Jump to content

అశోకుడి శాసనాలు

వికీపీడియా నుండి
అశోకుడి శాసనాలు
భారతదేశం, బీహార్, లౌరియా అరెరాజ్‌లో అశోకుడి ప్రధాన స్తంభ శాసనం
పదార్థంఇసుకరాయి
తయారైన కాలంక్రీ.పూ 3వ శతాబ్దం
ప్రస్తుతం ఉన్న చోటునేపాల్, భారతదేశం, పాకిస్తాన్, ఆఫ్ఘనిస్తాన్, బంగ్లాదేశ్
మూస:Map of the Edicts of Ashoka

అశోకుడి శాసనాలు క్రీ.పూ 268 నుండి క్రీ.పూ 232 వరకు భారత ఉపఖండంలో ఎక్కువ భాగాన్ని పాలించిన మౌర్య సామ్రాజ్య చక్రవర్తి అశోకుడికి ఆపాదించబడిన ముప్పైకి పైగా శాసనాల సంగ్రహం. ఇవి అశోక స్తంభాలు, బండరాళ్లు, గుహ గోడలపై చెక్కబడ్డాయి.[1] ఈ శాసనాలు ఆధునిక భారతదేశం, బంగ్లాదేశ్, నేపాల్, ఆఫ్ఘనిస్తాన్, పాకిస్తాన్ ప్రాంతాల అంతటా విస్తరించి ఉన్నాయి, బౌద్ధమతానికి చెందిన మొదటి స్పష్టమైన ఆధారాలను అందిస్తాయి. ఈ శాసనాలు భారతదేశం నుండి వచ్చిన తొలి వ్రాతపూర్వక, తేదీ నిర్ధారించదగిన గ్రంథాలు. ఇవి రాతిపై చెక్కబడినందున, అవి మొదట చెక్కబడిన విధంగానే కచ్చితంగా మనకు అందుబాటులో ఉండే అదనపు ప్రయోజనం ఉంది. వేద గ్రంథాల వంటి మునుపటి గ్రంథాలన్నీ కూర్చబడి, తరువాతి తేదీల వరకు మౌఖికంగా అందించబడ్డాయి.[2]

అశోకుడు తన సొంత శాసనాలను వివరించడానికి ధమ్మ లిపి (బ్రాహ్మీ లిపిలో ప్రాకృతం: 𑀥𑀁𑀫𑀮𑀺𑀧𑀺, "ధర్మ శాసనాలు") అనే పదాన్ని ఉపయోగించాడు.[3] సంక్లిష్ట సమాజం ఎదుర్కొన్న కొన్ని సమస్యలను పరిష్కరించడానికి చేసిన ఒక తీవ్రమైన ప్రయత్నం అయిన అశోకుడి ధర్మ విధానాన్ని ఈ శాసనాలు వివరంగా వివరిస్తాయి.[4] ఈ శాసనాల ప్రకారం, ఈ కాలంలో ధర్మం ప్రచారం మధ్యధరా ప్రాంతంలోని గ్రీకుల వరకు చేరుకుంది. అశోకుడు బౌద్ధమతంలోకి మారినట్లు శాసనాలు పేర్కొన్నప్పటికీ, అతను ప్రోత్సహించే ధర్మం ఎక్కువగా సార్వత్రిక, లౌకిక స్వభావాన్ని కలిగి ఉంటుంది. చరిత్రకారుడు రొమిలా థాపర్ దీని గురించి ఇలా వివరిస్తారు:

తన శాసనాలలో అశోకుడు ధర్మం ప్రధాన సూత్రాలను అహింస, అన్ని వర్గాలు, అభిప్రాయాల పట్ల సహనం, తల్లిదండ్రులకు విధేయత, బ్రాహ్మణులు, ఇతర మత గురువులు, పూజారుల పట్ల గౌరవం, స్నేహితుల పట్ల ఉదారత, సేవకుల పట్ల మానవతా వ్యవహారం, అందరి పట్ల ఔదార్యంగా నిర్వచించాడు. ఏ మతపరమైన లేదా సామాజిక వర్గం అభ్యంతరం చెప్పలేని సాధారణ ప్రవర్తనా నియమావళిని ఇది సూచిస్తుంది. సామ్రాజ్యాన్ని రూపొందించిన విభిన్న వర్గాలను ఒకచోట చేర్చడానికి ఇది విధేయత కేంద్రంగా కూడా పనిచేయగలదు. ఆసక్తికరమైన విషయం ఏమిటంటే, ఈ శాసనాల గ్రీకు అనువాదాలు ధర్మాన్ని 'యూసెబియా' (భక్తి) గా అనువదించాయి, అశోకుడు బౌద్ధమతాన్ని ప్రచారం చేసి ఉంటే ఊహించినట్లుగా బుద్ధుని బోధనల ప్రస్తావన ఎక్కడా లేదు.’[5]

శాసనాలు తన సామ్రాజ్యం అంతటా ధర్మాన్ని అభివృద్ధి చేయడానికి అతను చేసిన కృషిని చూపుతాయి. బౌద్ధమతం, గౌతమ బుద్ధుడు ప్రస్తావించబడినప్పటికీ, శాసనాలు నిర్దిష్ట మతపరమైన పద్ధతులు లేదా బౌద్ధమత తాత్విక కోణం కంటే సామాజిక, నైతిక సూత్రాలపై దృష్టి సారిస్తాయి. ఇవి బహిరంగ ప్రదేశాలలో ఉంచబడ్డాయి, ప్రజలు చదవడానికి ఉద్దేశించబడ్డాయి.

ఈ శాసనాలలో అశోకుడు తనను తాను "దేవతలకు ప్రియమైనవాడు" (దేవానాంప్రియ) అని పేర్కొన్నాడు. మద్రాస్ ప్రెసిడెన్సీ లోని (ప్రస్తుత కర్ణాటక రాష్ట్రం రాయచూర్ జిల్లా) మాస్కి పట్టణంలో బ్రిటిష్ బంగారు గనుల ఇంజనీర్ సి. బీడన్ 1915 లో కనుగొన్న శాసనం ద్వారా దేవానాంప్రియ అంటే అశోకుడే అని నిర్ధారించబడింది. గ్వాలియర్ స్టేట్ (ప్రస్తుత మధ్యప్రదేశ్ రాష్ట్రం దతియా జిల్లా) లోని గుర్జర గ్రామంలో కనుగొనబడిన మరొక చిన్న శిలా శాసనం కూడా అశోకుడి పేరును అతని బిరుదులతో కలిపి ఉపయోగించింది: దేవానాంప్రియ ప్రియదర్శి అశోకరాజ.[6] భారతదేశ మధ్య, తూర్పు భాగంలో దొరికిన శాసనాలు బ్రాహ్మీ లిపిని ఉపయోగించి మాగధీ ప్రాకృతంలో రాయబడ్డాయి, వాయవ్యంలో ఖరోష్ఠి లిపి, గ్రీకు, అరామిక్ భాషలను ఉపయోగించి ప్రాకృతం రాయబడింది. ఈ శాసనాలను బ్రిటిష్ పురావస్తు శాస్త్రవేత్త, చరిత్రకారుడు జేమ్స్ ప్రిన్సెప్ అర్థం చేసుకున్నారు.[7]

శాసనాలు కొన్ని పునరావృతమయ్యే ఇతివృత్తాల చుట్టూ తిరుగుతాయి: అశోకుడు బౌద్ధమతంలోకి మారడం, ధర్మాన్ని వ్యాప్తి చేయడానికి అతను చేసిన ప్రయత్నాల వివరణ, అతని నైతిక, మతపరమైన సూత్రాలు, అతని సామాజిక, జంతు సంక్షేమ కార్యక్రమం. శాసనాలు పరిపాలన, ఒకరి పట్ల ఒకరు ప్రవర్తించే విధానం, మతం గురించి అశోకుడి ఆలోచనలపై ఆధారపడి ఉన్నాయి.

లిపి విశ్లేషణ (Decipherment)

[మార్చు]
మార్చి 1838లో ఆసియాటిక్ సొసైటీ ఆఫ్ బెంగాల్ జర్నల్‌లో ప్రచురించబడిన జేమ్స్ ప్రిన్సెప్ విశ్లేషణ ప్రకారం బ్రాహ్మీ లిపి హల్లులు, ఆధునిక దేవనాగరి వరకు వాటి పరిణామం. కుడివైపున తప్పిపోయిన రెండు (ś, ṣ) మినహా అన్ని అక్షరాలు కచ్చితంగా అర్థంచేసుకోబడ్డాయి.[8]

గ్రీకు, అరామిక్ భాషలలోని కొన్ని శాసనాలు మినహా (ఇవి 20వ శతాబ్దంలో మాత్రమే కనుగొనబడ్డాయి), శాసనాలు ఎక్కువగా బ్రాహ్మీ లిపిలో, వాయవ్యంలో కొన్నిసార్లు ఖరోష్ఠి లిపిలో వ్రాయబడ్డాయి. ఈ రెండు భారతీయ లిపులు క్రీ.శ 5వ శతాబ్దం నాటికి కనుమరుగయ్యాయి, 19వ శతాబ్దంలో ఈ శాసనాలు కనుగొనబడి పరిశోధించబడిన సమయానికి ఇంకా అర్థంచేసుకోబడలేదు.[9][10]

పురాతన బ్రాహ్మీ లిపిని అర్థంచేసుకోవడానికి మొదటి విజయవంతమైన ప్రయత్నాలు 1836లో నార్వేజియన్ పండితుడు క్రిస్టియన్ లాస్సెన్ ద్వారా జరిగాయి. ఆయన ఇండో-గ్రీక్ రాజు అగతోకిల్స్‌ ద్విభాషా గ్రీకు-బ్రాహ్మీ నాణేలను ఉపయోగించి అనేక బ్రాహ్మీ అక్షరాలను కచ్చితంగా, భద్రంగా గుర్తించారు.[10] మేజర్ కన్నింగ్హామ్ సహాయంతో మిగిలిన బ్రాహ్మీ అక్షరాలను గుర్తించగలిగిన పురావస్తు శాస్త్రవేత్త, భాషావేత్త, ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ అధికారి జేమ్స్ ప్రిన్సెప్ ఆ పనిని పూర్తి చేశారు.[10][11] మార్చి 1838లో ఆయన ప్రచురించిన ఫలితాల క్రమంలో, ప్రిన్సెప్ భారతదేశం చుట్టూ కనిపించే పెద్ద సంఖ్యలో శిలా శాసనాలను అనువదించగలిగారు. రిచర్డ్ సాల్మన్ అభిప్రాయం ప్రకారం పూర్తి బ్రాహ్మీ వర్ణమాలకు వాస్తవంగా పరిపూర్ణమైన రూపాన్ని అందించగలిగారు.[12][7] బ్రాహ్మీ లిపిలోని శాసనాలలో దేవానాంప్రియ ప్రియదర్శి అనే రాజు ప్రస్తావన ఉంది. దీన్ని ప్రిన్సెప్ ప్రారంభంలో శ్రీలంక రాజు అని భావించాడు.[13] జార్జ్ టర్నూర్ ఆయనకు తెలియజేసిన శ్రీలంక పాళీ లిపి ఆధారంగా ఆయన ఈ బిరుదును అశోకుడితో అనుసంధానించగలిగాడు.[14][15]

కుడి నుండి ఎడమకు వ్రాయబడిన అరామిక్‌తో సంబంధం ఉన్న ఖరోష్ఠి లిపిని కూడా జేమ్స్ ప్రిన్సెప్, క్రిస్టియన్ లాస్సెన్‌తో సమాంతరంగా ఇండో-గ్రీక్, ఇండో-సిథియన్ రాజుల ద్విభాషా గ్రీకు-ఖరోష్ఠి నాణేలను ఉపయోగించి అర్థంచేసుకున్నారు.[16][17] "చాలా తక్కువ సమయంలో (1834-37) ఖరోష్ఠి, బ్రాహ్మీ లిపుల రహస్యం ఛేదించబడింది, దీని ప్రభావం అనేక శతాబ్దాలుగా తొలి శాసనాల లక్షణాన్ని, భాషను దాచిపెట్టిన మందపాటి మరుగును తక్షణమే తొలగించింది".[16][18]

శాసనాలు

[మార్చు]
అశోకుడు వేయించిన మొదటి శాసనంగా తెలిసిన కాందహార్ ద్విభాషా శిలా శాసనం. ఇది గ్రీకు, అరామిక్ భాషలలో, అతని పాలనలోని 10వ సంవత్సరంలో (క్రీ.పూ 260) వ్రాయబడింది.[19][20][21]

శాసనాలు వాటి పరిమాణం (చిన్నవి లేదా ప్రధానమైనవి), వాటి మాధ్యమం (శిల లేదా స్తంభం) ప్రకారం నాలుగు వర్గాలుగా విభజించబడ్డాయి. కాలక్రమానుసారం, చిన్న శాసనాలు పెద్ద వాటి కంటే ముందు ఉంటాయి, రాతి శాసనాలు సాధారణంగా స్తంభ శాసనాల కంటే ముందుగానే ప్రారంభించబడినట్లు అనిపిస్తుంది:

  • మైనర్ రాక్ ఎడిక్ట్స్ (చిన్న శిలా శాసనాలు): అశోకుడి పాలన ప్రారంభంలో చెక్కబడిన శాసనాలు; ప్రాకృతం, గ్రీకు, అరామిక్‌లలో ఉన్నాయి.
  • మైనర్ పిల్లర్ ఎడిక్ట్స్ (చిన్న స్తంభ శాసనాలు): స్కిజం ఎడిక్ట్, క్వీన్స్ ఎడిక్ట్, రుమ్మిన్దేయి ఎడిక్ట్, నిగాలి సాగర్ ఎడిక్ట్; ప్రాకృతంలో ఉన్నాయి.
  • మేజర్ రాక్ ఎడిక్ట్స్ (ప్రధాన శిలా శాసనాలు): ఒడిశాలో 14 శాసనాలు (1వ నుండి 14వ వరకు పిలుస్తారు), 2 వేర్వేరు శాసనాలు కనుగొనబడ్డాయి; ప్రాకృతం, గ్రీకు భాషలలో ఉన్నాయి.
  • మేజర్ పిల్లర్ ఎడిక్ట్స్ (ప్రధాన స్తంభ శాసనాలు): 7 శాసనాలు, అశోకుడి పాలన ముగింపులో చెక్కబడ్డాయి; ప్రాకృతంలో ఉన్నాయి.
సాధారణ కంటెంట్

చిన్న శిలా శాసనాలు (వీటిలో మాస్కి, గుర్జరలో వలె అశోకుడు కొన్నిసార్లు వ్యక్తిగతంగా పేరుపొందాడు), అలాగే చిన్న స్తంభ శాసనాలు వాటి కంటెంట్‌లో చాలా మతపరమైనవిగా ఉంటాయి: అవి విస్తృతంగా బుద్ధుడిని (నిగాలి సాగర్ శాసనంలో మునుపటి బుద్ధులను కూడా), సంఘం, బౌద్ధమతం, బౌద్ధ గ్రంథాలను ప్రస్తావిస్తాయి (బైరాట్ ఆలయ శాసనంలో వలె).[22]

దీనికి విరుద్ధంగా, ప్రధాన శిలా శాసనాలు, ప్రధాన స్తంభ శాసనాలు ముఖ్యంగా నైతిక, రాజకీయ స్వభావాన్ని కలిగి ఉంటాయి: అవి ఎప్పుడూ బుద్ధుడిని లేదా స్పష్టమైన బౌద్ధ బోధనలను ప్రస్తావించవు, కానీ "ధర్మం" సాధారణ భావన కింద క్రమం, సరైన ప్రవర్తనా నియమావళి, అహింసతో ముడిపడి ఉంటాయి. అవి క్రీ.పూ 3వ శతాబ్దం మధ్యకాలంలో మధ్యధరా ప్రాంతం వరకు రాజ్య పరిపాలన, విదేశాలతో సానుకూల సంబంధాలపై కూడా దృష్టి సారిస్తాయి.[22]

చిన్న శిలా శాసనాలు

[మార్చు]
చిన్న శిలా శాసనాలు
మాస్కి నుండి చిన్న శిలా శాసనం.
చిన్న శిలా శాసనాల మ్యాప్
చిన్న శిలా శాసనాలు తరచుగా బౌద్ధ స్వభావాన్ని కలిగి ఉంటాయి, వాటిలో కొన్ని "దేవానాంప్రియ" (దేవతలకు ప్రియమైనవాడు) అనే బిరుదుతో కలిపి "అశోక" (, పై వరుస మధ్యలో) అనే పేరును ప్రత్యేకంగా పేర్కొన్నాయి.

