Jump to content

అరబ్ ఇజ్రాయెల్ సంఘర్షణ

వికీపీడియా నుండి
అరబ్ ఇజ్రాయెల్ వివాదం
ప్రచ్ఛన్న యుద్ధం, మధ్య ప్రాచ్యం ప్రాక్సీ ఘర్షణలులో భాగము

అరబ్ ఇజ్రాయెల్ వివాదంలో ప్రధాన వర్గాలు
  ఇజ్రాయిల్   వెస్ట్ బ్యాంక్, గాజా స్ట్రిప్   సిరియా   ఇరాక్   ఇజిప్టు   జోర్డాన్   లెబనాన్
తేదీ1948–ఇప్పటిదాకా
(ముఖ్యమైన దశ: 1948 మే 15– 1979 మార్చి 26[1])
ప్రదేశంమధ్య ప్రాచ్యం
ఫలితంజరుగుతోంది; పాక్షికంగా సాధారణ పరిస్థితి, అరబ్ ఇజ్రాయిల్ కూటమి:
  • ఈజిప్ట్ ఇజ్రాయిల్ శాంతి ఒప్పందం (1979)
  • ఇజ్రాయిల్ లెబనాన్ శాంతి ఒప్పంద ప్రయత్నం (1983)
  • ఓస్లో I ఒప్పందం (1993)
  • ఇజ్రాయిల్ జోర్డాన్ శాంతి ఒప్పందం (1994)
  • ఓస్లో II ఒప్పందం (1995)
  • అబ్రహాం ఒప్పందాలు (2020)
  • మధ్య ప్రాచ్య కల్లోలం (2023–present)]]
ప్రత్యర్థులు
Supported by:
సేనాపతులు, నాయకులు
  • Israel డేవిడ్ బెన్ గురియెన్ (1948–1963)
  • Israel యిగ్యేల్ యాడిన్ (1948–1952)
  • Israel యాకొవ్ డోరి (1948–1949)
  • Israel యిట్జాక్ రబీన్ (హత్య చెయ్యబడ్డాడు) (1948–1995)
  • Israel ఏరియల్ షరోన్ (1948–2005)
  • Israel ఎహుదీ బరాక్ (1959–2013)
  • Israel బెంజమిన్ నెతన్యాహు (1996–ప్రస్తుతం)
  • Israel మోషే డయాన్ (1948–1979)
  • సాద్ హద్దద్ (1978–1984)
  • ఆంటోయిన్ లహద్ (1984–2000)
  • ఈజిప్టు ఫరూక్ I (1948–1965)
  • ఈజిప్టు మొహమద్ నగిబ్ (1948–1984)
  • ఈజిప్టు గమాల్ అబ్దెల్ నాసర్ (1948–1970)
  • ఈజిప్టు అన్వర్ సాదత్ (1948–1978)
  • ఈజిప్టు అహ్మద్ అలీ వావీ (1948–1979)
  • ఈజిప్టు సాద్ ఎల్ షాజ్లీ (1948–2011)
  • జోర్డాన్ అబ్దుల్లా I (1948–1951)
  • జోర్డాన్ జాన్ బాగోట్ గ్లబ్ (1948–1956)
  • జోర్డాన్ హుసేన్ (1953–1994)
  • జోర్డాన్ హబిస్ మజాలి (1948–2001)
  • మూస:Country data Ba'athist Syria హఫీజ్ అల్ అసద్ (1948–2000)
  • అమీన్ అల్ హుస్సేనీ (1948–1974)
  • అబ్దుల్ కాదిర్ అల్ హుసేని  †
  • హసన్ సలామా  †
  • ఫాజీ అల్ కవూకి (1948–1977)

1948లో ఇజ్రాయెల్ స్థాపన ప్రకటన నుండి, ఇజ్రాయెల్‌కూ చుట్టుపక్కల ఉన్న అరబ్బు దేశాలకూ మధ్య సంఘర్షణ కొనసాగుతోంది. దీనికి మూలం పాలస్తీనా అరబ్బులు కూడా హక్కులు కోరుతున్న భూభాగంపై ఉన్న వివాదం.[15] జియోనిస్టులు పాలస్తీనా ప్రాంతాన్ని యూదుల పూర్వీకుల మాతృభూమిగా భావించగా, అరబ్బులు దానిని అరబ్బు పాలస్తీనా భూమిగాను, అరబ్బు ప్రపంచంలో ఒక ముఖ్యమైన భాగంగానూ చూశారు. 1920 నాటికి, ఒట్టోమన్ సామ్రాజ్యం విచ్ఛిన్నం కావడం, బ్రిటన్, ఫ్రాన్స్‌ల మధ్య 1916 సైక్స్-పికో ఒప్పందం ద్వారా ఒట్టోమన్ సిరియా విభజనతో మతపరమైన సంఘర్షణ ప్రారంభమైంది. ఈ ఒప్పందమే పాలస్తీనా మాండేట్‌కూ, "పాలస్తీనాలో యూదు ప్రజల కోసం ఒక జాతీయ గృహాన్ని స్థాపించడానికి" బ్రిటిష్ మద్దతును వ్యక్తం చేసిన 1917 బాల్ఫోర్ ప్రకటనకూ ఆధారమైంది.

1947లో ఐక్యరాజ్యసమితి పాలస్తీనా విభజన ప్రణాళికను ఆమోదించిన తర్వాత, వర్గాల మధ్య హింస అంతర్యుద్ధంగా తీవ్రరూపం దాల్చింది. ఆ తర్వాత 1948లో మే 14న ఇజ్రాయెల్ స్థాపన ప్రకటన, అర్ధరాత్రి బ్రిటిష్ మాండేట్ గడువు ముగియడం, మరుసటి ఉదయం అరబ్బు సైన్యాల ప్రవేశంతో అది అంతర్జాతీయ యుద్ధంగా పరిణమించింది. 1949 నాటి సంధి ఒప్పందాలతో 1948 పాలస్తీనా యుద్ధం ముగిసింది. ఈ ఒప్పందాలు గ్రీన్ లైన్‌ను స్థాపించాయి. ఆ తర్వాత 1956, 1967, 1973, 1982 లలో మరిన్ని యుద్ధాలు జరిగాయి.

తరువాతి అర్ధ శతాబ్దంలో అనేక శాంతి ఒప్పందాలు, ఇతర దౌత్య, ఆర్థిక ఒప్పందాలు కుదిరాయి. 2002 లో అరబ్ లీగ్, అరబ్బు శాంతి చొరవను ప్రతిపాదించింది.[16] అయితే, ఇజ్రాయెల్‌కూ, విడివిడిగా అరబ్బు దేశాలకూ మధ్య దౌత్య కార్యకలాపాలు కాల్పుల విరమణలు, తరువాత కొన్నింటితో అధికారిక సంబంధాలూ అప్పటికే ఉన్నాయి. 2020 నాటికి, అబ్రహామిక్ ఒప్పందాలు సంబంధాలను మరింత శాంతపరిచాయి.[17] ఇజ్రాయెల్‌కు, వివిధ పాలస్తీనా వర్గాలకూ మధ్య ఘర్షణలు హెచ్చుతగ్గులకు లోనయ్యాయి. వాటిలో 1987–1993 కాలంలో మొదటి ఇంతిఫాదా, లెబనాన్ నుండి పాలస్తీనా విమోచన సంస్థను తరిమికొట్టడానికి 1975–1990 లెబనీస్ అంతర్యుద్ధంలో ఇజ్రాయెల్ జోక్యం, 2000–2005 కాలంలో రెండవ ఇంతిఫాదా, 2011–2024 సిరియన్ అంతర్యుద్ధం, ఇటీవలే 2023లో అక్టోబరు 7 దాడులు, తదనంతర గాజా యుద్ధం ఉన్నాయి.[18]

నేపథ్యం

[మార్చు]

జాతీయ ఉద్యమాలు

[మార్చు]

అరబిక్ మాట్లాడే భూములలో మధ్యయుగపు యూదు వ్యతిరేకత ఐరోపా కంటే తక్కువగా ఉండేది, కానీ యూదులు హింసకు గురవుతూనే ఉన్నారు.[19] 19వ శతాబ్దం చివరలో జియోనిజం, అరబ్బు జాతీయవాదాలు పెరగడం అరబ్బు యూదు వ్యతిరేకత పెరుగుదలకు కారణమైందని కొంతమంది పండితులు నమ్ముతారు. అరబ్-ఇజ్రాయెల్ సంఘర్షణకు మూలాలు జియోనిజం, పాలస్తీనా జాతీయవాదం మధ్య ఉద్రిక్తతలలో ఉన్నాయి. యూదు ప్రజలు తమ మాతృభూమిగా భావిస్తున్న భూభాగం పాలస్తీనియన్లకు చెందినదని చాలా మంది అరబ్బులు భావిస్తారు. మొదటి ప్రపంచ యుద్ధకాలంలో జరిగిన గొప్ప అరబ్బు తిరుగుబాటులో ఒట్టోమన్ సామ్రాజ్యం విభజించబడేంత వరకూ, దాదాపు 400 సంవత్సరాల పాటు ఈ ప్రాంతం ఓట్టోమన్ల నియంత్రణలో ఉంది. తమ సామ్రాజ్యం అంతానికి చేరుకుంటున్న తరుణంలో, ఒట్టోమన్లు అరబ్బులపై వివక్ష చూపుతూ, సామ్రాజ్యంలో టర్కుల ఆధిపత్యాన్ని నొక్కి చెప్పడం ప్రారంభించారు. స్వాతంత్ర్య వాగ్దానం కారణంగా మొదటి ప్రపంచ యుద్ధ సమయంలో చాలా మంది యూదులు, అరబ్బులు మిత్రరాజ్యాలకు మద్దతు ఇచ్చారు. ఇది విస్తృతమైన అరబ్బు జాతీయవాదానికి దారితీసింది. అరబ్బు జాతీయవాదం, జియోనిజం ఐరోపాలో ప్రారంభమయ్యాయి. జియోనిస్ట్ కాంగ్రెస్ 1897లో బాసెల్‌లో ప్రారంభం కాగా, అరబ్బు క్లబ్ 1906లో పారిస్‌లో ఆవిర్భవించింది.

19వ శతాబ్దం చివరిలో యూదు సమాజాలు ఒట్టోమన్ భూస్వాముల నుండి భూమిని కొనుగోలు చేస్తూ పాలస్తీనాకు వలస వెళ్లడం ప్రారంభించాయి. 19వ శతాబ్దం చివరి నాటికి పాలస్తీనా జనాభా 6,00,000కి చేరుకుంది – వీరిలో అధికశాతం ముస్లిం అరబ్బులు, అలాగే యూదులు, క్రైస్తవులు, డ్రూజ్‌లు, కొంతమంది సమారిటన్లు, బహాయిలు గణనీయమైన మైనారిటీలుగా ఉండేవారు. ఆ సమయంలో జెరూసలేం, ప్రాకార ప్రాంతానికి ఆవల విస్తరించి ఉండేది కాదు. దాని జనాభా కొన్ని పదుల వేలు మాత్రమే ఉండేది. కిబ్బట్‌జిమ్ అని పేరున్న సామూహిక వ్యవసాయ క్షేత్రాలు స్థాపించబడ్డాయి. అలాగే ఆధునిక కాలంలో మొట్టమొదటి పూర్తి యూదు నగరమైన టెల్ అవీవ్‌ స్థాపన కూడా జరిగింది.

