిక, పరిపాలనా గ్రంథాలు కనుగొనబడ్డాయి. [35] అదేవిధంగా మరాదు, నిప్పూరు, టూటబు, ఎబ్లా ఉన్నాయి. [36] [37]

ఆధునిక టెల్ బ్రాకు ప్రదేశంలో జరిపిన తవ్వకాలలో అక్కాడియన్లు ఈ ప్రదేశంలో ఒక పరిపాలనా కేంద్రంగా ఉపయోగించుకోవడానికి ఒక నగరాన్ని ("బ్రాక్" లేదా "నగర్") పునర్నిర్మించారని వెల్లడైంది. ఈ నగరంలో రెండు పెద్ద భవనాలు ఉన్నాయి. వాటిలో ఆలయం, కార్యాలయాలు, ప్రాంగణం, పెద్ద కొలిమిలు ఉన్న ఒక సముదాయం కూడా ఉంది. [38][39]

కాల నిర్ణయం - కాలానుక్రమం

[మార్చు]

అక్కాడియను కాలాన్ని సాధారణంగా క్రీ.పూ. 2,334–2,154 మధ్య కాలానికి చెందినదిగా పరిగణిస్తారు (మధ్యస్థ కాలక్రమం ప్రకారం). క్రీ.పూ. 2,270–2,083 నాటి లఘు కాలక్రమ తేదీలు ఇప్పుడు అంతగా ఆమోదయోగ్యమైనవిగా పరిగణించబడటం లేదు. దీనికి ముందు మెసొపొటేమియా తొలి రాజవంశ కాలం (ఇడి ) ఉండేది. దీని తర్వాత 3వ ఊర్ కాలం వచ్చింది. అయినప్పటికీ ఈ రెండు పరివర్తనలు స్పష్టంగా లేవు. ఉదాహరణకు అక్కాడు సార్గాను ఆవిర్భావం తొలి రాజవంశ కాలం చివరి దశతో ఏకీభవించి ఉండవచ్చని చివరి అక్కాడియను రాజులు గుటియను రాజులతో పాటు ఉరుక్, లగాషు నగర రాజ్యాల పాలకులతో ఏకకాలంలో పరిపాలించి ఉండవచ్చని భావిస్తున్నారు. అక్కాడియను కాలం ఇబి 4 (ఇజ్రాయెల్‌లో)ఇబి ఐవిఎ, ఇజె 4వ (సిరియాలో), ఇబి 3బి (టర్కీలో) కాలాలతో సమకాలీనమైనది.[40][41]

పాలకుల కాలక్రమం

[మార్చు]

అక్కాడియను రాజుల సాపేక్ష క్రమం స్పష్టంగా ఉంది. అయితే సుమేరియను రాజుల జాబితా 3వ ఉర్ సంస్కరణ రిముషు, మనిష్టుషుల క్రమాన్ని తలక్రిందులు చేస్తుందని గమనించాలి. [42][43]వారి పాలనల ఖచ్చితమైన తేదీలు సుమారుగా చెప్పబడినవి (క్రీ.పూ. 1200 నాటి కంచు యుగం చివరి పతనంకు ముందున్న అన్ని తేదీల మాదిరిగానే). [44]

పాలకుడు మధ్య కాలక్రమం
All dates BC 		కుటుంబ వృక్షం
సర్గాను 2334–2279
రిముషు 2278–2270
మణిష్టుసు 2269–2255
నారం-సిన్ 2254–2218
షార్-కలి-షారీ 2217–2193
డూడు Alabaster vase of Dudu of Akkad Louvre Museum AO 31549 2189–2169
షు-తురులు Votive_hammer_of_Shu-turul 2168–2154

సామ్రాజ్యం చరిత్ర - అభివృద్ధి

[మార్చు]

సార్గాను‌కు పూర్వపు అక్కాడు

[మార్చు]
విస్తరణకు ముందు అక్కాడ్ (ఆకుపచ్చ రంగులో). దాని చివరి రాజు లుగల్-జాగే-సి పాలనలో ఉన్న సుమేరు భూభాగం నారింజ రంగులో కనిపిస్తుంది. సుమారు క్రీ.పూ. 2350
తన విజయ స్తంభం మీద సార్గాన్, రాజోచిత జుట్టు ముడితో, గద పట్టుకుని, తన ఎడమ భుజంపై పెద్ద బెల్టుతో అంచులున్న రాజ వస్త్రాన్ని ధరించి ఉన్నాడు (ఎడమవైపు), అతని వెనుక రాజ గొడుగు పట్టుకున్న ఒక పరిచారకుడు ఉన్నాడు. [45][46]అతని ముఖం ముందు క్యూనిఫామ్ లిపిలో సార్గాన్ పేరు ("రాజు సార్గాన్") మసకగా కనిపిస్తుంది.[45][47] లూవ్రే మ్యూజియం.
అక్కాడ్ సార్గాన్ పరివారంలో గొడ్డలి పట్టుకున్న ఒక అకాడియన్ అధికారి

అకాడియను సామ్రాజ్యం తన పేరును ప్రాంతం, అక్కాడు నగరం నుండి పొందింది. ఈ రెండూ కూడా టైగ్రిసు యూఫ్రటీసు నదుల సంగమ ప్రాంతంలో ఉన్నాయి. అక్కాడు నగరాన్ని ఇప్పటివరకు భూమి మీద గుర్తించనప్పటికీ ఇది వివిధ గ్రంథ ఆధారాల నుండి తెలిసింది. వీటిలో కనీసం ఒక గ్రంథం సార్గాను పాలన కంటే ముందు కాలానికి చెందినది. అక్కాడు అనే పేరు అకాడియను భాషకు చెందని మూలానికి చెందినది అనే వాస్తవంతో పాటు ఇది అక్కాడు నగరం సార్గాను‌కు పూర్వ కాలంలోనే ఆవాసంగా ఉండి ఉండవచ్చని సూచిస్తుంది.

అక్కాడు సార్గాను

[మార్చు]

అక్కాడియను భాషలోని తొలి రికార్డులు అక్కాడు సార్గాను కాలం నాటివి. ఆయన ఊరుక్ యుద్ధంలో సుమేరియను రాజు లుగలు-జాగే-సిని ఓడించి ఆయన పూర్వ భూభాగాన్ని జయించి అక్కాడియను సామ్రాజ్యాన్ని స్థాపించాడు. సుమేరియను రాజుల జాబితాలో సార్గాను ఒక తోటమాలి కొడుకుగా పేర్కొనబడ్డాడు. తర్వాతి కథల ప్రకారం ఆయన తండ్రి పేరు లా'ఇబుం లేదా ఇట్టి-బెల్, ఆయన కన్నతల్లి సుమేరియను దేవత ఇనానాకు సమానమైన అక్కాడియను దేవత ఇష్తారు పూజారిణి (లేదా బహుశా ఒక దేవదాసి) అని చెప్పబడింది. నియో-అస్సిరియను కాలం నాటి సార్గాను గురించిన ఒక కథనం ఆయన మాటలను ఇలా ఉటంకిస్తుంది:

నా తల్లి ఒక అనాథ నా తండ్రి ఎవరో నాకు తెలియదు. నా తండ్రి సోదరులు కొండలను ప్రేమించారు. నా నగరం అజుర్పిరాను (అరణ్య మూలికల క్షేత్రాలు). ఇది యూఫ్రటీసు నది ఒడ్డున ఉంది. నా అనాథ తల్లి నన్ను గర్భం ధరించి, రహస్యంగా నన్ను కన్నది. ఆమె నన్ను రెల్లు గడ్డి బుట్టలో ఉంచి బిట్యుమెను‌తో దాని మూతను మూసివేసింది. ఆమె నన్ను నదిలో పడేసింది. అది నాపైకి పొంగలేదు. నది నన్ను మోసుకుని నీరు తోడేవాడైన అక్కి వద్దకు తీసుకువెళ్ళింది. నీరు తోడేవాడైన అక్కి నన్ను తన కొడుకుగా స్వీకరించి పెంచాడు. నీరు తోడేవాడైన అక్కి నన్ను తన తోటమాలిగా నియమించాడు. నేను తోటమాలిగా ఉన్నప్పుడు ఇష్తారు నాకు తన ప్రేమను ప్రసాదించింది. యాభై నాలుగు సంవత్సరాల పాటు నేను రాజ్యపాలన చేశాను.[48]

తరువాత సార్గాను తరపున చేసిన వాదనల ప్రకారం ఆయన తల్లి ఒక "ఎంటు" పూజారిణి (ప్రధాన పూజారిణి). ఉన్నత స్థానంలో ఉన్న కుటుంబం మాత్రమే అలాంటి పదవిని పొందగలదు కాబట్టి, ఒక ఉన్నత వంశపారంపర్యాన్ని నిర్ధారించడానికి ఈ వాదనలు చేసి ఉండవచ్చు. [49]

వాస్తవానికి సెమిటికు పేరు గల కిషు రాజు అయిన ఉర్-జబాబాకు ఒక పానపాత్రల అధికారిగా ఉన్న సార్గాను ఆ తర్వాత తోటమాలిగా మారి నీటిపారుదల కాలువలను శుభ్రపరిచే పనికి బాధ్యత వహించాడు. ఆ సమయంలో రాజ పానపాత్రల అధికారి పదవి వాస్తవానికి ఒక ప్రముఖ రాజకీయ స్థానం, రాజుకు సన్నిహితంగా ఉండి ఆ పదవి పేరు సూచించని అనేక ఉన్నత స్థాయి బాధ్యతలను కలిగి ఉండేది.[50] ఇది ఆయనకు క్రమశిక్షణ కలిగిన కార్మికుల బృందానికి ప్రాప్యత కల్పించింది. వారే బహుశా ఆయన మొదటి సైనికులుగా కూడా పనిచేసి ఉండవచ్చు. ఉర్-జబాబాను తొలగించి సార్గాను రాజుగా పట్టాభిషిక్తుడయ్యాడు. ఆయన విదేశీ విజయాల ప్రస్థానాన్ని ప్రారంభించాడు. [51] ఆయన నాలుగు సార్లు సిరియా కనాను ‌మీద దండెత్తాడు. "పశ్చిమ" దేశాలను మెసొపొటేమియాతో "ఒకే సామ్రాజ్యంగా" ఏకం చేయడానికి మూడు సంవత్సరాలు గడిపాడు.

అయితే సార్గాను ఈ ప్రక్రియను మరింత ముందుకు తీసుకువెళ్లి చుట్టుపక్కల ఉన్న అనేక ప్రాంతాలను జయించి పశ్చిమాన మధ్యధరా సముద్రం వరకు (బహుశా సైప్రసు (కప్తారా) వరకు); ఉత్తరాన పర్వతాల వరకు (తరువాతి హిట్టైటు గ్రంథం ఆయన అనటోలియాలోని బురుషండాకు చెందిన హట్టియను రాజు నూర్దగ్గలు‌తో పోరాడాడని పేర్కొంది); తూర్పున ఎలాం మీదుగా; దక్షిణాన మగాను (ఒమను) వరకు విస్తరించిన ఒక సామ్రాజ్యాన్ని సృష్టించాడు. — ఈ ప్రాంతం మీద ఆయన 56 సంవత్సరాలు పరిపాలించాడని చెబుతారు. అయితే కేవలం నాలుగు "సంవత్సరాల పేర్లు" మాత్రమే మిగిలి ఉన్నాయి. ఆయన తన భూభాగాల మీద తన ఆధిపత్యాన్ని పటిష్టం చేసుకోవడానికి అంతకుముందు ఉన్న వ్యతిరేక పాలకుల స్థానంలో తన స్వస్థలమైన అక్కాడు నగరానికి చెందిన ఉన్నత పౌరులను నియమించాడు. తద్వారా విధేయతకు భరోసా లభించింది. [52]

క్రీ.పూ. 2300 నాటి అక్కాడ్ పాలకుడు సార్గాన్ యొక్క విజయ స్తంభంపై, ఒక సైనికుడిచే తీసుకువెళ్లబడుతున్న ఖైదీలు. [53][54] ఖైదీల కేశాలంకరణ (పైభాగంలో ఉంగరాల జుట్టు మరియు పక్కల పొట్టి జుట్టు) సుమేరియన్ల లక్షణం, ఇది ఉర్ స్టాండర్డులో కూడా కనిపిస్తుంది. [55]లూవ్రే మ్యూజియం.

వాణిజ్యం అనటోలియాలోని వెండి గనుల నుండి ఆధునిక ఆఫ్ఘనిస్తాన్లోని లాపిసు లాజులి గనుల వరకు, లెబనాన్లోని దేవదారు చెట్ల వరకు, మగను రాగి వరకు విస్తరించింది. సుమేరు అకాడు నగర-రాజ్యాల ఈ ఏకీకరణ మెసొపొటేమియా పెరుగుతున్న ఆర్థిక, రాజకీయ శక్తిని ప్రతిబింబించింది. సామ్రాజ్యం ప్రధాన ఆహార వనరు వర్షాధార వ్యవసాయ వ్యవస్థ, సామ్రాజ్య గోధుమ ఉత్పత్తిని నియంత్రించడానికి కోటల గొలుసు నిర్మించబడింది.