అశోకుడి చిన్న శిలా శాసనాలు (పాలన: క్రీ.పూ 269-233) రాతి శాసనాలు, ఇవి అశోక శాసనాలలో తొలి భాగాన్ని ఏర్పరుస్తాయి. ఇవి అశోకుడి ప్రధాన శిలా శాసనాల కంటే ముందువి.

కాలక్రమేణా, కొన్నిసార్లు చిన్న శిలా శాసనంగా వర్గీకరించబడిన మొదటి ప్రసిద్ధ శాసనం కాందహార్ ద్విభాషా శిలా శాసనం. ఇది గ్రీకు, అరామిక్ భాషలలో, అతని పాలనలోని 10వ సంవత్సరంలో (క్రీ.పూ 260) ఆధునిక ఆఫ్ఘనిస్తాన్‌లోని పాత కాందహార్ నగరంలో హెలెనిస్టిక్ ప్రపంచంతో అతని సామ్రాజ్య సరిహద్దులో వ్రాయబడింది.[19][20][21]

అశోకుడు తన పాలనలోని 11వ సంవత్సరం నుండి బ్రాహ్మీ లిపిలో వ్రాయబడిన భారతీయ భాషలో మొదటి శాసనాలను వేయించాడు (అతని స్వంత శాసనం ప్రకారం, "లౌకిక బౌద్ధుడిగా మారిన రెండున్నర సంవత్సరాల తరువాత", అంటే అతని పాలనలో ఎనిమిదవ సంవత్సరపు కళింగ విజయం నుండి తిరిగి వచ్చిన కనీసం రెండున్నర సంవత్సరాల తరువాత. ఇది యుద్ధ భయానక పరిస్థితుల పట్ల అతని పశ్చాత్తాపం, క్రమంగా బౌద్ధమతం వైపు మారడానికి ప్రారంభ బిందువు). ఈ శాసనాల గ్రంథాలు చాలా చిన్నవి. శాసనాలను చెక్కడం సాంకేతికంగా సాధారణంగా చాలా నాసిరకంగా ఉంటుంది, అశోకుడి పాలనలో 26, 27 సంవత్సరాలకు చెందిన స్తంభ శాసనాల కంటే చాలా తక్కువ స్థాయిలో ఉంటుంది.[23]

స్థానాన్ని బట్టి ఈ శాసనాల కంటెంట్‌లో అనేక స్వల్ప మార్పులు ఉన్నాయి, అయితే సాధారణంగా ఉమ్మడి హోదాను ఉపయోగిస్తారు, చిన్న శిలా శాసనం నం.1 (MRE1)[24], చిన్న శిలా శాసనం నం.2 (MRE2, ఇది ఒంటరిగా కనిపించదు కానీ ఎల్లప్పుడూ శాసనం నం.1తో కలిపి ఉంటుంది), చాలా అనువాదాలలో వివిధ వెర్షన్‌లు సాధారణంగా కలుపబడతాయి. చిన్న శిలా శాసనం నం.1 మాస్కి వెర్షన్ చారిత్రాత్మకంగా ముఖ్యమైనది, ఎందుకంటే ఇది "అశోక" పేరుతో "దేవానాంప్రియ" బిరుదు అనుబంధాన్ని నిర్ధారించింది, తద్వారా ఈ శాసనాల చారిత్రక రచయితను స్పష్టం చేసింది.[25][26] చిన్న శిలా శాసనం నం.1 గుర్జర వెర్షన్‌లో కూడా, అశోకుడి పేరు అతని పూర్తి బిరుదులతో కలిపి ఉపయోగించబడింది: దేవానాంప్రియ ప్రియదర్శి అశోకరాజ.[6]

గుర్జర శాసనంలో పూర్తి బిరుదు దేవానాంప్రియస ప్రియదర్శినో అశోకరాజ (మూస:Script/Brahmi).[27]

బైరాట్ ఆలయం పక్కన ఒక ప్రత్యేకమైన చిన్న శిలా శాసనం నం.3 కూడా కనుగొనబడింది, ఇది బౌద్ధ మతాచార్యుల కోసం ఉద్దేశించబడింది. ఇది మతాచార్యులు క్రమం తప్పకుండా అధ్యయనం చేయవలసిన బౌద్ధ గ్రంథాల (వాటిలో చాలావరకు నేడు తెలియనివి) జాబితాను ఇస్తుంది.[28]

అరామిక్‌లోని అశోకుడికి చెందిన కొన్ని ఇతర శాసనాలు కచ్చితంగా శిలా శాసనాలు కానప్పటికీ, ఇవి ఇలాంటి కంటెంట్‌ను పంచుకుంటాయి, వీటిని కూడా కొన్నిసార్లు "చిన్న శిలా శాసనాలు" గా వర్గీకరిస్తారు. బారాబార్ గుహల అంకిత శాసనాలు కూడా కొన్నిసార్లు అశోకుడి చిన్న శిలా శాసనాలలో వర్గీకరించబడతాయి.

హిందూ కుష్ సమీపంలోని సరిహద్దు ప్రాంతంతో సహా అశోకుడి భూభాగం అంతటా చిన్న శిలా శాసనాలను కనుగొనవచ్చు, ముఖ్యంగా కొత్తగా జయించిన కర్ణాటక, దక్షిణ ఆంధ్రప్రదేశ్ సరిహద్దు ప్రాంతాలలో ఇవి అధికంగా ఉన్నాయి.

చిన్న స్తంభ శాసనాలు

[మార్చు]
సారనాథ్ అశోక స్తంభంపై ఉన్న చిన్న స్తంభ శాసనం, దానికి కిరీటంలా ఉన్న అశోకుడి లయన్ క్యాపిటల్.

అశోకుడి చిన్న స్తంభ శాసనాలు అశోక స్తంభాల (Pillars of Ashoka) పై చెక్కబడిన ఐదు వేర్వేరు చిన్న శాసనాలను సూచిస్తాయి.[29] ఈ శాసనాలు కాలక్రమానుసారం చిన్న శిలా శాసనాల కంటే ముందు వస్తాయి, బహుశా ప్రధాన శిలా శాసనాలకు సమాంతరంగా నిర్మించబడి ఉండవచ్చు.

తరువాతి కాలపు ప్రధాన స్తంభ శాసనాలతో పోలిస్తే శాసనం చెక్కే సాంకేతికత సాధారణంగా చాలా తక్కువ స్థాయిలో ఉంటుంది, అయినప్పటికీ చిన్న స్తంభ శాసనాలు తరచుగా అశోకుడి అత్యంత కళాత్మకమైన స్తంభ శిఖరాలతో (pillar capitals) సంబంధం కలిగి ఉంటాయి. ఉదాహరణకు, సారనాథ్ చిన్న స్తంభ శాసనం శిఖరంగా అలంకరించిన లయన్ క్యాపిటల్ ఆఫ్ అశోక లేదా చాలా పేలవంగా చెక్కబడిన సాంచి స్కిజం ఎడిక్ట్‌కు శిఖరంగా ఉన్న సారూప్యమైన (కానీ అంతగా భద్రపరచబడని) సాంచి లయన్ క్యాపిటల్.[30] ఇర్విన్ అభిప్రాయం ప్రకారం, సారనాథ్, సాంచి స్తంభాలపై ఉన్న బ్రాహ్మీ శాసనాలు భారతదేశంలో రాతి చెక్కడం ఇంకా కొత్తగా ఉన్న సమయంలో అనుభవం లేని భారతీయ శిల్పులచే చెక్కబడ్డాయి. అయితే అత్యంత సున్నితమైన సారనాథ్ క్యాపిటల్ స్వయంగా మాజీ అకమెనిడ్ సామ్రాజ్యానికి చెందిన కళాకారుల పర్యవేక్షణలో రూపొందించబడింది, వీరు పర్సో-హెలెనిస్టిక్ విగ్రహాల తయారీలో శిక్షణ పొంది అశోకుడిచే నియమించబడ్డారు.[31] ఇది అత్యంత అధునాతన క్యాపిటల్స్ వాస్తవానికి అశోక స్తంభాల శ్రేణిలో ప్రారంభమైనవని, కొంత కాలం తర్వాత ఆ శైలి క్షీణించిందని సూచిస్తుంది.[30]

ఈ శాసనాలు బహుశా అశోకుడి పాలన (క్రీ.పూ 268-232) ప్రారంభంలో, అతని పాలన 12వ సంవత్సరం నుండి (అంటే క్రీ.పూ 256 నుండి) తయారు చేయబడి ఉండవచ్చు.[32]

సంఘంలో విభేదాలకు శిక్ష గురించి హెచ్చరించే స్కిజం ఎడిక్ట్, క్వీన్స్ ఎడిక్ట్, రుమ్మిన్దేయి ఎడిక్ట్, అలాగే నేటి నేపాల్ ప్రాంతంలో అశోకుడి సందర్శనలు, బౌద్ధ అంకితాలను నమోదు చేసే నిగాలి సాగర్ ఎడిక్ట్‌లు చిన్న స్తంభ శాసనాలు. అశోకుడు తన పాలన చివరలో (19, 20వ సంవత్సరాలు) నిర్మించిన స్తంభాలపై చెక్కబడిన రుమ్మిన్దేయి, నిగాలి సాగర్ శాసనాలు అక్షరాలలో మంచి క్రమబద్ధతతో ఉన్నత స్థాయి శాసన సాంకేతికతను ప్రదర్శిస్తాయి.[31]

ప్రధాన శిలా శాసనాలు

[మార్చు]
ప్రధాన శిలా శాసనాలు
ఖల్సి శిలా శాసనాలు
ప్రధాన శిలా శాసనాల మ్యాప్

అశోకుడి ప్రధాన శిలా శాసనాలు 14 వేర్వేరు ప్రధాన శాసనాలను సూచిస్తాయి, ఇవి గణనీయంగా వివరంగా, విస్తృతంగా ఉంటాయి.[33] ఈ శాసనాలు నీటిపారుదల వ్యవస్థల రూపకల్పన, ప్రశాంత నైతిక ప్రవర్తనపై అశోకుడి నమ్మకాల వివరణల వంటి సామ్రాజ్యాన్ని నడపడంలో ఆచరణాత్మక సూచనలకు సంబంధించినవి. ఇవి అతని జీవితం గురించి తక్కువ వ్యక్తిగత వివరాలను కలిగి ఉంటాయి.[34] ఈ శాసనాలు కాలక్రమానుసారం చిన్న శిలా శాసనాల కంటే ముందు వస్తాయి.

ప్రాకృతం, గ్రీకు, అరామిక్ అనే మూడు భాషలు ఉపయోగించబడ్డాయి. ఈ శాసనాలు ప్రాకృతం ప్రామాణికం కాని, పురాతన రూపాలలో కూర్చబడ్డాయి. ప్రాకృత శాసనాలు బ్రాహ్మీ, ఖరోష్ఠి లిపులలో వ్రాయబడ్డాయి, వీటిని సామాన్యులు కూడా చదివి అర్థం చేసుకోగలరు. పాకిస్తాన్ ప్రాంతంలో కనుగొనబడిన శాసనాలు ఖరోష్ఠి లిపిలో ఉన్నాయి. ఇతర శాసనాలు గ్రీకు లేదా అరామిక్‌లో వ్రాయబడ్డాయి. అశోకుడి కాందహార్ గ్రీకు శాసనం (శాసనం నం.13, నం.14 భాగాలతో సహా) గ్రీకులో మాత్రమే ఉంది, వాస్తవానికి ఇందులో 1-14 ప్రధాన శిలా శాసనాలన్నీ బహుశా ఉండి ఉంటాయి.[35]

అశోకుడి ప్రధాన శిలా శాసనాలు పెద్ద శిలలపై చెక్కబడ్డాయి (ఒక భవనానికి చెందిన రాతి ఫలకంపై వ్రాయబడిన కాందహార్ గ్రీకు వెర్షన్ మినహా). ప్రధాన శాసనాలు సాంప్రదాయకంగా బీహార్‌ కేంద్రీకృతమైన మౌర్య భూభాగం నడిబొడ్డున కాకుండా అశోకుడి నియంత్రణలో ఉన్న భూభాగ సరిహద్దులలో ఉన్నాయి.[36]

ప్రధాన స్తంభ శాసనాలు

[మార్చు]
ప్రధాన స్తంభ శాసనాలు (ఢిల్లీ-తోప్రా స్తంభం), అటువంటి శాసనాలకు కిరీటంలా ఉన్న క్యాపిటల్స్‌లో ఒకటి (రాంపూర్వ నుండి).

అశోకుడి ప్రధాన స్తంభ శాసనాలు అశోక స్తంభాలపై చెక్కబడిన ఏడు వేర్వేరు ప్రధాన శాసనాలను సూచిస్తాయి, ఇవి గణనీయంగా వివరంగా, విస్తృతంగా ఉంటాయి.[29]

ఈ శాసనాలు కాలక్రమానుసారం చిన్న శిలా శాసనాలు, ప్రధాన శిలా శాసనాల కంటే ముందు వస్తాయి. ఇవి అశోకుడు వేసిన శాసనాలలో సాంకేతికంగా అత్యంత సొగసైనవిగా ఉంటాయి. ఇవి అతని పాలన ముగింపులో, అతని పాలనలోని 26, 27 సంవత్సరాల నుండి (అంటే క్రీ.పూ 237 నుండి 236 వరకు) తయారు చేయబడ్డాయి.[32] కాలక్రమేణా ఇవి మధ్య ఆసియాలో సెల్యూసిడ్ (Seleucid) అధికారం పతనం, సంబంధిత పార్థియన్ సామ్రాజ్యం, స్వతంత్ర గ్రీకో-బాక్ట్రియన్ రాజ్యాల ఆవిర్భావాన్ని (క్రీ.పూ 250) అనుసరిస్తాయి. అశోకుడి పాలనలో 14వ సంవత్సరం (క్రీ.పూ 256–255) కాలానికి చెందిన ప్రధాన శిలా శాసనం నం.13లో (తక్కువ స్థాయిలో ప్రధాన శిలా శాసనం నం.2లో కూడా) మాత్రమే హెలెనిస్టిక్ పాలకులు ప్రస్తావించబడ్డారు కాబట్టి, ఈ చివరి శాసనాలలో వారు ప్రస్తావించబడలేదు.[37] అశోకుడి జీవితకాలంలో సాధించిన విజయాలను సంగ్రహిస్తూ చివరి ప్రధాన స్తంభ శాసనం (శాసనం నం.7) ఒక వీలునామా స్వభావంతో ఉంది.