1915–1916 మధ్య, మొదటి ప్రపంచ యుద్ధం జరుగుతున్నప్పుడు, ఈజిప్టులోని బ్రిటిష్ హై కమిషనర్ సర్ హెన్రీ మెక్‌మహాన్, హషెమైట్ కుటుంబ పెద్ద, మక్కా, మదీనాల ఒట్టోమన్ గవర్నర్ అయిన హుస్సేన్ ఇబ్న్ 'అలీతో రహస్యంగా ఉత్తర ప్రత్యుత్తరాలు జరిపాడు. బ్రిటన్, ఫ్రాన్స్‌లకు వ్యతిరేకంగా జర్మనీతో పొత్తు పెట్టుకున్న ఒట్టోమన్‌లకు వ్యతిరేకంగా అరబ్బు తిరుగుబాటుకు నాయకత్వం వహించమని మెక్‌మహాన్ హుస్సేన్‌ను ఒప్పించాడు. యుద్ధంలో అరబ్బులు బ్రిటన్‌కు మద్దతు ఇస్తే, పాలస్తీనాతో సహా ఒట్టోమన్ సామ్రాజ్యపు అరబ్బు ప్రావిన్సులలో హషెమైట్ పాలనలో ఒక స్వతంత్ర అరబ్బు రాజ్యానికి బ్రిటిష్ ప్రభుత్వం మద్దతు ఇస్తుందని మెక్‌మహాన్ వాగ్దానం చేశాడు. టీఈ లారెన్స్ ("లారెన్స్ ఆఫ్ అరేబియా"), హుస్సేన్ కుమారుడు ఫైసల్ నాయకత్వంలో జరిగిన ఈ అరబ్బు తిరుగుబాటు, ఒట్టోమన్‌లను ఓడించడంలో విజయవంతమైంది. బ్రిటన్ ఈ ప్రాంతంలో అధిక భాగాన్ని తన నియంత్రణలోకి తీసుకుంది.

మతపరమైన సంఘర్షణ

[మార్చు]

మొదటి పాలన సంవత్సరాలు, ఫ్రాంకో-సిరియన్ యుద్ధం

[మార్చు]

1917లో, బ్రిటిష్ వారి నేతృత్వంలోని దళాలు ( జ్యూయిష్ లెజియన్‌తో సహా) ఒట్టోమన్ సామ్రాజ్యం నుండి పాలస్తీనాను స్వాధీనం చేసుకున్నాయి; బ్రిటిష్ ప్రభుత్వం బాల్ఫోర్ ప్రకటనను జారీ చేసింది. అందులో ప్రభుత్వం "పాలస్తీనాలో యూదు ప్రజల కోసం ఒక జాతీయ గృహాన్ని స్థాపించడాన్ని" సానుకూలంగా చూస్తుందని, కానీ "పాలస్తీనాలో ఇప్పటికే ఉన్న యూదుయేతర వర్గాల పౌర, మతపరమైన హక్కులకు భంగం కలిగించే ఏ పనీ చేయరాదు" అనీ పేర్కొంది. [20] [21] [22] [23] యుద్ధంలో గెలవడానికి యూదుల మద్దతు చాలా అవసరమని ప్రధానమంత్రి డేవిడ్ లాయిడ్ జార్జ్‌తో సహా ప్రభుత్వంలోని కీలక సభ్యులు విశ్వసించడం వల్ల ఈ ప్రకటన వెలువడింది; అయితే, ఈ ప్రకటన అరబ్బు ప్రపంచాన్ని కలవరపరిచింది. [24] యుద్ధం తర్వాత, ఈ ప్రాంతం బ్రిటిష్ మాండేట్ ఆఫ్ పాలస్తీనాగా బ్రిటిష్ పాలనలోకి వచ్చింది. 1923లో బ్రిటిష్ వారికి అప్పగించబడిన ప్రాంతంలో ఆధునిక ఇజ్రాయెల్, వెస్ట్ బ్యాంక్, గాజా స్ట్రిప్ ఉన్నాయి. ట్రాన్స్‌జోర్డాన్ చివరికి ఒక ప్రత్యేక బ్రిటిష్ సంరక్షిత ప్రాంతంగా – ట్రాన్స్‌జోర్డాన్ ఎమిరేట్‌గా – ఏర్పడింది. ఇది 1928లో స్వయంప్రతిపత్తి హోదాను పొంది, ఐక్యరాజ్యసమితి ఆమోదంతో బ్రిటిష్ మాండేట్ ముగియడంతో 1946లో స్వాతంత్ర్యం సాధించింది.

1920లో సిరియా అరబ్బు రాజ్యం స్థాపన విఫలమవడంతో అరబ్బు జాతీయవాదులలో ఒక పెద్ద సంక్షోభం తలెత్తింది. ఫ్రాంకో-సిరియన్ యుద్ధం యొక్క వినాశకరమైన ఫలితంతో, డమాస్కస్‌ రాజధానిగా కలిగిన స్వీయ-ప్రకటిత హషెమైట్ రాజ్యం ఓడిపోయింది. హషెమైట్ పాలకుడు మాండేటరీ ఇరాక్‌లో ఆశ్రయం పొందాడు. ఈ సంక్షోభం 1920 మార్చిలో జరిగిన టెల్ హై యుద్ధంతో అరబ్, యూదు దళాల మధ్య ఘర్షణ మొదలైంది. మరింత ముఖ్యంగా, పాన్-అరబిస్ట్ రాజ్యం పతనం, 1920 చివరలో అమీన్ అల్-హుస్సేనీ డమాస్కస్ నుండి జెరూసలేంకు తిరిగి రావడంతో అరబ్బు జాతీయవాదంలో పాలస్తీనా స్వరూపం ఏర్పడటానికి దారితీసింది.

తప్పనిసరి (మాండేటరీ) పాలస్తీనాకు యూదుల వలసలు కొనసాగాయి. అదే సమయంలో అరబ్బు ప్రాంతంలో కూడా ఇలాంటి వలసలే జరిగాయి. కానీ దీనికి సంబంధించిన ఆధారాలు తక్కువగా ఉన్నాయి. సిరియా, ఇతర ప్రాంతాల నుండి కార్మికులు తిరిగి రావడం దీనికి కారణం. ఈ యూదు వలసదారుల ప్రవాహం తమ మాతృభూమికీ, తమ గుర్తింపుకూ ముప్పు అని పాలస్తీనియన్లు భావించారు. భూమి కొనుగోళ్ళు చేయడం, యూదుల యాజమాన్యంలోని పరిశ్రమలు, వ్యవసాయ క్షేత్రాలలో అరబ్బులకు ఉపాధిని నిషేధించడం వంటి యూదుల విధానాలు పాలస్తీనియన్ సమాజాలను ఆగ్రహానికి గురిచేశాయి. బ్రిటిష్ పాలనలో యూదు వలసదారులకు అన్యాయమైన ప్రాధాన్యతలు ఇస్తున్నారని అరబ్బులు భావించి అందుకు నిరసనగా, 1920లోనే ప్రదర్శనలు చేసారు. అదే సంవత్సరం చివరలో జెరూసలేంలో హింస చెలరేగింది . విన్‌స్టన్ చర్చిల్ 1922 లో విడుదల చేసిన శ్వేతపత్రంలో, బాల్ఫోర్ ప్రకటన లోని అంతరార్థం యూదు రాజ్యం ఏర్పాటు కాదని చెబుతూ, అరబ్బు జనాభాకు భరోసా ఇచ్చేందుకు ప్రయత్నించారు.

1929

[మార్చు]

1929లో, వెస్ట్రన్ వాల్ వద్ద వ్లాదిమిర్ జబోటిన్స్కీకి చెందిన రాజకీయ సమూహం బెటార్ ప్రదర్శన తర్వాత, జెరూసలేంలో అల్లర్లు ప్రారంభమై మాండేటరీ పాలస్తీనా అంతటా వ్యాపించాయి; అరబ్బులు హెబ్రోన్‌లో 67 మంది యూదులను హత్య చేశారు. ఇది హేబ్రోన్ మారణకాండగా ప్రసిద్ధి చెందింది. 1929 నటి అల్లర్లు జరిగిన వారంలో, కనీసం 116 మంది అరబ్బులు, 133 మంది యూదులూ హతులయ్యారు, 339 మంది గాయపడ్డారు.

1930లు, 1940లు

[మార్చు]

1931 నాటికి, మాండేటరీ పాలస్తీనా జనాభాలో 17 శాతం మంది యూదులు ఉన్నారు. 1922 తో పోలిస్తే, ఇది ఆరు శాతం పెరుగుదల. జర్మనీలో నాజీలు అధికారంలోకి వచ్చిన వెంటనే యూదుల వలసలు గరిష్ట స్థాయికి చేరుకున్నాయి. పాలస్తీనాలో యూదుల జనాభా రెట్టింపు అయ్యింది.

1930ల మధ్యలో ఇజ్ అద్-దిన్ అల్-ఖస్సాం సిరియా నుండి వచ్చి, జియోనిస్ట్ వ్యతిరేక, బ్రిటిష్ వ్యతిరేక మిలిటెంట్ సంస్థ అయిన బ్లాక్ హ్యాండ్‌ను స్థాపించాడు. అతను రైతులను నియమించుకుని, వారికి సైనిక శిక్షణను ఏర్పాటు చేశాడు. 1935 నాటికి అతను 200 నుండి 800 మంది పురుషులను చేర్చుకున్నాడు. ఈ బృందాలు బాంబులు, తుపాకులతో సన్నద్ధమయ్యాయి. వాటిని వారు ఆ ప్రాంతంలోని యూదు వలసదారులను చంపడానికి, అలాగే యూదు వలసదారుల తోటలపై విధ్వంసానికి పాల్పడటానికీ ఉపయోగించారు. [25] 1936 నాటికి, పెరుగుతున్న ఉద్రిక్తతలు పాలస్తీనాలో 1936–1939 అరబ్బు తిరుగుబాటుకు దారితీశాయి.

అరబ్బుల ఒత్తిడికి ప్రతిస్పందనగా, [26] బ్రిటిష్ మాండేట్ అధికారులు పాలస్తీనాకు యూదు వలసదారుల సంఖ్యను బాగా తగ్గించారు. ఈ ఆంక్షలు మాండేట్ ముగిసే వరకు అమలులో ఉన్నాయి. ఇది నాజీ హోలోకాస్ట్, ఐరోపా నుండి యూదు శరణార్థుల పలాయనంతో ఏకీభవించింది. పర్యవసానంగా, ఆదేశిత పాలస్తీనాలోకి ప్రవేశించిన చాలా మంది యూదులు చట్టవిరుద్ధంగా పరిగణించబడ్డారు. ఉద్రిక్తతలు తీవ్రమయ్యాయి. సమస్యను పరిష్కరించడానికి అనేక విఫలమైన దౌత్య ప్రయత్నాల తరువాత, బ్రిటిషు వారు ఐక్యరాజ్యసమితిని సహాయం అడిగారు. 1947 మే 15 న జనరల్ అసెంబ్లీ, పదకొండు దేశాల ప్రతినిధులతో కూడిన UNSCOP అనే కమిటీని నియమించింది.[27] అమెరికా, సోవియట్ తదితర ప్రధాన శక్తులకు అందులో ప్రాతినిధ్యం లేదు. దేశంలో ఐదు వారాల అధ్యయనం తరువాత, కమిటీ [28] మెజారిటీ, మైనారిటీ ప్రణాళికను అందించింది. ఆర్థిక యూనియన్‌తో విభజన ప్రణాళికను మెజారిటీ ప్రతిపాదించింది. స్వతంత్ర పాలస్తీనా రాజ్యాన్ని మైనారిటీ ప్రతిపాదించింది. కేవలం స్వల్ప మార్పులతో, 1947 నవంబరు 29 నాటి తీర్మానం 181(II) లో మొదటిదాన్ని ఆమోదించారు.[29] ఈ తీర్మానం 33 ఓట్లకు వ్యతిరేకంగా 13 ఓట్లతో, 10 మంది గైర్హాజరుతో ఆమోదించబడింది. సభ్యత్వం లేని ఆరు అరబ్బు దేశాలు వ్యతిరేకంగా ఓటు వేశాయి. క్షేత్రస్థాయిలో, ఆ ప్రాంతంలోని వ్యూహాత్మక స్థానాలను నియంత్రించడానికి అరబ్, యూదు పాలస్తీనియన్లు పోరాడారు. ఇరుపక్షాల వారు ప్రధాన దురాగతాలకు పాల్పడ్డారు.

