అనువర్తిత ప్రవర్తనా విశ్లేషణ
అనువర్తిత ప్రవర్తనా విశ్లేషణ (Applied Behavior Analysis - ABA), దీనిని బిహేవియరల్ ఇంజనీరింగ్ అని కూడా పిలుస్తారు. [1] ఇది మానవ లేదా జంతువుల ప్రవర్తనను మార్చడానికి రెస్పాండెంట్, ఆపరేంట్ కండిషనింగ్ సూత్రాలను ఉపయోగించే ఒక మనస్తత్వ శాస్త్ర విభాగం. ప్రవర్తనా విశ్లేషణలో ABA అనేది ఒక అనువర్తిత రూపం. ఈ శాస్త్రంలో మరో రెండు ముఖ్య భాగాలు ఉన్నాయి: ఒకటి రాడికల్ బిహేవియరిజం (దీనిని విజ్ఞాన శాస్త్ర తత్వశాస్త్రం అంటారు), రెండవది ప్రయోగాత్మక ప్రవర్తనా విశ్లేషణ, ఇది ప్రాథమిక పరిశోధనలపై దృష్టి పెడుతుంది. [2]
పూర్వం దీనిని 'బిహేవియర్ మోడిఫికేషన్' (behavior modification) అని పిలిచేవారు, అయితే ఆ పద్ధతి ప్రవర్తన-పర్యావరణ పరస్పర సంబంధాలను స్పష్టం చేయకుండానే మార్పులను సూచించేది. అందుకే ఇప్పుడు 'అప్లైడ్ బిహేవియర్ అనాలిసిస్' అనే పదం వాడుకలోకి వచ్చింది. [3]ABA పద్ధతిలో మొదట ప్రవర్తనకు, పర్యావరణానికి మధ్య ఉన్న క్రియాశీల సంబంధాన్ని అంచనా వేస్తారు (దీనిని ఫంక్షనల్ బిహేవియర్ అసెస్మెంట్ అంటారు). ఆ తర్వాతే ప్రవర్తనలో మార్పులు తీసుకువస్తారు.
ABA ఎక్కువగా ఆటిజం చికిత్సతో ముడిపడి ఉన్నప్పటికీ, దీనిని జంతువుల ప్రవర్తన, మాదకద్రవ్యాల అలవాట్లను మార్చడం (substance abuse), సంస్థలలో ఉద్యోగుల ప్రవర్తనా నిర్వహణ (organizational behavior management), పాఠశాల తరగతి గదుల నిర్వహణ వంటి అనేక ఇతర రంగాలలో కూడా ఉపయోగిస్తారు.[4]
నిర్వచనం
[మార్చు]ABA అనేది ప్రవర్తనలో అర్థవంతమైన మార్పులు తీసుకువచ్చే ప్రక్రియలను అభివృద్ధి చేసే ఒక అనువర్తిత శాస్త్రం. ప్రయోగాత్మక విశ్లేషణ ప్రాథమిక పరిశోధనపై దృష్టి పెడితే, ABA ఆ పరిశోధనల నుండి వచ్చిన సూత్రాలను (ముఖ్యంగా ఆపరేంట్, క్లాసికల్ కండిషనింగ్) నిజ జీవితంలో అన్వయిస్తుంది.[5]రాడికల్ బిహేవియరిజం దృక్పథం ప్రకారం, ఆలోచనలు లేదా భావోద్వేగాలను కూడా ప్రవర్తనలుగానే పరిగణించి విశ్లేషిస్తారు.
ప్రవర్తనా విశ్లేషకులు తమ రంగాన్ని సామాజిక శాస్త్రం (social science) కన్నా ఎక్కువగా సహజ శాస్త్రం (natural science) గా భావిస్తారు. [6] ప్రవర్తన పర్యావరణంతో ఎలా సంబంధం కలిగి ఉందో గమనించదగిన అంశాలపైనే వీరు దృష్టి పెడతారు.