అశోకుడి ప్రధాన స్తంభ శాసనాలు ప్రత్యేకంగా అశోక స్తంభాలపై లేదా వాటి భాగాలపై కౌశాంబి (ప్రస్తుతం అలహాబాద్ స్తంభం), తోప్రా కలాన్, మీరట్, లౌరియా-అరెరాజ్, లౌరియా నందన్‌గఢ్, రాంపూర్వ (చంపారణ్) లలో చెక్కబడ్డాయి. అరామిక్‌లోని వీటి భాగాలు ఆఫ్ఘనిస్తాన్‌లో కనుగొనబడ్డాయి (కాందహార్ అరామిక్ శాసనం: శాసనం నం.7, పుల్-ఇ-దరుంతే అరామిక్ శాసనం: శాసనం నం.5 లేదా నం.7).[38][39] అయినప్పటికీ, రాంపూర్వ బుల్ స్తంభం లేదా వైశాలి స్తంభం వంటి అనేక స్తంభాలపై శాసనాలు లేవు. ఇవి సరైన పునాది రాళ్లు లేకపోవడం, వాటి ప్రత్యేక శైలిని బట్టి ఇవి వాస్తవానికి అశోకుడి కాలానికి పూర్వం నాటివి అని కొంతమంది రచయితలు సూచించడానికి దారితీసింది.[40][41]

ప్రధాన స్తంభ శాసనాలు (ఆధునిక ఆఫ్ఘనిస్తాన్‌లో కనుగొనబడిన అనువాదాల రెండు భాగాలు మినహా) అన్నీ మధ్య భారతదేశంలోనే ఉన్నాయి.[42]

అశోక స్తంభాలు శైలీకృతంగా దాదాపు 200 సంవత్సరాల క్రితం బుద్ధుడు జ్ఞానోదయం పొందిన ప్రదేశంలో (బోధ్ గయ) అశోకుడు నిర్మించిన ఒక ముఖ్యమైన బౌద్ధ స్మారక చిహ్నం వజ్రాసనం (డైమండ్ థ్రోన్) కి చాలా దగ్గరగా ఉంటాయి.[43][44] డైమండ్ థ్రోన్‌పై ఉన్న అలంకరణలు అశోక స్తంభాలపై కనిపించే అలంకరణలను స్పష్టంగా ప్రతిధ్వనిస్తాయి.[45] అశోకుడి పాలన ముగింపు నాటి స్తంభాలు సాంచి లేదా సారనాథ్ వంటి పూర్వపు క్యాపిటల్స్ కంటే గంభీరంగా, తక్కువ సొగసుగా ఉండే స్తంభ క్యాపిటల్స్‌తో సంబంధం కలిగి ఉంటాయి. అశోకుడి ఆధ్వర్యంలో కళాత్మక స్థాయి అతని పాలన ముగింపులో క్షీణించిందని సూచించడానికి ఇది కొంతమంది రచయితలకు దారితీసింది.[46]

శాసనాల భాషలు

[మార్చు]

అశోకన్ ప్రాకృతం, గ్రీకు (పొరుగున ఉన్న గ్రీకో-బాక్ట్రియన్ రాజ్యం, అశోకుడి రాజ్యంలో ఉన్న గ్రీకు సంఘాల భాష), అరామిక్ (మాజీ అకమెనిడ్ సామ్రాజ్యపు అధికారిక భాష) అనే మూడు భాషలు ఉపయోగించబడ్డాయి. ప్రాకృతం వాయవ్య దిశలో ప్రారంభ గాంధారి భాష నుండి, తూర్పున ఓల్డ్ అర్ధమాగధి వరకు స్థానిక వైవిధ్యాలను ప్రదర్శించింది, తూర్పు ప్రాంతంలో ఇది ఆస్థాన భాషగా ఉండేది.[47] ప్రాకృత శాసనాల భాషా స్థాయి అనధికారికంగా లేదా వ్యావహారికంగా ఉంటుంది.[48]

అశోకుడు తన శాసనాలలో ఉపయోగించిన నాలుగు లిపులు: బ్రాహ్మీ (పైన ఎడమ), ఖరోష్ఠి (పైన కుడి), గ్రీకు (దిగువ ఎడమ), అరామిక్ (దిగువ కుడి).

నాలుగు లిపులు ఉపయోగించబడ్డాయి. ప్రాకృత శాసనాలు బ్రాహ్మీ, ఖరోష్ఠి లిపులలో వ్రాయబడ్డాయి (ఆధునిక పాకిస్తాన్ ప్రాంతంలో ఖరోష్ఠి వాడారు). గ్రీకు, అరామిక్ శాసనాలు ఆధునిక పాకిస్తాన్, ఆఫ్ఘనిస్తాన్ లోని అశోకుడి భూభాగం వాయవ్య ప్రాంతాలలో వాటి సంబంధిత లిపులను ఉపయోగించాయి.

చాలా శాసనాలు అశోకన్ ప్రాకృతంలో ఉండగా, కొన్ని గ్రీకు లేదా అరామిక్‌లో వ్రాయబడ్డాయి. కాందహార్ ద్విభాషా శిలా శాసనం గ్రీకు-అరామిక్‌ భాషలలో ఉంది. కాందహార్ గ్రీకు శాసనం గ్రీకులో మాత్రమే ఉంది, వాస్తవానికి ఇందులో 1-14 ప్రధాన శిలా శాసనాలన్నీ బహుశా ఉండి ఉంటాయి. శాసనంలో ఉపయోగించిన గ్రీకు భాష చాలా ఉన్నత స్థాయికి చెందినది, తాత్విక శుద్ధీకరణను ప్రదర్శిస్తుంది. ఇది క్రీ.పూ 3వ శతాబ్దంలో హెలెనిక్ ప్రపంచ రాజకీయ భాష గురించి లోతైన అవగాహనను కూడా ప్రదర్శిస్తుంది. ఆ సమయంలో కాందహార్‌లో అత్యంత నాగరికమైన గ్రీకు ఉనికిని ఇది సూచిస్తుంది.[49]

దీనికి విరుద్ధంగా, కొత్తగా జయించిన కర్ణాటక, ఆంధ్రప్రదేశ్ భూభాగాలలో దక్షిణ భారతదేశంలో చెక్కబడిన రాతి శాసనాలలో, అశోకుడు స్థానిక ద్రావిడ ఇడియమ్‌ను కాకుండా బ్రాహ్మీ లిపితో ఉత్తరాది ప్రాకృతాన్ని మాత్రమే సంభాషణ భాషగా ఉపయోగించాడు. దీనిని దక్షిణ భూభాగాల పట్ల ఒక రకమైన నిరంకుశత్వంగా అర్థం చేసుకోవచ్చు.[50]

పురాతన హరప్పా నగరం శిథిలమైన తర్వాత భారతదేశంలో అశోకుడి శాసనాలే తొలి వ్రాతపూర్వక శాసనాలు.[51] అశోకుడి ప్రాకృత శాసనాల ప్రభావం కారణంగా, క్రీ.శ 1వ శతాబ్దం నుండి సంస్కృత శాసనాలు ఉద్భవించే వరకు, ప్రాకృతం తదుపరి శతాబ్దాలలో ప్రధాన శాసన భాషగా నిలిచిపోయింది.[48]

శాసనాల సారాంశం

[మార్చు]

అశోకుడు బోధించిన ధర్మం ప్రధానంగా మంచి పనులు చేయడం, ఇతరులను గౌరవించడం, ఔదార్యం, స్వచ్ఛతపై ఆధారపడిన నైతిక సూత్రాల రూపంలో వివరించబడింది. ధర్మాన్ని వ్యక్తీకరించడానికి అశోకుడు ఉపయోగించిన పదాలు ప్రాకృత పదం ధమ్మ, గ్రీకు పదం యూసెబియా (కాందహార్ ద్విభాషా శిలా శాసనం, కాందహార్ గ్రీకు శాసనంలో), అరామిక్ పదం క్యూసిట్ ("సత్యం") (కాందహార్ ద్విభాషా శిలా శాసనంలో).[52]

సామ్రాజ్య సరిహద్దులు

[మార్చు]

దేవానాంప్రియ ప్రియదర్శిని రాజు రాజ్యాలలో, చోళులు, పాండ్యులు, సతియపుత్రులు, కేరళపుత్రులు, తామ్రపర్ణి వంటి సరిహద్దు ప్రాంతాలలో, గ్రీకు రాజు ఆంటియోకస్ పరిపాలించే ప్రాంతాలలో, ఆంటియోకస్ పొరుగు రాజుల ప్రాంతాలలో, అంతటా దేవానాంప్రియ ప్రియదర్శి రాజు చేత రెండు రకాల వైద్య చికిత్సలు స్థాపించబడ్డాయి: (అనగా) పురుషుల కోసం వైద్య చికిత్స, పశువుల కోసం వైద్య చికిత్స.
(ప్రధాన శిలా శాసనం నం.2), ఇ. హుల్ట్ష్ అనువాదం[53]

జేమ్స్ ప్రిన్సెప్ చేసిన ఈ శాసనం ప్రారంభ అనువాదం ఇ. హుల్ట్ష్ అనువాదానికి భిన్నంగా ఉంటుంది. ఆయన అనువాదం ఇలా ఉంటుంది:

దేవతలకు ప్రియమైన ప్రియదర్శి (అశోక) రాజు జయించిన ప్రావిన్స్‌లో, చోళ, పాండ్య, సతియపుత్ర, కేరళపుత్ర, తాంబపన్ని (సిలోన్) వరకు ఉన్న ప్రాంతాలలో, అంతేకాక, గ్రీకు ఆధిపత్య ప్రాంతాలలో (ఆంటియోకస్ సైన్యాధిపతులు పాలించే ప్రాంతాలలో) అన్నిచోట్లా దేవానాంప్రియ రాజా ప్రియదర్శి ఉచిత వైద్య సహాయ వ్యవస్థను స్థాపించారు - పురుషుల కోసం, జంతువుల కోసం కూడా వైద్య సహాయం కల్పించారు.
(ప్రధాన శిలా శాసనం నం.2), జేమ్స్ ప్రిన్సెప్ అనువాదం[54]

నైతిక సూత్రాలు

[మార్చు]
సరైన ప్రవర్తన
అశోకుడు తన శాసనాలలో చెక్కించిన విధంగా బ్రాహ్మీ లిపిలో ప్రాకృత పదం ధమ్మ (𑀥𑀁𑀫, సంస్కృతం: ధర్మం). తోప్రా కలాన్ స్తంభం, ప్రస్తుతం న్యూఢిల్లీలో ఉంది.

ధర్మం మంచిది. అసలు ధర్మం అంటే ఏమిటి? తక్కువ తప్పులు, ఎక్కువ మంచి పనులు చేయడం, దయ, దానం, సత్యసంధత, స్వచ్ఛత కలిగి ఉండటం. (ప్రధాన స్తంభ శాసనం నం.2)[29]

ఈ విధంగా ధర్మం కీర్తి ప్రపంచవ్యాప్తంగా పెరుగుతుంది, ఇది దయ, దానం, సత్యసంధత, స్వచ్ఛత, మృదుత్వం, సద్గుణం రూపంలో ఆమోదించబడుతుంది. (ప్రధాన స్తంభ శాసనం నం. 7)[29]

దయ

అశోకుడి ధర్మం అంటే అతను తన ప్రజల జీవితాన్ని మెరుగుపరచడానికి ప్రయత్నించడానికి తన శక్తిని ఉపయోగించాడు, ప్రజలు ఆలోచించే, జీవించే విధానాన్ని మార్చడానికి ప్రయత్నించాడు. సరైన పని చేయడమే ధర్మం అని కూడా అతను భావించాడు.

ఖైదీల పట్ల దయ

శిక్షల అమలులో వివేకం, సహనం, న్యాయం పాటించడంలో అశోకుడు ఎంతో శ్రద్ధ చూపించాడు, ఖైదీలను క్రమం తప్పకుండా క్షమించాడు.

న్యాయ ప్రక్రియ, శిక్షలో ఏకరూపత ఉండటం వాంఛనీయం. ఇప్పటి నుంచి నా సూచన ఇదే. జైలుశిక్ష లేదా మరణశిక్ష పడిన పురుషులకు మూడు రోజుల విశ్రాంతి ఇవ్వాలి. తద్వారా వారి బంధువులు వారి ప్రాణాలను కాపాడాలని వేడుకోవచ్చు, లేదా వారికోసం ఎవరూ లేకపోతే వారు తదుపరి జన్మలో మెరుగైన పునర్జన్మ కోసం విరాళాలు ఇవ్వవచ్చు లేదా ఉపవాసం చేపట్టవచ్చు. ఎందుకంటే వారు తదుపరి లోకానికి చేరుకోవాలన్నది నా కోరిక. (ప్రధాన స్తంభ శాసనం నం. 4)[29]

[నా పట్టాభిషేకం] నుండి నేను పట్టాభిషేకం చేయబడి ఇరవై ఆరు సంవత్సరాలు పూర్తయిన కాలంలో, ఇరవై ఐదు సార్లు ఖైదీల విడుదల జరిగింది. (ప్రధాన స్తంభ శాసనం నం. 5)[29]

జంతువుల ప్రాణాల పట్ల గౌరవం
సామ్రాజ్య మౌర్య కళలో జంతువుల ప్రాముఖ్యత కనిపిస్తుంది. క్రీ.పూ 3వ శతాబ్దంలో అశోకుడు స్థాపించిన రాంపూర్వ బుల్ క్యాపిటల్. ప్రస్తుతం న్యూఢిల్లీలోని రాష్ట్రపతి భవన్‌లో ఉంది.

దేశంలో ఎక్కువ భాగాన్ని ఏకం చేసిన మొదటి భారతీయ సామ్రాజ్యం మౌర్య సామ్రాజ్యం, ఇది రక్షణ విధిని అప్పగించిన నిర్దిష్ట అధికారులతో సహజ వనరులను దోపిడీ చేయకుండా, రక్షించడానికి స్పష్టమైన విధానాన్ని కలిగి ఉంది. అశోకుడు తన పాలన చివరి భాగంలో బౌద్ధమతాన్ని స్వీకరించినప్పుడు, అతను తన పాలనా శైలిలో ముఖ్యమైన మార్పులను తీసుకువచ్చాడు, ఇందులో జంతుజాలాన్ని రక్షించడం కూడా ఉంది. అంతేకాకుండా రాజరిక వేటను కూడా వదులుకున్నాడు. వన్యప్రాణుల సంరక్షణ చర్యలను సమర్థించిన చరిత్రలో మొదటి పాలకుడు అతనే కావచ్చు. దీనికి సంబంధించిన సూచనలు శిలా శాసనాలలో చెక్కబడి ఉన్నట్లు మనం చూడవచ్చు.[55][56]

నైతికతపై ఈ శాసనం దేవానాంప్రియ ప్రియదర్శి చేత వ్రాయబడింది. ఇక్కడ ఏ ప్రాణినీ చంపకూడదు, బలి అర్పించకూడదు. అలాగే పండుగ సమావేశాలు జరపరాదు. ఎందుకంటే పండుగ సమావేశాలలో రాజు దేవానాంప్రియ ప్రియదర్శి ఎంతో కీడును చూస్తాడు. అయితే దేవానాంప్రియ ప్రియదర్శి రాజు కొన్ని పండుగ సమావేశాలను ప్రశంసనీయమైనవిగా భావిస్తాడు. పూర్వం రాజు దేవానాంప్రియ ప్రియదర్శి వంటగదిలో ప్రతిరోజూ వంట కోసం అనేక వందల వేల జంతువులను చంపేవారు. కానీ ఇప్పుడు, నైతికతపై ఈ శాసనం వ్రాయబడినప్పుడు, కేవలం మూడు జంతువులు మాత్రమే (ప్రతిరోజూ) చంపబడుతున్నాయి, (అనగా) రెండు నెమళ్లు, ఒక జింక, ఈ జింక కూడా క్రమం తప్పకుండా కాదు. కానీ (భవిష్యత్తులో) ఈ మూడు జంతువులు కూడా చంపబడవు. (ప్రధాన శిలా శాసనం నం.1)[57][29]

దేవానాంప్రియ ప్రియదర్శి రాజు ఈ విధంగా చెబుతున్నాడు. (నాకు) ఇరవై ఆరు సంవత్సరాలు పట్టాభిషేకం జరిగినప్పుడు, ఈ క్రింది జంతువులను నేను ఉల్లంఘించరానివిగా ప్రకటించాను, అనగా చిలుకలు, మైనాలు, అరుణాలు, రూడీ గీస్, వైల్డ్ గీస్, నందిముఖాలు, గెలాటా, గబ్బిలాలు, క్వీన్-చీమలు, టెర్రాపిన్స్, ఎముకలు లేని చేపలు, వేదవేయక, గంగా-పుపుటక, స్కేట్-ఫిష్, తాబేళ్లు, పందికొక్కులు, ఉడుతలు (?), శ్రీమర, స్వేచ్ఛగా విడిచిపెట్టబడిన ఎద్దులు, ఇగువానాలు (?), ఖడ్గమృగాలు, తెల్ల పావురాలు, పెంపుడు పావురాలు, ఉపయోగపడనివి లేదా తినదగనివి అయిన అన్ని చతుష్పాద జంతువులు. గర్భంతో ఉన్న, పాలిస్తున్న (మేకలు), ఆడ గొర్రెలు, పందులు వాటి పిల్లలు (ఆరు నెలల కంటే తక్కువ వయస్సు ఉన్నవి) ఉల్లంఘించరానివి. కోడిపుంజులను కాపన్ చేయకూడదు. సజీవ జంతువులను కలిగి ఉన్న పొట్టును కాల్చకూడదు. అడవులను అనవసరంగా లేదా (జీవులను) నాశనం చేసే ఉద్దేశ్యంతో కాల్చకూడదు. సజీవ జంతువులకు (ఇతర) సజీవ జంతువులను ఆహారంగా పెట్టకూడదు. (ప్రధాన స్తంభ శాసనం నం.5)[58][29]