అంతర్యుద్ధం

[మార్చు]

హగానా, తన పాలన గడువు ముగియడానికి కొద్ది క్షణాల ముందు దాడులను ప్రారంభించి, ఐక్యరాజ్యసమితి యూదు రాజ్యానికి కేటాయించిన భూభాగం మొత్తాన్ని తమ నియంత్రణలోకి తీసుకుంది. దీని ఫలితంగా పెద్ద సంఖ్యలో శరణార్థులు తరలివచ్చి టైబేరియస్, హైఫా, సఫాద్, బీసాన్, జాఫా పట్టణాలను స్వాధీనం చేసుకున్నారు.

1948 ప్రారంభంలో యునైటెడ్ కింగ్‌డమ్, మే 14న పాలస్తీనాలో తన ఆదేశాన్ని ముగించాలనే తన దృఢమైన ఉద్దేశాన్ని ప్రకటించింది. దీనికి ప్రతిస్పందనగా, US అధ్యక్షుడు ట్రూమన్ మార్చి 25న విభజనకు బదులుగా UN ట్రస్టీషిప్‌ను ప్రతిపాదిస్తూ ఒక ప్రకటన చేశాడు, అతను ఇలా అన్నాడు:


దురదృష్టవశాత్తూ, ప్రస్తుతం విభజన ప్రణాళికను శాంతియుత మార్గంలో అమలు చేయడం సాధ్యం కాదని స్పష్టమైంది. [...] అత్యవసర చర్యలు తీసుకోకపోతే, ఆ తేదీ నాటికి పాలస్తీనాలో శాంతి భద్రతలను కాపాడగల ప్రజా పరిపాలనా వ్యవస్థ ఏదీ మిగలదు. పవిత్ర భూమిపై హింస, రక్తపాతం విరుచుకుపడతాయి. ఆ దేశ ప్రజల మధ్య విస్తృత స్థాయి యుద్ధం తప్పదు.[30]

చరిత్ర

[మార్చు]

1948 అరబ్-ఇజ్రాయెల్ యుద్ధం

[మార్చు]
Map comparing the borders of the 1947 partition plan and the armistice of 1949.
మూస:Partition Plan-Armistice Lines comparison map legend
  యూదు రాజ్యానికి కేటాయించిన ప్రాంతం
    అరబ్బు దేశానికి కేటాయించిన ప్రాంతం
    జెరూసలేం యూదులదిగా గానీ, అరబ్బులదిగా గానీ ఉండకూడదనే ఉద్దేశ్యంతో కార్పస్ సెపరాటమ్‌ను ప్రణాళిక చేశారు.
1949 సంధి సరిహద్దు రేఖలు ( గ్రీన్ లైన్ ):
      1949 నుండి ఇజ్రాయెల్ నియంత్రిత భూభాగం
    1948 నుండి 1967 వరకు ఈజిప్టు, జోర్డాన్‌లు నియంత్రించిన భూభాగం

1948 మే 14న, బ్రిటిష్ మాండేట్ గడువు ముగిసిన రోజున, యూదు ప్రజల మండలి టెల్ అవీవ్ మ్యూజియంలో సమావేశమై, ఎరెట్జ్ ఇజ్రాయెల్‌లో ఇజ్రాయిల్ రాజ్యం అని పిలువబడే యూదు రాజ్య స్థాపనను ప్రకటించే తీర్మానాన్ని ఆమోదించింది.[31]

కొత్త రాజ్యపు సరిహద్దులను నిర్ధారించలేదు. 1948 మే 15న అరబ్బు రాజ్యాల లీగ్ సెక్రటరీ-జనరల్, ఐక్యరాజ్యసమితి సెక్రటరీ-జనరల్‌కు పంపిన ఒక అధికారిక కేబుల్‌గ్రామ్‌లో క్లాజ్ 10(ఇ)లో అరబ్బు ప్రభుత్వాలు "పాలస్తీనాలో శాంతి, భద్రతను పునరుద్ధరించడం, శాంతిభద్రతలను నెలకొల్పడం అనే ఏకైక ప్రయోజనం కోసం జోక్యం చేసుకోవలసి వచ్చింది" అని బహిరంగంగా పేర్కొనబడింది. ఇంకా క్లాజ్ 10(ఇ)లో ఇలా ఉంది:

 

అరబ్ దేశాల ప్రభుత్వాలు, ఇంతకుముందు లండన్ సమావేశంలోనూ, ప్రధానంగా ఐక్యరాజ్యసమితి ముందు కూడా పునరుద్ఘాటించిన తమ అభిప్రాయాన్నే ఈ దశలో మళ్లీ ధృవీకరిస్తున్నాయి. పాలస్తీనా సమస్యకు న్యాయసమ్మతమైన, సముచితమైన ఏకైక పరిష్కారం ప్రజాస్వామ్య సూత్రాల ఆధారంగా ఏర్పడే “యునైటెడ్ స్టేట్ ఆఫ్ పాలస్తీన్” సృష్టేనని వారు పేర్కొన్నారు.

ఆ రోజున, ఈజిప్టు, లెబనాన్, సిరియా, జోర్డాన్, ఇరాక్ సైన్యాలు దండెత్తి, 1948 అరబ్-ఇజ్రాయెల్ యుద్ధాన్ని ప్రారంభించాయి. అప్పుడే ఏర్పడిన ఇజ్రాయెల్ రక్షణ దళం అరబ్బు దళాలను తిప్పికొట్టి, కొత్తగా ఏర్పడిన రాజ్యపు సరిహద్దులను ఒరిజినల్ UNSCOP విభజనకు ఆవల దాకా విస్తరించింది. 1948 డిసెంబరు నాటికి, జోర్డాన్ నదికి పశ్చిమాన ఉన్న మాండేట్ పాలస్తీనాలో ఎక్కువ భాగాన్ని ఇజ్రాయెల్ నియంత్రించింది. మాండేట్‌లోని మిగిలిన భాగంలో, జోర్డాన్ దేశంగా మారిన ప్రాంతం, వెస్ట్ బ్యాంక్ అని పిలువబడే ప్రాంతం (జోర్డాన్ నియంత్రణలో), గాజా స్ట్రిప్ (ఈజిప్టు నియంత్రణలో) ఉన్నాయి. ఈ సంఘర్షణకు ముందూ, ఆ సమయంలోనూ, 7,13,000 మంది పాలస్తీనా అరబ్బులు బహిష్కరించబడ్డారు లేదా పారిపోయి, పాలస్తీనా శరణార్థులుగా మారారు.[32]

యుద్ధ సమయంలో, గ్రామస్థులు వెనక్కి రాకుండా నిరోధించడానికి, ఇజ్రాయెల్ 'కాస్ట్ థై బ్రెడ్' అనే సంకేతనామంతో పాలస్తీనియన్ మంచినీటి బావులలో రహస్యంగా విషం కలిపే జీవయుద్ధ ప్రచారాన్ని నిర్వహించింది.[33][34][35] ఇర్గున్, లెహి వంటి మిలిటెంట్ యూదు సంస్థలు అరబ్బు పట్టణాలలో జరిపిన మారణకాండలకు ప్రతిస్పందనగా, ఇజ్రాయెల్ స్వాధీనం చేసుకున్న ప్రాంతాల నుండి చాలా మంది పాలస్తీనియన్లు పారిపోయారు. ఇజ్రాయెల్, దాని అరబ్బు పొరుగు దేశాల మధ్య 1949 సంధి ఒప్పందాలపై సంతకాలు చేయడంతో యుద్ధం ముగిసింది.

యుద్ధ సమయంలో అరబ్బు దేశాలలో యూదు పౌరుల స్థితి మరింత దిగజారింది. 1947 డిసెంబరులో అరబ్బు ప్రపంచం అంతటా యూదు వ్యతిరేక అల్లర్లు చెలరేగాయి. అలెప్పో, సిరియా, బ్రిటిష్ వారి నియంత్రణలో ఉన్న ఏడెన్‌లలో యూదు సమాజాలు ముఖ్యంగా తీవ్రంగా దెబ్బతిన్నాయి, వందలాది మంది మరణించారు, గాయపడ్డారు. లిబియాలో యూదుల పౌరసత్వాన్ని రద్దు చేశారు. ఇరాక్‌లో, వారి ఆస్తులను జప్తు చేశారు.[36] 1956లో సూయజ్ సంక్షోభం తర్వాత ఈజిప్టు, యూదులతో సహా తన విదేశీ సమాజంలో చాలామందిని బహిష్కరించింది.[37] అయితే అల్జీరియా 1962లో స్వాతంత్ర్యం పొందిన తర్వాత యూదులతో సహా తన ఫ్రెంచ్ పౌరుల పౌరసత్వాన్ని రద్దు చేసింది. ఇరవై సంవత్సరాల కాలంలో, అరబ్బు దేశాల నుండి సుమారు 8,50,000 మంది యూదులు వలస వెళ్లారు.[38]

1949–1967

[మార్చు]

1948 అరబ్-ఇజ్రాయెల్ యుద్ధంలో ఇజ్రాయెల్ విజయం సాధించిన తరువాత, వెస్ట్ బ్యాంక్ లేదా గాజాలో నివసిస్తున్న యూదులను ఇజ్రాయెల్‌కు బహిష్కరించారు. కాల్పుల విరమణ రేఖకు పాలస్తీనా వైపు చిక్కుకున్న అరబ్బులు ఇజ్రాయెల్‌లోని తమ ఇళ్లకు తిరిగి రాలేకపోయారు. ఇజ్రాయెల్ వైపు ఉన్నవారిని అధికారికంగా బహిష్కరించనప్పటికీ, చాలామంది పారిపోయారు. ఈ వలసలకు బాధ్యత ఎవరిదనేది ఇప్పటికీ వివాదాస్పదంగానే ఉంది. [39] : 114 చరిత్రకారుడు బెన్నీ మోరిస్, పాలస్తీనియన్ల నిష్క్రమణకు "నిర్ణయాత్మక కారణం" ప్రధానంగా యూదు దళాల చర్యలేనని (శారీరక బహిష్కరణలు, నివాస ప్రాంతాలపై సైనిక దాడులు, పోరాట భయం, సమీప గ్రామాలను విడిచిపెట్టడం, రెచ్చగొట్టే ప్రచారం) పేర్కొన్నాడు. అయితే 392 గ్రామాలలో 6 గ్రామాలలో మాత్రమే అరబ్బు నాయకత్వ ఆదేశాలు నిర్ణయాత్మకంగా ఉన్నాయి.[39] : xiv–xviii 1948 నుండి 1952 వరకు 7,00,000 మందికి పైగా యూదులు ఇజ్రాయెల్‌కు వలస వెళ్లారు. వీరిలో అరబ్బు దేశాల నుండి వచ్చిన వారు సుమారు 2,85,000 మంది ఉన్నారు.[40]

1956లో, ఈజిప్టు 1888 నాటి కాన్స్టాంటినోపుల్ ఒప్పందాన్ని ఉల్లంఘిస్తూ, ఇజ్రాయెల్ నౌకాయానానికి టిరాన్ జలసంధిని మూసివేసి, అకాబా గల్ఫ్‌ను దిగ్బంధించింది. ఇజ్రాయెల్ మద్దతుదారులు దీనిని 1949 సంధి ఒప్పందాలను ఉల్లంఘించడంగా భావించారు.[41] 1956 జూలై 26 న ఈజిప్టు, సూయజ్ కెనాల్ కంపెనీని జాతీయం చేసి, ఇజ్రాయెల్ నౌకలు ప్రయాణించకుండా కాలువను మూసివేసింది.[42] ఇజ్రాయెల్ అక్టోబరు 29 న బ్రిటిషు, ఫ్రెంచి మద్దతుతో సినాయ్ ద్వీపకల్పాన్ని ఆక్రమించింది. సూయజ్ సంక్షోభం సమయంలో, ఇజ్రాయెల్ గాజా స్ట్రిప్, సినాయ్‌లను స్వాధీనం చేసుకుంది. యునైటెడ్ స్టేట్స్, ఐక్యరాజ్యసమితి కాల్పుల విరమణకు మద్దతు తెలిపాయి.[42] [43] ఆ తర్వాత ఇజ్రాయెల్ ఈజిప్టు భూభాగం నుండి వైదొలిగింది. ఈజిప్టు ప్రాంతీయ నౌకాయాన స్వేచ్ఛను, సినాయ్ సైనిక రహితీకరణను అనుమతించింది. సైనిక రహితీకరణను పర్యవేక్షించడానికి ఐక్యరాజ్యసమితి అత్యవసర దళం (UNEF) మోహరించింది. ఇజ్రాయెల్ తన భూభాగంలో మోహరింపును నిరాకరించడంతో, UNEF కేవలం ఈజిప్టు వైపు మాత్రమే పనిచేసింది.[44]