చరిత్ర
[మార్చు]ప్రవర్తనావాదం (Behaviorism) 1913లో జాన్ బి. వాట్సన్ రాసిన "Psychology as the Behaviorist Views it" అనే వ్యాసంతో ప్రారంభమైంది. [7] వాట్సన్ మనస్తత్వ శాస్త్రం అనేది కేవలం గమనించదగిన ప్రవర్తనలపైనే దృష్టి పెట్టాలని వాదించారు.
1930లలో బి. ఎఫ్. స్కిన్నర్ రాడికల్ బిహేవియరిజాన్ని ప్రతిపాదించారు. ఇది మనిషి లోపల జరిగే ఆలోచనలు, భావోద్వేగాలను కూడా పరిగణనలోకి తీసుకుంది.[8]1950లలో టియోడోరో అయ్లాన్, జాక్ మైఖేల్ చేసిన పరిశోధనలు ఆసుపత్రి రోగులలో ప్రవర్తనా మార్పులు ఎలా తీసుకురావచ్చో నిరూపించాయి.[9]దీని ఫలితంగా 1968లో Journal of Applied Behavior Analysis (JABA) ప్రారంభమైంది.
అదే కాలంలో వాషింగ్టన్ విశ్వవిద్యాలయం, కాన్సాస్ విశ్వవిద్యాలయాల్లో డొనాల్డ్ బేర్, మాంట్రోస్ వోల్ఫ్ వంటి వారు ఆటిజం చికిత్స కోసం ప్రవర్తనా సూత్రాలను అన్వయించడం ప్రారంభించారు. [10]
ఏడు ప్రధాన కోణాలు
[మార్చు]బేర్, వోల్ఫ్, రిస్లీ 1968లో ABA కు ఉండవలసిన ఏడు ముఖ్య లక్షణాలను వివరించారు:
అనువర్తిత (Applied): ఇది సమాజానికి ఉపయోగపడేలా, వ్యక్తుల జీవితాలను మెరుగుపరిచేలా ఉండాలి. ప్రవర్తనాత్మక (Behavioral): ఇది గమనించదగిన, కొలవదగిన ప్రవర్తనలపైనే దృష్టి పెట్టాలి. విశ్లేషణాత్మక (Analytic): ప్రవర్తనలో మార్పు పర్యావరణంలోని మార్పుల వల్లనే జరిగిందని నిరూపించగలగాలి. సాంకేతిక (Technological): ఏ పద్ధతినైనా మరొకరు సులభంగా చదివి, అమలు చేయగలిగేలా స్పష్టంగా వివరించాలి. భావనాత్మక క్రమబద్ధత (Conceptually Systematic): ప్రవర్తనా మార్పులు శాస్త్రీయ సూత్రాలపై (ఉదాహరణకు రీన్ఫోర్స్మెంట్) ఆధారపడాలి. ప్రభావవంతమైన (Effective): జోక్యం (intervention) వల్ల వచ్చే మార్పు గణనీయంగా, ప్రయోజనకరంగా ఉండాలి. సాధారణీకరణ (Generality): నేర్చుకున్న కొత్త ప్రవర్తన కాలక్రమేణా, ఇతర ప్రదేశాలలో కూడా కొనసాగాలి.
ప్రాథమిక సూత్రాలు
[మార్చు]ఆపరేంట్ కండిషనింగ్
[మార్చు]ఇది మనిషి చేసే స్వచ్ఛంద చర్యల పరిణామాల ద్వారా నేర్చుకునే ప్రక్రియ. ఇందులో మూడు ముఖ్యాంశాలు ఉంటాయి (ABC మోడల్):
Antecedent (ముందు జరిగేది): ప్రవర్తనకు ముందు పర్యావరణంలో వచ్చే మార్పు.
Behavior (ప్రవర్తన): వ్యక్తి చేసే పని.
Consequence (పర్యవసానం): ఆ పని వల్ల వచ్చే ఫలితం.
- రీన్ఫోర్స్మెంట్ (Reinforcement)
ప్రవర్తన తర్వాత మంచి ఫలితం వస్తే, ఆ ప్రవర్తన భవిష్యత్తులో మళ్లీ జరిగే అవకాశం పెరుగుతుంది. ఇది సానుకూలమైనది (ఇష్టమైనది ఇవ్వడం) లేదా ప్రతికూలమైనది (అవాంఛనీయమైనది తొలగించడం) కావచ్చు.