దేవానాంప్రియ ప్రియదర్శి రాజు ఈ విధంగా చెబుతున్నాడు. ఇప్పుడు మనుష్యులలో నైతికత ఈ పురోగతిని నేను రెండు విధాలుగా మాత్రమే ప్రోత్సహించాను, (అనగా) నైతిక పరిమితులు, మార్పిడి (conversion) ద్వారా. అయితే ఈ రెండింటిలో, ఆ నైతిక పరిమితుల వల్ల పెద్దగా ఫలితం లేదు; అయితే మార్పిడి ద్వారా, నైతికత మరింత గణనీయంగా ప్రోత్సహించబడుతుంది. ఇప్పుడు నైతిక పరిమితులు ఇవే, నేను ఈ విషయాన్ని ఆదేశించాను, కొన్ని జంతువులు ఉల్లంఘించబడకూడదు. కానీ నేను విధించిన ఇతర నైతిక పరిమితులు కూడా చాలా ఉన్నాయి. మార్పిడి ద్వారా, మనుష్యులలో నైతికత మరింత గణనీయంగా ప్రోత్సహించబడింది, ఎందుకంటే ఇది జీవులను బాధపెట్టకుండా ఉండటానికి, జంతువులను చంపకుండా ఉండటానికి దారి తీస్తుంది.(ప్రధాన స్తంభ శాసనం నం.7)[59]

గత కాలంలో వందల సంవత్సరాలుగా, జంతువులను చంపడం, ప్రాణులను బాధపెట్టడం, బంధువుల పట్ల అగౌరవం, శ్రమణులు, బ్రాహ్మణుల పట్ల అగౌరవం ఎప్పుడూ ప్రోత్సహించబడ్డాయి. కానీ ఇప్పుడు, దేవానాంప్రియ ప్రియదర్శి రాజు పక్షాన నైతికత ఆచరణ పర్యవసానంగా డ్రమ్స్ ధ్వని నైతికత ధ్వనిగా మారింది, ప్రజలకు విమానాలు (aerial chariots), ఏనుగులు, కాంతి సమూహాలు, ఇతర దైవిక రూపాల ప్రాతినిధ్యాలను చూపుతుంది. వందల సంవత్సరాల క్రితం లేని విధంగా, దేవానాంప్రియ ప్రియదర్శి రాజు పక్షాన నైతికత సూచనల ద్వారా ఇప్పుడు జంతువులను చంపకుండా ఉండటం, జీవులను బాధపెట్టకుండా ఉండటం, బంధువుల పట్ల మర్యాద, బ్రాహ్మణులు, శ్రమణుల పట్ల మర్యాద, తల్లిదండ్రులకు విధేయత, వృద్ధుల పట్ల మర్యాద ప్రోత్సహించబడుతున్నాయి.(ప్రధాన శిలా శాసనం నం.4, షాబాజ్‌గర్హి)[60]

అశోకుడు వినియోగం కోసం చంపాల్సిన సంఖ్యను పరిమితం చేయాలని వాదించాడు, వాటిలో కొన్నింటిని రక్షించాడు, సాధారణంగా జంతువులపై చేసే క్యాస్ట్రేషన్ వంటి హింసాత్మక చర్యలను ఖండించాడు.

అయినప్పటికీ, అశోకుడి శాసనాలు వాస్తవ సంఘటనల కంటే పాలకుల కోరికను ఎక్కువగా ప్రతిబింబిస్తాయి; రాజరిక వేట ప్రాంతాలలో జింకలను వేటాడే వారికి 100 'పణాలు' (నాణేలు) జరిమానా విధించడం నిబంధనలను ఉల్లంఘించే వారు కూడా ఉన్నారని సూచిస్తుంది. చట్టపరమైన ఆంక్షలు ఆ సమయంలో సామాన్య ప్రజలు స్వేచ్ఛగా అనుసరించిన అడవులలో వేటాడటం, చెట్లను నరకడం, చేపలు పట్టడం, మంటలు పెట్టడం వంటి పద్ధతులతో వైరుధ్యాన్ని కలిగి ఉన్నాయి.[56]

మతపరమైన సూత్రాలు

[మార్చు]
బోధ్ గయలోని బోధి వృక్షాన్ని సందర్శించిన అశోకుడు, అతని ఇద్దరు మహారాణులు సాంచిలోని (క్రీ.శ 1వ శతాబ్దం) ఒక శిల్పంలో కనిపిస్తారు. ఇది అశోకుడిని సూచిస్తుందని కనగనహల్లి నుండి వచ్చిన ఇదే విధమైన "రాయ అశోక" శాసనం ధృవీకరిస్తుంది.[61][62]
అశోకుడి రుమ్మిన్దేయి చిన్న స్తంభ శాసనంపై (క్రీ.పూ 250) బ్రాహ్మీ లిపిలో "బు-ధే" (𑀩𑀼𑀥𑁂, బుద్ధుడు), "స-క్య-ము-నీ" (𑀲𑀓𑁆𑀬𑀫𑀼𑀦𑀻, "శాక్యుల ముని") పదాలు.
బౌద్ధ మతం

బౌద్ధమతం లేదా బుద్ధుని స్పష్టమైన ప్రస్తావనలు చిన్న శిలా శాసనాలు, చిన్న స్తంభ శాసనాలలో మాత్రమే కనిపిస్తాయి.[22] అశోకుడు తనను తాను బౌద్ధుడిగా ధృవీకరించుకోవడమే కాక, బౌద్ధమతం నైతిక విలువలను వ్యాప్తి చేయడంతో పాటు, బైరాట్ ఆలయం ముందు ఉన్న ఒక ప్రత్యేక శాసనంలో (చిన్న శిలా శాసనం నం.3) బుద్ధుని వాక్యాన్ని చదవాలని, అనుసరించాలని (ముఖ్యంగా బౌద్ధ సన్యాసుల వృత్తాలలో) పట్టుబట్టాడు.[63]

నేను రెండున్నరేళ్లకు పైగా (మాస్కి శాసనంలో "బుధ-శాక్యే", ఇతరులలో 'ఉపాశకే' అని ఉంది)[64] భక్తుడిగా ఉన్నాను, కానీ ఒక సంవత్సరం పాటు నేను పెద్దగా పురోగతి సాధించలేదు. ఇప్పుడు నేను ఒక సంవత్సరానికి పైగా సంఘానికి దగ్గరయ్యాను, మరింత ఉత్సాహంగా మారాను. (చిన్న శిలా శాసనం నం.1)[29]

మగధ రాజు ప్రియదర్శి సంఘాన్ని పలకరిస్తూ, దానికి శ్రేయస్సును, నిశ్చింతను కోరుకుంటున్నాడు. సార్, బుద్ధుడు, ధర్మం, సంఘం పట్ల నాకు ఎంత లోతైన గౌరవం, విశ్వాసం ఉన్నాయో మీకు తెలుసు. అయ్యా, భగవంతుడైన బుద్ధుడు చెప్పినదంతా బాగానే చెప్పబడింది. (చిన్న శిలా శాసనం నం.3)[29]

సార్, ధర్మంపై ఈ ప్రవచనాలు - క్రమశిక్షణ శ్రేష్ఠత, ఉన్నత వర్గం వంశం, భవిష్యత్ భయాలు, రుషి శ్లోకాలు, మౌనం గురించిన సూత్రం, ఉపతిస్స ప్రశ్న, అబద్ధం గురించి రాహులాకు బుద్ధుడు చెప్పిన హితబోధ - ధర్మంపై ఉన్న ఈ ప్రవచనాలను చాలా మంది సన్యాసులు, సన్యాసినులు తరచుగా వినాలని, ధ్యానం చేయాలని, అలాగే సామాన్య పురుషులు, స్త్రీలు కూడా వినాలని నేను కోరుకుంటున్నాను. (చిన్న శిలా శాసనం నం.3)[29]

ఆధునిక నేపాల్‌లోని నిగాలి సాగర్ చిన్న స్తంభ శాసనంలో వివరించిన విధంగా, కోణాగమన బుద్ధుడు లాంటి గతం నాటి బుద్ధుల పట్ల అశోకుడు తన భక్తిని వ్యక్తం చేశాడు, అతని కోసం అతను తన పాలనలోని 14వ సంవత్సరంలో ఒక స్థూపాన్ని విస్తరించాడు. తన పాలనలోని 20వ సంవత్సరంలో స్వయంగా పర్యటించిన సమయంలో అంకితమిచ్చి స్తంభాన్ని ఏర్పాటు చేశాడు.[65][66]

తదుపరి లోకంపై నమ్మకం

ఇలా చేయడం వల్ల ఈ లోకంలో లాభం కలుగుతుంది, ధర్మం బహుమతి ద్వారా తదుపరి లోకంలో అనంతమైన పుణ్యం లభిస్తుంది. (ప్రధాన శిలా శాసనం నం.11)[29]

ధర్మం పట్ల అపారమైన ప్రేమ, ఎంతో అప్రమత్తత, విధేయత, పాపం పట్ల భయం, విపరీతమైన శక్తి లేకుండా ఈ లోకంలో, రాబోయే లోకంలో ఆనందాన్ని పొందడం కష్టం. (ప్రధాన స్తంభ శాసనం నం. 1)[29]

మత మార్పిడి
అనేక విశ్వాసాల పట్ల తన గౌరవాన్ని వివరిస్తూ, అజీవికల సన్యాసుల వర్గానికి, అలాగే బౌద్ధుల కోసం అశోకుడు బారాబార్ గుహలను నిర్మించాడు. లోమస్ రిషి గుహ, క్రీ.పూ 3వ శతాబ్దం.

మతపరమైన పక్షపాతానికి దూరంగా ఉండి, అశోకుడు అన్ని మతాలు ఒకే ఉమ్మడి, సానుకూల సారాంశాన్ని పంచుకుంటాయనే నమ్మకం ఆధారంగా ఇతర మతాల పట్ల సహనం, అవగాహనను ప్రోత్సహించాడు.

అందరూ స్వీయ నియంత్రణ, మనస్సు స్వచ్ఛతను కోరుకుంటారు కాబట్టి అన్ని మతాలు అన్ని ప్రదేశాలలో నివసించాలని దేవానాంప్రియ ప్రియదర్శి రాజు కోరుకుంటున్నాడు. (ప్రధాన శిలా శాసనం నం.7)[29]

ఎవరైనా తమ సొంత మతాన్ని స్తుతిస్తూ లేదా ఇతర మతాలను నిందిస్తూ, అంతా తన మతం పట్ల ఉన్న స్వచ్ఛమైన భక్తితో, (అనగా) తన స్వంత మతాన్ని కీర్తించే ఉద్దేశ్యంతో, ఎవరైనా అలా వ్యవహరిస్తే, అతను తన మతాన్ని తీవ్రంగా గాయపరిచినట్లే. కాబట్టి సమైక్యత అభినందనీయం, (అంటే) వారు ఒకరి నైతికతను మరొకరు విని పాటించాలి. ఎందుకంటే, అన్ని మతాలు నేర్చుకునేలా, స్వచ్ఛమైన సిద్ధాంతాలతో ఉండాలన్నదే దేవానాంప్రియ కోరిక. ఎవరైతే వారి మతాలకు కట్టుబడి ఉంటారో వారికి (క్రింది విధంగా) చెప్పాలి. దేవానాంప్రియ బహుమతులకు లేదా గౌరవాలకు అంతగా విలువ ఇవ్వడు, (అనగా) అన్ని మతాల సారాంశాల పురోగతి జరగాలి. (ప్రధాన శిలా శాసనం నం.12)[67][29]

సామాజిక, జంతు సంక్షేమం

[మార్చు]

శాసనాల ప్రకారం అశోకుడు తన ప్రజల (మానవులు, జంతువుల) సంక్షేమం గురించి ఎంతో శ్రద్ధ వహించాడు. తన సరిహద్దులకు ఆవల ఉన్న వారి గురించి కూడా ఆలోచించాడు. వైద్య చికిత్సల వినియోగాన్ని విస్తరించడం, సులభ ప్రయాణం కోసం రోడ్డు పక్కన సౌకర్యాలను మెరుగుపరచడం, జనాభా సంక్షేమాన్ని పర్యవేక్షించడానికి, ధర్మాన్ని ప్రచారం చేయడానికి తన భూభాగాలన్నింటిలో "విశ్వాస అధికారులను" (officers of the faith) నియమించడం లాంటివి చేశాడు. శాసనాల వచనంలో "యాంటియోగా అనే యోనా రాజు" గా పిలువబడే గ్రీకు రాజు ఆంటియోకస్ అతని పొరుగు రాజులతో పాటు అశోకుడి ఔదార్యం పొందిన వ్యక్తిగా పేర్కొనబడ్డాడు.[68]

వైద్య చికిత్సలు
సిరియాకు చెందిన సెల్యూసిడ్ రాజు ఆంటియోకస్ (ఆంగ్ల అనువాదం ప్రకారం అంతియకా, అంతియకో లేదా అంతియోగా) హెలెనిస్టిక్ పొరుగువారితో పాటు అశోకుడి వైద్య చికిత్సలను పొందిన వ్యక్తిగా పేరు పొందాడు.[68]
గిర్నార్ వద్ద ఉన్న ప్రధాన శిలా శాసనం నం.2 లో అంటియకో యోనా రాజా ("గ్రీకు రాజు ఆంటియోకస్") అని ప్రస్తావించబడింది. బ్రాహ్మీ లిపి.[69]

దేవానాంప్రియ ప్రియదర్శి రాజు రాజ్యాలలో, చోళులు, పాండ్యులు, సతియపుత్ర (తమిళ పాలకుడు అథియమాన్ నెడుమాన్ అంజిని సూచిస్తున్నట్లు కనిపిస్తుంది.[70]), కేరళపుత్ర (కేరళ కోసం ప్రాకృతం పదం.[71]), తామ్రపర్ణి, యాంటియోగా అనే గ్రీకు రాజు, యాంటియోగాకు పొరుగున ఉన్న ఇతర రాజులు, ఇలా ప్రతిచోటా రాజు దేవానాంప్రియ ప్రియదర్శి రెండు (రకాల) వైద్య చికిత్సలను స్థాపించాడు, (అవి) పురుషులకు వైద్య చికిత్స, పశువులకు వైద్య చికిత్స. మనుష్యులకు మేలు చేసే, పశువులకు మేలు చేసే మూలికలు లేని చోటల్లా వాటిని దిగుమతి చేసుకుని నాటించారు. అదే విధంగా ఎక్కడైతే వేళ్లు, పండ్లు లేవో అక్కడ వాటిని దిగుమతి చేసుకుని నాటించారు. రోడ్లపై చెట్లను నాటారు, పశువులు, మనుషుల కోసం బావులను తవ్వించారు. (ప్రధాన శిలా శాసనం నం. 2, ఖల్సి వెర్షన్)[72][29]

రోడ్డు పక్కన సౌకర్యాలు

పశువులు, మనుషులకు నీడనిచ్చేందుకు రోడ్లపై మర్రిచెట్లను నాటించాను, మామిడి తోటలు పెంచాను. ఎనిమిది కోసుల (సుమారు 24 కి.మీ) దూరంలో బావులు తవ్వించాను, (నీటిలోకి దిగడానికి) మెట్లు నిర్మించాను. పశువులు, మనుషుల ఆనందం కోసం నేను అక్కడక్కడ అనేక తాగునీటి ప్రదేశాలను ఏర్పాటు చేశాను. [కానీ] ఈ ఆనందం [చాలా స్వల్పం]. ఎందుకంటే పూర్వపు రాజులు, నా చేత ప్రజలు వివిధ సౌకర్యాలతో ఆశీర్వదించబడ్డారు. అయితే నా చేత కింది ఉద్దేశ్యంతో ఇది చేయబడింది: వారు ఆ నైతిక పద్ధతికి అనుగుణంగా నడవాలి. (ప్రధాన స్తంభ శాసనం నం.7)[58][29]

మతపరమైన అధికారులు

గత కాలంలో మతపరమైన అధికారులు (మహామాత్రులు) ఎప్పుడూ లేరు. నా పదమూడేళ్ల పరిపాలనలో మతపరమైన అధికారులు నియమించబడ్డారు. వీరు నైతికతను పెంపొందించడం, గ్రీకులు, కాంభోజులు, గాంధారులు, పశ్చిమ సరిహద్దులలో ఉండే ఇతరులలో నైతికత పట్ల అంకితభావం చూపే వారి సంక్షేమం, ఆనందం కోసం అన్ని మతపరమైన వర్గాలలో పని చేస్తారు. వీరు సేవకులు, యజమానులు, బ్రాహ్మణులు, ఇభియాలు, నిరుపేదలు, వృద్ధులతో కలసి పనిచేస్తూ వారి శ్రేయస్సుకు, వారిని ప్రాపంచిక బంధాల నుంచి విముక్తి చేయడానికి పాటుపడతారు. (ప్రధాన శిలా శాసనం నం.5)[73][29]

చారిత్రక బుద్ధుని జన్మస్థలం

నేపాల్‌లోని లుంబినీలో దొరికిన ప్రసిద్ధ రుమ్మిన్దేయి శాసనంలో అశోకుడు తన 21వ పాలనా సంవత్సరంలో సందర్శించినట్లు వివరించాడు. లుంబినీని బుద్ధుని జన్మస్థలంగా పేర్కొన్నాడు. అతను చారిత్రక రికార్డులలో మొట్టమొదటిసారిగా చారిత్రాత్మక బుద్ధుడిని వర్ణించడానికి "శాక్యముని" (శాక్యుల ముని) అనే బిరుదును కూడా ఉపయోగించాడు.[74]

రుమ్మిన్దేయి స్తంభం, అశోకుడి శాసనం (క్రీ.పూ 248)
అనువాదం
(తెలుగు)		లిప్యంతరీకరణ
(అసలు బ్రాహ్మీ లిపి)		శాసనం
(బ్రాహ్మీ లిపిలో ప్రాకృతం)

దేవానాంప్రియ ప్రియదర్శి రాజు పట్టాభిషిక్తుడైన ఇరవై సంవత్సరాలకు స్వయంగా వచ్చి (ఈ స్థలాన్ని) పూజించాడు, ఎందుకంటే బుద్ధ శాక్యముని ఇక్కడ జన్మించాడు. (అతను) గుర్రం (లేదా ఎద్దు) బొమ్మ ఉన్న రాయిని నిర్మించి, భగవంతుడు ఇక్కడ జన్మించాడని (చూపడానికి) ఒక రాతి స్తంభాన్ని ఏర్పాటు చేశాడు. (అతను) లుంబినీ గ్రామాన్ని పన్నుల నుండి విముక్తి చేశాడు, (పంటలో) ఎనిమిదవ భాగాన్ని (మాత్రమే) చెల్లించేలా చేశాడు.