భారీ నెగెవ్ స్థిరనివాసాన్ని ప్రారంభించడానికి, తనకు కేటాయించిన జోర్డాన్ నదీ జలాలను దక్షిణానికి బదిలీ చేసే ఇంజనీరింగ్ ప్రాజెక్టులో భాగంగా, ఇజ్రాయెల్ 1964లో జాతీయ జల రవాణాను స్థాపించింది. అరబ్బులు జోర్డాన్ నది ఎగువ నీటిని మళ్లించేందుకు ప్రయత్నించారు. ఇది ఇజ్రాయెల్-సిరియా సంఘర్షణను తీవ్రతరం చేసింది.[45]

పాలస్తీనా విమోచన సంస్థ (PLO) "[పాలస్తీనా విమోచన] జియోనిస్ట్, సామ్రాజ్యవాద ఉనికిని నాశనం చేస్తుంది..." అనే నిబద్ధతతో 1964లో ఒక చార్టర్‌తో ఏర్పడింది (ఆర్టికల్ 22, 1968). 1967 మే 19న, ఈజిప్టు UNEF పరిశీలకులను బహిష్కరించింది.[44] సినాయ్‌లో 1,00,000 మంది సైనికులను మోహరించింది.[46] 1956 దిగ్బంధన పరిస్థితులకు తిరిగి వెళుతూ, ఇజ్రాయెల్ నౌకాయానాన్ని అడ్డుకుంటూ టిరాన్ జలసంధిని మళ్ళీ మూసివేసింది.[45]

1967 మే 30న జోర్డాన్, ఈజిప్టుతో రక్షణ ఒప్పందంపై సంతకం చేసింది. ఈజిప్టు సినాయ్ యూనిట్లను సమీకరించి, ఐక్యరాజ్యసమితి సరిహద్దులను దాటి, ఇజ్రాయెల్ దక్షిణ సరిహద్దులో మోహరించింది. ఇజ్రాయెల్ జూన్ 5న ఈజిప్టుపై దాడి చేసింది. ఇజ్రాయెల్ వైమానిక దళం ఆకస్మిక దాడిలో చాలా వరకు ఈజిప్టు వైమానిక శక్తిని నాశనం చేసింది. ఆ తర్వాత అది, జోర్డాన్, సిరియా, ఇరాక్‌ల దళాలను నిర్మూలించింది.[47] ఇది, ఆరు రోజుల యుద్ధంలో ఇజ్రాయెల్ విజయానికి దోహదపడింది.[46] [45] ఇజ్రాయెల్ సినాయ్ ద్వీపకల్పం, గాజా స్ట్రిప్, వెస్ట్ బ్యాంక్ (తూర్పు జెరూసలంతో సహా), షెబా ఫార్మ్స్, గోలన్ హైట్స్‌ను సాధించుకుంది.

1967–1973

[మార్చు]

యుద్ధాన్నీ, ఇజ్రాయెల్ పట్ల అరబ్బు విధానాన్నీ పరిష్కరించడానికి అరబ్బు నాయకులు 1967 ఆగస్టులో ఖార్టూమ్‌లో సమావేశమయ్యారు . వారు ఇజ్రాయెల్‌తో గుర్తింపు వద్దు, శాంతి వద్దు, చర్చలు వద్దు అంటూ "మూడు వద్దుల"ను అంగీకరించారు. [48] దీనివల్ల యుద్ధం మాత్రమే ఏకైక మార్గంగా మిగిలిందని అబ్ద్ అల్-అజీమ్ రమదాన్ వాదించాడు.[49]

1973 అక్టోబరు 7 న సూయజ్ కాలువను దాటుతున్న ఈజిప్టు దళాలు

ఇజ్రాయెల్‌ను బలహీనపరిచి, సినాయ్ రాయితీలను బలవంతంగా రాబట్టడానికి ఈజిప్టు 1967లో యుద్ధాన్ని ప్రారంభించింది. 1970లో గమాల్ అబ్దెల్ నాసర్ మరణంతో ఇది ముగిసింది. అతని వారసుడు అన్వర్ సాదత్, భూభాగాలను తిరిగి ఇవ్వమని ఇజ్రాయెల్‌పై ఒత్తిడి తెచ్చేందుకు అమెరికా సహాయం కోరడం కోసం 15,000 మంది సోవియట్ సలహాదారులను దేశం నుండి బహిష్కరించాడు.[50]

1973 అక్టోబరు 6న, యోమ్ కిప్పూర్ రోజున సిరియా, ఈజిప్టులు ఇజ్రాయెల్‌పై ఆకస్మిక దాడి చేశాయి. ఇజ్రాయెల్ పూర్తిగా సమీకరించడానికి మూడు రోజులు పట్టింది. ఇతర అరబ్బు దేశాలు వారికి మద్దతునిస్తూ, అమెరికా, జపాన్, పశ్చిమ ఐరోపాలపై చమురు ఆంక్షలు విధించాయి. దీనివల్ల చమురు ధరలు నాలుగు రెట్లు పెరిగాయి. యోమ్ కిప్పూర్ యుద్ధం అమెరికా-సోవియట్ల పరోక్ష ఘర్షణకు దారితీసింది. ఇజ్రాయెల్ పైచేయి సాధించడంతో, సోవియట్ యూనియన్ జోక్యం చేసుకుంటామని బెదిరించింది. అణు ఉద్రిక్తత పెరుగుతుందనే భయంతో అమెరికా, అక్టోబరు 25న కాల్పుల విరమణకు మధ్యవర్తిత్వం వహించింది.[51][52]

1974–2000

[మార్చు]

ఈజిప్టు

[మార్చు]

1978 సెప్టెంబరులో క్యాంప్ డేవిడ్ ఒప్పందాలను అనుసరించి,[53] ఇజ్రాయెల్, ఈజిప్టులు 1979 మార్చి 26 న శాంతి ఒప్పందంపై సంతకం చేశాయి [54] దాని నిబంధనల ప్రకారం, సినాయ్ ద్వీపకల్పం ఈజిప్టు చేతుల్లోకి వచ్చింది.[55] గాజా స్ట్రిప్ ఇజ్రాయెల్ నియంత్రణలోనే ఉండిపోయింది.[56] ఈ ఒప్పందం సూయజ్ కాలువ గుండా ఇజ్రాయెల్ నౌకల స్వేచ్ఛా ప్రయాణానికీ టిరాన్ జలసంధి, అకాబా గల్ఫ్‌లను అంతర్జాతీయ జలమార్గాలుగా గుర్తించడానికీ వీలు కల్పించింది. [57] తదుపరి నిబంధనల ప్రకారం, సినాయ్‌లో ఈజిప్టు మోహరించగల సైనికులు, పరికరాల సంఖ్యను తీవ్రంగా పరిమితం చేయాల్సి వచ్చింది.[58]

1978 సెప్టెంబరు 7 న క్యాంప్ డేవిడ్‌లో బెగిన్, కార్టర్, సాదత్

జోర్డాన్

[మార్చు]

1994 అక్టోబరులో, ఇజ్రాయెల్, జోర్డాన్‌లు ఒక శాంతి ఒప్పందంపై సంతకం చేశాయి. ఈ ఒప్పందం పరస్పర సహకారం, శత్రుత్వానికి ముగింపు, ఇజ్రాయెల్-జోర్డాన్ సరిహద్దును అధికారికం చేయడం, ఇతర సమస్యలను పరిష్కరించడం వంటి అంశాలను నిర్దేశించింది. వారి సంఘర్షణ వల్ల సుమారు 18.3 బిలియన్ డాలర్ల నష్టం వాటిల్లింది. ఈ ఒప్పందంపై సంతకం చేయడం, ఇజ్రాయెల్, పాలస్తీనా విమోచన సంస్థ (PLO) మధ్య శాంతిని నెలకొల్పే ప్రయత్నాలతో సన్నిహితంగా ముడిపడి ఉంది. 1994 అక్టోబరు 26న అరాబాలోని దక్షిణ సరిహద్దు క్రాసింగ్ వద్ద దీనిపై సంతకం చేశారు.

ఇరాక్

[మార్చు]

1948 నుండి ఇజ్రాయెల్, ఇరాక్ శత్రువులుగా ఉన్నాయి. ఇరాక్ 1948 అరబ్-ఇజ్రాయెల్ యుద్ధంలో పాల్గొంది, ఆ తర్వాత 1967, 1973 యుద్ధాలలో ఈజిప్టు, సిరియాలకు మద్దతు ఇచ్చింది.

1981 జూన్‌లో, ఇజ్రాయెల్ 'ఆపరేషన్ ఒపెరా'లో భాగంగా ఇరాకీ అణు కర్మాగారాలపై దాడి చేసి వాటిని ధ్వంసం చేసింది.

1991 గల్ఫ్ యుద్ధ సమయంలో, కువైట్‌ను విముక్తి చేయాలని కోరుకుంటున్న కూటమికి వ్యతిరేకంగా అరబ్బు ప్రపంచాన్ని ఏకం చేయాలనే ఆశతో ఇరాక్, ఇజ్రాయెల్‌పై 39 స్కడ్ క్షిపణులను ప్రయోగించింది. విస్తృత యుద్ధాన్ని నివారించడానికి, ఈ దాడికి ప్రతిస్పందించవద్దని అమెరికా ఇజ్రాయెల్‌ను ఒప్పించింది.

లెబనాన్

[మార్చు]

1970లో, సుదీర్ఘ అంతర్యుద్ధం తరువాత జోర్డాన్ రాజు హుస్సేన్, పాలస్తీనా విమోచన సంస్థను జోర్డాన్ నుండి బహిష్కరించాడు. 1970 సెప్టెంబరు అరబ్బు చరిత్రలో బ్లాక్ సెప్టెంబర్‌గా ప్రసిద్ధి చెందింది. కొన్నిసార్లు "విచారకరమైన సంఘటనల యుగం"గా సూచించబడుతుంది.[59] ఈ హింస పదివేల మంది ప్రజల మరణానికి దారితీసింది. వీరిలో అత్యధిక సంఖ్యలో పాలస్తీనియన్లు ఉన్నారు. బహిష్కరణతో 1971 జూలై వరకు సాయుధ పోరాటం కొనసాగింది. ఆ సమయంలో వేలాది మంది పాలస్తీనా యోధులు లెబనాన్‌కు వలస వెళ్లారు.

పి.ఎల్.ఓ. వాస్తవానికి ఒక స్వయంప్రతిపత్తి గల ప్రాంతాన్ని స్థాపించి, అక్కడి నుండి ఇజ్రాయెల్‌పై దాడులు చేసింది. లెబనాన్‌ను అస్థిరపరచడంలో, 1975 లెబనీస్ అంతర్యుద్ధాన్ని ప్రేరేపించడంలో పి.ఎల్.ఓ. సహాయపడింది. 1978లో, ఇజ్రాయెల్ 'ఆపరేషన్ లిటానీ'ని ప్రారంభించింది. దీనిలో అది ఫ్రీ లెబనాన్ ఆర్మీతో కలిసి పి.ఎల్.ఓ.ను లిటానీ నదికి ఉత్తరంగా వెనక్కి తగ్గేలా బలవంతం చేసింది. 1981 లో ఇజ్రాయెల్, పి.ఎల్.ఓ. ల మధ్య మరో ఘర్షణ చెలరేగింది. అది కాల్పుల విరమణ ఒప్పందంతో ముగిసింది. 1982 జూన్‌లో ఇజ్రాయెల్ లెబనీస్ ప్రభుత్వంలోని క్రైస్తవ వర్గాలతో పొత్తు పెట్టుకుని లెబనాన్‌పై దాడి చేసింది. రెండు నెలల్లోపే పి.ఎల్.ఓ. నదిని దాటి అవతలికి పోడానికి అంగీకరించింది.