ఆయన విజయాలకు గుర్తుగా మధ్యధరా సముద్ర తీరంలో సార్గాను విగ్రహాలు ప్రతిష్టించబడ్డాయి. జయించిన భూముల నుండి వచ్చిన సంపదతో స్వదేశంలో నగరాలు, రాజభవనాలు నిర్మించబడ్డాయి. ఎలాం, మెసొపొటేమియా ఉత్తర భాగం కూడా లొంగదీసుకోబడ్డాయి. సుమెరు‌లో జరిగిన తిరుగుబాట్లు అణచివేయబడ్డాయి. కనాను, గుటియం రాజు అయిన సర్లాకు‌కు వ్యతిరేకంగా జరిగిన సైనిక దండయాత్రల సంవత్సరాలలో నాటివిగా ఉన్న ఒప్పంద పలకలు కనుగొనబడ్డాయి. ఆయన "నాలుగు దిక్కులను" — అకాడు‌కు ఉత్తరాన, దక్షిణాన (సుమెరు), తూర్పున (ఎలాం), పశ్చిమాన (అమోరైట్సు/మార్టు) ఉన్న భూములను లొంగదీసుకున్నానని కూడా గొప్పగా చెప్పుకున్నాడు. కొన్ని తొలి చారిత్రక గ్రంథాలు (ఎబిసి 19, 20) ఆయన అకాడు సమీపంలో దాని కొత్త ప్రదేశంలో బాబిలోను (బాబ్-ఇలు) నగరాన్ని పునర్నిర్మించాడని సూచిస్తున్నాయి.

ఆయన పాలన చివరి నాటికి కష్టాలు పెరిగాయి. తరువాతి కాలపు బాబిలోనియను గ్రంథం ఇలా పేర్కొంది:

ఆయన వృద్ధాప్యంలో అన్ని దేశాలు ఆయనకు వ్యతిరేకంగా తిరుగుబాటు చేశాయి. వారు అక్కాడు (నగరం)లో ఆయన ముట్టడించారు, [కానీ] ఆయన యుద్ధానికి బయలుదేరి వారిని ఓడించాడు. వారిని చిత్తు చేసి వారి విశాలమైన సైన్యాన్ని నాశనం చేశాడు.

ఇది "ఎలాం"లో ఆయన చేసిన సైనిక దండయాత్రను సూచిస్తుంది. అక్కడ ఆయన అవను రాజు నేతృత్వంలోని సంకీర్ణ సైన్యాన్ని ఓడించి, ఓడిపోయిన వారిని తన సామంతులుగా మారమని బలవంతం చేశాడు.[56]

అలాగే, కొద్దికాలానికే మరో తిరుగుబాటు జరిగింది:

ఉన్నత దేశమైన సుబార్టు ప్రజలు తమ వంతుగా దాడి చేశారు. కానీ వారు ఆయన సైన్యానికి లొంగిపోయారు. సార్గాను వారి నివాసాలను స్థిరపరిచాడు. వారిని తీవ్రంగా శిక్షించాడు.

రిముషు - మనిష్టుషు

[మార్చు]
అక్కాడియన్ సైనికులు శత్రువులను సంహరిస్తున్న దృశ్యం, సుమారు క్రీ.పూ. 2300, బహుశా రిముష్ యొక్క విజయ స్తంభం నుండి. [57]

సార్గాను తన వృద్ధాప్యంలో కూడా ప్రతిపక్షాన్ని అణచివేశాడు. ఈ ఇబ్బందులు ఆయన కుమారుల పాలనలో మళ్లీ తలెత్తాయి. రిముషు (క్రీ.పూ. 2278–2270) తొమ్మిదేళ్ల పాలనలో తిరుగుబాట్లు చెలరేగాయి. ఆయన సామ్రాజ్యాన్ని నిలబెట్టుకోవడానికి తీవ్రంగా పోరాడాడు. తన సొంత ఆస్థానీకులలో కొందరిచే హత్య చేయబడే వరకు విజయం సాధించాడు. ఆయన శాసనాల ప్రకారం ఆయన విస్తృతమైన తిరుగుబాట్లను ఎదుర్కొన్నాడు. తిరుగుబాటుదారులైన ఎన్సిల నుండి ఊర్, ఉమ్మా, అదాబు, లగాషు, డెరు, కజల్లు నగరాలను తిరిగి స్వాధీనం చేసుకోవలసి వచ్చింది:[58] రిముషు సుమేరియను నగర-రాజ్యాలలో సామూహిక వధ, పెద్ద ఎత్తున విధ్వంసాన్ని ప్రవేశపెట్టాడు. తన విధ్వంసాల ఖచ్చితమైన రికార్డులను నిర్వహించాడు. చాలా ప్రధాన సుమేరియను నగరాలు ధ్వంసమయ్యాయి. సుమేరియను మానవ ప్రాణనష్టం అపారంగా ఉంది:[58][59]

రిముష్ దండయాత్రల వల్ల సుమేరియన్ల ప్రాణనష్టం[58]
ధ్వంసమైన నగరాలు: అదాబు, జబాలా ఉమ్మా, కేఐ. ఎ ఎన్. ఉర్ and లగాషు కజల్లు (సుమేర్‌లో మూడు యుద్ధాలు) మొత్తం
చంపబడినవారు 15,718 8,900 8,049 12,052 11,322 56,041
బందీలుగా పట్టుకుని బానిసలుగా మార్చబడినవారు 14,576 3,540 5,460 5,862 _ 29,438
"వెళ్లగొట్టబడి నాశనం చేయబడినవారు" _ 5,600 5,985 _ 14,100 25,685

రిముషు అన్నయ్య అయిన మనిష్టుషు (క్రీ.పూ. 2269–2255) ఆయన తర్వాత సింహాసనాన్ని అధిష్టించాడు. ఆయన తన మీదకు సమీకరించిన 32 మంది రాజులకు వ్యతిరేకంగా ఒక సముద్ర యుద్ధం చేసి, ఆధునిక యునైటెడు అరబు ఎమిరేట్సు, ఒమన్‌లను కలిగి ఉన్న వారి అరబ్ పూర్వ దేశం మీద నియంత్రణ సాధించినట్లు తెలుస్తోంది. ఈ విజయం సాధించినప్పటికీ తన సోదరుడిలాగే ఆయన కూడా ఒక రాజభవన కుట్రలో హత్యకు గురైనట్లు కనిపిస్తుంది.

నారం-సిన్

[మార్చు]
నారం-సిన్ చిత్రం, అతని పేరుతో ఉన్న శాసనంతో పాటు

మనిష్టుషు కుమారుడు వారసుడైన నారం-సిన్ (క్రీ.పూ. 2254–2218) తన విస్తారమైన సైనిక విజయాల కారణంగా "రాజు నారం-సిన్, నాలుగు దిక్కుల రాజు" (లుగలు నారం-సిన్, షార్ కిబ్రతు 'అర్బైం) అనే సామ్రాజ్య బిరుదును స్వీకరించాడు. ఇక్కడ నాలుగు దిక్కులు అనేది మొత్తం ప్రపంచానికి సూచనగా ఉంది. సుమేరియను సంస్కృతిలో మొదటిసారిగా గతంలో రాజులు దేవుళ్ళ పట్ల ప్రజల ప్రతినిధులు మాత్రమే అనే మత విశ్వాసానికి విరుద్ధంగా ఆయనను "అగాడే (అక్కాడు) దేవుడు (సుమేరియను = డింగిరు, అకాడియను = ఇలు)" అని కూడా సంబోధించారు.[60] [61] ఆయన తన పాలన ప్రారంభంలో తిరుగుబాట్లను కూడా ఎదుర్కొన్నాడు. [62] కానీ వాటిని త్వరగా అణచివేశాడు.

క్రీ.పూ. 2260లో జాగ్రోసు నుండి వచ్చిన లుల్లుబిల మిద సాధించిన విజయాన్ని స్మరించుకుంటూ నిర్మించిన నారం-సిన్ విజయ స్తంభం. ఆయన దైవత్వానికి చిహ్నమైన కొమ్ముల శిరస్త్రాణాన్ని ధరించి ఉన్నాడు. తన ఆధిపత్యాన్ని నొక్కి చెప్పడానికి ఇతరులతో పోలిస్తే పెద్ద పరిమాణంలో చిత్రీకరించబడ్డాడు.[60] క్రీ.పూ. 12వ శతాబ్దంలో యుద్ధ బహుమతిగా సిప్పరు నుండి సూసాకు తీసుకురాబడింది.

నారం-సిన్ ఎబ్లాతో పాటు అర్మానం దాని రాజు మీద అకాడియన్ల విజయాన్ని కూడా నమోదు చేశాడు.[63]

టెల్ బ్రాకు వద్ద నారం-సిన్ రాజభవనం.

సిరియాలో శాంతిభద్రతలను మెరుగ్గా పర్యవేక్షించడానికి ఆయన జజీరా లోని ఖబూరు నది పరీవాహక ప్రాంతం నడిబొడ్డున ఉన్న ఒక కూడలి అయిన టెల్ బ్రాకు‌లో ఒక రాజ నివాసాన్ని నిర్మించాడు. నారం-సిన్ తిరుగుబాటు చేసిన మగాను మీద కూడా దండయాత్ర చేశాడు; నారం-సిన్ "మగాను మీద దండెత్తి, దాని రాజు మందన్నును వ్యక్తిగతంగా పట్టుకున్నాడు". అక్కడ ఆయన ప్రధాన రహదారులను రక్షించడానికి సైనిక స్థావరాలను ఏర్పాటు చేశాడు. ప్రధాన ముప్పు ఉత్తర జాగ్రోసు పర్వతాల నుండి, లులుబీలు, గుటియన్ల నుండి వస్తున్నట్లు అనిపించింది. లులుబీలకు వ్యతిరేకంగా సాగించిన ఒక సైనిక చర్య "నారం-సుయెను విజయ స్తంభం" చెక్కడానికి దారితీసింది. ఇది ఇప్పుడు లూవ్రే మ్యూజియంలో ఉంది. హిట్టైటు ఆధారాల ప్రకారం అక్కాడు రాజు నారం-సిన్ అనటోలియాలోకి కూడా ప్రవేశించి హట్టికి చెందిన పంబా కనేషు‌కు చెందిన జిపాని, మరో 15 మంది హిట్టైటు హురియను రాజులతో యుద్ధం చేశాడు.

ఆర్థిక వ్యవస్థ అత్యంత ప్రణాళికాబద్ధంగా ఉండేది. ధాన్యాన్ని శుభ్రపరిచి, నగరం కుమ్మరులు తయారు చేసిన ప్రామాణిక పాత్రలలో ధాన్యం నూనె రేషన్లను పంపిణీ చేసేవారు. పన్నులు పంట రూపంలో, నగర గోడలు, దేవాలయాలు, నీటిపారుదల కాలువలు జలమార్గాలు వంటి ప్రభుత్వ నిర్మాణాల మీద శ్రమ రూపంలో చెల్లించబడ్డాయి. దీనివల్ల భారీ వ్యవసాయ మిగులు ఏర్పడింది. ఈ కొత్తగా లభించిన అక్కాడియను సంపద అనుకూలమైన వాతావరణ పరిస్థితులు భారీ వ్యవసాయ మిగులు, ఇతర ప్రజల సంపదను స్వాధీనం చేసుకోవడం మీద ఆధారపడి ఉండవచ్చు.

తరువాతి అస్సిరియను, బాబిలోనియను గ్రంథాలలో 'అక్కాడు' అనే పేరు 'సుమేర్'తో పాటు రాజ బిరుదులో భాగంగా కనిపిస్తుంది. ఉదాహరణకు సుమేరియను లుగాలు కి-ఎన్-జి కి-ఉరి లేదా అకాడియను 'సర్ మాట్ సుమేరీ యు అక్కాడి'లో, దీని అర్థం "సుమేరు, అక్కాడు రాజు". ఈ బిరుదును దక్షిణ మెసొపొటేమియా మేధో, మత కేంద్రమైన నిప్పూరు మీద నియంత్రణ సాధించిన రాజు స్వీకరించాడు.

అకాడియను కాలంలో అకాడియను భాష మధ్యప్రాచ్యానికి లింగ్వా ఫ్రాంకాగా మారింది. అధికారికంగా పరిపాలన కోసం ఉపయోగించబడింది. అయినప్పటికీ సుమేరియను భాష మాట్లాడే, సాహిత్య భాషగా కొనసాగింది. అకాడియను భాష వ్యాప్తి సిరియా నుండి ఎలాం వరకు విస్తరించింది. ఎలామైటు భాష కూడా తాత్కాలికంగా మెసొపొటేమియను క్యూనిఫాం లిపిలో వ్రాయబడింది. అకాడియను గ్రంథాలు తరువాత సుదూర ప్రాంతాలైన ఈజిప్టు (అమర్నా కాలంలో), అనటోలియా నుండి పర్షియా (బెహిస్తును) వరకు చేరాయి.