— అశోకుడి చిన్న స్తంభ శాసనాలలో ఒకటైన రుమ్మిన్దేయి శాసనం.[75]

మూస:Script/Brahmi
దేవానాంప్రియేన పియదశిన లాజిన వీశతి-వశాభిషితేన
మూస:Script/Brahmi
అతన ఆగాచ మహీయితే హిద బుధే జాతె శక్యముని తి
మూస:Script/Brahmi
శిలా విగఢభీ చా కాలాపిత శిలా-థభే చ ఉషపాపితే
మూస:Script/Brahmi
హిద భగవం జాతె తి లుమ్మిని-గామె ఉబలికే కటె
మూస:Script/Brahmi
అఠ-భాగియె చ

— ఇ. హుల్ట్ష్ చేసిన లిప్యంతరీకరణ నుండి స్వీకరించబడింది.[76]
లుంబినీలోని రుమ్మిన్దేయి స్తంభ శాసనం.

శాసనాల ప్రకారం అశోకుడి మత ప్రచారం

[మార్చు]
అశోకుడి ఖల్సి శిలా శాసనం, దీనిలో గ్రీకు రాజులు ఆంటియోకస్, టోలెమీ, యాంటిగోనస్, మాగాస్, అలెగ్జాండర్ పేర్లు ప్రస్తావించబడ్డాయి (రంగులో అండర్‌లైన్ చేయబడి ఉన్నాయి).
గిర్నార్ 2వ ప్రధాన శిలా శాసనంలో గ్రీకును సూచించే "యోనా" అనే పదం. ఈ పదం "అంటియకో యోనా రాజా" (గ్రీకు రాజు ఆంటియోకస్) అనే వాక్యంలో భాగం.[77]

సంక్షేమాన్ని ప్రచారం చేయడానికి తాను మధ్యధరా ప్రాంతంలోని హెలెనిస్టిక్ రాజులకు, భారతదేశం అంతటా ఉన్న ప్రజలకు రాయబారులను, ఔషధ మొక్కలను పంపినట్లు అశోకుడు వివరిస్తూ వారి భూభాగాలన్నింటిలో ధర్మం సాధించబడిందని పేర్కొన్నాడు. బాక్ట్రియా నుండి గ్రీస్, ఉత్తర ఆఫ్రికా వరకు అలెగ్జాండర్ ది గ్రేట్ విజయానికి వారసులైన ఆనాటి గ్రీకు పాలకులను ధర్మాన్ని స్వీకరించిన వారుగా పేర్కొన్నాడు, ఇది ఆ సమయంలో రాజకీయ పరిస్థితుల గురించి స్పష్టమైన అవగాహనను ప్రదర్శిస్తుంది.[78][79][80]

భారతదేశం వెలుపల మత ప్రచారం

[మార్చు]

ఇప్పుడు, దేవానాంప్రియ ధర్మం ద్వారా పొందిన విజయాన్ని అత్యుత్తమ విజయంగా భావిస్తున్నాడు. ఆంటియోకస్ రాజు పరిపాలించే చోట, ఆంటియోకస్ అవతల నలుగురు రాజులు టోలెమీ, యాంటిగోనస్, మాగాస్, అలెగ్జాండర్ పరిపాలించే చోట, అలాగే దక్షిణాన చోళులు, పాండ్యులు, తామ్రపర్ణి వరకు ఇక్కడ సరిహద్దులలో ఈ విజయం సాధించబడింది (ధర్మం ద్వారా సాధించిన విజయం), ఇక్కడి నుండి 600 యోజనాల వరకు కూడా.[81][82]

— ప్రధాన శిలా శాసనం నం.13 నుండి సేకరించబడింది.[83]

600 యోజనాల (> 2,000 కి.మీ) దూరం భారతదేశం కేంద్రానికి, గ్రీస్‌కు మధ్య ఉన్న దూరానికి దాదాపు సమానం.[68]

అసలు గాంధారి భాషలో ఆంటియోకస్‌ను అంటియోగే నామ యోనా-రాజా (అంటే "ఆంటియోకస్ అనే గ్రీకు రాజు") గా సూచించారు. అతని ఆవల నలుగురు ఇతర రాజులు నివసిస్తున్నారు: అంటియోకస్ కు ఆవల టోలెమీ, యాంటిగోనస్, మాగాస్, అలెగ్జాండర్ అనే నలుగురు రాజులు.[84]

  • అంతియక (𑀅𑀁𑀢𑀺𑀬𑀓) లేదా అంతియోగ (𑀅𑀁𑀢𑀺𑀕) అనేది ఆంటియోకస్ II థియోస్ (క్రీ.పూ 261-246) ని సూచిస్తుంది, ఈయన క్రీ.పూ 305 నుండి 250 వరకు సిరియా నుండి తూర్పున బాక్ట్రియా వరకు సెల్యూసిడ్ సామ్రాజ్యానికి రాజు. అశోకుడికి ప్రత్యక్ష పొరుగు రాజు.[68][85]
  • తులమయ (𑀢𑀼𑀮𑀫𑀬) అనేది ఈజిప్టు రాజు టోలెమీ II ఫిలడెల్ఫోస్ (క్రీ.పూ 285-247) ని సూచిస్తుంది. అలెగ్జాండర్ ది గ్రేట్ మాజీ సైన్యాధిపతి అయిన టోలెమీ I ఈజిప్టులో స్థాపించిన రాజవంశానికి ఈయన రాజు.[68][85]
  • అంతేకిన (𑀅𑀁𑀢𑁂𑀓𑀺𑀦) అనేది మాసిడోనియా రాజు యాంటిగోనస్ II గొనాటాస్ (క్రీ.పూ 278-239) ని సూచిస్తుంది.[68][85]
  • మకా (𑀫𑀓𑀸) అనేది సైరీన్‌కు చెందిన మాగాస్ (క్రీ.పూ 300-258) ని సూచిస్తుంది.[68][85]
  • అలికసదర (𑀅𑀁𑀮𑀺𑀱𑀤𑀮) అనేది ఎపిరస్ రాజు అలెగ్జాండర్ II (క్రీ.పూ 272-258) ని సూచిస్తుంది.[68][85]

అశోకుడి ప్రధాన శిలా శాసనం నం.13 లో పేర్కొన్న రాజులందరూ ప్రసిద్ధ హెలెనిస్టిక్ పాలకులు, అశోకుడి సమకాలికులు:[68][86]

రాయబారులు
అశోకుడి (క్రీ.పూ 260-232) ప్రధాన శిలా శాసనం నం.13 ప్రకారం "ధర్మం ద్వారా జయించబడిన" భూభాగాలు.[68][85]

ఈ రాయబారులను వాస్తవంగా స్వీకరించారో లేదో లేదా హెలెనిక్ ప్రపంచంపై వారికి ఏదైనా ప్రభావం ఉందో లేదో హెలెనిక్ రికార్డులలో స్పష్టంగా లేదు. కానీ చాలా ఉన్నత-స్థాయి గ్రీకు సాహిత్య, తాత్విక భాషలో శాసనాల ఉనికి కాందహార్‌లోని గ్రీకు సమాజం యొక్క అత్యున్నత స్థాయిని, గ్రీకు మేధావుల భారతీయ ఆలోచనల మధ్య నిజమైన సంభాషణను తెలియజేస్తుంది.[87][88] చరిత్రకారుడు లూయిస్ రాబర్ట్ ప్రకారం, భారతీయ సంస్కృతి గురించి బాగా తెలిసిన ఈ కాందహార్ గ్రీకులు సెల్యూసియా, ఆంటియోక్, అలెగ్జాండ్రియా, పెల్లా, సైరీన్‌లోని మధ్యధరా ప్రపంచపు తాత్విక వర్గాలకు భారతీయ ఆలోచనలను ప్రసారం చేసే అవకాశం ఉంది.[88] అశోకుడి ప్రధాన శిలా శాసనం నం.13 ప్రకారం పాశ్చాత్య హెలెనిస్టిక్ కోర్టులకు పంపిన ప్రసిద్ధ అశోక రాయబారులు వాస్తవానికి గ్రీకు పౌరులు, కాందహార్ పౌరులు, వారు ఈ రాయబార కార్యకలాపాలను నిర్వహించడానికి పూర్తి సామర్థ్యాన్ని కలిగి ఉన్నారని ఆయన సూచించాడు.[88]

మరొక పత్రం మహావంశ (XII, 1వ పేరా),[89] అశోకుడు తన పాలనలోని 17వ సంవత్సరంలో మూడవ బౌద్ధ మండలి ముగింపులో బౌద్ధమతాన్ని ప్రచారం చేయడానికి దక్షిణాసియాలోని ఎనిమిది ప్రాంతాలకు, "యోనా దేశానికి" (గ్రీకులకు) బౌద్ధ మిషనరీలను పంపాడని పేర్కొంది.[90]

పశ్చిమంలో ఉనికి

మొత్తంమీద, ఆ కాలం నుండి పశ్చిమంలో బౌద్ధుల ఉనికికి సంబంధించిన ఆధారాలు చాలా తక్కువగా ఉన్నాయి.[91] అయితే కొంతమంది పండితులు హెలెనిస్టిక్ ప్రపంచంలో, ముఖ్యంగా అలెగ్జాండ్రియాలో బౌద్ధ సంఘాల ఉనికి ఉండే అవకాశం ఉందని సూచిస్తున్నారు.[92] డియో క్రిసోస్టమ్ అలెగ్జాండ్రియన్‌లకు వ్రాస్తూ "మీతో కలిసి దృశ్యాలను వీక్షించే భారతీయులు ఉన్నారు, వారు అన్ని సందర్భాల్లోనూ మీతోనే ఉంటారు" అని చెప్పాడు.[93][94][92] టోలెమీ ప్రకారం అలెగ్జాండ్రియాలో భారతీయులు ఉన్నారు, భారతదేశం గురించి ఆయనకున్న పరిజ్ఞానానికి ఆయన వారికి ఎంతో రుణపడి ఉన్నాడు.[95] క్లెమెంట్ ఆఫ్ అలెగ్జాండ్రియా కూడా అలెగ్జాండ్రియాలో భారతీయుల ఉనికి గురించి ప్రస్తావించాడు.[96] టోలెమామిక్ కాలం నాటి బౌద్ధ సమాధి రాయిని ఫ్లిండర్స్ పెట్రీ కనుగొన్నారు, దీనిపై ధర్మచక్రం, త్రిశూలం లాంటి బొమ్మలతో అలంకరించబడి ఉండొచ్చు.[92][97] 11వ శతాబ్దపు ముస్లిం చరిత్రకారుడు అల్-బెరుని ప్రకారం, ఇస్లాం ఆవిర్భావానికి ముందు పశ్చిమాసియాలో సిరియా సరిహద్దుల వరకు బౌద్ధులు ఉండేవారు.[98][99]

పాశ్చాత్య ఆలోచనలపై సాధ్యమైన ప్రభావాలు
పైన: హెరో ఆఫ్ అలెగ్జాండ్రియా ప్రకారం ఈజిప్షియన్ దేవాలయాలలో చక్రాలు.[100] దిగువన: ఈజిప్టులోని టోలెమామిక్ సమాధి రాళ్లపై చక్రం, త్రిశూలం చిహ్నం ఉండే అవకాశం ఉంది.[100]

చరిత్రకారుడు రైస్ డేవిడ్స్ వంటి వలసవాద శకపు పండితులు అశోకుడి "ధార్మిక విజయం" వాదనలను కేవలం అహంకారం (vanity) అని పేర్కొన్నారు, భారతీయ ఆలోచనల ద్వారా గ్రీకులు ఏ విధంగానైనా ప్రభావితమై ఉండవచ్చనే వాదన పట్ల అపనమ్మకాన్ని వ్యక్తం చేశారు.[101]

కానీ జీవితంలోని బాధలకు దూరంగా అటరాక్సియా ("సమచిత్తత") స్థితి కోసం ప్రయత్నించే బౌద్ధమతం, సైరెనైసిజం, ఎపిక్యూరియనిజం మధ్య సమాంతరాలను పలువురు రచయితలు గుర్తించారు.[102][103][104] హెగెసియాస్ ఆఫ్ సైరీన్ (Hegesias of Cyrene) వంటి తత్వవేత్తల వైఖరులు బౌద్ధమతానికి దగ్గరగా ఉండేవి, ఆయన ఆలోచనలు బౌద్ధ సిద్ధాంతాన్ని గుర్తుచేస్తాయి: ఆయన మాగాస్ పాలించిన సైరీన్ నగరంలో జీవించాడు. అశోకుడు పేర్కొన్నట్లు ధర్మం వృద్ధి చెందింది ఇదే మాగాస్ ఆధ్వర్యంలో, బహుశా ఆయన అశోకుడి మిషనరీల ద్వారా ప్రభావితమై ఉండవచ్చు.[104][105][106][107]

పాలస్తీనాలోని ఎస్సెనెస్, అలెగ్జాండ్రియాలోని థెరప్యూటే మతపరమైన సంఘాలు కూడా అశోకుడి మిషన్ల ఆధారంగా ఏర్పడిన బౌద్ధ సన్యాసుల నమూనా సంఘాలు కావచ్చు.[108][109][110] సెమిటాలజిస్ట్ ఆండ్రీ డుపాంట్-సోమర్ అశోకుడి మత ప్రచార పరిణామాల గురించి మాట్లాడుతూ ఇలా అన్నాడు: "మా అభిప్రాయం ప్రకారం, యూదు మతంలో దాదాపు మూడు శతాబ్దాల పాటు అద్భుతమైన ప్రకాశంతో వెలిగిన ఈ విస్తారమైన సన్యాసుల ప్రవాహానికి ఆరంభం భారతదేశమే".[111] ఆండ్రీ డుపాంట్-సోమర్ అభిప్రాయం ప్రకారం క్రైస్తవ మత ఆవిర్భావానికి కూడా ఈ ప్రభావమే దోహదపడింది: "అందుచేత యూదు మూలాలకు చెందిన ఎస్సెనెస్ ద్వారా ప్రభావితమైన ఆ వర్గం (క్రైస్తవం) ప్రపంచంలో చాలా భాగాన్ని వేగంగా, బలంగా జయించడానికి భూమిక సిద్ధమైంది."[112][109]

అశోకుడి భూభాగాల్లో మత ప్రచారం

[మార్చు]