1983 మార్చిలో ఇజ్రాయెల్, లెబనాన్‌లు ఒక సాధారణీకరణ ఒప్పందంపై సంతకం చేశాయి. అయితే, సిరియా ఒత్తిడి కారణంగా అధ్యక్షుడు అమీన్ గెమాయెల్ 1984 మార్చిలో ఆ కాల్పుల విరమణను రద్దు చేశాడు. 1985లో, ఇజ్రాయెల్ దళాలు 15 కిలోమీటర్ల సరిహద్దుకు ఉపసంహరించుకున్నాయి. లెబనాన్ దక్షిణ సరిహద్దు వెంబడి కిలోమీటర్ల వెడల్పు గల పట్టీ. ఈ సంఘర్షణ తక్కువ స్థాయిలో కొనసాగింది. 1993, 1996ల్లో, ఇజ్రాయెల్ హిజ్బుల్లా మిలీషియాపై పెద్ద ఎత్తున ఆపరేషన్లను ప్రారంభించింది. 2000 మేలో, ఎహుద్ బరాక్ నేతృత్వంలోని కొత్త ఇజ్రాయెల్ ప్రభుత్వం, గడువుకు ముందే ఇచ్చిన ఎన్నికల వాగ్దానాన్ని నెరవేరుస్తూ లెబనాన్ నుండి వైదొలిగింది. ఈ ఉపసంహరణతో దక్షిణ లెబనాన్ సైన్యం తక్షణమే కుప్పకూలడానికి దారితీసింది. దానిలోని చాలా మంది సభ్యులు అరెస్టు చేయబడ్డారు లేదా ఇజ్రాయెల్‌కు పారిపోయారు.

పాలస్తీనియన్లు

[మార్చు]

1970వ దశకం అనేక ప్రధాన అంతర్జాతీయ ఉగ్రవాద దాడులతో నిండి ఉంది. వాటిలో 1972లో జరిగిన లోడ్ విమానాశ్రయ మారణకాండ, మ్యూనిచ్ ఒలింపిక్స్ మారణకాండ, 1976 లో ఉగాండాలో 100 మందికి పైగా యూదు బందీలను అపహరించి, నిర్బంధించిన ఎంటెబ్బే బందీల ఘటన ఉన్నాయి.

1987 డిసెంబరులో మొదటి ఇంతిఫాదా ప్రారంభమైంది. ఇది పాలస్తీనా భూభాగాల్లో ఇజ్రాయెల్ పాలనకు వ్యతిరేకంగా జరిగిన పాలస్తీనా తిరుగుబాటు. ఈ తిరుగుబాటు జబాలియా శరణార్థి శిబిరంలో ప్రారంభమై వేగంగా వ్యాపించింది. ఈ తిరుగుబాటులో పాలస్తీనా చేసిన చర్యలు శాసనోల్లంఘనం నుండి హింస దాకా ఉన్నాయి. సాధారణ సమ్మెలు, ఇజ్రాయెల్ ఉత్పత్తుల బహిష్కరణలు, గ్రాఫిటీ, బారికేడ్లతో పాటు, ప్రదర్శనలలో యువకులు ఇజ్రాయెల్ సైనికులపై రాళ్లు విసరడం కూడా జరిగింది. సైన్యం తూటాలు, దాడులు, సామూహిక అరెస్టులతో ప్రతిస్పందించింది. ఇది అంతర్జాతీయంగా ఖండనకు గురైంది. పాలస్తీనా ప్రతినిధిగా ఎన్నడూ గుర్తింపు పొందని పిఎల్‌ఓ, ఇజ్రాయెల్‌ను గుర్తించి, ఉగ్రవాదాన్ని విడనాడిన తర్వాత శాంతి చర్చలకు ఆహ్వానించబడింది.

1993 సెప్టెంబరు 13న ఓస్లో ఒప్పందాల సంతకాల కార్యక్రమంలో యిట్జాక్ రాబిన్, బిల్ క్లింటన్, యాసర్ అరాఫత్

1993 మధ్యలో ఇజ్రాయెల్, పాలస్తీనా ప్రతినిధులు నార్వేలోని ఓస్లోలో శాంతి చర్చలలో పాల్గొన్నారు. ఫలితంగా 1993 సెప్టెంబరులో ఇజ్రాయెల్, PLOలు సూత్రాల ప్రకటన లేదా ఓస్లో I అని పిలువబడే ఓస్లో ఒప్పందాలపై సంతకం చేశాయి. అనుబంధ లేఖలలో, ఇజ్రాయెల్ PLOను పాలస్తీనా ప్రజల చట్టబద్ధమైన ప్రతినిధిగా గుర్తించగా, PLO ఇజ్రాయెల్ ఉనికి హక్కును గుర్తించి, ఉగ్రవాదాన్ని, హింసను, ఇజ్రాయెల్‌ను నాశనం చేసే తన లక్ష్యాన్నీ విడనాడింది. ఓస్లో II పై 1995లో సంతకం చేశారు.

2000–2005

[మార్చు]

అల్-అక్సా ఇంతిఫాదా వరుస ఆత్మాహుతి పేళుళ్ళను దాడులనూ ప్రారంభించింది. ఇజ్రాయెల్ సైన్యం 2002 మార్చిలో ఆపరేషన్ డిఫెన్సివ్ షీల్డ్‌ను ప్రారంభించింది. ఆరు రోజుల యుద్ధం తర్వాత ఇజ్రాయెల్ చేసిన అతిపెద్ద సైనిక చర్య ఇదే.[60]

హింస తీవ్రతరం కావడంతో, PLO పూర్తి నియంత్రణలో ఉన్న అనేక భూభాగాలను (ఏరియా A) తిరిగి స్వాధీనం చేసుకుని ఇజ్రాయెల్, వెస్ట్ బ్యాంక్ చుట్టూ తన భద్రతా యంత్రాంగాన్ని విస్తరించింది. హింసను నిరోధించడానికి, ఇజ్రాయెల్ స్థావరాలను రక్షించడానికీ ఇజ్రాయెల్ రోడ్‌బ్లాక్‌లు, చెక్‌పాయింట్‌ల వ్యవస్థను ఏర్పాటు చేసింది. అయితే, 2008లో, IDF నెమ్మదిగా పాలస్తీనా భద్రతా దళాలకు అధికారాన్ని బదిలీ చేయడం ప్రారంభించింది.[61][62][63]

ఇజ్రాయెల్ అప్పటి ప్రధానమంత్రి ఏరియల్ షరోన్ 2003లో గాజా స్ట్రిప్ నుండి వైదొలగే విధానాన్ని ప్రారంభించారుడు. ఈ విధానం 2005 ఆగస్టులో పూర్తిగా అమలు చేయబడింది, ఇందులో భాగంగా అక్కడి 17 యూదు స్థావరాలన్నింటినీ తప్పనిసరిగా ఖాళీ చేయించారు.[64] 1968 తర్వాత స్థిరనివాసుల ఉద్యమానికి ఇది మొదటి ఎదురుదెబ్బ. గాజా నుండి వైదొలగడం వామపక్ష, దక్షిణపక్ష విమర్శకులు ఇద్దరినీ దిగ్భ్రాంతికి గురిచేసింది. దీనికి వాణిజ్య, పరిశ్రమల శాఖ మంత్రి ఎహుద్ ఓల్మెర్ట్, వలస, శోషణ శాఖ మంత్రి జిప్పి లివ్ని మద్దతు ఇవ్వగా, విదేశాంగ మంత్రి సిల్వాన్ షాలోమ్, ఆర్థిక మంత్రి బెంజమిన్ నెతన్యాహులు ఖండించారు.[65]

2006–ప్రస్తుతం

[మార్చు]

గాజా, లెబనాన్‌లలో సంఘర్షణలు

[మార్చు]

2006 జూన్‌లో, హమాస్ మిలిటెంట్లు గాజా సరిహద్దు సమీపంలోని IDF పోస్టులోకి చొరబడి సైనికుడు గిలాద్ షాలిత్‌ను అపహరించారు. ఇద్దరు IDF సైనికులు మరణించారు; షాలిత్ ప్రయాణిస్తున్న ట్యాంక్‌పై RPG దాడి జరగడంతో అతను గాయపడ్డాడు. అతని విడుదల కోసం ఇజ్రాయెల్ మూడు రోజుల తర్వాత 'ఆపరేషన్ సమ్మర్ రెయిన్స్'ను ప్రారంభించింది.[66] 1,027 మంది పాలస్తీనా ఖైదీలతో అతన్ని మార్పిడి చేసే వరకు, అంటే 2011 అక్టోబరు 18 వరకు, హమాస్ అతన్ని నిర్బంధించి, అంతర్జాతీయ రెడ్ క్రాస్‌ను కలవకుండా అడ్డుకుంది.[67][68]

2006 జూలైలో, హిజ్బుల్లా యోధులు ఇజ్రాయెల్‌లోకి ప్రవేశించి, ఎనిమిది మంది సైనికులను చంపి, ఇద్దరిని అపహరించారు, ఇది 2006 లెబనాన్ యుద్ధానికి, లెబనాన్‌లో భారీ విధ్వంసానికీ దారితీసింది. ఆగస్టు 14న ఐక్యరాజ్యసమితి కాల్పుల విరమణ అమల్లోకి వచ్చింది. [69] ఈ యుద్ధంలో 1,000 మందికి పైగా లెబనీయులు, 150 మందికి పైగా ఇజ్రాయెలీలు మరణించారు, [70] మౌలిక సదుపాయాలు ధ్వంసమయ్యాయి, సుమారు 10 లక్షల మంది లెబనీయులు, 3,00,000–5,00,000 మంది ఇజ్రాయెలీలు (వారిలో చాలామంది తరువాత తిరిగి వచ్చారు) నిరాశ్రయులయ్యారు.[71][72] పేలని ఇజ్రాయెలీ క్లస్టర్ మందుగుండు సామగ్రి కారణంగా దక్షిణ లెబనాన్‌లోని కొన్ని ప్రాంతాలు నివాసయోగ్యం కాకుండా పోయాయి.[73]

2007 జూన్ నాటి గాజా యుద్ధంలో, అంతర్యుద్ధంలో హమాస్ తన ప్రత్యర్థి ఫతా నుండి గాజా శిబిరాన్ని స్వాధీనం చేసుకుంది. అప్పుడు ఇజ్రాయెల్ సరిహద్దులను నియంత్రించింది, గాజా నాయకత్వంతో ఆర్థిక సంబంధాలను నిలిపివేసింది. ఈజిప్టుతో కలిసి దిగ్బంధనాన్ని విధించింది.[74] 2007 సెప్టెంబరు 6 న ఆపరేషన్ ఆర్చర్డ్‌లో భాగంగా ఇజ్రాయెల్ సిరియాలోని ఒక అనుమానిత అణు స్థావరంపై బాంబు దాడి చేసింది.[75] 2008 ఏప్రిల్‌లో, అధ్యక్షుడు బషర్ అల్-అస్సాద్ ఒక ఖతారీ పత్రికతో మాట్లాడుతూ, సిరియా, ఇజ్రాయెల్‌లు టర్కీ ద్వారా శాంతి గురించి చర్చించాయని చెప్పాడు; ఇజ్రాయెల్ దానిని ధృవీకరించింది. ఈ చర్చలలో గోలన్ హైట్స్ కూడా భాగంగా ఉన్నాయి. [76] అమెరికా విదేశాంగ మంత్రి కొండొలీజా రైస్, వేగంగా పెరుగుతున్న వెస్ట్ బ్యాంక్ స్థావరాలను (2007 నుండి 1.8 రెట్లు పెరిగాయి) విమర్శించింది.[77] హమాస్-ఇజ్రాయెల్ మధ్య ఆరు నెలల కాల్పుల విరమణ 2008 డిసెంబరు 19 న ముగిసింది; దాని పునరుద్ధరణ విఫలమైంది. [78] [79] [80] [81] [82] ఇజ్రాయెల్ ఒక అనుమానిత కిడ్నాప్ సొరంగంపై దాడి చేసి, హమాస్ యోధులను హతమార్చింది.[83] హమాస్ డిసెంబరు 24న 60కి పైగా రాకెట్లను ప్రయోగించింది. ఇజ్రాయెల్ డిసెంబరు 27న ఆపరేషన్ కాస్ట్ లీడ్‌ను ప్రారంభించింది. మానవ హక్కుల సంఘాలు ఇరుపక్షాలపై యుద్ధ నేరాల ఆరోపణలు చేశాయి. 2009 లో ఇజ్రాయెల్ 10 నెలల పాటు వెస్ట్ బ్యాంక్ సెటిల్‌మెంట్ స్తంభనను విధించింది.[84][85]