సుమేరియన్ రాజుల లొంగుబాటు

[మార్చు]

క్రీ.పూ. 2230–2210 కాలానికి చెందిన లగాషు ("షిర్పులా") పాలకుడు (ఎన్సీ) అయిన లుగలు-ఉషుం‌గలు వంటి సుమేరియను పాలకుల ముద్రల శాసనాలలో కొంతమంది సుమేరియను పాలకుల అకాడియను సామ్రాజ్యానికి లొంగిపోవడం నమోదు చేయబడింది. లుగలు-ఉషుంగలుకు సంబంధించిన అనేక శాసనాలు అందుబాటులో ఉన్నాయి. ముఖ్యంగా ముద్రలు ఇవి ఆయనను లగాషు పాలకుడిగా ఆ సమయంలో నారం-సిన్ సామంతుడిగా (,అరాద్, "సేవకుడు" లేదా "బానిస") పేర్కొంటాయి. అలాగే ఆయన వారసుడైన షార్-కాలి-షర్రి సామంతుడిగా కూడా పేర్కొంటాయి. [64][65][66][67]ఈ ముద్రలలో ఒకటి ఇలా ప్రకటిస్తుంది:

“అగాడే శక్తివంతమైన దేవుడు, ప్రపంచంలోని నాలుగు మూలలకు రాజు అయిన నారం-సిన్, లగాషు ఎన్సి అయిన లేఖకుడు లుగలు-ఉషుం‌గల్ నీ సేవకుడు.”

— నారం-సిన్ యొక్క సామంతుడిగా లుగల్-ఉషుమ్‌గల్ ముద్ర. [65][68]

అడాబు పాలకుడైన మెస్కిగలు వలెనే, లుగలు-ఉషుం‌గలు కూడా అకాడియను సామ్రాజ్యానికి సహకరించినవాడిగా పరిగణించబడవచ్చు. [69]అయితే తరువాత లుగలు-ఉషుంగలు తర్వాత పుజెరు-మామా అధికారంలోకి వచ్చాడు. అకాడియను శక్తి క్షీణించడంతో ఆయన షార్-కాలి-షర్రి నుండి స్వాతంత్ర్యం పొంది. "లగాషు రాజు" అనే బిరుదును స్వీకరించి లగాషు ప్రసిద్ధ రెండవ రాజవంశాన్ని ప్రారంభించాడు. [70][71]

పతనం

[మార్చు]
గుటియన్లు ఒక బాబిలోనియను నగరాన్ని స్వాధీనం చేసుకుంటున్నారు, అదే సమయంలో అకాడియన్లు తమ నగరం వెలుపల ప్రతిఘటిస్తున్నారు. 19వ శతాబ్దపు చిత్రణ.

అక్కాడు సామ్రాజ్యం బహుశా క్రీ.పూ. 22వ శతాబ్దంలో స్థాపించిన 180 సంవత్సరాలలోపే పతనమైంది. ఇది ఉర్ మూడవ రాజవంశం వరకు ప్రముఖ సామ్రాజ్య అధికారం లేని ఒక "చీకటి యుగానికి" దారితీసింది. ఈ ప్రాంతం రాజకీయ నిర్మాణం బహుశా నగర-రాజ్యాల ద్వారా స్థానిక పాలన అనే పూర్వపు స్థితికి తిరిగి వచ్చి ఉండవచ్చు. [72]

షార్కలిషర్రి పాలన ముగిసే నాటికి సామ్రాజ్యం విచ్ఛిన్నం కావడం ప్రారంభమైంది. అనేక సంవత్సరాల గందరగోళం ( నలుగురు రాజుల తర్వాత), షు-తురులు దూడు కొన్ని దశాబ్దాల పాటు కొంత కేంద్రీకృత అధికారాన్ని పునరుద్ధరించినట్లు కనిపిస్తుంది; అయినప్పటికీ సామ్రాజ్యం చివరికి పూర్తిగా కూలిపోకుండా వారు నిరోధించలేకపోయారు. ఫలితంగా ఏర్పడిన అధికార శూన్యంలో షార్కలిషర్రి పాలనలో అక్కాడు చేత జయించబడిన గుటియన్లు, అడాబు ఉమ్మా వరకు మధ్య బాబిలోనియా మీద నియంత్రణ సాధించారు. అన్షాను కొద్దికాలం పాటు. దియాలా ప్రాంతాన్ని, అక్కాడు నగరాన్ని స్వయంగా నియంత్రించింది. ఈ మధ్యంతర కాలం పొడవు అంచనాలు 40 సంవత్సరాల నుండి 100 సంవత్సరాల వరకు ఉన్నాయి. ఉర్-నమ్ము శాసనం పీఠికలో ఆయన అక్షకు, మరాడా, గిరికలు, కజల్లు, ఉజరుం‌లను అన్షాను నుండి విముక్తి చేశానని పేర్కొన్నాడు.[73] [74]

గుటియను కాలం గురించి లేదా అది ఎంతకాలం కొనసాగిందో చాలా తక్కువగా తెలుసు. క్యూనిఫార్ము ఆధారాల ప్రకారం, గుటియన్ల పరిపాలన వ్యవసాయం, వ్రాతపూర్వక రికార్డులు లేదా ప్రజా భద్రతను కాపాడటంలో పెద్దగా శ్రద్ధ చూపలేదు; వారు అన్ని వ్యవసాయ జంతువులను మెసొపొటేమియా అంతటా స్వేచ్ఛగా తిరగడానికి వదిలేశారని ప్రతీతి. ఇది త్వరలోనే కరువు, విపరీతంగా పెరిగిన ధాన్యపు ధరలకు కారణమయ్యారు. సుమేరియను రాజు ఉర్-నమ్ము (క్రీ.పూ. 2112–2095) తన పాలనలో గుటియన్లను మెసొపొటేమియా నుండి తరిమివేశాడు.

షార్-కాలి-షారి మరణం తర్వాత అకాడియను సామ్రాజ్యాన్ని వివరిస్తూ, సుమేరియను రాజుల జాబితా ఇలా పేర్కొంది:

రాజు ఎవరు? రాజు కానిది ఎవరు? ఇర్గిగి రాజు; ననుమ్, రాజు; ఇమి రాజు; ఇలులు, రాజు—వారి నలుగురూ రాజులే కానీ కేవలం మూడు సంవత్సరాలు మాత్రమే పాలించారు. దూదు 21 సంవత్సరాలు పాలించాడు; దూదు కుమారుడైన షు-తురుల్ 15 సంవత్సరాలు పాలించాడు. ... అగాడే ఓడిపోయింది మరియు దాని రాజరికం ఉరుక్‌కు తరలించబడింది. ఉరుక్‌లో, ఉర్-నింగిను 7 సంవత్సరాలు పాలించాడు, ఉర్-నింగిన్ కుమారుడైన ఉర్-గిగిర్ 6 సంవత్సరాలు పాలించాడు; కుడా 6 సంవత్సరాలు పాలించాడు; పుజూర్-ఇలి 5 సంవత్సరాలు పాలించాడు, ఉర్-ఉటు 6 సంవత్సరాలు పాలించాడు. ఉరుక్ ఆయుధాలతో దెబ్బతినబడింది మరియు దాని రాజరికం గుటియన్ల సమూహాలచే లాక్కోబడింది.

అయితే అకాడు లేదా ఉరుకు‌కు చెందిన ఈ తర్వాతి రాజులలో ఎవరినీ ధృవీకరించే సంవత్సరాల పేర్లు గానీ లేదా ఇతర పురావస్తు ఆధారాలు గానీ ఏవీ తెలియవు. [75] కేవలం అకాడు రాజు దుదు, షు-తురులులను ప్రస్తావించే కొన్ని కళాఖండాలు తప్ప. ఉరుక్ రాజులు అకాడు చివరి రాజులకు సమకాలీనులు అయి ఉండవచ్చు. కానీ ఏదేమైనా వారు అంత ప్రముఖులు అయి ఉండకపోవచ్చు.

గుటియను సమూహాలలో (మొదట) పేరులేని రాజు పరిపాలించాడు; (తరువాత) ఇమ్తా 3 సంవత్సరాలు రాజుగా పరిపాలించాడు; షుల్మే 6 సంవత్సరాలు పరిపాలించాడు; ఎలులుమేషు 6 సంవత్సరాలు పరిపాలించాడు; ఇనింబకేశు 5 సంవత్సరాలు పరిపాలించాడు; ఇగేశువాషు 6 సంవత్సరాలు పరిపాలించాడు; ఇయార్లగాబు 15 సంవత్సరాలు పరిపాలించాడు; ఇబాతే 3 సంవత్సరాలు పరిపాలించాడు; ... 3 సంవత్సరాలు పరిపాలించాడు; కురుం 1 సంవత్సరం పరిపాలించాడు; ... 3 సంవత్సరాలు పరిపాలించాడు; ... 2 సంవత్సరాలు పరిపాలించాడు; ఇయారారుం 2 సంవత్సరాలు పరిపాలించాడు; ఇబ్రానం 1 సంవత్సరం పరిపాలించాడు; హబ్లుం 2 సంవత్సరాలు పరిపాలించాడు; హబ్లుం కుమారుడు పుజూరు-సిన్ 7 సంవత్సరాలు పరిపాలించాడు; ఇయార్లగాండా 7 సంవత్సరాలు పరిపాలించాడు; ... 7 సంవత్సరాలు పరిపాలించాడు; ... 40 రోజులు పరిపాలించాడు. మొత్తం 21 మంది రాజులు 91 సంవత్సరాలు, 40 రోజులు పరిపాలించారు. "రాజు లేదా దేవుడు. ఓడించబడిన సింహంతో కూడిన సిలిండరు ముద్ర" (పాత అకాడియను). వాల్టర్సు ఆర్టి మ్యూజియం.

"Cylinder Seal with King or God and Vanquished Lion" (Old Akkadian).[76] ది వాల్టర్సు ఆర్టు మ్యూజియం

క్రీ.పూ. సుమారు 2112, క్రీ.పూ. 2004 మధ్య కాలాన్ని 3అ ఉర్ కాలం అని పిలుస్తారు. పత్రాలు మళ్ళీ సుమేరియను భాషలో వ్రాయబడటం ప్రారంభించాయి. అయినప్పటికీ సుమేరియను భాష కేవలం సాహిత్య లేదా మతపరమైన భాషగా మారుతోంది. ఇది తరువాత మధ్యయుగ ఐరోపాలో లాటిను భాష మారిన తీరును పోలి ఉంటుంది. [48]

అక్కాడియను సామ్రాజ్యం అంతం కావడానికి ఒక వివరణ ఏమిటంటే అక్కాడియను రాజవంశం ఇతర స్వతంత్రంగా శక్తివంతమైన నగర-రాజ్యాల మీద తన రాజకీయ ఆధిపత్యాన్ని నిలుపుకోలేకపోయింది.[72][77]

సహజ కారణాలు: కరువు, కాలానుగుణ వాతావరణ నమూనాలు

[మార్చు]

వివాదాస్పదంగా ఉన్న ఒక సిద్ధాంతం, అకాడియను కాలం చివరిలో ( ప్రాచీన ఈజిప్టు లోని పాత రాజ్యం తర్వాత వచ్చిన మొదటి మధ్యంతర కాలంలో) ప్రాంతీయ క్షీణతను, ఒక శతాబ్ద కాలం పాటు కొనసాగిన ప్రపంచవ్యాప్త కరువు వల్ల సంభవించిన ప్రాచీన సమీప ప్రాచ్య ప్రాంతంలో వేగంగా పెరుగుతున్న శుష్కత, విఫలమైన వర్షపాతంతో ముడిపెడుతుంది. దీనిని కొన్నిసార్లు 4.2 కిలోయేరు సంఘటన అని పిలుస్తారు. [78][79][80]హార్వే వీసు ఇలా చూపించారు:

[పు]రావస్తు, నేల-స్తరాల డేటా సిరియాలోని హబూరు మైదానాలలో ఉన్న ఉత్తర మెసొపొటేమియా మూడవ సహస్రాబ్ది వర్షాధార వ్యవసాయ నాగరికత అయిన సుబిరు మూలం, పెరుగుదల, పతనాన్ని నిర్వచిస్తాయి. క్రీ.పూ. 2200లో, ఒక అగ్నిపర్వత విస్ఫోటనం తరువాత, పొడి వాతావరణం, గాలి ప్రసరణలో గణనీయమైన పెరుగుదల, భూ వినియోగ పరిస్థితులలో గణనీయమైన క్షీణతకు దారితీసింది. నాలుగు శతాబ్దాల పట్టణ జీవితం తరువాత, ఈ ఆకస్మిక వాతావరణ మార్పు స్పష్టంగా టెల్ లీలాను‌ను విడిచిపెట్టడానికి, ప్రాంతీయంగా జనావాసాలు ఖాళీ అవ్వడానికి, దక్షిణ మెసొపొటేమియాలో ఉన్న అకాడియను సామ్రాజ్యం పతనానికి కారణమైంది. ప్రక్కనే ఉన్న ప్రాంతాలలో ఏకకాలంలో జరిగిన పతనం, ఆకస్మిక వాతావరణ మార్పు ప్రభావం విస్తృతమైనదని సూచిస్తుంది.[79]