- శిక్ష (Punishment)
ప్రవర్తన తర్వాత వచ్చే పర్యవసానం ఆ పనిని మళ్లీ చేయకుండా నిరోధిస్తే దానిని శిక్ష అంటారు. [11]
- ఎక్స్టింక్షన్ (Extinction)
గతంలో మంచి ఫలితాలు ఇచ్చిన పనికి ఇప్పుడు ఎటువంటి ఫలితం రాకపోతే, మెల్లగా ఆ ప్రవర్తన ఆగిపోతుంది. దీనినే 'విలుప్తత' అంటారు. [12]
రెస్పాండెంట్ కండిషనింగ్
[మార్చు]దీనిని క్లాసికల్ కండిషనింగ్ అని కూడా అంటారు. ఇది అసంకల్పిత ప్రతిచర్యలకు సంబంధించినది. ఇవాన్ పావ్లోవ్ కుక్కలపై చేసిన ప్రయోగాలు దీనికి ప్రధాన ఉదాహరణ.[13] ఆహారాన్ని చూసినప్పుడు లాలాజలం ఊరడం సహజం. ఆహారంతో పాటు గంట శబ్దాన్ని పదేపదే వినిపిస్తే, చివరకు గంట శబ్దం వినగానే లాలాజలం ఊరడం జరుగుతుంది.
ప్రవర్తనను కొలిచే పద్ధతులు
[మార్చు]ప్రవర్తనా విశ్లేషణలో కచ్చితమైన కొలతలు చాలా ముఖ్యం. దీని కోసం కింది మార్గాలను ఉపయోగిస్తారు:
లెక్కింపు (Count): ప్రవర్తన ఎన్నిసార్లు జరిగిందో లెక్కించడం.
రేటు (Rate): ఒక గంటలో లేదా నిమిషంలో ఎన్నిసార్లు ఆ పని జరిగిందో చూడటం.
సమయ వ్యవధి (Duration): ఒక పని ఎంత సేపు కొనసాగిందో కొలవడం.
విలంబన (Latency): సూచన ఇచ్చిన ఎంత సేపటికి పని ప్రారంభమైందో లెక్కించడం. [14]
పరిశోధన ద్వారా అభివృద్ధి చెందిన పద్ధతులు
[మార్చు]విధి విశ్లేషణ (Task Analysis)
[మార్చు]ఒక పెద్ద పనిని చిన్న చిన్న సులభమైన దశలుగా విభజించడాన్ని టాస్క్ అనాలిసిస్ అంటారు.[15]ఉదాహరణకు, 'చేతులు కడుక్కోవడం' అనే పనిలో: పంపు తెరవడం, చేతులు తడపడం, సబ్బు తీసుకోవడం, రుద్దడం, కడగడం, తుడుచుకోవడం వంటి దశలు ఉంటాయి.
చైనింగ్ (Chaining)
[మార్చు]పై దశలను ఒక క్రమ పద్ధతిలో నేర్పించడాన్ని చైనింగ్ అంటారు. ఇందులో ముందు నుండి నేర్పించడం (forward chaining) లేదా వెనుక నుండి నేర్పించడం (backward chaining) అనే రకాలు ఉన్నాయి. [16]
ప్రాంప్టింగ్, ఫేడింగ్ (Prompting & Fading)
[మార్చు]విద్యార్థి సరైన పని చేసేలా ఇచ్చే అదనపు సహాయాన్ని 'ప్రాంప్ట్' అంటారు. ఇది మాటల ద్వారా, చేత చూపడం ద్వారా లేదా భౌతిక సహాయం ద్వారా కావచ్చు. నైపుణ్యం పెరిగే కొద్దీ ఈ సహాయాన్ని క్రమంగా తగ్గించడాన్ని 'ఫేడింగ్' అంటారు.[17]
అనువర్తనాలు (Applications)
[మార్చు]ఆటిజం జోక్యం (Autism Intervention)
[మార్చు]ఆటిజం ఉన్న పిల్లలకు కమ్యూనికేషన్, సామాజిక నైపుణ్యాలు, వ్యక్తిగత పనులను నేర్పడంలో ABA ప్రపంచవ్యాప్తంగా గుర్తింపు పొందింది.[18] ఇవార్ లోవాస్ చేసిన పరిశోధనలు ఈ దిశగా కీలక మార్పులు తీసుకువచ్చాయి. ఎర్లీ ఇంటెన్సివ్ బిహేవియరల్ ఇంటర్వెన్షన్ (EIBI) ద్వారా చిన్న వయస్సులోనే చికిత్స ప్రారంభిస్తే మెరుగైన ఫలితాలు వస్తాయని ఆయన నిరూపించారు.[19]
ఇతర రంగాలు