2010 మేలో, అష్డోడ్‌లో లంగరు వేయడానికి నిరాకరించిన గాజా ఫ్రీడమ్ ఫ్లోటిల్లాకు చెందిన ఆరు నౌకలపై ఇజ్రాయెల్ నావికా దళాలు దాడి చేశాయి. [86] మావి మర్మారాలో జరిగిన ఘర్షణల్లో తొమ్మిది మంది కార్యకర్తలు మరణించారు. ప్రపంచవ్యాప్తంగా వచ్చిన ఖండనలతో ఇజ్రాయెల్-టర్కీ సంబంధాలు దెబ్బతిన్నాయి. ఆ తరువాత ఇజ్రాయెల్ దిగ్బంధనాన్ని సడలించింది. [87] [88] [89] [90] డజన్ల కొద్దీ ప్రయాణికులు, ఏడుగురు సైనికులు గాయపడ్డారు, కొంతమంది కమాండోలు కాల్పులకు గురయ్యారు. [88] [91] [92]

2010–2011 చర్చల తర్వాత, హమాస్ నేతృత్వంలోని 13 బృందాలు చర్చలకు అంతరాయం కలిగించడానికి ఒక ప్రచారాన్ని ప్రారంభించాయి. [93] ఆగస్టు తర్వాత దాడులు పెరిగాయి, ఇందులో నలుగురు పౌరుల హత్య కూడా ఉంది. రాకెట్ దాడులు తీవ్రమయ్యాయి. ఆగస్టు 2న, మిలిటెంట్లు ఈలాట్, అకాబాలపై ఏడు కత్యుషాలను ప్రయోగించారు. దీనివల్ల ఒక జోర్డాన్ దేశస్థుడు మరణించగా, నలుగురు గాయపడ్డారు.[94]

2011లో హమాస్ 680 రాకెట్లను ప్రయోగించడంతో సహా, అడపాదడపా ఘర్షణలు కొనసాగాయి. [95] 2012 నవంబరు 14న, ఇజ్రాయెల్ హమాస్ సైనిక నాయకుడు అహ్మద్ జబారిని హతమార్చి, ఆపరేషన్ పిల్లర్ ఆఫ్ డిఫెన్స్‌ను ప్రారంభించింది. [96] ఈజిప్టు మధ్యవర్తిత్వంతో నవంబరు 21న కాల్పుల విరమణ ప్రారంభమైంది. [97] హమాస్ రాకెట్ దాడులు తీవ్రతరం కావడంతో 2014 జూలై 8న ఇజ్రాయెల్ గాజా ఆపరేషన్ చేపట్టింది [98] 2021 మేలో మరో 11 రోజుల విడత ఘర్షణలు చెలరేగాయి. [99]

2023 అక్టోబరులో హమాస్ చేసిన దాడుల్లో భారీ విధ్వంసం, స్థానభ్రంశం, మానవతా సంక్షోభం ఏర్పడి, యుద్ధానికి దారితీశాయి. [100]

సిరియా అంతర్యుద్ధం

[మార్చు]

సిరియా అంతర్యుద్ధంలో ఇజ్రాయెల్ సైనిక పాత్ర క్షిపణి దాడులకు మాత్రమే పరిమితమైంది.[101][102] 2017 లో వీటిని అధికారికంగా అంగీకరించారు. ఇజ్రాయెల్ అధికారికంగా తటస్థంగా ఉన్నప్పటికీ, సిరియాలో ఇరాన్ ఉనికిని వ్యతిరేకించింది. ఇజ్రాయెల్, సిరియా యుద్ధ బాధితులకు మానవతా సహాయం అందించింది. 2016 జూన్‌లో ఇజ్రాయెల్ 'ఆపరేషన్ గుడ్ నైబర్'ను ప్రారంభించడంతో ఈ ప్రయత్నం మరింత విస్తరించింది. సిరియా, లెబనాన్ సరిహద్దులో ఉన్న ఇజ్రాయెల్ స్థావరాలపై హిజ్బుల్లా దాడులు చేస్తున్నట్లు అనుమానిస్తున్నారు. అటువంటి సంస్థలకు ఆయుధాలను రవాణా చేసే కాన్వాయ్‌లపై ఇజ్రాయెల్ వైమానిక దాడులు చేస్తున్నట్లు అనుమానిస్తున్నారు.

2017 డిసెంబరు 9 న, అమెరికా అధ్యక్షుడు డొనాల్డ్ ట్రంప్, జెరూసలేంను ఇజ్రాయెల్ రాజధానిగా గుర్తించినట్లు ప్రకటించాడు. ఇది ఇతర ప్రపంచ నాయకుల ఖండనకు, అలాగే 2018 గాజా సరిహద్దు నిరసనలకూ దారితీసింది. 2018 మే 14 న జెరూసలేంలో అమెరికా రాయబార కార్యాలయం ప్రారంభించబడింది.

ముఖ్యమైన యుద్ధాలు, హింసాత్మక సంఘటనలు

[మార్చు]
1948 నుండి అరబ్-ఇజ్రాయెల్ సంఘర్షణలలో మరణాల శాతాల పై-చార్ట్
కాలం పేరు ఇజ్రాయిల్ మరణాలు అరబ్బు మరణాలు గమనికలు
1948–1949 1948 Arab–Israeli War 6,373[103] 10,000[104] ఇజ్రాయెల్ విజయం, స్వాతంత్ర్యం నిర్ధారణ; జోర్డాన్ వెస్ట్ బ్యాంక్‌ను ఆక్రమించి, విలీనం చేసుకుంది, ఈజిప్టు గాజా స్ట్రిప్‌ను స్వాధీనం చేసుకుని ఆక్రమించుకుంది
1951–1955 Palestinian Fedayeen insurgency 967   3,000–5,000[105] ఇజ్రాయెల్ విజయం
1956 Suez Crisis 181[106] 2,000[106] ఇజ్రాయెల్ సైనిక విజయం, ఈజిప్టు రాజకీయ విజయం, మార్చి 1957 వరకు సినాయ్ ద్వీపకల్పాన్ని ఇజ్రాయెల్ ఆక్రమించుకుంది
1967 Six-Day War 803[103] 12,000[107]–13,000[108] ఇజ్రాయెల్ విజయం ఇజ్రాయెల్ ఈజిప్టు నుండి గాజా స్ట్రిప్‌ను, సినాయ్ ద్వీపకల్పాన్ని, జోర్డాన్ నుండి వెస్ట్ బ్యాంక్‌ను, సిరియా నుండి గోలన్ హైట్స్‌నూ స్వాధీనం చేసుకుని ఆక్రమించుకుంది
1967–1970 War of Attrition 738[103] 2,500[109] ఇరు పక్షాలు విజయం తమదేనని ప్రకటించుకున్నాయి, సినాయ్‌పై ఇజ్రాయెల్ నియంత్రణ కొనసాగింది
1968–1982 Palestinian insurgency in South Lebanon ఇజ్రాయెల్ విజయం
1973 Yom Kippur War 2,688[110] 11,000[111]–13,000[112] అనిశ్చితం, అరబ్బు దాడులు తిప్పికొట్టబడ్డాయి

క్యాంప్ డేవిడ్ ఒప్పందాల తరువాత ఈజిప్టు-ఇజ్రాయెల్ శాంతి ఒప్పందం; పరస్పర గుర్తింపునకు, సినాయ్‌లో ఈజిప్టు సైనిక ప్రవేశాన్ని పరిమితం చేయడానికి బదులుగా ఇజ్రాయెల్ సినాయ్‌ను పూర్తిగా తిరిగి ఇచ్చింది

1978 1978 South Lebanon conflict 18  1,100 ఇజ్రాయెల్ విజయం, దక్షిణ లెబనాన్ నుండి పిఎల్‌ఓ బహిష్కరణ
1982 1982 Lebanon War 654[113] 19,085[114] ఇజ్రాయెల్ వ్యూహాత్మక విజయం కానీ వ్యూహాత్మక వైఫల్యం

సిరియా రాజకీయ ప్రయోజనం లెబనాన్ నుండి పిఎల్‌ఓ బహిష్కరణ

1982–2000 South Lebanon conflict (1985–2000) 652[113] 1,276[115] హిజ్బుల్లా విజయం

దక్షిణ లెబనాన్ నుండి ఇజ్రాయెల్ ఉపసంహరణ

1987–1993 First Intifada 182[116] 1,491[116] ఇజ్రాయెల్ విజయం, తిరుగుబాటు అణచివేత, దాని తర్వాత ఓస్లో ఒప్పందాలు, పాలస్తీనా అథారిటీ ఏర్పాటు
1991 1991 Iraqi missile attacks against Israel 13[117] 0 ఇరాక్ వ్యూహాత్మక వైఫల్యం, ఇజ్రాయెల్ ప్రతీకారాన్ని రెచ్చగొట్టడంలో ఇరాక్ విఫలమైంది
2000–2008 Second Intifada 1,053[118] 4,973[119] ఇజ్రాయెల్ విజయం, తిరుగుబాటు అణచివేత
2006 2006 Lebanon War 165[120] 1,191[120] అనిశ్చితం
2008 Gaza War (2008–2009) 13[121] 1,391[121] అనిశ్చితం
2012 2012 Gaza War 6[121] 167[121] అనిశ్చితం
2014 2014 Gaza War 73[122] 2,251[122] అనిశ్చితం
2023–present Gaza war ~2,000 ~70,000[123]

–84,000[124]		 యుద్ధ విరమణ, కొనసాగుతోంది
2023–present Israel–Hezbollah conflict ~150 ~4,000[125] యుద్ధ విరమణ, కొనసాగుతోంది
2023–present Red Sea crisis 2 260–345+ యుద్ధ విరమణ, కొనసాగుతోంది

సంఘర్షణ ఖర్చు

[మార్చు]

స్ట్రాటజిక్ ఫోర్‌సైట్ గ్రూప్ వారి ఒక నివేదికలో, 1991 నుండి 2010 వరకు మధ్యప్రాచ్యానికి సంఘర్షణ వలన కలిగే అవకాశ వ్యయం $12 ట్రిలియన్లు అని అంచనా వేసింది. అవకాశ వ్యయం, మధ్యప్రాచ్యంలోని దేశాల GDPని, చారిత్రక GDPని శాంతి కొనసాగితే ఉండే సంభావ్య GDPతో పోల్చడం ద్వారా ఈ నివేదిక లెక్కించింది. ఇజ్రాయెల్ వాటా దాదాపు $1 ట్రిలియన్ కాగా, ఇరాక్, సౌదీ అరేబియాలకు వరుసగా సుమారు $2.2, $4.5 ట్రిలియన్ల నష్టం వాటిల్లింది. ఒకవేళ 1991 నుండి ఇజ్రాయెల్, అరబ్ లీగ్ దేశాల మధ్య శాంతి, సహకారం ఉండి ఉంటే, 2010లో సగటు ఇజ్రాయెల్ పౌరుడు $23,000కు బదులుగా $44,000 కంటే ఎక్కువ సంపాదిస్తూ ఉండేవాడని అంచనా.[126]

1945 నుండి 1995 వరకు జరిగిన సంఘర్షణలో 92,000 మంది ప్రాణాలు కోల్పోయారని (74,000 మంది సైనికులు, 18,000 మంది పౌరులు) బుజాన్ అంచనా వేశారు.[127] [ పేజీ] అవసరం ]