పీటరు బి. డి మెనోకలు ఇలా చూపించారు. "ఈ సమయంలో టైగ్రిసు, యూఫ్రటీసు నదుల ప్రవాహం మీద ఉత్తర అట్లాంటికు డోలనం ప్రభావం ఉంది. ఇది అకాడియను సామ్రాజ్యం పతనానికి దారితీసింది".[81] హాడు సిఎం3 వాతావరణ నమూనా నుండి వచ్చిన అనుకరణల మీద చేసిన ఇటీవలి విశ్లేషణలు, సామ్రాజ్యం పతనమైన కాలానికి అనుగుణంగా ఒక శుష్క వాతావరణానికి మార్పు జరిగిందని సూచిస్తున్నాయి.[82]

అక్కాడియన్ రాజు షార్కలిషర్రి కాలం నాటి (సుమారు క్రీ.పూ. 2200) ఒక సిలిండరు సీలు ముద్ర, దాని మధ్యలో "దైవిక షార్కలిషర్రి, అక్కాడ్ యువరాజు, ఇబ్ని-షర్రమ్ లేఖకుడు అతని సేవకుడు" అనే శాసనం ఉంది. పొడవైన కొమ్ములు గల గేదె సింధు లోయ నుండి వచ్చిందని భావిస్తున్నారు. ఇది సింధు-మెసొపొటేమియా సంబంధాలు సందర్భంలో మెలుహా (సింధు లోయ నాగరికత)తో జరిగిన మార్పిడులకు సాక్ష్యంగా నిలుస్తుంది. సుమారు క్రీ.పూ. 2217–2193. లూవ్రే మ్యూజియం.[83][84][85]

టెల్ లీలాను వద్ద జరిపిన తవ్వకాలు నగరం భారీ గోడలను నిర్మించిన వెంటనే దాని ఆలయాన్ని పునర్నిర్మించిన తర్వాత. దాని ధాన్యం ఉత్పత్తిని పునర్వ్యవస్థీకరించిన తర్వాత ఈ ప్రదేశం వదిలివేయబడిందని సూచిస్తున్నాయి. ఆ తర్వాత పేరుకుపోయిన శిధిలాలు, ధూళి, ఇసుకలో మానవ కార్యకలాపాలకు సంబంధించిన ఎటువంటి ఆనవాళ్లు లేవు. మట్టి నమూనాలలో గాలికి కొట్టుకువచ్చిన సన్నని ఇసుక, వానపాముల కార్యకలాపాలకు సంబంధించిన ఆనవాళ్లు లేకపోవడం, తగ్గిన వర్షపాతం, పొడి, గాలి వీచే వాతావరణానికి సంబంధించిన సూచనలు కనిపించాయి. అస్థిపంజరంలా మారిన గొర్రెలు, పశువులు కరువు కారణంగా చనిపోయాయని ఆధారాలు చూపిస్తున్నాయి. సుమారు 28,000 మంది ప్రజలు ఆ ప్రాంతాన్ని విడిచిపెట్టి, బహుశా ఇతర చోట్ల తేమగా ఉండే ప్రాంతాల కోసం వెళ్లారు. టెల్ బ్రాకు పరిమాణంలో 75% కుంచించుకుపోయింది. వాణిజ్యం కుప్పకూలింది. అమోరైటు‌ల వంటి సంచార పశుపోషకులు తమ మందలను నమ్మకమైన నీటి వనరులకు దగ్గరగా తరలించారు. ఇది వారిని అకాడియను జనాభాతో సంఘర్షణకు దారితీసింది. వాతావరణం వలన కలిగిన ఈ పతనం మొత్తం మధ్యప్రాచ్యాన్ని ప్రభావితం చేసినట్లు కనిపిస్తుంది. ఇది ఈజిప్టు పాత రాజ్య పతనంతో ఏకీభవించింది. [79]

ఎగువ ప్రాంతంలో వర్షాధార వ్యవసాయం పతనం కావడంతో అకాడియను సామ్రాజ్యాన్ని ఆర్థికంగా నిలబెట్టిన వ్యవసాయ సబ్సిడీలను దక్షిణ మెసొపొటేమియా కోల్పోయింది. టైగ్రిసు, యూఫ్రటీసు నదులలో నీటి మట్టాలు క్రీ.పూ. 2600 నాటి స్థాయి కంటే 1.5 మీటర్లు పడిపోయాయి. తదుపరి 3వ ఉర్ కాలంలో అవి కొంతకాలం స్థిరపడినప్పటికీ పశుపోషకులకు, రైతులకు మధ్య వైరుధ్యాలు పెరిగాయి. 3వ ఉర్ పాలకుడు షు-సిన్ హయాంలో టైగ్రిసు, యూఫ్రటీసు నదుల మధ్య "అమోరైటు‌లను నిరోధించే గోడ" అని పిలువబడే 180 కిలోమీటర్ల గోడను నిర్మించడం వంటి వ్యవసాయ భూములలో పశుపోషకులు తమ మందలను మేపకుండా నిరోధించడానికి ప్రయత్నాలు జరిగాయి. ఇటువంటి ప్రయత్నాలు రాజకీయ అస్థిరతను పెంచాయి; ఇంతలో తక్కువ అనుకూలమైన వాతావరణ పరిస్థితులకు అనుగుణంగా జనాభా సమతుల్యతను పునఃస్థాపించడానికి తీవ్రమైన ఆర్థిక మాంద్యం ఏర్పడింది. [86][87][88]

రిచర్డ్ ఎల్. జెట్లరు కరువు సిద్ధాంతాన్ని విమర్శిస్తూ అకాడియను సామ్రాజ్యం కాలక్రమం చాలా అనిశ్చితంగా ఉందని. వైసు ఇతరులు తవ్వకాలు జరిపిన ఉత్తర ప్రాంతాల ఈద్ దాని ఆర్థిక ఆధారపడటాన్ని చూపించడానికి అందుబాటులో ఉన్న ఆధారాలు సరిపోవని పేర్కొన్నారు. కొన్ని విపత్కర సంఘటనలను వివరించడానికి అకాడియను రచనలను అక్షరాలా తీసుకున్నందుకు కూడా ఆయన వైసును విమర్శించాడు. [89]

జోన్ ఓట్సు అభిప్రాయం ప్రకారం టెల్ బ్రాకు‌లో కరువుకు సంబంధించిన నేల "సంకేతం" నారం-సిన్ ప్యాలెసు స్థాయికి దిగువన ఉంది. అయితే బ్రాక్ 'సంఘటన' తర్వాత అకాడియన్ల నియంత్రణ బిగుసుకుపోయిందని ఆధారాలు సూచించవచ్చు. ఉదాహరణకు అత్యంత పటిష్టమైన 'ప్యాలెసు' నిర్మాణం, స్థానిక అధికారులకు బదులుగా ఎక్కువ సంఖ్యలో అకాడియను అధికారులను నియమించడం ఇది తరచుగా ఏదైనా ప్రకృతి వైపరీత్యం తర్వాత గ్రామీణ ప్రాంతాలలో తలెత్తే అశాంతికి ప్రతిబింబం కావచ్చు. అంతేకాకుండా అకాడియన్ల పతనం తర్వాత కూడా బ్రాక్ నివాసయోగ్యంగా, క్రియాత్మకంగా ఉంది. [90]

2019లో ఒమన్‌లోని శిలాజ పగడాల మీద హోక్కైడో విశ్వవిద్యాలయం చేసిన ఒక అధ్యయనం, సుదీర్ఘ శీతాకాలపు షమలు గాలుల కారణంగా నీటిపారుదల పొలాలలో లవణీయత పెరిగిందని రుజువును అందిస్తుంది; దీని ఫలితంగా పంట ఉత్పత్తిలో తీవ్రమైన తగ్గుదల విస్తృతమైన కరువుకు దారితీసింది. చివరికి పురాతన అకాడియను సామ్రాజ్యం పతనమైంది.[91][92]

ప్రభుత్వం

[మార్చు]
క్రీ.పూ. 2250 నాటి నారం-సిన్ విజయ స్తంభంపై అకాడియన్ సామ్రాజ్య సైనికులు

అకాడియను ప్రభుత్వం ఒక "శాస్త్రీయ ప్రమాణాన్ని" ఏర్పరచింది. దీనితో భవిష్యత్తులోని మెసొపొటేమియా రాజ్యాలన్నీ తమను తాము పోల్చుకున్నాయి. సాంప్రదాయకంగా, సుమేరియను నగర-రాజ్యాలలో 'ఎన్సీ' అత్యున్నత అధికారిగా ఉండేవాడు. తరువాతి సంప్రదాయాలలో, ఇనన్నా దేవతను వివాహం చేసుకోవడం ద్వారా ఒకరు 'ఎన్సీ' అయ్యేవారు. తద్వారా దైవిక అంగీకారం ద్వారా పాలనకు చట్టబద్ధత లభించేది.

మొదట్లో రాచరిక 'లుగలు' ('లు' = మనిషి, 'గల్' = గొప్ప) పూజారి అయిన 'ఎన్సీ'కి అధీనంలో ఉండేవాడు. కష్టకాలంలో నియమించబడేవాడు. కానీ తరువాతి రాజవంశాల కాలానికి 'లుగలు' అత్యంత ప్రముఖ పాత్రగా ఉద్భవించాడు. దేవాలయ వ్యవస్థ నుండి స్వతంత్రంగా తన సొంత '"ఎ"' (= ఇల్లు) లేదా "ప్యాలెసు"ను కలిగి ఉండేవాడు. మెసాలిం కాలం నాటికి, కిషు నగరాన్ని ఏ రాజవంశం నియంత్రిస్తే, వారు 'షారు కిష్షతి' (= కిష్ రాజు)గా గుర్తించబడ్డారు. సుమేరు‌లో అత్యంత ప్రముఖులుగా పరిగణించబడ్డారు. బహుశా రెండు నదులు ఇక్కడ దగ్గరగా రావడం వల్ల కావచ్చు. కిషు‌ను నియంత్రించిన వారే దిగువన ఉన్న ఇతర నగరాల నీటిపారుదల వ్యవస్థలను కూడా నియంత్రించేవారు.

సార్గాను తన విజయయాత్రను "దిగువ సముద్రం" (పర్షియన్ గల్ఫ్) నుండి "ఎగువ సముద్రం" (మధ్యధరా సముద్రం) వరకు విస్తరించినప్పుడు ఆయన "ఆకాశం క్రింద ఉన్న భూములన్నింటినీ" లేదా "సూర్యోదయం నుండి సూర్యాస్తమయం వరకు" పరిపాలిస్తున్నాడని సమకాలీన గ్రంథాలు పేర్కొన్నాయి. సార్గాను పాలనలో ఎన్సీ'లు సాధారణంగా తమ పదవులను నిలుపుకున్నారు. కానీ వారిని ఎక్కువగా ప్రాంతీయ గవర్నర్లుగా చూశారు. 'షారు కిష్షతి' అనే బిరుదు "విశ్వానికి ప్రభువు" అనే అర్థంలో గుర్తింపు పొందింది. చరిత్రలో మొట్టమొదటి వ్యవస్థీకృత సైనిక నావికా యాత్రలలో భాగంగా సార్గాను దిల్మును (బహ్రెయిను), మగాను‌లకు నావికా దళ యాత్రలను నిర్వహించినట్లు కూడా నమోదు చేయబడింది. తరువాతి పత్రాలలో పేర్కొన్నట్లుగా ఆయన మధ్యధరా సముద్రంలో కెఫ్టియు (బహుశా సైప్రసు) రాజ్యంతో కూడా ఇలాంటి యాత్రలు చేశాడా అనేది మరింత సందేహాస్పదమైన విషయం.