భారతదేశంలోనే, అశోకుడి సామ్రాజ్యంలో, అనేక విభిన్న జనాభా వర్గాలపై చక్రవర్తి మత ప్రచార ప్రభావం ఉండేది. క్రీ.పూ 323 ప్రాంతంలో అలెగ్జాండర్ ది గ్రేట్ విజయాలు, వలసల కారణంగా, మౌర్య సామ్రాజ్యం వాయవ్య ప్రాంతాలలో కూడా గ్రీకు సంఘాలు ఉండేవి. ఇవి ప్రస్తుతం పాకిస్తాన్‌లో, ముఖ్యంగా పురాతన గాంధారలో, ప్రస్తుతం దక్షిణ ఆఫ్ఘనిస్తాన్‌లో ఉన్న గెడ్రోసియా (Gedrosia) ప్రాంతంలో స్థిరపడ్డాయి. అందువల్ల అశోకుడి పాలనలో ఈ సంఘాలు ఇప్పటికీ ముఖ్యమైనవిగా ఉన్నట్లు కనిపిస్తాయి. కాంబోజులు మధ్య ఆసియా మూలానికి చెందిన ప్రజలు. వారు మొదట అరాకోసియా (Arachosia), ద్రాంగియానా (ఈనాటి దక్షిణ ఆఫ్ఘనిస్తాన్) లలో స్థిరపడ్డారు. అలాగే వాయవ్య భారత ఉపఖండంలోని సింధ్, గుజరాత్, సౌవీర లాంటి ఇతర ప్రాంతాలలో స్థిరపడ్డారు. నాభకులు, నాభపంకిత్‌లు, భోజులు, పితినికులు, ఆంధ్రులు, పలిదాస్ (పారాదాస్) లాంటి వారు అశోకుడి పాలనలో ఉన్న ఇతర ప్రజలు:

ఇక్కడ రాజు రాజ్యంలో గ్రీకులు, కాంభోజులు, నాభకులు, నాభపంకిత్‌లు, భోజులు, పితినికులు, ఆంధ్రులు, పలిదాస్‌ల మధ్య ప్రతిచోటా ప్రజలు దేవానాంప్రియ ధర్మ సూచనలను అనుసరిస్తున్నారు. ప్రధాన శిలా శాసనం నం.13 (ఎస్. ధమ్మిక)

ప్రభావాలు

[మార్చు]

అకమెనిడ్ శాసన సంప్రదాయం

[మార్చు]
తన "శాసనాలను" వివరించడానికి అశోకుడు ఉపయోగించిన పదం లిపి (𑀮𑀺𑀧𑀻). బ్రాహ్మీ లిపి (Li=𑀮La+𑀺i; pī=𑀧Pa+𑀻ii).
వాయవ్యంలో షాబాజ్‌గర్హి వద్ద మొదటి శాసనంలో ఖరోష్ఠి లిపిలో "ధర్మ-డిపి" (𐨢𐨿𐨪𐨨𐨡𐨁𐨤𐨁, "ధర్మ శాసనం") లో వలె "డిపి" అనేదే పదం. కుడివైపు నుండి మూడవ అక్షరం "డి" (Di) అని చదవాలి, "లి" (Li) కాదు.[113]
బ్రాహ్మీ లిపిలో (𑀥𑀁𑀫𑀮𑀺𑀧𑀺) అదే పదం ధమ్మ లిపి ("ధర్మ శాసనాలు"), ఢిల్లీ-తోప్రా స్తంభం.

అశోకుడి శాసనాలు అకమెనిడ్ (Achaemenid) ప్రభావాలను చూపుతాయి. అకమెనిడ్ శాసనాలతో ఫార్ములా సమాంతరాలు, ఇరానియన్ అరువు పదాల ఉనికి (అరామిక్ శాసనాలలో), రాళ్లు, పర్వతాలపై శాసనాలను చెక్కే చర్య (ఉదాహరణకు బెహిస్తున్ శాసనం చూడండి) లాంటివి ఇందులో ఉన్నాయి.[114][115] తన స్వంత శాసనాలను వివరించడానికి, అశోకుడు లిపి (𑀮𑀺𑀧𑀺) అనే పదాన్ని ఉపయోగించాడు, దాన్ని ఇప్పుడు సాధారణంగా "రచన" లేదా "శాసనం" అని అనువదిస్తారు. రెండు ఖరోష్ఠి శిలా శాసనాలలో డిపి (𐨡𐨁𐨤𐨁) అని రాసిన "లిపి" అనే పదం పాత పర్షియన్ డిపి (𐎮𐎡𐎱𐎡) నుండి వచ్చిందని భావిస్తారు.[note 1] దానికి కూడా "శాసనం" అని అర్థం, ఇది ఉదాహరణకు డేరియస్ I (Darius I) తన బెహిస్తున్ శాసనంలో ఉపయోగించాడు,[note 2] ఇది అరువు తెచ్చుకోవడాన్ని, వ్యాప్తిని సూచిస్తుంది.[116][117][118] పాత పర్షియన్ పదాల నుండి రాతకి సంబంధించిన పదాలను అశోక శాసనాలలో అరువు తెచ్చుకున్నట్లు ఇతర ఆధారాలు ఉన్నాయి. ఉదాహరణకు ఖరోష్ఠి వెర్షన్ అయిన ప్రధాన శిలా శాసనం నం.4 లో 'నిపిస్తా' లేదా 'నిపెసిత' (𐨣𐨁𐨤𐨁𐨯𐨿𐨟, "వ్రాయబడిన", "వ్రాసేలా చేసిన") పదం పెర్సెపోలిస్ వద్ద ఉన్న జెర్క్సెస్ I (Xerxes I) డైవా శాసనంలోని 'నిపిస్టా' (𐎴𐎡𐎱𐎡𐏁𐎫𐎠, "వ్రాయబడిన") పదంతో సంబంధం కలిగి ఉంది.[119]

హెలెనిస్టిక్ శాసనాలు

[మార్చు]

క్రీ.పూ 300లో పొరుగు నగరం ఐ-ఖానౌమ్‌లో తత్వవేత్త క్లీర్చస్ ఆఫ్ సోలీ చెక్కిన గ్రీస్ ఏడుగురు ఋషుల డెల్ఫిక్ మాగ్జిమ్‌లతో కూడిన శాసనాలు అశోకుడి రచనలను ప్రభావితం చేసి ఉండవచ్చని కూడా సూచించబడింది.[120][121] ఐ-ఖానౌమ్ (Ai-Khanoum) కేంద్ర కూడలిలో ఉన్న ఈ గ్రీకు శాసనాలు, రూపకల్పన, కంటెంట్ రెండింటిలోనూ అశోకుడి శాసనాలకు చాలా దగ్గరగా ఉండే సాంప్రదాయ గ్రీకు నైతిక నియమాలను ముందుకు తెచ్చాయి.[121][122]

హిందూ-అరబిక్ సంఖ్యా వ్యవస్థకు పూర్వగామి

[మార్చు]
అశోకుడు తన శాసనాలలో ఉపయోగించిన సంఖ్యలు
ససారంలో అశోకుడి చిన్న శిలా శాసనం నం.1 లో "256" అనే సంఖ్య

హిందూ-అరబిక్ సంఖ్యా వ్యవస్థకు సంబంధించిన మొదటి ఉదాహరణలు అశోకుడి శాసనాలలో ఉపయోగించబడిన బ్రాహ్మీ సంఖ్యలలో కనిపించాయి. ఈ వ్యవస్థ ఇంకా స్థానాలకు (positional) సంబంధించినది కాదు (సున్నా, పరిణతి చెందిన స్థాన వ్యవస్థతో పాటు చాలా తరువాత క్రీ.శ 6వ శతాబ్దంలో కనుగొనబడింది), యూనిట్లు, డజన్లు లేదా వందల కోసం వేర్వేరు చిహ్నాలను కలిగి ఉంటుంది.[123] ఈ వ్యవస్థ తరువాత నానాఘాట్ శాసనాలలో (క్రీ.పూ 1వ శతాబ్దం), ఆ తరువాత నాసిక్ గుహల శాసనాలలో (క్రీ.శ 2వ శతాబ్దం) మరిన్ని సంఖ్యలతో మరింత డాక్యుమెంట్ చేయబడింది. నేడు ఉపయోగించబడుతున్న హిందూ-అరబిక్ సంఖ్యలకు చాలా సారూప్యంగా ఉండే నమూనాలను పొందింది.[124][125][126]

అశోకుడు "256 రోజులు పర్యటనలో ఉన్నాను" అని వివరించిన చిన్న శిలా శాసనం నం.1 లో ముఖ్యంగా "6" అనే సంఖ్య కనిపిస్తుంది. ఆధునిక గ్లిఫ్ 6 (glyph 6) పరిణామం చాలా సూటిగా కనిపిస్తుంది. ఇది చిన్న అక్షరం (lowercase) "e" లాగా ఒకే స్ట్రోక్‌లో వ్రాయబడింది. క్రమంగా, స్ట్రోక్ ఎగువ భాగం (మధ్య వంపు పైన) మరింత వంగి ఉంటుంది, అయితే స్ట్రోక్ దిగువ భాగం (మధ్య వంపు క్రింద) నిటారుగా ఉంటుంది. అరబ్బులు వంపు క్రింద స్ట్రోక్ భాగాన్ని వదిలివేశారు. పెద్ద అక్షరం (uppercase) G లాగా కనిపించే గ్లిఫ్‌తో సరసాలాడటం మినహా, యూరోపియన్ల ఆధునిక 6 పరిణామం చాలా సూటిగా జరిగింది.[127]

భారతీయ శాసనాలపై ప్రభావం

[మార్చు]
అశోకుడి శాసనాలు శిలాశాసనాల సంప్రదాయాన్ని ప్రారంభించాయి.[128] ఈ రెండు శాసనాలను 1800 సంవత్సరాలు వేరు చేస్తాయి: ఢిల్లీ-తోప్రా స్తంభంపై క్రీ.పూ 3వ శతాబ్దపు బ్రాహ్మీ లిపి (అశోకుడి ప్రధాన స్తంభ శాసనం), దాని నుండి ఉద్భవించిన క్రీ.శ 16వ శతాబ్దపు దేవనాగరి లిపి (1524 క్రీ.శ).

సంస్కృతంలో శాసనాలకు పలు శతాబ్దాలకు ముందే ప్రాకృతంలో అశోకుడి శాసనాలు వెలువడ్డాయి, బహుశా అశోక శాసనాలు ప్రాకృత భాషకు ఇచ్చిన గొప్ప ప్రతిష్ఠ దీనికి కారణం కావచ్చు.[129] సంస్కృత భాష వారసురాలిగా ప్రాకృతాన్ని పరిగణించినప్పటికీ ప్రాకృత శాసనాల కంటే సంస్కృత శాసనాలు తరువాత కనిపించడాన్ని లూయిస్ రెనౌ "భారతదేశ గొప్ప భాషాపరమైన వైరుధ్యం" (paradox) అని పిలిచాడు.[129]

అశోకుడు బహుశా రాతి శాసనాలను రూపొందించిన మొదటి భారతీయ పాలకుడు, అలా చేయడం ద్వారా రాజరిక శిలా శాసనాల ముఖ్యమైన భారతీయ సంప్రదాయాన్ని ప్రారంభించాడు.[128] సంస్కృతంలో మొట్టమొదటి రాతి శాసనాలు క్రీ.పూ మొదటి శతాబ్దం నుండి బ్రాహ్మీ లిపిలో ఉన్నాయి.[129] ఈ తొలి సంస్కృత శాసనాలలో అయోధ్య (ఉత్తర ప్రదేశ్), హాథీబాదా-ఘోసుండీ (రాజస్థాన్‌లోని చిత్తోర్‌గఢ్ సమీపంలో) శాసనాలు ఉన్నాయి.[129][130] క్రీ.పూ 1వ శతాబ్దం నాటి ఇతర ముఖ్యమైన శాసనాలు, సాపేక్షంగా కచ్చితమైన శాస్త్రీయ సంస్కృతం, బ్రాహ్మీ లిపిలో ఎర్ర ఇసుకరాయి ఫలకంపై ఉన్న యవనరాజ్య శాసనం, పశ్చిమ కనుమలలోని గుహ విశ్రాంతి ప్రదేశం గోడపై ఉన్న పొడవైన నానాఘాట్ శాసనం.[131] క్రీ.పూ 1వ శతాబ్దపు ఈ కొన్ని ఉదాహరణలతో పాటు, మధుర (ఉత్తర ప్రదేశ్) లోని ఇండో-సిథియన్ ఉత్తర సత్రాప్‌లు (Northern Satraps), గుజరాత్, మహారాష్ట్రలోని పశ్చిమ సత్రాప్‌లు (Western Satraps) క్రీ.శ 1, 2వ శతాబ్దం నాటికి తొలి సంస్కృత శాసనాల్లో ఎక్కువ భాగం రూపొందించారు.[132] సాల్మన్ అభిప్రాయం ప్రకారం, ఉత్తర, పశ్చిమ భారతదేశంలోని సిథియన్ పాలకులు మూలకర్తలు కాకపోయినప్పటికీ, శాసనాల కోసం సంస్కృత భాష వినియోగాన్ని ప్రోత్సహించారు. "సంస్కృతాన్ని ప్రోత్సహించడంలో వారి ఉద్దేశ్యం బహుశా చట్టబద్ధమైన భారతీయులుగా లేదా కనీసం భారతీయ పాలకులుగా స్థిరపడాలనే కోరిక, విద్యావంతులైన బ్రాహ్మణుల పక్షపాతాన్ని పొందడం".[133]

అశోకుడి శాసనాలలో ఉపయోగించిన బ్రాహ్మీ లిపి, అలాగే ఈ శాసనాల ప్రాకృత భాష కుషాణు కాలం (Kushan period) నాటికి వాడుకలో ఉన్నాయి, గుప్త కాలంలో (Gupta period) క్రీ.శ 4వ శతాబ్దం వరకు ఇవి చదవగలిగేలా ఉన్నాయి. ఆ తరువాత లిపిలో గణనీయమైన పరిణామాలు జరిగాయి, ఇది అశోక శాసనాలను చదవలేనిదిగా మార్చింది. భారతదేశంలో దాదాపు 700 సంవత్సరాల కాలం పాటు అశోకుడి శాసనాలు ప్రతి ఒక్కరూ చూడటానికి, అర్థం చేసుకోవడానికి వీలుగా ఉన్నాయంటే అవి సుదీర్ఘకాలం పాటు గణనీయమైన ప్రభావాన్ని చూపాయని తెలుస్తోంది.[134]

తదనంతర ప్రస్తావన

[మార్చు]

చైనా యాత్రికుడు ఫాహియాన్ (Fa Hian) తన రచనలలో ని-లీ (Ni-li) నగరంలో ఉన్న అశోకుడి శాసనాలలో ఒకదాన్ని ప్రస్తావించాడు. అయితే ఫాహియాన్ పేర్కొన్న ఆ నిర్దిష్ట శాసనం ఇంకా కనుగొనబడలేదు.

ఈ స్తంభం ఉపరితలంపై కింది ప్రభావంతో కూడిన శాసనం ఉంది:

“అశోక రాజు మొత్తం జంబూద్వీపాన్ని నలుదిక్కుల పురోహితులకు సమర్పించాడు, దానిని మళ్లీ డబ్బుతో విడిపించాడు, ఇలా అతను మూడుసార్లు చేశాడు.”