ఇవి కూడా చూడండి

[మార్చు]

గమనికలు

[మార్చు]

మూలాలు

[మార్చు]
  1. ↑ "Arab–Israeli wars". Encyclopædia Britannica. 7 July 2023. ఒరిజినల్ నుండి 23 April 2018 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 31 May 2018.
  2. ↑ Kumaraswamy, P. R. (2013). Revisiting the Yom Kippur War (in ఇంగ్లీష్). Routledge. p. 235. ISBN 978-1-136-32895-4.
  3. ↑ Rucker, Laurent. "Moscow's Surprise: The Soviet-Israeli Alliance of 1947-1949" (PDF). Woodrow Wilson International Center for Scholars.
  4. ↑ Kramer, Martin (6 November 2017). "Who saved Israel in 1947?" (PDF). Mosaic.
  5. ↑ "The Czech arms that saved Israel". The Jerusalem Post (in అమెరికన్ ఇంగ్లీష్). 30 November 2020. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 24 December 2023.
  6. ↑ "Manfred Gerstenfeld on Joop den Uyl 1919–1987". 7 April 2015. the original నుండి 7 April 2015 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 25 December 2023.
  7. ↑ Edgar O'Ballance (1979). No Victor, No Vanquished: The Yom Kippur War (1979 ed.). Barrie & Jenkins. pp. 28–370. ISBN 978-0-214-20670-2.
  8. ↑ Shazly, Saad El (1 January 2003). The Crossing of the Suez (in ఇంగ్లీష్). American Mideast Research. p. 278. ISBN 978-0-9604562-2-2.
  9. ↑ "An unknown story from the Yom Kippur war: Israeli F-4s vs North Korean MiG-21s". The Aviationist. 24 June 2013. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 27 June 2015.
  10. ↑ Rabinovich, Abraham (2004). The Yom Kippur War: The Epic Encounter that Transformed the Middle East (in ఇంగ్లీష్). Schocken Books. pp. 464–465. ISBN 978-0-8052-1124-5.
  11. ↑ Hussain, Hamid (November 2002). "The Fourth Round - A Critical Review of 1973 Arab-Israeli War". Defence Journal. the original నుండి 16 January 2009 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది.
  12. ↑ Mahjoub Tobji (2006). Les officiers de Sa Majesté: Les dérives des généraux marocains 1956–2006. Fayard. p. 107. ISBN 978-2-213-63015-1.
  13. ↑ Katz, Mark N. (1996). "Post-Soviet Russian Foreign Policy Towards the Middle East". The Soviet and Post-Soviet Review. 23 (1): 235. doi:10.1163/187633296X00159.
  14. ↑ Ra'anan, G. D. (1981). The Evolution of the Soviet Use of Surrogates in Military Relations with the Third World, with Particular Emphasis on Cuban Participation in Africa. Santa Monica: Rand Corporation. p. 37
  15. ↑ "The Palestinian National Charter – Article 6". Mfa.gov.il. ఒరిజినల్ నుండి 20 April 2013 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 19 January 2013.
  16. ↑ Scott MacLeod (8 January 2009). "Time to Test the Arab Peace Offer". Time. the original నుండి 17 January 2009 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది.
  17. ↑ "The Arab-Israeli conflict is fading". The Economist. 19 September 2020. ఒరిజినల్ నుండి 5 October 2020 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 5 October 2020.
  18. ↑ Dumper, Michael; Badran, Amneh (2024). "Introduction". In Dumper, Michael; Badran, Amneh (eds.). Routledge Handbook on Palestine (1st ed.). Routledge. p. 2. doi:10.4324/9781003031994. ISBN 9781003031994. In this context we should not overlook the latest turning point in the history of Palestine – the attack by Hamas on 7th October 2023 on Israeli settlements adjacent to Gaza and the subsequent genocidal war that the state of Israel has carried out in the Gaza strip"Introduction". In Dumper, Michael; Badran, Amneh (eds.). Routledge Handbook on Palestine (1st ed.). Routledge. p. 2. doi:10.4324/9781003031994. ISBN 9781003031994. In this context we should not overlook the latest turning point in the history of Palestine – the attack by Hamas on 7th October 2023 on Israeli settlements adjacent to Gaza and the subsequent genocidal war that the state of Israel has carried out in the Gaza strip
  19. ↑ Mark R. Cohen (December 1996). "Islam and the Jews: Myth, Counter-Myth, History". In Walter Zenner; Shlomo A. Deshen (eds.). Jews Among Muslims: Communities in the Precolonial Middle East. NYU Press. p. 52. ISBN 9780814796764.
  20. ↑ "Palestine: The British Mandate, 1917–1948". www.library.nd.edu (in ఇంగ్లీష్). ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 2026-04-24.
  21. ↑ "Palestine - British Mandate, Zionism, Conflict | Britannica". Encyclopedia Britannica (in ఇంగ్లీష్). ఒరిజినల్ నుండి 2026-04-10 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 2026-04-24.
  22. ↑ "Avalon Project - Anglo-American Committee of Inquiry - Appendix IV". avalon.law.yale.edu. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 2026-04-24.
  23. ↑ "British Mandate for Palestine / 1.0 / encyclopedic". 1914-1918-Online (WW1) Encyclopedia (in అమెరికన్ ఇంగ్లీష్). ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 2026-04-24.
  24. ↑ Segev, Tom (2000): One Palestine, Complete, pp. 48–49, Abacus, ISBN 978-0-349-11286-2.
  25. ↑ Segev, Tom (1999). One Palestine, Complete. Metropolitan Books. pp. 360–362. ISBN 978-0-8050-4848-3.
  26. ↑ "The Struggle against Jewish Immigration to Palestine". Middle Eastern Studies. 1 July 1998. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 20 April 2010.{{cite news}}: CS1 maint: deprecated archival service (link)
  27. ↑ A/RES/106 (S-1) Archived 6 ఆగస్టు 2012 at the Wayback Machine of 15 May 1947 General Assembly Resolution 106 Constituting the UNSCOP: Retrieved 12 May 2012
  28. ↑ "General Assembly: A/364: 3 September 1947: Retrieved 10 May 2012". United Nations. the original నుండి 3 June 2012 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది.
  29. ↑ "A/RES/181(II) of 29 November 1947". United Nations. 1947. the original నుండి 24 May 2012 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 12 May 2012.
  30. ↑ "United States Proposal for Temporary United Nations Trusteeship for Palestine Source: Department of State Bulletin". Mideastweb.org. 4 April 1948. p. 451. ఒరిజినల్ నుండి 9 March 2013 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 13 February 2011.
  31. ↑ "Declaration of Establishment of State of Israel: 14 May 1948". Mfa.gov.il. the original నుండి 16 January 2013 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 19 January 2013.
  32. ↑ "The Palestinian Diaspora". Global Exchange. the original నుండి 1 January 2013 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 12 December 2012.
  33. ↑ "Israel Poisoned Palestinian Land to Build West Bank Settlement in 1970s, Documents Reveal". Haaretz. 14 October 2022. ఒరిజినల్ నుండి 18 August 2023 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 6 August 2023.
  34. ↑ "Israeli forces 'poisoned wells in Palestinian villages' during 1948 Nakba, unearthed documents show". The New Arab. 15 October 2022. ఒరిజినల్ నుండి 25 July 2023 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 6 August 2023.
  35. ↑ "Documents Reveal Israeli Army Poisoned Water Wells in Palestinian Towns During 1948 War". Asharq al-Awsat. 15 October 2022. ఒరిజినల్ నుండి 25 July 2023 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 6 August 2023.
  36. ↑ Aharoni, Ada (March 2003). "The Forced Migration of Jews from Arab Countries". Vol. 15, no. 1. Routledge. the original నుండి 7 February 2023 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 27 May 2008.
  37. ↑ Gorman, Anthony (2003). Historians, State and Politics in Twentieth Century Egypt: Contesting the Nation. Psychology Press. pp. 174–175. ISBN 978-0-415-29753-0.
  38. ↑ Hoge, Warren (5 November 2007). "Group seeks justice for 'forgotten' Jews". The New York Times. ఒరిజినల్ నుండి 11 April 2019 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 7 June 2015.
  39. 1 2 Morris, Benny (2004). The Birth of the Palestinian Refugee Problem Revisited (2nd ed.). Cambridge: Cambridge University Press. ISBN 978-0-679-42120-7.
  40. ↑ '1942–1951' Archived 11 అక్టోబరు 2008 at the Wayback Machine, Jewish Agency for Israel.
  41. ↑ "Background Note: Israel". US State Department. ఒరిజినల్ నుండి 21 January 2017 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 4 March 2007.
  42. 1 2 "1956: Egypt Seizes Suez Canal". BBC. 26 July 1956. ఒరిజినల్ నుండి 17 March 2007 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 4 March 2007.
  43. ↑ "UN GA Resolution 997". Mideast Web. ఒరిజినల్ నుండి 17 December 2002 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 4 March 2007.
  44. 1 2 "UN: Middle East – UNEF I, Background". United Nations. ఒరిజినల్ నుండి 27 March 2007 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 4 March 2007.
  45. 1 2 3 "The Disaster of 1967". The Jordanian Government. ఒరిజినల్ నుండి 19 February 2007 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 4 March 2007.
  46. 1 2 Lorch, Netanel (2 September 2003). "The Arab-Israeli Wars". Israeli Ministry of Foreign Affairs. ఒరిజినల్ నుండి 9 March 2007 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 4 March 2007.
  47. ↑ Morris, Benny (2001). Righteous victims: a history of the Zionist-Arab conflict, 1881–2001 (1st ed.). New York: Vintage Books. pp. 316–318. ISBN 978-0-679-74475-7.
  48. ↑ "President Mubarak Interview with Israeli TV". Egyptian State Information Service. 15 February 2006. the original నుండి 28 September 2007 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 4 March 2007.
  49. ↑ Meital, Yoram (2000). "The Khartoum Conference and Egyptian Policy after the 1967 War: A Reexamination".
  50. ↑ "MILESTONES: 1969–1976 – Arab-Israeli War, 1973". US Department of State. 31 October 2013. the original నుండి 2 July 2014 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 2 July 2014.
  51. ↑ "Israel: The Yom Kippur War". Encyclopædia Britannica. ఒరిజినల్ నుండి 18 May 2007 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 3 March 2007.
  52. ↑ "Arab-Israeli War of 1973". Encarta Encyclopedia. the original నుండి 5 December 2003 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 4 March 2007.
  53. ↑ "Milestones in the History of U.S. Foreign Relations - Office of the Historian". history.state.gov. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 2026-01-18.
  54. ↑ "AIPAC - The Egyptian-Israeli Peace Treaty, 40 Years On: Providing Mutual Peace and Security, Heralding Broad". AIPAC (in అమెరికన్ ఇంగ్లీష్). ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 2026-01-18.
  55. ↑ "ISRAEL LOWERS FLAG, GIVES TOWN IN SINAI BACK TO EGYPTIANS". www.nytimes.com. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 18 January 2026.
  56. ↑ "Milestones in the History of U.S. Foreign Relations - Office of the Historian". history.state.gov. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 2026-01-18.
  57. ↑ "Israel-Egypt Peace Treaty". embassies.gov.il. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 18 January 2026.
  58. ↑ "The New Triangle of Egypt, Israel, and Hamas | The Washington Institute". www.washingtoninstitute.org (in ఇంగ్లీష్). ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 2026-01-18.
  59. ↑ Shlaim, Avi (2007). Lion of Jordan; The life of King Hussein in War in Peace. p. 301.
  60. ↑ Harel, Amos; Isacharoff, Avi (2004). The Seventh War. Tel Aviv: Yedioth Aharonoth Books and Chemed Books and it had a very big conflict. pp. 274–275. ISBN 978-965-511-767-7.
  61. ↑ Giosuecom, Leo (11 April 2010). "PA security forces seize 17 bombs, transfer them to IDF". The Jerusalem Post. ఒరిజినల్ నుండి 20 November 2010 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 14 September 2010.