[మార్చు]కేవలం ఆటిజం మాత్రమే కాకుండా, స్కూళ్లలో పిల్లల క్రమశిక్షణ పెంచడానికి, ఆసుపత్రులలో రోగుల చికిత్సకు సహకరించడానికి, పారిశ్రామిక సంస్థలలో పని సామర్థ్యం పెంచడానికి ABA పద్ధతులను వాడతారు. జంతు ప్రదర్శనశాలలలో జంతువుల ఆరోగ్యం, ప్రవర్తనను పర్యవేక్షించడానికి కూడా దీనిని విజయవంతంగా ఉపయోగిస్తున్నారు. [20]
విమర్శలు
[మార్చు]న్యూరోడైవర్సిటీ (Neurodiversity) మద్దతుదారులు ABA ను విమర్శిస్తున్నారు. ఇది ఆటిస్టిక్ వ్యక్తులను అంగీకరించడానికి బదులుగా, బలవంతంగా సమాజానికి నచ్చినట్లు మార్చడానికి ప్రయత్నిస్తుందని వారి వాదన.[21]గతంలో కొందరు పరిశోధకులు ఉపయోగించిన కఠినమైన శిక్షా పద్ధతుల వల్ల పిల్లలలో మానసిక ఆందోళనలు (PTSD) తలెత్తాయనే ఆరోపణలు కూడా ఉన్నాయి. [22]
దీనికి సమాధానంగా, ఆధునిక ABA అభ్యాసకులు శిక్షల కన్నా ఎక్కువగా సానుకూల ప్రోత్సాహకాలపైనే (positive reinforcement) ఆధారపడుతున్నారు. వ్యక్తి హక్కులను, వారి సౌకర్యాన్ని గౌరవిస్తూ మార్పులు చేసుకుంటున్నారు.
మూలాలు
[మార్చు]- ↑ Pierce WD, Cheney CD (June 16, 2017) [1995]. Behavior Analysis and Learning: A Biobehavioral Approach (6 ed.). New York: Routledge. pp. 1–622. ISBN 978-1-138-89858-5. Archived from the original on 3 June 2021. Retrieved 1 December 2018.
- ↑ Baer DM, Wolf MM, Risley TR (1968). "Some current dimensions of applied behavior analysis". Journal of Applied Behavior Analysis. 1 (1): 91–97. doi:10.1901/jaba.1968.1-91. PMC 1310980. PMID 16795165.
- ↑ Mace FC, Critchfield TS (May 2010). "Translational research in behavior analysis: historical traditions and imperative for the future". Journal of the Experimental Analysis of Behavior. 93 (3): 293–312. doi:10.1901/jeab.2010.93-293. PMC 2861871. PMID 21119847.
- ↑ Madden G, ed. (2013). APA Handbook of Behavior Analysis. Washington, DC: American Psychological Association. ISBN 978-1-4338-1111-1.
- ↑ Dillenburger K, Keenan M (June 2009). "None of the As in ABA stand for autism: dispelling the myths". Journal of Intellectual & Developmental Disability. 34 (2): 193–195. doi:10.1080/13668250902845244. PMID 19404840. S2CID 1818966.
- ↑ Marr M (2009). "The natural selection: behavior analysis as a natural science". European Journal of Behavior Analysis. 10 (2): 103–118. doi:10.1080/15021149.2009.11434313.
- ↑ Cooper, JO; Heron, TE; Heward, WL (2019). Applied Behavior Analysis (3rd ed.). Pearson Education (US). p. 11. ISBN 978-0-13-475255-6.