పగోడాకు ఉత్తరాన మూడు లేదా నాలుగు వందల అడుగుల దూరంలో అశోకుడు జన్మించిన (లేదా నివసించిన) ప్రదేశం ఉంది. ఈ ప్రదేశంలో అతను ని-లీ నగరాన్ని నిర్మించాడు, దాని మధ్యలో 35 అడుగుల ఎత్తు ఉన్న రాతి స్తంభాన్ని కూడా నిర్మించాడు. దాని పైభాగంలో సింహపు బొమ్మను ఉంచాడు. స్తంభంపై ఒక చారిత్రక రికార్డును చెక్కించాడు. ని-లీ కి సంబంధించిన సంఘటనలను వాటికి సంబంధించిన సంవత్సరం, రోజు, నెలతో సహా నమోదు చేయించాడు.
— అధ్యాయం XXVII, ఫాహియాన్ పర్యటనలు (400 A.D.)[135]

రచయితకు సంబంధించిన ప్రశ్నలు

[మార్చు]

మూస:One source section మూస:Fringe section

శాసనాలు, వాటి రచయితలు
ప్రియదర్శి లేదా దేవానాంప్రియ ప్రియదర్శి ("ప్రియదర్శి రాజు") పేరుతో శాసనాలు:
: ప్రధాన శిలా శాసనాలు
: ప్రధాన స్తంభ శాసనాలు
అశోక లేదా కేవలం దేవానాంప్రియ ("రాజు") లేదా రెండూ కలిపి ఉన్న శాసనాలు:
: చిన్న శిలా శాసనాలు
: చిన్న స్తంభ శాసనాలు
రెండు రకాల శాసనాలు కవర్ చేసిన విభిన్న ప్రాంతాలు, బౌద్ధమతానికి సంబంధించి వాటి విభిన్న కంటెంట్ వేర్వేరు పాలకులను సూచించవచ్చు, అవి చంద్రగుప్త మౌర్యుడు, బిందుసారుడు.[136]

క్రిస్టోఫర్ ఐ. బెక్‌విత్ ప్రకారం — ఎవరి సిద్ధాంతాలను ప్రధాన పండితులు అంగీకరించలేదో — చిన్న శిలా శాసనాలలో మాత్రమే కనిపించే అశోకుడు అనే పేరును, ప్రధాన స్తంభ శాసనాలు, ప్రధాన శిలా శాసనాల రచయితగా పేర్కొనబడిన ప్రియదర్శి రాజు లేదా దేవానాంప్రియ ప్రియదర్శి నుండి (అంటే "దేవతలకు ప్రియమైనవాడు ప్రియదర్శి", "దేవతలకు ప్రియమైనవాడు" అనేది "రాజు" కు చాలా విస్తృతంగా వాడే బిరుదు) వేరు చేయాలి.[136] బౌద్ధమతం లేదా బుద్ధుడు ప్రధాన శాసనాలలో ప్రస్తావించబడలేదని, చిన్న శాసనాలలో మాత్రమే ప్రస్తావించబడ్డాడనే వాస్తవాన్ని కూడా బెక్‌విత్ హైలైట్ చేశాడు.[137] ఇంకా, చిన్న శాసనాలలో వివరించబడిన బౌద్ధ భావనలు (బైరాట్ ఆలయం వద్ద చిన్న శాసనం నం.3 లోని బౌద్ధ కానానికల్ (canonical) రచనలు, నిగాలి సాగర్ చిన్న స్తంభ శాసనంలో గతం నాటి కనకముని బుద్ధుని ప్రస్తావన) క్రీ.శ 2వ శతాబ్దం సమయంలో శక-కుషాణు కాలానికి (Saka-Kushan period) చెందిన "నార్మేటివ్ బౌద్ధమతం" (Normative Buddhism) కు మరింత లక్షణమైనవిగా ఉన్నాయి.[137]

మాస్కి అశోకుడి శాసనంలో బ్రాహ్మీ లిపిలో అశోకుడి పేరు, దేవానాంప్రియస అశోక అనే గౌరవప్రదమైన బిరుదు "దేవానాంప్రియ" (బ్రాహ్మీ లిపి: 𑀤𑁂𑀯𑀸𑀦𑀁𑀧𑀺𑀬𑀲𑀅𑀲𑁄𑀓, "దేవునికి ప్రియమైనవాడు"). విశేషణం రూపం -sa లో ఉంది

ప్రియదర్శి, అశోక ఇద్దరు వేర్వేరు పాలకులు కావచ్చని బెక్‌విత్ ప్రతిపాదించాడు.[136] బెక్‌విత్ ప్రకారం, ప్రియదర్శి క్రీ.పూ 3వ శతాబ్దంలో జీవించి ఉన్నాడు, బహుశా గ్రీకులకు అమిత్రోకేట్స్ అని పిలువబడే చంద్రగుప్త మౌర్యుని కుమారుడు. బౌద్ధమతం, బుద్ధుడు లేదా సంఘం గురించి ఎప్పుడూ ప్రస్తావించకుండా తన ప్రధాన స్తంభ శాసనాలు, ప్రధాన శిలా శాసనాలలో భక్తి ("ధర్మం") కోసం మాత్రమే వాదించాడు.[136] అయినప్పటికీ అతను సంబోధికి (ప్రధాన శిలా శాసనం నం.8లో, బోధ్ గయ) తీర్థయాత్రను ప్రస్తావించినందున, అతను బౌద్ధమత ప్రారంభ, దైవభక్తి (pietistic), ప్రసిద్ధ రూపానికి కట్టుబడి ఉండవచ్చు.[138] అలాగే, అతని శాసనం భౌగోళిక విస్తరణ ప్రియదర్శి పశ్చిమాన సెల్యూసిడ్ సామ్రాజ్యంతో కలిసిన ఒక విశాలమైన సామ్రాజ్యాన్ని పరిపాలించాడని చూపిస్తుంది.[136]

దీనికి విరుద్ధంగా, బెక్‌విత్ ప్రకారం, అశోకుడు క్రీ.శ 1-2వ శతాబ్దానికి చెందిన తరువాతి రాజు, అతని పేరు చిన్న శిలా శాసనాలలో మాత్రమే స్పష్టంగా, చిన్న స్తంభ శాసనాలలో సూచనాప్రాయంగా కనిపిస్తుంది, అతను బుద్ధుడు, సంఘం గురించి ప్రస్తావించాడు, బౌద్ధమతాన్ని స్పష్టంగా ప్రోత్సహించాడు.[136] అతను బౌద్ధ విశ్వాసానికి చెందిన మరింత సంస్థాగతమైన (institutional) వర్షన్‌ను ప్రచారం చేసే ఉద్దేశ్యంతో దేవానాంప్రియ అశోక అనే పేరుగల పాలకుడు అయి ఉండవచ్చు లేదా సృష్టించబడి ఉండవచ్చు.[137][139] అతని శాసనాలు చాలా భిన్నమైన, చాలా చిన్న భౌగోళిక ప్రాంతాన్ని కవర్ చేస్తాయి, మధ్య భారతదేశంలో కేంద్రీకృతమై ఉన్నాయి.[136] బెక్‌విత్ ప్రకారం, ఈ తరువాతి అశోకుడి శాసనాలు తరువాతి దశకు చెందిన "నార్మేటివ్ బౌద్ధమత" (normative Buddhism) విలక్షణమైనవి, ఇవి శాసనాలు, సహస్రాబ్ది ప్రారంభంలో (కుషాణు సామ్రాజ్యం చుట్టూ ఉన్న సమయానికి చెందినవి) నాటి గాంధారి మాన్యుస్క్రిప్ట్‌ల ద్వారా బాగా ధృవీకరించబడ్డాయి.[136] ఈ అశోకుడి శాసనాల నాణ్యత అంతకు ముందున్న ప్రియదర్శి శాసనాల నాణ్యత కంటే చాలా తక్కువగా ఉంటుంది.[136]

అయినప్పటికీ, ప్రారంభ బౌద్ధమతం, శాసనాలు, పురావస్తు ప్రదేశాలకు సంబంధించిన బెక్‌విత్ పద్ధతులు, వివరణలు అనేకం జోహన్నెస్ బ్రాంఖోర్స్ట్, ఉస్మాండ్ బోపెయరాచ్చి లాంటి ఇతర పండితులచే విమర్శించబడ్డాయి.[140][141] పాట్రిక్ ఆలివెల్ ప్రకారం, బెక్‌విత్ సిద్ధాంతం "ఒక వెలుపలిది (outlier), ఏ ప్రధాన అశోకన్ పండితుడూ ఆ దృక్పథాన్ని అంగీకరించడు."[142]

టైమ్‌లైన్

[మార్చు]
అశోకుడి శాసనాలు (పాలన క్రీ.పూ 269–232)
అశోకుడి
పాలనా సంవత్సరాలు		 శాసనం రకం
(శాసనాల స్థానం)
8వ సంవత్సరం కళింగ యుద్ధం ముగింపు, ధర్మం వైపు మళ్లడం
10వ సంవత్సరం[143] చిన్న శిలా శాసనాలు సంబంధిత సంఘటనలు:
బోధ్ గయలో బోధి వృక్ష సందర్శన
బోధ్ గయలో మహాబోధి ఆలయం, డైమండ్ థ్రోన్ (వజ్రాసనం) నిర్మాణం
భారతదేశం అంతటా మతబోధన.
సంఘంలో విభేదాలు
మూడవ బౌద్ధ మండలి
భారతీయ భాషలో: సోహ్గౌర రాగి పలక శాసనం
అశోక స్తంభాల నిర్మాణం
కాందహార్ ద్విభాషా శిలా శాసనం
(గ్రీకు, అరామిక్ భాషలలో, కాందహార్)
అరామిక్ భాషలో చిన్న శిలా శాసనాలు:
లగ్మాన్ శాసనం, తక్షశిల శాసనం
11వ సంవత్సరం, ఆ తర్వాత చిన్న శిలా శాసనాలు (నం.1, నం.2, నం.3)
(పంగురారియా, మాస్కి, పాల్కిగుండు, గవిమఠ్, బహాపూర్/శ్రీనివాస్‌పురి, బైరాట్, అహ్రౌరా, గుర్జర, ససారం, రాజుల మందగిరి, ఎర్రగుడి, ఉదేగోలం, నిట్టూర్, బ్రహ్మగిరి, సిద్దాపూర్, జతింగ-రామేశ్వర)
12వ సంవత్సరం, ఆ తర్వాత[143] బారాబార్ గుహల శాసనాలు ప్రధాన శిలా శాసనాలు
చిన్న స్తంభ శాసనాలు గ్రీకు భాషలో ప్రధాన శిలా శాసనాలు: శాసనాలు నం.12-13 (కాందహార్)

భారతీయ భాషలో ప్రధాన శిలా శాసనాలు:
శాసనాలు నం.1 ~ నం.14
(ఖరోష్ఠి లిపిలో: షాబాజ్‌గర్హి, మన్సెహ్రా శాసనాలు
(బ్రాహ్మీ లిపిలో: ఖల్సి, గిర్నార్, సోపారా, సన్నతి, ఎర్రగుడి, ఢిల్లీ శాసనాలు)
ప్రధాన శిలా శాసనాలు 1-10, 14, వేర్వేరు శాసనాలు 1&2:
(ధౌలి, జౌగడ)
స్కిజం ఎడిక్ట్, క్వీన్స్ ఎడిక్ట్
(సారనాథ్, సాంచి, అలహాబాద్)
లుంబినీ శాసనం, నిగాలి సాగర్ శాసనం
26, 27వ సంవత్సరాలు
ఆ తర్వాత[143]		 ప్రధాన స్తంభ శాసనాలు
భారతీయ భాషలో:
ప్రధాన స్తంభ శాసనాలు నం.1 ~ నం.7
(అలహాబాద్ స్తంభం, ఢిల్లీ-మీరట్, ఢిల్లీ-తోప్రా, రాంపూర్వ, లౌరియా నందన్‌గఢ్, లౌరియా-అరెరాజ్, అమరావతి)

రాతిపై అరామిక్‌లో ఉద్భవించిన శాసనాలు:
కాందహార్ అరామిక్ శాసనం: శాసనం నం.7[144][145], పుల్-ఇ-దరుంతే అరామిక్ శాసనం: శాసనం నం.5 లేదా నం.7[145]

ఇవి కూడా చూడండి

[మార్చు]
  • అశోకుడి శాసనాల జాబితా
  • అశోక స్తంభాలు
  • ఢిల్లీలో అశోక శాసనాలు
  • ప్రధాన శిలా శాసనాలు
  • గాంధారన్ బౌద్ధ గ్రంథాలు
  • గాంధారన్ బౌద్ధమతం
  • గ్రీకో-బౌద్ధమతం
  • కాంభోజులు

గమనికలు

[మార్చు]
  1. ↑ ఉదాహరణకు, హుల్ట్ష్ ప్రకారం, షాబాజ్‌గర్హి (లేదా మన్సెహ్రా వద్ద) మొదటి శాసనం మొదటి పంక్తి ఇలా చదువుతుంది: (అయం) ధర్మ-డిపి దేవానాంప్రియస రాణో లిఖాపిత ("ఈ ధర్మ-శాసనం దేవానాంప్రియ రాజు చేత వ్రాయబడింది" Hultzsch 1925, p. 51
    ఇది షాబాజ్‌గర్హి వద్ద మొదటి శాసనం మొదటి పంక్తి ఖరోష్ఠి శాసనం, హుల్ట్ష్ ఒరిజినల్ రబ్బింగ్ పఠనంలో కనిపిస్తుంది.
  2. ↑ ఉదాహరణకు Column IV, Line 89
  • శాసనం నం. 13 గాంధారి అసలైనది (గ్రీకు రాజులు: పేరా 9): Text Archived 21 మే 2011 at the Wayback Machine

మూలాలు

[మార్చు]

అనులేఖనాలు (Citations)