  62. ↑ "UN: Israel has dismantled 20 percent of West Bank checkpoint". The Jerusalem Post. 16 June 2010. ఒరిజినల్ నుండి 4 December 2010 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 14 September 2010.
  63. ↑ Katz, Yaakov (26 April 2010). "Israel sets up trial program to expedite PA export process". The Jerusalem Post. ఒరిజినల్ నుండి 4 December 2010 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 14 September 2010.
  64. ↑ "Special Update: Disengagement – August 2005 Archived 16 నవంబరు 2006 at the Wayback Machine", Israeli Ministry of Foreign Affairs.
  65. ↑ Shindler, Colin (2008). A history of modern Israel. Cambridge: Cambridge University Press. p. 314. ISBN 978-0-521-85028-5. OCLC 166357536.
  66. ↑ Ravid, Barak (12 October 2011). "Gilad Shalit to be returned to Israel within a week". Haaretz. ఒరిజినల్ నుండి 2 February 2013 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 19 January 2013.
  67. ↑ "Who Are the Deadly Terrorists Israel Refuses to Release for Shalit?". Haaretz. ఒరిజినల్ నుండి 19 October 2021 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 4 September 2021.
  68. ↑ Ravid, Barak (18 March 2009). "Israel to publish Hamas prisoner list". Haaretz. the original నుండి 8 December 2011 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 19 January 2013.
  69. ↑ "Lebanon truce holds despite clashes Archived 13 జూన్ 2008 at the Wayback Machine", CNN
  70. ↑ "Lebanon Sees More Than 1,000 War Deaths". AP via Usti.net. 28 December 2006. the original నుండి 6 February 2012 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 25 November 2011.
  71. ↑ "Middle East crisis: Facts and Figures". BBC News. 31 August 2006. ఒరిజినల్ నుండి 19 July 2008 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 13 July 2008.
  72. ↑ "Israel says it will relinquish positions to Lebanese army". USA Today. 15 August 2006. ఒరిజినల్ నుండి 10 March 2012 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 21 August 2017.
  73. ↑ "'Million bomblets' in S Lebanon". BBC News. 26 September 2006. ఒరిజినల్ నుండి 6 April 2008 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 13 July 2008.
  74. ↑ "Profile: Rachel; Corrie". BBC News. 28 August 2012. ఒరిజినల్ నుండి 20 December 2019 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 21 June 2018.
  75. ↑ "Statement by the Press Secretary". The White House. 24 April 2008. ఒరిజినల్ నుండి 17 May 2008 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది చెయ్యబడింది.
  76. ↑ Walker, Peter (21 May 2008). "Olmert confirms peace talks with Syria". The Guardian. News Agencies. London. ఒరిజినల్ నుండి 21 May 2008 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 21 May 2008. Israel and Syria are holding indirect peace talks, with Turkey acting as a mediator...
  77. ↑ Sengupta, Kim (27 August 2008). "Rice calls for Israel to stop building in West Bank". The Independent. London. ఒరిజినల్ నుండి 28 October 2018 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 7 April 2010.
  78. ↑ "TIMELINE – Israeli-Hamas violence since truce ended". Reuters. 5 January 2009. the original నుండి 18 January 2009 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 15 May 2009.
  79. ↑ "Hamas 'might renew' truce in Gaza". BBC. 23 December 2008. ఒరిజినల్ నుండి 30 May 2023 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 1 January 2010.
  80. ↑ "Israel Rejected Hamas Ceasefire Offer In December". Huffington Post. 9 January 2009. ఒరిజినల్ నుండి 22 January 2009 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 15 May 2009.
  81. ↑ Anthony H. Cordesman, 'THE "GAZA WAR": A Strategic Analysis,' Center for Strategic & International Studies, February 2009 Archived 18 ఏప్రిల్ 2009 at the Wayback Machine p.9
  82. ↑ "Israeli Airstrike on Gaza Threatens Truce with Hamas". Fox News Channel. 4 November 2008. the original నుండి 7 December 2008 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 15 May 2009.
  83. ↑ Derfner, Larry (30 December 2008). "Larry Derfner (US News): Why the Gaza War Between Israel and Hamas Broke Out Now". U.S. News & World Report. ఒరిజినల్ నుండి 8 May 2009 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 24 August 2017.
  84. ↑ Rozen, Laura (25 November 2009). "Clinton praises Netanyahu West Bank settlement moratorium (UPDATED)". Politico. ఒరిజినల్ నుండి 17 February 2012 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 4 May 2012.
  85. ↑ "Palestinians blast Clinton for Israel praise". CNN. 1 November 2009. ఒరిజినల్ నుండి 30 January 2011 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 14 September 2010.
  86. ↑ Black, Ian; Haroon Siddique (31 May 2010). "Q&A: The Gaza Freedom flotilla". The Guardian. London. ఒరిజినల్ నుండి 3 June 2010 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 2 June 2010.
  87. ↑ "Flotilla activists 'shot 30 times'". Al Jazeera. 5 June 2010. ఒరిజినల్ నుండి 5 June 2010 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 6 June 2010.
  88. 1 2 Edmund Sanders (1 June 2010). "Israel criticized over raid on Gaza flotilla". Los Angeles Times. the original నుండి 31 May 2010 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 2 June 2010.
  89. ↑ Ivan Watson; Talia Kayali (4 June 2010). "Autopsies reveal 9 men on Gaza aid boat shot, 5 in head". CNN World. ఒరిజినల్ నుండి 4 June 2010 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 4 June 2010.
  90. ↑ "Israeli assault on Gaza-bound flotilla leaves at least 9 dead". CNN. 31 May 2010. ఒరిజినల్ నుండి 3 June 2010 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 2 June 2010.
  91. ↑ Yaakov Katz (4 June 2010). "We had no choice". The Jerusalem Post. ఒరిజినల్ నుండి 7 June 2010 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 6 July 2010.
  92. ↑ Yaakov Katz (1 June 2010). "Vicious conflict aboard 'Mavi Marmara'". The Jerusalem Post. ఒరిజినల్ నుండి 3 June 2010 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 6 July 2010.
  93. ↑ (31 August 2010). "Hamas targets Israeli–Palestinian talks by killing four Israelis".
  94. ↑ Blomfield, Adrian (2 August 2010). "Jordanian national killed in multiple militant rocket strike". The Daily Telegraph. London. ఒరిజినల్ నుండి 11 January 2022 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది చెయ్యబడింది.
  95. ↑ "IDF Spokesperson". Idf.il. ఒరిజినల్ నుండి 12 October 2017 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 19 January 2013.
  96. ↑ Henderson, Barney (14 November 2012). "Hamas military chief killed in Gaza air strike". The Daily Telegraph. UK. ఒరిజినల్ నుండి 11 January 2022 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది చెయ్యబడింది.
  97. ↑ "Full text: Terms of Israel–Palestinian cease-fire". The Washington Post. 21 November 2012. ఒరిజినల్ నుండి 22 November 2012 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 22 November 2012.
  98. ↑ Erlanger, Steven; Kershner, Isabel (8 July 2014). "Israel and Hamas Trade Attacks as Tension Rises". The New York Times. ఒరిజినల్ నుండి 6 July 2017 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 21 February 2017.
  99. ↑ Al-Mughrabi, Nidal; Williams, Dan (21 May 2021). "Israel and Hamas agree Gaza truce, Biden pledges assistance". Reuters. ఒరిజినల్ నుండి 31 May 2021 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 31 May 2021.
  100. ↑ IPC ALERT: Worst-case scenario of Famine unfolding in the Gaza Strip (PDF) (Report). 29 July 2025. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 4 August 2025.
  101. ↑ "IDF official said to confirm attack in Syria: 'First strike on Iranian targets'". The Times of Israel. 16 April 2018. ఒరిజినల్ నుండి 24 April 2019 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 25 July 2018.
  102. ↑ Dilanian, Ken; Kube, Courtney (9 April 2018). "U.S. officials confirm Israel launched pre-dawn airstrike on Syria". NBC News. ఒరిజినల్ నుండి 26 July 2018 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 25 July 2018.
  103. 1 2 3 Brecher, Michael (2017). Dynamics of the Arab-Israel Conflict: Past and Present: Intellectual Odyssey II. Springer. p. 120. ISBN 9783319475752.
  104. ↑ Carter, Ralph (2021). Contemporary Cases in U.S. Foreign Policy: From National Security to Human Security. Rowman & Littlefield. p. 172. ISBN 9781538141427.
  105. ↑ Hixson, Walter L. (2019). Israel's Armor: The Israel Lobby and the First Generation of the Palestine Conflict. Cambridge University Press. p. 90. ISBN 9781108483902.
  106. 1 2 Gantzel, Klaus Jürgen; Schwinghammer, Torsten. Warfare Since the Second World War. Transaction Publishers. p. 475. ISBN 9781412841184.
  107. ↑ Ogbobode Abidde, Sabella; Kumah-Abiwu, Felix (2023). The Political Impact of African Military Leaders. Springer Nature. p. 319. ISBN 9783031314278.
  108. ↑ Hay, Jeff (2012). The Arab-Israeli Six-Day War: Perspectives on Modern World History. Greenhaven Publishing LLC. pp. 49–50. ISBN 9780737767995.
  109. ↑ Bard, Mitchell Geoffrey; Schwartz, Moshe (2005). 1001 Facts Everyone Should Know about Israel. Rowman & Littlefield. p. 128. ISBN 9780742543584.
  110. ↑ Neal Gendler (24 March 2025). "'Eighteen days in October': How Israel failed to stop an Arab invasion – review". The Jerusalem Post.
  111. ↑ Scharfstein, Sol (1997). Chronicle of Jewish History: From the Patriarchs to the 21st Century. KTAV Publishing House, Inc. p. 297. ISBN 9780881256062.
  112. ↑ Dianda, Bas (2019). A History of the Seventies: The political, cultural, social and economic developments that shaped the modern world. Vernon Press. p. 103. ISBN 9781622735891.
  113. 1 2 Ben-Dov, Nitza (2024). War Lives: Revenge, Grief, and Conflict in Israeli Fiction. Syracuse University Press. p. 53. ISBN 9780815655831.
  114. ↑ Dalal Saoud (5 June 1992). "Ten years after Israeli invasion, war looms over Lebanon". UPI.
  115. ↑ Mickolus, Edward (2016). Terrorism Worldwide. McFarland. p. 186. ISBN 9781476630267.
  116. 1 2 "Fatalities in the first Intifada". B'Tselem.
  117. ↑ "PART III:IRAQ'S MISSILE ATTACKS AGAINST ISRAEL AND THE GULF STATES". Human Rights Watch. 1991.
  118. ↑ Herb Keinon (17 September 2020). "The Second Intifada: A defining event that reshaped the nation". The Jerusalem Post.
  119. ↑ "Palestinian Intifada: How Israel orchestrated a bloody takeover". Al Jazeera. 28 September 2020.
  120. 1 2 "Ten years on, is Hezbollah prepared for another war with Israel?". BBC News. 12 July 2016.
  121. 1 2 3 4 "Gaza crisis: Toll of operations in Gaza". BBC News. 1 September 2014.
  122. 1 2 "Gaza conflict 2014: 'War crimes by both sides' – UN". BBC News. 22 June 2015.
  123. ↑ "Gaza Death Toll Crosses 70,000 Since Israel-Hamas War Began, Gaza Health Ministry Says". Haaretz. 29 November 2025.
  124. ↑ "Gaza: What is the actual death toll, and how can we be sure?". Deutsche Welle. 3 July 2025.
  125. ↑ William Christou (28 November 2024). "Hezbollah tries to claim victory as Lebanon mourns its dead". The Guardian.
  126. ↑ "Cost of Conflict in the Middle East, Strategic Foresight Group" (PDF). the original (PDF) నుండి 1 February 2009 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది.
  127. ↑ Barry Buzan (2003). Regions and powers. Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-89111-0.
"https://te.wikipedia.org/w/index.php?title=అరబ్_ఇజ్రాయెల్_సంఘర్షణ&oldid=4852997" నుండి వెలికితీశారు