- ↑ Morris, EK; Altus, DE; Smith, NG (2013). "A study in the founding of applied behavior analysis through its publications". The Behavior Analyst. 35 (1): 73–107. doi:10.1007/BF03392293. PMC 3640891. PMID 25729133.
- ↑ Ayllon T, Michael J (October 1959). "The psychiatric nurse as a behavioral engineer". Journal of the Experimental Analysis of Behavior. 2 (4): 323–334. doi:10.1901/jeab.1959.2-323. PMC 1403907. PMID 13795356.
- ↑ Baer DM (1993). "A brief, selective history of the Department of Human Development and Family Life at the University of Kansas: The early years". Journal of Applied Behavior Analysis. 26 (4): 569–572. doi:10.1901/jaba.1993.26-569. PMC 1297894. PMID 16795815.
- ↑ Cooper, John O. (2019). Applied behavior analysis. Pearson. p. 336. ISBN 978-0-13-475255-6.
- ↑ Miltenberger RG (2008). Behavior modification: Principles and procedures (4th ed.). Thomson/Wadsworth. ISBN 978-0-495-09153-0.
- ↑ Rehman, Ibraheem; Mahabadi, Navid; Sanvictores, Terrence; Rehman, Chaudhry I. (2025). Classical Conditioning. StatPearls Publishing. PMID 29262194.
- ↑ Dowdy A, Nepo K, Miodus S, Quigley S, Sevon M (2023). "Operational Definitions, Observation, and Behavioral Recording in Applied Behavior Analysis". Handbook of Applied Behavior Analysis for Children with Autism: Clinical Guide to Assessment and Treatment. Springer International Publishing. ISBN 978-3-031-27587-6.
- ↑ Phillips, Cara L.; Vollmer, Timothy R. (March 2012). "Generalized Instruction Following with Pictorial Prompts". Journal of Applied Behavior Analysis. 45 (1): 37–54. doi:10.1901/jaba.2012.45-37.
- ↑ Weiss KM (March 1978). "A comparison of forward and backward procedures for the acquisition of response chains in humans". Journal of the Experimental Analysis of Behavior. 29 (2): 255–259. doi:10.1901/jeab.1978.29-255.
- ↑ Prince K (13 March 2013). "The importance of measuring behavior". Behavioral Consulting of Tampa Bay, Inc.
- ↑ Myers SM, Johnson CP (November 2007). "Management of children with autism spectrum disorders". Pediatrics. 120 (5): 1162–1182. doi:10.1542/peds.2007-2362.
- ↑ Lovaas OI (February 1987). "Behavioral treatment and normal educational and intellectual functioning in young autistic children". Journal of Consulting and Clinical Psychology. 55 (1): 3–9. doi:10.1037/0022-006x.55.1.3.
- ↑ Pfaller-Sadovsky N; Arnott G; Hurtado-Parrado C (December 6, 2019). "Using principles from applied behavior analysis to address an undesired behavior: Functional analysis and treatment of jumping up in companion dogs". Animals. 9 (12): 1091. doi:10.3390/ani9121091.
{{cite journal}}: CS1 maint: unflagged free DOI (link) - ↑ Cernius Y (13 May 2022). "Commentary: The autistic community is having a reckoning with ABA therapy. We should listen". Fortune (in ఇంగ్లీష్).
- ↑ Kupferstein H (2018-01-02). "Evidence of increased PTSD symptoms in autistics exposed to applied behavior analysis". Advances in Autism. 4 (1): 19–29. doi:10.1108/AIA-08-2017-0016.
వనరులు
[మార్చు]Cooper JO, Heron TE, Heward WL (1987). Applied Behavior Analysis (in ఇంగ్లీష్). Merrill Publishing Company. ISBN 978-0-675-20223-7.
మరింత పఠనం కోసం
[మార్చు]Wheeler JJ, Richey DD (2013). Behavior Management: Principles and Practices of Positive Behavior Supports. Pearson Education, Limited. ISBN 978-0-13-285169-5.
Steege MW, Mace FC, Perry L, Longenecker H (2007). "Applied behavior analysis: beyond discrete trial teaching". Psychology in the Schools. 44 (1): 91–99.