సార్గాను మనవడైన నారం-సిన్ కాలంలో ఇది సార్గాను కాలం కంటే మరింత ముందుకు సాగింది. రాజును "భూమి నాలుగు దిక్కులకు అధిపతి" అని పిలవడమే కాకుండా ఆయనను 'డింగిరు' (= దేవతల) స్థాయికి కూడా ఉన్నతీకరించారు. ఆయనకు సొంత దేవాలయ వ్యవస్థ కూడా ఉండేది. గతంలో ఒక పాలకుడు గిల్గమేషు లాగా మరణానంతరం దైవత్వాన్ని పొందగలిగేవాడు. కానీ అకాడియను రాజులు నారం-సిన్ కాలం నుండి తమ జీవితకాలంలోనే భూమి మీద దేవుళ్లుగా పరిగణించబడ్డారు. వారి చిత్రపటాలలో వారు సాధారణ మానవుల కంటే పెద్ద పరిమాణంలో తమ అనుచరుల నుండి కొంత దూరంలో ఉన్నట్లు చూపబడ్డారు. [93]

దేశం మీద నియంత్రణను కొనసాగించడానికి సార్గాను, నారం-సిన్ ఇద్దరూ అనుసరించిన ఒక వ్యూహం ఏమిటంటే సుమేరు దక్షిణాన ఉన్న ఊర్ నగరంలో సుమేరియను చంద్ర దేవత నన్నా, అకాడియను రూపమైన సిన్ దేవతకు తమ కుమార్తెలు ఎన్‌హెడుఅన్నా, ఎమ్మెనన్నాలను వరుసగా ప్రధాన పూజారిణులుగా నియమించడం; వ్యూహాత్మక ప్రదేశాలలో కుమారులను ప్రాంతీయ 'ఎన్సి' గవర్నర్లుగా నియమించడం; తమ కుమార్తెలను సామ్రాజ్యం సరిహద్దు ప్రాంతాల పాలకులకు (ఉర్కేషు, మర్హాషే) ఇచ్చి వివాహం చేయడం. తరువాతి దానికి ఒక చక్కగా నమోదు చేయబడిన ఉదాహరణ నారం-సిన్ కుమార్తె తార్'అం -అగాడే ఉర్కేషు‌లో ఉండటం. [94]

బ్రాక్ పరిపాలనా సముదాయంలోని రికార్డులు అకాడియన్లు స్థానికులను పన్ను వసూలుదారులుగా నియమించారని సూచిస్తున్నాయి. [95]

ఆర్థిక వ్యవస్థ

[మార్చు]
లేఖకుడు కల్కి యొక్క స్థూపాకార ముద్ర, ఇందులో సార్గాన్ యొక్క సోదరుడు కావచ్చునని భావిస్తున్న యువరాజు ఉబిల్-ఎష్టార్, ప్రముఖులతో పాటు కనిపిస్తున్నాడు (ముందు ఒక విలుకాడు, యువరాజును అనుసరిస్తూ ఒక పలక పట్టుకున్న లేఖకుడు, మరియు ఆయుధాలు ధరించిన ఇద్దరు ప్రముఖులు).[47]

దాదాపు అన్ని ఆధునిక పూర్వ రాజ్యాల మాదిరిగానే అక్కాడు జనాభా కూడా పూర్తిగా ఆ ప్రాంతంలోని వ్యవసాయ వ్యవస్థల మీద ఆధారపడి ఉండేది. ఈ వ్యవస్థలకు రెండు ప్రధాన కేంద్రాలు ఉన్నట్లు తెలుస్తోంది: సాంప్రదాయకంగా విత్తిన ప్రతి గింజకు 30 రెట్లు దిగుబడినిచ్చే దక్షిణ ఇరాక్‌లోని నీటిపారుదల వ్యవసాయ భూములు, "ఎగువ దేశం" అని పిలువబడే ఉత్తర ఇరాక్‌లోని వర్షాధార వ్యవసాయం.

అక్కాడియను కాలంలో దక్షిణ ఇరాక్‌లో సంవత్సరానికి 20 mm (0.8 in) కంటే తక్కువగా ఉండే దాని ఆధునిక వర్షపాత స్థాయికి చేరుకుంటున్నట్లు అనిపిస్తుంది. దీని ఫలితంగా వ్యవసాయం పూర్తిగా నీటిపారుదల మీద ఆధారపడి ఉండేది. అక్కాడియను కాలానికి ముందు సరిగ్గా నీటి పారుదల లేని కారణంగా నేలలలో క్రమంగా పెరిగిన మట్టి లవణీయత దేశంలోని దక్షిణ భాగంలో గోధుమ దిగుబడిని తగ్గిస్తోంది. దీనివల్ల లవణాలను తట్టుకోగల బార్లీ సాగుకు మారవలసి వచ్చింది. అక్కడి పట్టణ జనాభా క్రీ.పూ. 2600 నాటికే గరిష్ట స్థాయికి చేరుకుంది. జనాభా ఒత్తిళ్లు ఎక్కువగా ఉండేవి. ఇది అక్కాడియను కాలానికి కొద్దికాలం ముందు స్పష్టంగా కనిపించిన సైనికవాదం పెరుగుదలకు దోహదపడింది (దీనిని ఇయన్నటం రాబందుల స్తంభంలో చూడవచ్చు). నగర రాజ్యాల మధ్య జరిగిన యుద్ధాలు జనాభా క్షీణతకు దారితీశాయి. దీని నుండి అక్కాడు తాత్కాలిక ఉపశమనాన్ని అందించింది. [96] దక్షిణ ప్రాంతంలో ఉన్న ఈ అధిక వ్యవసాయ ఉత్పాదకతే ఆ సమయంలో ప్రపంచంలోనే అత్యధిక జనాభా సాంద్రతలు పెరగడానికి వీలు కల్పించింది. ఇది అక్కాడు‌కు సైనిక ఆధిక్యాన్ని ఇచ్చింది.

కిష్ రాజు రిముషు పేరు ఉన్న ఒక మ్యూరెక్సు సముద్రపు గవ్వ, సుమారు క్రీ.పూ. 2270, లూవ్రే, మధ్యధరా తీరం నుండి వర్తకం చేయబడింది, అక్కడ దీనిని కనానీయులు ఊదా రంగు రంగును తయారు చేయడానికి ఉపయోగించారు.

ఈ ప్రాంతంలో భూగర్భ జలమట్టం చాలా ఎక్కువగా ఉండేది. అక్టోబరు నుండి మార్చి వరకు టైగ్రిసు, యూఫ్రటీసు నదుల ఎగువ ప్రాంతాలలో శీతాకాలపు తుఫానుల ద్వారా మార్చి నుండి జూలై వరకు మంచు కరగడం ద్వారా క్రమం తప్పకుండా తిరిగి నిండేది. క్రీ.పూ. సుమారు 3,000 నుండి 2,600 వరకు స్థిరంగా ఉన్న వరద స్థాయిలు తగ్గడం ప్రారంభించాయి. అక్కాడియను కాలం నాటికి గతంలో నమోదు చేసిన దానికంటే అర మీటరు నుండి ఒక మీటరు తక్కువగా ఉన్నాయి. అయినప్పటికీ చదునైన భూభాగం, వాతావరణ అనిశ్చితుల కారణంగా నైలు నది విషయంలో కంటే వరదలు చాలా ఊహించలేనివిగా ఉండేవి; తీవ్రమైన వరదలు తరచుగా సంభవించేవిగా కనిపిస్తాయి. దీనికి నీటిపారుదల కాలువలు, పారుదల వ్యవస్థలను నిరంతరం నిర్వహించడం అవసరం. ఆగస్టు నుండి అక్టోబరు వరకు—ఆహార కొరత ఉన్న కాలంలో—నగర దేవాలయ అధికారుల నియంత్రణలో ఈ పని కోసం రైతులను రెజిమెంట్లలోకి నియమించేవారు. తద్వారా ఇది ఒక రకమైన నిరుద్యోగ ఉపశమనంగా పనిచేసింది. గ్వెండోలిను లీకు [97] ఇది కిష్ రాజు వద్ద సార్గాను అసలు ఉద్యోగం అని సూచించారు. ఇది ఆయనకు పెద్ద సంఖ్యలో ప్రజలను సమర్థవంతంగా నిర్వహించడంలో అనుభవాన్ని ఇచ్చింది; ఒక ఫలకం ఇలా చెబుతుంది, "సార్గాను, ఆ రాజు, ఆయనకు ఎన్లిలు ఏ ప్రత్యర్థినీ అనుమతించలేదు—5,400 మంది యోధులు ప్రతిరోజూ అతని ముందు భోజనం చేసేవారు".[98]

పంట కోత వసంతకాలం చివరలో పొడి వేసవి నెలలలో జరిగేది. వాయువ్యం నుండి వచ్చిన సంచార అమొరైటు‌లు తమ గొర్రెలు, మేకల మందలను పంట అవశేషాలను మేపడానికి తీసుకువచ్చేవారు. వాటికి నది, నీటిపారుదల కాలువల నుండి నీరు పెట్టేవారు. ఈ ప్రత్యేక హక్కు కోసం, వారు దేవాలయాలకు ఉన్ని, మాంసం, పాలు, జున్ను రూపంలో పన్ను చెల్లించాల్సి ఉండేది. ఆ దేవాలయాలు ఈ ఉత్పత్తులను అధికార యంత్రాంగానికి, పూజారులకు పంపిణీ చేసేవి. మంచి సంవత్సరాలలో అంతా సవ్యంగా జరిగేది. కానీ చెడు సంవత్సరాలలో శీతాకాలపు పచ్చిక బయళ్లు కొరతగా ఉన్నప్పుడు సంచార జాతులు తమ మందలను ధాన్యం పొలాలలో మేపడానికి ప్రయత్నించేవారు. దీనివలన రైతులతో ఘర్షణలు జరిగేవి. [99] సామ్రాజ్యం ఉత్తరం నుండి గోధుమలను దిగుమతి చేసుకోవడం ద్వారా దక్షిణ ప్రాంత ప్రజలకు సబ్సిడీ ఇవ్వడం ఈ సమస్యను తాత్కాలికంగా అధిగమించినట్లు అనిపించింది. ఇది ఈ ప్రాంతంలో ఆర్థిక పునరుద్ధరణకు, జనాభా పెరుగుదలకు దారితీసినట్లు కనిపిస్తుంది.

విదేశీ వాణిజ్యం

[మార్చు]
మెసొపొటేమియన్లకు విదేశీ భూములైన ఎలాం, మగను, దిల్మును, మర్హాషి, మెలుహాల స్థానం.

వారి ఆర్థిక, వ్యవసాయ విధానాల ఫలితంగా, సుమేరు, అకాడు వద్ద వ్యవసాయ ఉత్పత్తులు మిగులుగా ఉండేవి. కానీ మిగతా దాదాపు అన్నింటికీ కొరత ఉండేది. ముఖ్యంగా లోహ ఖనిజాలు, కలప, నిర్మాణ రాళ్లకు. వీటన్నింటినీ దిగుమతి చేసుకోవలసి వచ్చేది. అకాడియను రాజ్యం "వెండి పర్వతం" (బహుశా టారసు పర్వతాలు), లెబనాను‌లోని "దేవదారు వనాలు" మగను‌లోని రాగి నిక్షేపాల వరకు విస్తరించడానికి ప్రధాన కారణం, ఈ దిగుమతుల మీద నియంత్రణ సాధించాలనే లక్ష్యమే. ఒక పలక మీద, అసలు శాసనం పాత బాబిలోనియను కాలపు ప్రతిలో ఇలా వ్రాయబడి ఉంది:

"కిష్ రాజు అయిన సార్గాన్, సముద్రపు అంచు వరకు ఉన్న ముప్పై నాలుగు నగరాలపై జరిగిన యుద్ధాలలో విజయం సాధించి, వాటి గోడలను నాశనం చేశాడు. అతను మెలుహా నుండి వచ్చిన ఓడలను, మగన్ నుండి వచ్చిన ఓడలను మరియు దిల్మున్ నుండి వచ్చిన ఓడలను అగాడే రేవు వద్ద నిలిపాడు. రాజు సార్గాన్ దేవుడు దగాన్ ముందు సాష్టాంగపడి, అతనికి ప్రార్థన చేశాడు; మరియు అతను (దగాన్) అతనికి ఎగువ భూమిని, అంటే మారి, యార్ముతి మరియు ఎబ్లాను, దేవదారు అడవి వరకు మరియు వెండి పర్వతం వరకు ఇచ్చాడు." — అకాడ్ రాజు సార్గాన్ శాసనం (సుమారు క్రీ.పూ. 2270–2215) ప్రపంచ చరిత్ర: [100][101][102][103]

అక్కాడియను కాలంలో అంతర్జాతీయ వాణిజ్యం అభివృద్ధి చెందింది. సింధు-మెసొపొటేమియా సంబంధాలు కూడా విస్తరించినట్లు కనిపిస్తుంది: అక్కాడు పాలకుడైన సార్గాను (సుమారు క్రీ.పూ. 2300 లేదా 2250), మెలుహా ప్రాంతం గురించి స్పష్టంగా ప్రస్తావించిన మొదటి మెసొపొటేమియా పాలకుడు. ఈ ప్రాంతాన్ని సాధారణంగా బలూచిస్తాను లేదా సింధు ప్రాంతంగా అర్థం చేసుకుంటారు.[102]

సంస్కృతి

[మార్చు]

అక్కాడియను కళ

[మార్చు]
నారం-సిన్ యొక్క నసిరియా విజయ స్తంభం
నసిరియా స్తంభంపై కత్తి పట్టుకున్న సైనికుడు, నగ్న బందీలు, నారం-సిన్ కాలం నాటిది.[104]

కళలో, మునుపటి సుమేరియను కళను కొనసాగిస్తూనే, రాజవంశపు రాజుల మీద అధిక ప్రాధాన్యత ఇవ్వబడింది. వాస్తుశిల్పం చాలా తక్కువగా మిగిలి ఉంది. పెద్ద కళాఖండాలలో, ముద్రల వంటి చిన్న వాటిలో కూడా వాస్తవికత స్థాయి గణనీయంగా పెరిగింది.[105] అయితే ఆ ముద్రలు "క్రూరమైన సంఘర్షణ, ప్రమాదం, అనిశ్చితితో నిండిన ఒక భయంకరమైన ప్రపంచాన్ని చూపిస్తాయి. ఆ ప్రపంచంలో మానవుడు దూరంగా ఉన్న, భయంకరమైన దేవతల అర్థం చేసుకోలేని చర్యలకు నిస్సహాయంగా లోబడి ఉంటాడు. వారికి ఆయన సేవ చేయాలి కానీ ప్రేమించలేడు. ఈ గంభీరమైన భావన... మెసొపొటేమియా కళకు ఒక లక్షణంగా మిగిలిపోయింది..."[106]

అక్కాడియను శిల్పకళ దాని సున్నితత్వం, వాస్తవికతకు ప్రసిద్ధి చెందింది. ఇది మునుపటి సుమేరియను కళ కాలంతో పోలిస్తే స్పష్టమైన పురోగతిని చూపిస్తుంది.[107][108]

  • ది బాసెట్కి విగ్రహం, అక్కాడియన్ కళాత్మక వాస్తవికతకు మరో ఉదాహరణ
    ది బాసెట్కి విగ్రహం, అక్కాడియన్ కళాత్మక వాస్తవికతకు మరో ఉదాహరణ
  • ది మనిష్టుషు విగ్రహం
    ది మనిష్టుషు విగ్రహం
  • ఒక అక్కాడియన్ పాలకుడి విగ్రహం. అస్సూర్, ఇరాక్ నుండి, సుమారు క్రీ.పూ. 2300. పెర్గామన్ మ్యూజియం.
    ఒక అక్కాడియన్ పాలకుడి విగ్రహం. అస్సూర్, ఇరాక్ నుండి, సుమారు క్రీ.పూ. 2300. పెర్గామన్ మ్యూజియం.
  • నారం-సిన్ పేరుతో శాసనం ఉన్న భక్తుడి విగ్రహ శకలం: "శక్తివంతుడైన, నాలుగు ప్రాంతాల రాజు అయిన నారం-సిన్ జీవితం కోసం, అతని సహచరుడు, లేఖకుడు, గృహ నిర్వాహకుడైన షు'అస్తక్కల్ ఈ విగ్రహాన్ని ఎర్రా దేవుడికి అంకితం చేశాడు"[109]
    నారం-సిన్ పేరుతో శాసనం ఉన్న భక్తుడి విగ్రహ శకలం: "శక్తివంతుడైన, నాలుగు ప్రాంతాల రాజు అయిన నారం-సిన్ జీవితం కోసం, అతని సహచరుడు, లేఖకుడు, గృహ నిర్వాహకుడైన షు'అస్తక్కల్ ఈ విగ్రహాన్ని ఎర్రా దేవుడికి అంకితం చేశాడు"[109]

ముద్రలు

[మార్చు]

అక్కాడియన్లు దృశ్య కళలను భావజాలానికి ఒక సాధనంగా ఉపయోగించారు. వారు సాంప్రదాయ జంతు అలంకరణలను తిరిగి ఉపయోగించుకుంటూనే, వాటిని శాసనాల చుట్టూ అమర్చడం ద్వారా సిలిండరు ముద్రల కోసం ఒక కొత్త శైలిని అభివృద్ధి చేశారు. ఇవి తరచుగా నమూనాలో కేంద్ర భాగాలుగా మారాయి. చిత్రాలు కూడా మరింత శిల్పకళాత్మకంగా, సహజసిద్ధంగా మారాయి. ముఖ్యంగా అక్కాడియన్ల గొప్ప పురాణాలకు సంబంధించి కొత్త అంశాలు కూడా చేర్చబడ్డాయి.

  • "అడ్డా, లేఖకుడు" అనే శాసనం, విల్లు మరియు బాణంతో వేట దేవుడు, భుజాల నుండి ఆయుధాలు పైకి లేస్తున్న ఇష్తారు, ఉదయిస్తున్న సూర్య దేవుడు షమాషు, విధి పక్షి జు, కాళ్ళ మధ్య ఎద్దుతో నీటి దేవుడు ఇయా, కుడి చేయి పైకెత్తిన రెండు ముఖాల సహాయక దేవుడు ఉసిము. [110]
    "అడ్డా, లేఖకుడు" అనే శాసనం, విల్లు మరియు బాణంతో వేట దేవుడు, భుజాల నుండి ఆయుధాలు పైకి లేస్తున్న ఇష్తారు, ఉదయిస్తున్న సూర్య దేవుడు షమాషు, విధి పక్షి జు, కాళ్ళ మధ్య ఎద్దుతో నీటి దేవుడు ఇయా, కుడి చేయి పైకెత్తిన రెండు ముఖాల సహాయక దేవుడు ఉసిము. [110]
  • వ్యవసాయ దృశ్యాన్ని వర్ణించే అక్కాడియన్ ముద్ర. లూవ్రే మ్యూజియం
    వ్యవసాయ దృశ్యాన్ని వర్ణించే అక్కాడియన్ ముద్ర. లూవ్రే మ్యూజియం
  • వేసవి దేవుడు, డుముజి. లూవ్రే మ్యూజియం
    వేసవి దేవుడు, డుముజి. లూవ్రే మ్యూజియం
  • ఇయా నీటి గేదెతో కుస్తీ పడుతున్నాడు. ఎద్దు-మానవుడు ఎంకిడు సింహంతో పోరాడుతున్నాడు.
    ఇయా నీటి గేదెతో కుస్తీ పడుతున్నాడు. ఎద్దు-మానవుడు ఎంకిడు సింహంతో పోరాడుతున్నాడు.

భాష

[మార్చు]

క్రీ.పూ. 3వ సహస్రాబ్దిలో, సుమేరియన్లు, అక్కాడియన్ల మధ్య చాలా సన్నిహిత సాంస్కృతిక సహజీవనం అభివృద్ధి చెందింది. ఇందులో విస్తృతమైన ద్విభాషావాదం కూడా ఉంది. [111]అక్కాడియను ‌సుమేరియను భాష ప్రభావం ( దీనికి విరుద్ధంగా) అన్ని రంగాలలో స్పష్టంగా కనిపిస్తుంది. భారీ స్థాయిలో పదజాలం స్వీకరించడం నుండి, వాక్యనిర్మాణ, రూపనిర్మాణ, ధ్వనిశాస్త్ర సారూప్యత వరకు ఇది విస్తరించి ఉంది.[111] ఇది మేధావులు క్రీ.పూ. మూడవ సహస్రాబ్దంలో సుమేరియను, అక్కాడియను భాషలను ఒక భాషా కూటమిగా పేర్కొనడానికి దారితీసింది.[111]

క్రీ.పూ. 2000 సంవత్సరం ప్రాంతంలో అక్కాడియను భాష క్రమంగా సుమేరియను భాష స్థానంలో వాడుక భాషగా మారింది. (ఖచ్చితమైన కాల నిర్ణయం మీద చర్చ జరుగుతోంది). [112] కానీ మెసొపొటేమియాలో సా.శ. 1వ శతాబ్దం వరకు సుమేరియను భాష పవిత్ర, ఆచార, సాహిత్య, శాస్త్రీయ భాషగా ఉపయోగించబడుతూనే ఉంది.[113][114]

కవయిత్రి-పూజారిణి ఎన్హెడుఅన్నా

[మార్చు]
క్రీ.పూ. 2300 ప్రాంతంలో అక్కాడ్ రాజు సార్గాను కుమార్తె అయిన ఎన్హెడుఅన్నా

అక్కాడియను కాలంలో సుమేరియను సాహిత్యం గొప్పగా అభివృద్ధి చెందింది. క్రీ.పూ. 2285–2250 ప్రాంతంలో జీవించిన, ఊర్‌లోని సిన్ దేవాలయంలోని "నన్నా [సుమేరియను చంద్ర దేవుడు] భార్య (సుమేరియను 'డామ్' = ప్రధాన పూజారిణి), సార్గాను కుమార్తె" అయిన ఎన్హెడుఅన్నా[115] చరిత్రలో పేరు తెలిసిన మొదటి కవయిత్రి. ఆమెకు తెలిసిన రచనలలో ఇనన్నా దేవత మీద రాసిన స్తోత్రాలు, 'ది ఎగ్జాల్టేషను ఆఫ్ ఇనన్నా', 'ఇన్-నిన్ సా-గుర్-రా' ఉన్నాయి. మూడవ రచన, 'టెంపులు హిమ్సు', అనేది నిర్దిష్ట స్తోత్రాల సమాహారం. ఇది దేవాలయాలను, వాటిలో కొలువైన దేవతలను ఉద్దేశించి ఉంటుంది. ఈ కవయిత్రి రచనలు ముఖ్యమైనవి. ఎందుకంటే అవి మూడవ పురుషోత్తమంతో ప్రారంభమైనప్పటికీ కవయిత్రి మొదటి పురుషోత్తమ స్వరానికి మారుతాయి. అవి క్యూనిఫాం లిపి వాడకంలో ఒక ముఖ్యమైన అభివృద్ధిని సూచిస్తాయి. కవయిత్రిగా, రాకుమారిగా, పూజారిణిగా, ఆమె విలియం డబ్ల్యూ. హాలో అభిప్రాయం ప్రకారం "ఆమె తన మూడు పాత్రలలోనూ రాబోయే అనేక శతాబ్దాల పాటు ప్రమాణాలను నెలకొల్పిన వ్యక్తి."[116]

'ది ఎగ్జాల్టేషన్ ఆఫ్ ఇనన్నా'లో,

ఎన్హెడుఅన్నా ఇనన్నాను యుద్ధ దేవతగా మానవాళిని శిక్షించే దేవతగా చిత్రీకరించింది. ఆమె తద్వారా యుద్ధోన్మాద అకాడియను ఇష్తారు లక్షణాలను, సౌమ్యురాలైన సుమేరియను ప్రేమ, సంతానోత్పత్తి దేవత లక్షణాలతో ఏకం చేస్తుంది. ఆమె ఇనన్నను ఒక గొప్ప తుఫాను పక్షితో పోలుస్తుంది. అది చిన్న దేవతలపైకి దూకి, ఆశ్చర్యపోయిన గబ్బిలాల వలె వాటిని చెల్లాచెదురుగా ఎగిరిపోయేలా చేస్తుంది. ఆ తర్వాత, బహుశా ఈ స్తోత్రంలోని అత్యంత ఆసక్తికరమైన భాగంలో ఎన్హెడుఅన్నా స్వయంగా ప్రథమ పురుషలో ముందుకు వచ్చి తన గత వైభవాలను వివరిస్తుంది. తద్వారా తన విశ్వసనీయతను స్థాపించుకుంటుంది. తన ప్రస్తుత దుస్థితిని వివరిస్తుంది. ఆమెను ఊర్, ఉరుక్ నగరాలలోని దేవాలయం నుండి ప్రధాన పూజారిణిగా బహిష్కరించి గడ్డి మైదానాలకు బహిష్కరించారు. ఉరుక్ నగరం, పాలకుడు లుగలన్నే ఆధ్వర్యంలో సార్గాను‌కు వ్యతిరేకంగా తిరుగుబాటు చేసినందున, ఆమె తన కోసం మధ్యవర్తిత్వం వహించమని చంద్ర దేవుడైన నన్నాను వేడుకుంటుంది. తిరుగుబాటుదారుడైన లుగలన్నే, ప్రాచీన ప్రపంచంలోని గొప్ప దేవాలయాలలో ఒకటైన ఎన్న దేవాలయాన్ని కూడా ధ్వంసం చేసి ఆ తర్వాత తన బావమరిది భార్యపై లైంగిక వేధింపులకు పాల్పడ్డాడు.

అక్కాడియన్ ముద్రపై దేవత ఇష్తారు, క్రీ.పూ. 2350–2150

తరువాతి మెసొపొటేమియా నాగరికతలలో అక్కాడు రాజులు పురాణ పురుషులుగా ప్రసిద్ధి చెందారు. సార్గాను ఒక బలమైన, తెలివైన నాయకుడికి ప్రతీకగా భావించబడ్డాడు. ఆయన మనవడు నారం-సిన్ తన రాజ్యం మీద వినాశనాన్ని తెచ్చిన దుర్మార్గుడు, భక్తిహీనుడైన నాయకుడిగా (హాన్స్ గుస్తావు గ్యూటరు‌బాకు విశ్లేషణలో 'అశుభ పాలకుడు') పరిగణించబడ్డాడు.[117][118]

సాంకేతికత

[మార్చు]

ఆ కాలానికి చెందిన ఒక ఫలకం మీద ఇలా వ్రాయబడి ఉంది. "(అతి ప్రాచీన కాలం నుండి) ఎవరూ సీసంతో విగ్రహం చేయలేదు, . కానీ కిష్ రాజు అయిన రిముషు, తన విగ్రహాన్ని సీసంతో చేయించుకున్నాడు. అది ఎన్లిలు ముందు నిలబడి ఉండేది; అది దేవతల ఇదుకు తన (రిముషు) సద్గుణాలను వినిపించేది". లాస్టు వాక్సు పద్ధతిలో పోత పోయబడిన రాగి బాసెట్కి విగ్రహం, అకాడియను కాలంలో చేతివృత్తి నిపుణులు సాధించిన ఉన్నత స్థాయి నైపుణ్యానికి నిదర్శనం.[44]

మూలాలు

[మార్చు]
  1. ↑ Kirby, Mayson (2018). History of Civilizations. EDTECH. p. 116. ISBN 978-1-83947-277-0.
  2. ↑
    Sumerian: Agade
  3. ↑ F Leo Oppenhiem – Ancient Mesopotamia
  4. ↑ Liverani (1993), p. 3. "The factual criticism is that empires existed even before Akkad: or more properly that the term and concept of 'empire' has been recently applied (on not worse grounds than in the case of Akkad) to other older cases, from the Uruk of the late-Uruk period to the Ebla of the royal archives, to the very state formations of the Sumerian south in the period called in fact 'proto-imperial'. In no case is the Akkad empire an absolute novelty [...] 'Akkad the first empire' is therefore subject to criticism not only as for the adjective 'first' but especially as for the noun 'empire'.
  5. ↑ Wall-Romana, Christophe (1990). "An Areal Location of Agade". Journal of Near Eastern Studies. 49 (3): 205–245. doi:10.1086/373442. JSTOR 546244. S2CID 161165836.
  6. ↑ Weiss, Harvey (1975), "Kish, Akkad and Agade", Journal of the American Oriental Society, 95 (3): 434–453, doi:10.2307/599355, JSTOR 599355
  7. ↑ [1] I.J. Gelb, "Sargon Texts from the Diyala Region", Materials for the Assyrian Dictionary, vol. 1, Chicago, 1961
  8. ↑ M. Molina, "Sargonic Cuneiform Tablets in the Real Academia de la Historia : The Carl L. Lippmann Collection", Real Academia de la Historia, 2014 ISBN 978-8415069713
  9. ↑ Markina, Ekaterina, "Akkadian of the Me-ság Archive", in Babel und Bibel 6, edited by Leonid E. Kogan, N. Koslova, S. Loesov and S. Tishchenko, University Park, US: Penn State University Press, pp. 169–188, 2012
  10. ↑ Susan Jane Bridges, The Mesag Archive: A Study of Sargonic Society and Economy, Yale University Dissertation, 1981
  11. ↑ Robson, Eleanor, and Gábor Zólyomi, "Mesag reports a murder: cuneiform tablets in the collections of Norwich Castle Museum and Cambridge University Library", Iraq 76, pp. 189–203, 2014
  12. ↑ Visicato, Giuseppe, "The Sargonic Archive of Tell El-Suleimah", Journal of Cuneiform Studies, vol. 51, pp. 17–30, 1999
  13. ↑ Foster, Benjamin R., "The Sargonic Victory Stele from Telloh", Iraq, vol. 47, pp. 15–30, 1985
  14. ↑ 14.0 14.1 14.2 Douglas R. Frayne, The Sargonic and Gutian Periods (2334–2113), University of Toronto Press, 1993, ISBN 0-8020-0593-4
  15. ↑ Eppihimer, Melissa, "Assembling King and State: The Statues of Manishtushu and the Consolidation of Akkadian Kingship", American Journal of Archaeology, vol. 114, no. 3, pp. 365–80, 2010
  16. ↑ Lambert, Wilfred G., "Babylon: Origins". Babylon: Wissenskultur in Orient und Okzident", edited by Eva Cancik-Kirschbaum, Margarete van Ess and Joachim Marzahn, Berlin, Boston: De Gruyter, pp. 71–76, 2011
  17. ↑ Buccellati, Giorgio; Kelly-Buccellati, Marilyn (2002). "Tar'am-Agade, Daughter of Naram-Sin, at Urkesh" (PDF). In Al-Gailani Werr, Lamia (ed.). Of Pots and Plans. Papers on the Archaeology and History of Mesopotamia and Syria presented to David Oates in Honour of his 75th Birthday. London: Nabu. pp. 11–31. ISBN 978-1897750629.
  18. ↑ Mallowan, M. E. L. (1936). "The Bronze Head of the Akkadian Period from Nineveh". Iraq. 3 (1): 104–110. doi:10.2307/4241589. JSTOR 4241589. S2CID 130446624.
  19. ↑ Kidner, Frank L.; Bucur, Maria; Mathisen, Ralph; McKee, Sally; Weeks, Theodore R. (2007). Making Europe: People, Politics, and Culture (in ఇంగ్లీష్). Cengage Learning. p. 15. ISBN 978-0-618-00479-9.
  20. ↑ Westenholz, Joan Goodnick, "Heroes of Akkad", Journal of the American Oriental Society, vol. 103, no. 1, pp. 327–36, 1983
  21. ↑ Tinney, Steve, "A New Look at Naram-Sin and the ‘Great Rebellion’", Journal of Cuneiform Studies, vol. 47, pp. 1–14, 1995
  22. ↑ Michalowski, Piotr, "New Sources Concerning the Reign of Naram-Sin", Journal of Cuneiform Studies, vol. 32, no. 4, pp. 233–46, 1980
  23. ↑ Westenholz, Joan Goodnick, "Naram-Sin and the Enemy Hordes": The “Cuthean Legend” of Naram-Sin", Legends of the Kings of Akkade: The Texts, University Park, USA: Penn State University Press, pp. 263–368, 1997
  24. ↑ "The Electronic Text Corpus of Sumerian Literature".
  25. ↑ Cooper, Jerrold S., The Curse of Agade., The Johns Hopkins University Press: Baltimore/London, 1983
  26. ↑ Jacobsen, Thorkild, The Harps that Once .... Sumerian Poetry in Translation. Yale University Press: New Haven/London, 1987
  27. ↑ Lenzi, Alan, "Legends of Akkadian Kings", in An Introduction to Akkadian Literature: Contexts and Content, University Park, US: Penn State University Press, pp. 123–132, 2019
  28. ↑ E. A. Speiver, "Akkadian Myths and Epics", in Ancient Near Eastern Texts Relating to the Old Testament with Supplement, edited by James B. Pritchard, Princeton: Princeton University Press, pp. 60–119, 1955
  29. ↑ Albright, W. F., "A Babylonian Geographical Treatise on Sargon of Akkad's Empire", Journal of the American Oriental Society, vol. 45, pp. 193–245, 1925
  30. ↑ Al-Rawi, F. N. H. “Tablets from the Sippar Library. I. The ‘Weidner Chronicle’: A Supposititious Royal Letter Concerning a Vision.” Iraq, vol. 52, pp. 1–13, 1990
  31. ↑ [2] Augusta McMahon, "Nippur V. The Early Dynastic to Akkadian Transition: The Area WF Sounding at Nippur", Oriental Institute Publications 129, Chicago: The Oriental Institute, 2006 ISBN 1-885923-38-4
  32. ↑ Foster, Benjamin R., "Archives and Record-keeping in Sargonic Mesopotamia", ZAVA, vol. 72, no. 1, pp. 1–27, 1982
  33. ↑ [3] M. Molina, "The palace of Adab during the Sargonic period", D. Wicke (ed.), Der Palast im antiken und islamischen Orient, Colloquien der Deutschen Orient-Gesellschaft 9, Wiesbaden: Harrassowitz, pp. 151–20, 2019
  34. ↑ Margueron, Jean-Claude, "The Kingdom of Mari", In Crawford, Harriet (ed.). The Sumerian World. Translated by Crawford, Harriet. Routledge, 2013 ISBN 978-1-136-21912-2
  35. ↑ Freedman, Nadezhda, "The Nuzi Ebla", The Biblical Archaeologist, 40 (1), pp. 32–33, 1977
  36. ↑ Archi, Alfonso, "Ebla and Its Archives: Texts, History, and Society", Walter de Gruyter, 2015 ISBN 978-1-61451-788-7
  37. ↑ Gibson, McGuire, "A Re-Evaluation of the Akkad Period in the Diyala Region on the Basis of Recent Excavations at Nippur and in the Hamrin", American Journal of Archaeology, vol. 86, no. 4, pp. 531–38, 1982
  38. ↑ J. Oates (2004), pp. 5–8. "Following the destruction of the city sometime in the twenty-third century BC, Nagar was rebuilt by officials of the Akkadian Dynasty as a major centre of their provincial administration, a fact clearly attested in the cuneiform documents from this site."
  39. ↑ Oates, David; Oates, Joan (1989). "Akkadian Buildings at Tell Brak". Iraq. 51: 193–211. doi:10.2307/4200303. JSTOR 4200303. S2CID 162449952.
  40. ↑ Schrakamp, Ingo (2013). "అక్కాడ్ యొక్క సార్గాన్ మరియు అతని రాజవంశం". In Bagnall, Roger S. (ed.). ప్రాచీన చరిత్ర ఎన్‌సైక్లోపీడియా. చికాగో: బ్లాక్‌వెల్. pp. 6045–6047. doi:10.1002/9781444338386.wbeah24182. ISBN 9781444338386.
  41. ↑ Pruß, Alexander (2004), "కాలక్రమ కాలాలపై వ్యాఖ్యలు", in Lebeau, Marc; Sauvage, Martin (eds.), ప్రాక్-శాస్త్రీయ ఎగువ మెసొపొటేమియా అట్లాస్, సుబార్టు, vol. 13, pp. 7–21, ISBN 978-2503991207
  42. ↑ und Recht in Mesopotamien. Festschrift fü r Claus Wilcke. OBC 14. Wiesbaden, 267–29, 2003
  43. ↑ Thomas, Ariane. "The Akkadian Royal Image: On a Seated Statue of Manishtushu" Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie, vol. 105, no. 1-2, 2015, pp. 86–117
  44. ↑ 44.0 44.1 van de Mieroop, M. (2007). A History of the Ancient Near East, ca. 3000–323 BC. Malden: Blackwell. ISBN 978-0-631-22552-2.
  45. ↑ 45.0 45.1 Foster, Benjamin R. (2015). The Age of Agade: Inventing Empire in Ancient Mesopotamia (in ఇంగ్లీష్). Routledge. p. 3. ISBN 9781317415527.
  46. ↑ Nigro, Lorenzo (1998). "The Two Steles of Sargon: Iconology and Visual Propaganda at the Beginning of Royal Akkadian Relief". Iraq. 60. British Institute for the Study of Iraq: 92. doi:10.2307/4200454. hdl:11573/109737. JSTOR 4200454. S2CID 193050892.
  47. ↑ 47.0 47.1 Nigro, Lorenzo (1998). "The Two Steles of Sargon: Iconology and Visual Propaganda at the Beginning of Royal Akkadian Relief". Iraq. 60. British Institute for the Study of Iraq: 93–94. doi:10.2307/4200454. hdl:11573/109737. JSTOR 4200454. S2CID 193050892.
  48. ↑ 48.0 48.1 Georges Roux (1996), Ancient Iraq (3rd Edition)(Penguin Harmondsworth)
  49. ↑ Stiebing, H. William Jr. (2009). Ancient Near Eastern History and Culture. Pearson Longman; University of New Orleans. p. 69.
  50. ↑ సార్గాన్, doi:10.1163/1574-9347_bnp_e1101500
  51. ↑ Samuel Noah Kramer, The Sumerians, Chicago University Press, 1971, ISBN 0-226-45238-7
  52. ↑ Stiebing, H. William Jr. (2009). Ancient Near Eastern History and Culture. Pearson Longman; University of New Orleans. p. 70.
  53. ↑ Potts, D. T. (1999). The Archaeology of Elam: Formation and Transformation of an Ancient Iranian State (in ఇంగ్లీష్). Cambridge University Press. p. 104. ISBN 9780521564960.
  54. ↑ Harper, Prudence O. (1992). Royal City of Susa: Ancient Near Eastern Treasures in the Louvre (in ఇంగ్లీష్). Metropolitan Museum of Art. pp. 162–163.
  55. ↑ Nigro, Lorenzo (1998). "The Two Steles of Sargon: Iconology and Visual Propaganda at the Beginning of Royal Akkadian Relief". Iraq. 60. British Institute for the Study of Iraq: 85–102. doi:10.2307/4200454. hdl:11573/109737. JSTOR 4200454. S2CID 193050892.
  56. ↑ Stiebing, H. William Jr. (2009). Ancient Near Eastern History and Culture. Pearson Longman; University of New Orleans. p. 71.
  57. ↑ "Musée du Louvre-Lens – Portail documentaire – Stèle de victoire du roi Rimush (?)". ressources.louvrelens.fr (in ఫ్రెంచ్).
  58. ↑ 58.0 58.1 58.2 Hamblin, William J. (2006). Warfare in the Ancient Near East to 1600 BC: Holy Warriors at the Dawn of History (in ఇంగ్లీష్). Routledge. pp. 93–94. ISBN 978-1-134-52062-6.
  59. ↑ Crowe, D. (2014). War Crimes, Genocide, and Justice: A Global History (in ఇంగ్లీష్). Springer. p. 10. ISBN 978-1-137-03701-5.
  60. ↑ 60.0 60.1 Stiebing, H. William Jr. (2009). Ancient Near Eastern History and Culture. Pearson Longman. p. 74. ISBN 978-0-321-42297-2.
  61. ↑ [4] Piotr Michalowski, "The Mortal Kings of Ur: A Short Century of Divine Rule in Ancient Mesopotamia", in Religion and Power: Divine Kingship in the Ancient World and Beyond – Nicole Brisch ed., pp. 33–45, Oriental Institute Seminars 4, Chicago: The Oriental Institute, 2012 ISBN 978-1-885923-55-4
  62. ↑ Tinney, Steve (1995). "A New Look at Naram-Sin and the Great Rebellion". Journal of Cuneiform Studies. 47: 1–14. doi:10.2307/1359810. JSTOR 1359810. S2CID 163629316.
  63. ↑ Otto, Adelheid (2006). "Archaeological Perspectives on the Localization of Naram-Sin's Armanum". Journal of Cuneiform Studies. 58: 1–26. doi:10.1086/JCS40025220. S2CID 163490130.
  64. ↑ "Sumerian Dictionary". oracc.iaas.upenn.edu. Archived from the original on 1 March 2020. Retrieved 3 April 2020.
  65. ↑ 65.0 65.1 Radau, Hugo (2005). Early Babylonian History: Down to the End of the Fourth Dynasty of Ur (in ఇంగ్లీష్). Wipf and Stock Publishers. pp. 6–7. ISBN 978-1-59752-381-3.
  66. ↑ Woolley, Leonard (1938). The Summerians. p. 83.
  67. ↑ The Art Of Ancient Mesopotamia ( Art Ebook). p. 53.
  68. ↑ "CDLI-Archival View RT 165". cdli.ucla.edu.
  69. ↑ The Cambridge Ancient History. Cambridge University Press. 1971. p. 436. ISBN 9780521077910.
  70. ↑ Álvarez-Mon, Javier; Basello, Gian Pietro; Wicks, Yasmina (2018). The Elamite World (in ఇంగ్లీష్). Routledge. p. 254. ISBN 978-1-317-32983-1.
  71. ↑ The Cambridge Ancient History. Cambridge University Press. 1971. p. 998. ISBN 9780521077910.
  72. ↑ 72.0 72.1 Zettler (2003), pp. 24–25.
  73. ↑ Kraus, Nicholas, "The Weapon of Blood: Politics and Intrigue at the Decline of Akkad", Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie, vol. 108, no. 1, పుటలు 1–9, 2018
  74. ↑ Badamchi, Hossein, "The Burden of Proof in Neo-Sumerian Law: A New Look at the Gutian Period in Codex Ur-Namma", Journal of Near Eastern Studies 84.2, pp. 315-332, 2025
  75. ↑ search_results.php?SearchMode=Text&requestFrom=Search&DatesReferenced=dudu "CDLI-Found Texts". cdli.ucla.edu. {{cite web}}: Check |url= value (help)
  76. ↑ "Cylinder Seal with King or God and Vanquished Lion". The Walters Art Museum.
  77. ↑ Norman Yoffee, "The Collapse of Ancient Mesopotamian States and Civilization", in The Collapse of Ancient States and Civilizations, ed. Norman Yoffee and George L. Cowgill, University of Arizona Press, 1991
  78. ↑ Richard A. Kerr (1998). "Sea-Floor Dust Shows Drought Felled Akkadian Empire". Science. 279 (5349): 325–326. Bibcode:1998Sci...279..325K. doi:10.1126/science.279.5349.325. S2CID 140563513.
  79. ↑ 79.0 79.1 79.2 Weiss, H; et al. (1993). "The Genesis and Collapse of Third Millennium North Mesopotamian Civilization". Science. 261 (5124): 995–1004. Bibcode:1993Sci...261..995W. doi:10.1126/science.261.5124.995. PMID 17739617. S2CID 31745857.
  80. ↑ Wiener, Malcolm H. (2014). "The Interaction of Climate Change and Agency in the Collapse of Civilizations ca. 2300–2000 BC". Radiocarbon. 56 (4): S1–S16. Bibcode:2014Radcb..56S...1W. CiteSeerX 10.1.1.692.2170. doi:10.2458/azu_rc.56.18325. S2CID 128775473.
  81. ↑ de Menocal, P.B. (30 జూన్ 2000). "టిగ్రిస్-యూఫ్రటీస్ ప్రవాహంపై ఉత్తర అట్లాంటిక్ ప్రభావం". అంతర్జాతీయ వాతావరణ శాస్త్ర పత్రిక (8). Bibcode:2000IJCli..20..853C. doi:10.1002/1097-0088(20000630)20:8<853::AID-JOC497>3.0.CO;2-M. {{cite journal}}: Unknown parameter |పుటలు= ignored (help); Unknown parameter |సంపుటి= ignored (help)
  82. ↑ కుక్‌సన్, ఎవాంజెలిన్; హిల్, డేనియల్ జె.; లారెన్స్, డాన్ (2019-06-01). "అక్కాడియన్ సామ్రాజ్యం పతనం సమయంలో దీర్ఘకాలిక వాతావరణ మార్పుల ప్రభావాలు". పురావస్తు శాస్త్ర పత్రిక (in ఇంగ్లీష్). 106: 1–9. Bibcode:2019JArSc.106....1C. doi:10.1016/j.jas.2019.03.009. ISSN 0305-4403. S2CID 133772098. Archived from the original on 2 మే 2019.
  83. ↑ "Cylinder Seal of Ibni-Sharrum". Louvre Museum.
  84. ↑ "Site officiel du musée du Louvre". cartelfr.louvre.fr.
  85. ↑ Brown, Brian A.; Feldman, Marian H. (2013). Critical Approaches to Ancient Near Eastern Art (in ఇంగ్లీష్). Walter de Gruyter. p. 187. ISBN 9781614510352.
  86. ↑ Christie, Peter (2008) The Curse of Akkad: Climate upheavals that rocked human history, Annick Press, pp. 31–48
  87. ↑ deMenocal, Peter B. (2001). "Cultural responses to climate change during the late Holocene" (PDF). Science. 292 (5517): 667–673. Bibcode:2001Sci...292..667D. doi:10.1126/science.1059827. PMID 11303088. S2CID 18642937.
  88. ↑ "Climate change and the collapse of the Akkadian empire: Evidence from the deep sea" Geology 28(4), April 2000.
  89. ↑ Zettler (2003), pp. 18–21.
  90. ↑ J. Oates (2004), p. 11–13. "A French soil-micromorphologist, Marie-Agnès Courty, a leading figure in assessing the evidence for this 'event', has now identified at Brak the earliest clearly dated Near Eastern soil 'signal' in a level unquestionably preceding the construction of Naram-Sin's Palace, that is, well before the collapse of the Akkadian Empire (see Courty 2001 and associated bibliography)."
  91. ↑ Watanabe, Takaaki K.; Watanabe, Tsuyoshi; Yamazaki, Atsuko; Pfeiffer, Miriam (2019). "Oman corals suggest that a stronger winter shamal season caused the Akkadian Empire (Mesopotamia) collapse" (PDF). Geology. 47 (12). GeoScienceWorld: 1141–1145. Bibcode:2019Geo....47.1141W. doi:10.1130/G46604.1. S2CID 204781389.
  92. ↑ "Strong winter dust storms may have caused the collapse of the Akkadian Empire". Hokkaido University (Press release). 24 October 2019.
  93. ↑ Leick, Gwendolyn (2001) "Mesopotamia: Invention of the City" (Penguin Books)
  94. ↑ [5] Archived 10 అక్టోబరు 2017 at the Wayback Machine Tar'am-Agade, Daughter of Naram-Sin, at Urkesh, Buccellati, Giorgio and Marilyn Kelly-Buccellati, in of Pots and Plans. Papers on the Archaeology and History of Mesopotamia and Syria presented to David Oates in Honour of his 75th Birthday, London: Nabu Publications, 2002
  95. ↑ J. Oates (2004), p. 10.
  96. ↑ Thompson, William J. (2003), "Complexity, Diminishing Marginal Returns and Serial Mesopotamian Fragmentation," Journal of World Systems Research
  97. ↑ Leick Gwendolyn (2003), "Mesopotamia: The invention of the city" (Penguin)
  98. ↑ Kramer 1963:324, quoted in Charles Keith Maisels, The Emergence of Civilization ch. "The institutions of urbanism", 1990:179.
  99. ↑ Bourke, Stephen (2008). The Middle East: the cradle of civilization revealed. Thames & Hudson. p. 89. ISBN 9780500251478.
  100. ↑ Ray, Himanshu Prabha (2003). The Archaeology of Seafaring in Ancient South Asia (in ఇంగ్లీష్). Cambridge University Press. p. 85. ISBN 9780521011099.
  101. ↑ "The Indus Civilization and Dilmun, the Sumerian Paradise Land". www.penn.museum.
  102. ↑ 102.0 102.1 Reade, Julian E. (2008). The Indus-Mesopotamia relationship reconsidered (Gs Elisabeth During Caspers) (in ఇంగ్లీష్). Archaeopress. pp. 14–17. ISBN 978-1-4073-0312-3.
  103. ↑ Stein, Stephen K. (2017). The Sea in World History: Exploration, Travel, and Trade [2 volumes] (in ఇంగ్లీష్). ABC-CLIO. p. 38. ISBN 9781440835513.
  104. ↑ McKeon, John F. X. (1970). "An Akkadian Victory Stele". Boston Museum Bulletin. 68 (354): 239. ISSN 0006-7997. JSTOR 4171539.
  105. ↑ Frankfort, Henri (1970). The art and architecture of the ancient Orient (4th rev. impression with additional bibliography ed.). Penguin Books (now Yale History of Art). pp. 83–91. ISBN 0-14-056107-2.
  106. ↑ Frankfort 1970, p. 71.
  107. ↑ Art of the First Cities: The Third Millennium B.C. from the Mediterranean to the Indus (in ఇంగ్లీష్). Metropolitan Museum of Art. 2003. pp. 204–205. ISBN 978-1-58839-043-1.
  108. ↑ McKeon, John F. X. (1970). "An Akkadian Victory Stele". Boston Museum Bulletin. 68 (354): 226–243. JSTOR 4171539.
  109. ↑ "Site officiel du musée du Louvre". cartelfr.louvre.fr.
  110. ↑ "The Adda Seal". British Museum.
  111. ↑ 111.0 111.1 111.2 Deutscher, Guy (2007). Syntactic Change in Akkadian: The Evolution of Sentential Complementation. Oxford University Press US. pp. 20–21. ISBN 978-0-19-953222-3.
  112. ↑ [6], Christopher Woods, "Bilingualism, Scribal Learning, and the Death of Sumerian", in S.L. Sanders (ed) Margins of Writing, Origins of Culture, pp. 91–120, Oriental Institute Seminars 2, Chicago: The Oriental Institute, 2007 ISBN 1-885923-39-2
  113. ↑ Cooper, J. S., "Sumerian and Akkadian in Sumer and Akkad", Orientalia, n.s., 42, pp. 239–46, 1973
  114. ↑ [7], Piotr Michalowski, "The Lives of the Sumerian Language", in S.L. Sanders (ed) Margins of Writing, Origins of Culture, pp. 163–190, Oriental Institute Seminars 2, Chicago: The Oriental Institute, 2007 ISBN 1-885923-39-2
  115. ↑ Winter, Irene J. (1987), "Women in Public: The Disk of Enheduanna, The Beginning of the Office of En-Priestess, the Weight of the Visual Evidence". La Femme dans le Proche-Orient Antique. (Paris: Editions Recherche sur les Civilisations)
  116. ↑ Enheduanna, The Exaltation of Inanna. Translated by William W. Hallo and J. J. A. Van Dijk, Ams Pr Inc, 1979, ISBN 0-404-60263-0
  117. ↑ Jerrold S. Cooper, "Paradigm and Propaganda: The Dynasty of Akkade in the 21st Century", in Liverani, Mario, ed. Akkad: The First World Empire: Structure, Ideology Traditions, Padova: Sargon srl, 1993 ISBN 978-8-81120-468-8
  118. ↑ Bill T. Arnold, "The Weidner Chronicle and the Idea of ​​History in Israel and Mesopotamia"; in Faith, Tradition, and History: Old Testament Historiography in Its Near Eastern Context; Millard, Hoffmeier & Baker, eds.; Winona Lake, Indiana: Eisenbrauns, 1994; ISBN 0-931464-82-X; p. 138.
"https://te.wikipedia.org/w/index.php?title=అకాడియన్_సామ్రాజ్యం&oldid=4765759" నుండి వెలికితీశారు