[మార్చు]
  1. ↑ Le 2010, p. 30.
  2. ↑ Olivelle, Patrick (2024). "Imperial ideology and religious pluralism in the Asokan inscriptional corpus." Empires and Gods. The Role of Religions in Imperial History. (Eds. Rüpke, Jörg & Biran, Michal & Pines, Yuri, Berlim: Walter De Gruyter), p 27, https://archive.org/details/relig-org-polit-empre-empires-gods-ru-pke-biran-pires-livro/page/26/mode/2up
  3. ↑ Singh, Upinder (2008). A History of Ancient and Early Medieval India: From the Stone Age to the 12th Century (in ఇంగ్లీష్). Pearson Education India. p. 351. ISBN 9788131711200. ఒరిజినల్ నుండి 2 July 2023 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 28 September 2018.
  4. ↑ "The Ashokan rock edicts are a marvel of history". ఒరిజినల్ నుండి 6 September 2018 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 27 October 2017.
  5. ↑ Thapar, Romila (2012-06-01), "The Decline of the Mauryas", Aśoka and the Decline of the Mauryas, Oxford University Press, pp. 247–266, doi:10.1093/acprof:oso/9780198077244.003.0031, ISBN 978-0-19-807724-4, ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 2025-01-22{{citation}}: CS1 maint: work parameter with ISBN (link)
  6. 1 2 Malalasekera, Gunapala Piyasena (1990). Encyclopaedia of Buddhism (in ఇంగ్లీష్). Government of Ceylon. p. 16. ఒరిజినల్ నుండి 2 July 2023 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 6 September 2018.
  7. 1 2 Salomon 1998, p. 208.
  8. ↑ Journal of the Asiatic Society of Bengal. Calcutta : Printed at the Baptist Mission Press [etc.] 1838.
  9. ↑ Salomon 1998, pp. 204–206.
  10. 1 2 3 Ray, Himanshu Prabha (2017). Buddhism and Gandhara: An Archaeology of Museum Collections (in ఇంగ్లీష్). Taylor & Francis. p. 181. ISBN 9781351252744. ఒరిజినల్ నుండి 2 July 2023 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 6 September 2018.
  11. ↑ More details about Buddhist monuments at Sanchi Archived 21 జూలై 2011 at the Wayback Machine, Archaeological Survey of India, 1989.
  12. ↑ Journal of the Asiatic Society of Bengal. Calcutta : Printed at the Baptist Mission Press [etc.] 1838. pp. 219–285.
  13. ↑ Prinsep, J (1837). "Interpretation of the most ancient of inscriptions on the pillar called lat of Feroz Shah, near Delhi, and of the Allahabad, Radhia and Mattiah pillar, or lat inscriptions which agree therewith". Journal of the Asiatic Society. 6: 566–609.
  14. ↑ Prinsep, J. (1837). "Further elucidation of the lat or Silasthambha inscriptions from various sources". Proceedings of the Asiatic Society of Bengal: 790–797.
  15. ↑ Prinsep, J. (1837). "Note on the Facsimiles of the various Inscriptions on the ancient column at Allahabad, retaken by Captain Edward Smith, Engineers". Proceedings of the Asiatic Society of Bengal. 6: 963–980.
  16. 1 2 Mirsky, Jeannette (1998). Sir Aurel Stein: Archaeological Explorer (in ఇంగ్లీష్). University of Chicago Press. pp. 92–93. ISBN 9780226531779. ఒరిజినల్ నుండి 2 July 2023 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 6 September 2018.
  17. ↑ Salomon 1998, pp. 205–215.
  18. ↑ Roy Sourindranath, The Story of Indian Archaeology, 1784-1947, ASI, New Delhi, 1961, p.26.
  19. 1 2 India: An Archaeological History: Palaeolithic Beginnings to Early ... by Dilip K. Chakrabarty పేజీలు. 395 Archived 27 డిసెంబరు 2022 at the Wayback Machine
  20. 1 2 Hultzsch 1925.
  21. 1 2 Valeri P. Yailenko Les maximes delphiques d'Aï Khanoum et la formation de la doctrine du dharma d'Asoka Archived 12 జూన్ 2019 at the Wayback Machine Dialogues d'histoire ancienne vol.16 n°1, 1990, p.243
  22. 1 2 3 Kulkarni, S. D. (1990). "Inscriptions of Ashoka: A Reappraisal". Annals of the Bhandarkar Oriental Research Institute. 71 (1/4): 305–309. JSTOR 41693531.
  23. ↑ John Irwin, "The True Chronology of Aśokan Pillars" Archived 30 ఏప్రిల్ 2018 at the Wayback Machine, in:Artibus Asiae, Vol. 44, No. 4 (1983), పేజీలు. 247-265
  24. ↑ Minor Rock Edict 1
  25. ↑ The Cambridge Shorter History of India (in ఇంగ్లీష్). CUP Archive. p. 42. ఒరిజినల్ నుండి 2 July 2023 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 21 September 2018.
  26. ↑ Gupta, Subhadra Sen (2009). Ashoka (in ఇంగ్లీష్). Penguin UK. p. 13. ISBN 9788184758078. ఒరిజినల్ నుండి 2 July 2023 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 21 September 2018.
  27. ↑ Sircar, D. C. (1979). Asokan studies.
  28. ↑ Inscriptions of Asoka by DC Sircar p.32-22 Archived 27 డిసెంబరు 2022 at the Wayback Machine
  29. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 Romila Thapar (1997). "Asoka and the Decline of the Mauryas" (PDF). Delhi: Oxford University Press. the original (PDF) నుండి 17 May 2017 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 12 July 2018.
  30. 1 2 The True Chronology of Aśokan Pillars, John Irwin, Artibus Asiae, Vol. 44, No. 4 (1983), pp. 264 Archived 30 మార్చి 2019 at the Wayback Machine
  31. 1 2 Irwin, John (1983). "The True Chronology of Aśokan Pillars". Artibus Asiae. 44 (4): 250&264. doi:10.2307/3249612. JSTOR 3249612.
  32. 1 2 Yailenko, Valeri P. (1990). "Les maximes delphiques d'Aï Khanoum et la formation de la doctrine du dhamma d'Asoka". Dialogues d'Histoire Ancienne (in ఫ్రెంచ్). 16: 239–256. doi:10.3406/dha.1990.1467. ఒరిజినల్ నుండి 12 June 2019 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 7 March 2019.
  33. ↑ "This excerpt from a new book demolishes Emperor Ashoka's reputation as a pacifist". Hindustan Times. 2016-08-05. ఒరిజినల్ నుండి 14 June 2018 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 4 September 2018.
  34. ↑ "The Edicts of King Ashoka". the original నుండి 14 March 2007 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 2007-03-15.
  35. ↑ Une nouvelle inscription grecque d'Açoka, Schlumberger, Daniel, Comptes rendus des séances de l'Académie des Inscriptions et Belles-Lettres Année 1964 Volume 108 Numéro 1 pp. 126-140 Archived 4 జూన్ 2018 at the Wayback Machine
  36. ↑ "Fourteen Major Rock Edicts have been discovered at seven places along the borders of the territory that Asoka controlled" Hirakawa, Akira (1993). A History of Indian Buddhism: From Śākyamuni to Early Mahāyāna (in ఇంగ్లీష్). Motilal Banarsidass. p. 96. ISBN 9788120809550. ఒరిజినల్ నుండి 2 July 2023 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 4 September 2018.
  37. ↑ Thapar, Romila (2012). Aśoka and the Decline of the Mauryas (in ఇంగ్లీష్). Oxford University Press. p. 90. ISBN 9780199088683. ఒరిజినల్ నుండి 2 July 2023 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 30 September 2018.
  38. ↑ Inscriptions of Asoka de D.C. Sircar p.30 Archived 27 డిసెంబరు 2022 at the Wayback Machine
  39. ↑ Handbuch der Orientalistik de Kurt A. Behrendt p.39 Archived 27 డిసెంబరు 2022 at the Wayback Machine
  40. ↑ Irwin, John (1983). "The True Chronology of Aśokan Pillars". Artibus Asiae. 44 (4): 247–265. doi:10.2307/3249612. JSTOR 3249612.
  41. ↑ Irwin, John (1975). "'Aśokan' Pillars: A Re-Assessment of the Evidence - III: Capitals". The Burlington Magazine. 117 (871): 631–643. JSTOR 878154.
  42. ↑ Hirakawa, Akira (1993). A History of Indian Buddhism: From Śākyamuni to Early Mahāyāna (in ఇంగ్లీష్). Motilal Banarsidass. p. 96. ISBN 9788120809550. ఒరిజినల్ నుండి 2 July 2023 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 4 September 2018.
  43. ↑ A Global History of Architecture, Francis D. K. Ching, Mark M. Jarzombek, Vikramaditya Prakash, John Wiley & Sons, 2017 p.570ff Archived 27 డిసెంబరు 2022 at the Wayback Machine
  44. ↑ Buddhist Architecture, Huu Phuoc Le p.240
  45. ↑ Allen, Charles (2012). Ashoka: The Search for India's Lost Emperor (in ఇంగ్లీష్). Little, Brown Book Group. p. 133. ISBN 9781408703885. ఒరిజినల్ నుండి 2 July 2023 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 5 October 2018.
  46. ↑ The True Chronology of Aśokan Pillars, John Irwin, Artibus Asiae, Vol. 44, No. 4 (1983), pp. 247-265 Archived 30 మార్చి 2019 at the Wayback Machine
  47. ↑ Salomon 1998, pp. 73–76.
  48. 1 2 Salomon 1998, p. 72.
  49. ↑ Une nouvelle inscription grecque d'Açoka, Schlumberger, Daniel, Comptes rendus des séances de l'Académie des Inscriptions et Belles-Lettres Année 1964 Volume 108 Numéro 1 pp. 136-140 Archived 4 జూన్ 2018 at the Wayback Machine
  50. ↑ A Sourcebook of Indian Civilization published by Niharranjan Ray, Brajadulal Chattopadhyaya p. 592 Archived 27 డిసెంబరు 2022 at the Wayback Machine
  51. ↑ "The Life Of Ashoka Mauryan - His legacyb". ఒరిజినల్ నుండి 5 April 2007 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 2007-03-15.
  52. ↑ Hiltebeitel, Alf (2011). Dharma: Its Early History in Law, Religion, and Narrative (in ఇంగ్లీష్). Oxford University Press, US. pp. 36–37. ISBN 9780195394238. ఒరిజినల్ నుండి 2 July 2023 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 9 September 2018.
  53. ↑ Hultzsch, E. (1989). Inscriptions of Asoka, Vol. I. Indological Book House, Varanasi. p. 52.
  54. ↑ Cunningham, Alexander (1969). Complete Works of Alexander Cunningham: Inscriptions of Asoka Vol I. Indological Book House, Varanasi. p. 117.
  55. ↑ Chakravarti, Monmohan (1906). "Animals in the inscriptions of Piyadasi". Memoirs of the Asiatic Society of Bengal. 1 (17): 361–374.
  56. 1 2 Rangarajan, M. (2001) India's Wildlife History, p. 8.
  57. ↑ Hultzsch 1925, p. 27.
  58. 1 2 Hultzsch 1925, p. 119
  59. ↑ Hultzsch 1925, p. 137
  60. ↑ Hultzsch 1925, p. 54
  61. ↑ Singh, Upinder (2008). A History of Ancient and Early Medieval India: From the Stone Age to the 12th Century (in ఇంగ్లీష్). Pearson Education India. p. 333. ISBN 9788131711200. ఒరిజినల్ నుండి 2 July 2023 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 16 August 2019.
  62. ↑ Singh, Upinder (2017). Political Violence in Ancient India (in ఇంగ్లీష్). Harvard University Press. p. 162. ISBN 9780674975279. ఒరిజినల్ నుండి 2 July 2023 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 7 September 2018.
  63. ↑ "King Asoka and Buddhism, Edited by Anuradha Seneviratna, p.44" (PDF). ఒరిజినల్ నుండి 18 May 2017 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది (PDF) చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 12 November 2016.
  64. ↑ Hultzsch 1925, p. 174.
  65. ↑ Hultzsch 1925, p. 165.
  66. ↑ Lahiri, Nayanjot (2015). Ashoka in Ancient India (in ఇంగ్లీష్). Harvard University Press. p. 237. ISBN 9780674057777. ఒరిజినల్ నుండి 2 July 2023 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 12 September 2018.
  67. ↑ Hultzsch 1925, p. 34.
  68. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 Kosmin, Paul J. (2014). The Land of the Elephant Kings (in ఇంగ్లీష్). Harvard University Press. p. 57. ISBN 9780674728820. ఒరిజినల్ నుండి 2 July 2023 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 10 September 2018.
  69. ↑ Hultzsch 1925, p. 3.
  70. ↑ Kumar, Raj (2003). Essays on Indian Society (in ఇంగ్లీష్). Discovery Publishing House. p. 68. ISBN 9788171417100. ఒరిజినల్ నుండి 2 July 2023 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 7 September 2018.
  71. ↑ Filliozat, Jean (1974). Laghu-Prabandhāḥ (in ఫ్రెంచ్). Brill Archive. p. 341. ISBN 978-9004039148. ఒరిజినల్ నుండి 2 July 2023 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 7 September 2018.
  72. ↑ Hultzsch 1925, p. 28.
  73. ↑ Hultzsch 1925, p. 32.
  74. ↑ Hultzsch 1925, pp. 164–165.
  75. ↑ Hultzsch 1925, pp. 164–165.
  76. ↑ Hultzsch 1925, p. 164.
  77. ↑ Hultzsch 1925, pp. 3–5.
  78. ↑ Sadasivan, S. N. (2000). A Social History of India (in ఇంగ్లీష్). APH Publishing. ISBN 9788176481700. ఒరిజినల్ నుండి 2 July 2023 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 9 September 2018.
  79. ↑ Heinz, Carolyn Brown; Murray, Jeremy A. (2018). Asian Cultural Traditions: Second Edition (in ఇంగ్లీష్). Waveland Press. p. 166. ISBN 9781478637646. ఒరిజినల్ నుండి 2 July 2023 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 9 September 2018.
  80. ↑ Bozeman, Adda Bruemmer. Politics and culture in international history (in ఇంగ్లీష్). Transaction Publishers. p. 126. ISBN 9781412831321. ఒరిజినల్ నుండి 2 July 2023 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 9 September 2018.
  81. ↑ Gupta, C. C. Das (1951). "A NOTE ON AN EXPRESSION IN ROCK EDICT XIII OF AŚOKA". Proceedings of the Indian History Congress. 14: 68–71. ISSN 2249-1937. JSTOR 44303939. ఒరిజినల్ నుండి 30 April 2023 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 30 April 2023.
  82. ↑ Thapar, Romila (1997). Aśkoa and the decline of the Mauryas (PDF) (Revised ed.). Oxford University Press. pp. 250–266. ఒరిజినల్ నుండి 17 January 2023 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది (PDF) చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 30 April 2023.
  83. ↑ S. Dhammika, The Edicts of King Ashoka. The Fourteen Rock Edicts/13 Archived 11 మే 2011 at the Wayback Machine
  84. ↑ Hultzsch 1925, p. 46.
  85. 1 2 3 4 5 6 Thomas Mc Evilly "The shape of ancient thought", Allworth Press, New York, 2002, p. 368.
  86. ↑ Lahiri, Nayanjot (2015). Ashoka in Ancient India (in ఇంగ్లీష్). Harvard University Press. p. 25. ISBN 9780674057777. ఒరిజినల్ నుండి 2 July 2023 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 12 September 2018.
  87. ↑ Lahiri, Nayanjot (2015). Ashoka in Ancient India (in ఇంగ్లీష్). Harvard University Press. p. 173. ISBN 9780674057777. ఒరిజినల్ నుండి 2 July 2023 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 12 September 2018.
  88. 1 2 3 Une nouvelle inscription grecque d'Açoka [article], Schlumberger, Daniel, Comptes rendus des séances de l'Académie des Inscriptions et Belles-Lettres Année 1964 p. 139 Archived 4 జూన్ 2018 at the Wayback Machine
  89. ↑ Mahavamsa. "Chapter XII". lakdiva.org. ఒరిజినల్ నుండి 20 October 2014 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 11 September 2018.
  90. ↑ Jermsawatdi, Promsak (1979). Thai Art with Indian Influences. Abhinav Publications. pp. 10–11. ISBN 9788170170907.
  91. ↑ Heirman, Ann; Bumbacher, Stephan Peter (2007). The Spread of Buddhism (in ఇంగ్లీష్). BRILL. pp. 148–149. ISBN 978-9004158306. ఒరిజినల్ నుండి 2 July 2023 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 11 September 2018.
  92. 1 2 3 Thomas Mc Evilly "The shape of ancient thought", Allworth Press, New York, 2002, p. 383.
  93. ↑ "For I behold among you, not merely Greeks and Italians and people from neighbouring Syria, Libya, Cilicia, nor yet Ethiopians and Arabs from more distant regions, but even Bactrians and Scythians and Persians and a few Indians, and all these help to make up the audience in your theatre and sit beside you on each occasion" "LacusCurtius • Dio Chrysostom — Discourse 32". penelope.uchicago.edu (in ఇంగ్లీష్). ఒరిజినల్ నుండి 2 July 2023 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 19 February 2021.
  94. ↑ Sugirtharajah, R. S. (2013). The Bible and Asia (in ఇంగ్లీష్). Harvard University Press. p. 48. ISBN 9780674726468. ఒరిజినల్ నుండి 2 July 2023 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 9 September 2018.
  95. ↑ Thomas Mc Evilly "The shape of ancient thought", Allworth Press, New York, 2002, p. 383, quoting As.Res.III Asiatic Researches Or Transactions Vol. 3. 1799. p. 297.
  96. ↑ Dayal, Har (1999). The Bodhisattva Doctrine in Buddhist Sanskrit Literature (in ఇంగ్లీష్). Motilal Banarsidass. p. 41. ISBN 9788120812574. ఒరిజినల్ నుండి 2 July 2023 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 9 September 2018.
  97. ↑ Simpson, William (1898). "The Buddhist Praying Wheel". Journal of the Royal Asiatic Society. 30 (4): 875. doi:10.1017/S0035869X00146659. JSTOR 25208047. Apud William Woodthorpe Tarn (1951). The Greeks in Bactria and India (2nd ed.). Cambridge: University Press. p. 370. ఒరిజినల్ నుండి 2 July 2023 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 10 May 2016.
  98. ↑ Skilton, Andrew (2013). Concise History of Buddhism (in ఇంగ్లీష్). Windhorse Publications. p. 196. ISBN 9781909314122. ఒరిజినల్ నుండి 2 July 2023 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 9 September 2018.
  99. ↑ "Compareti - Buddhist Activity in Pre-Islamic Persia - Transoxiana 12". www.transoxiana.org. ఒరిజినల్ నుండి 4 February 2019 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 9 September 2018.
  100. 1 2 William Simpson (1898). "The Buddhist Praying Wheel". Journal of the Royal Asiatic Society. 30 (4): 875. doi:10.1017/S0035869X00146659. JSTOR 25208047.
  101. ↑ Lahiri, Nayanjot (2015). Ashoka in Ancient India (in ఇంగ్లీష్). Harvard University Press. p. 341 Note 43. ISBN 9780674057777. ఒరిజినల్ నుండి 2 July 2023 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 12 September 2018.
  102. ↑ Scharfstein, Ben-Ami (1998). A Comparative History of World Philosophy: From the Upanishads to Kant (in ఇంగ్లీష్). SUNY Press. p. 202. ISBN 9780791436837. ఒరిజినల్ నుండి 2 July 2023 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 11 September 2018.
  103. ↑ Cooper, David E.; James, Simon P. (2017). Buddhism, Virtue and Environment (in ఇంగ్లీష్). Routledge. p. 105. ISBN 9781351954310. ఒరిజినల్ నుండి 2 July 2023 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 11 September 2018.
  104. 1 2 Clayman, Dee L. (2014). Berenice II and the Golden Age of Ptolemaic Egypt, Dee L. Clayman, Oxford University Press, 2014, p.33. Oxford University Press. ISBN 978-0-19-537089-8. ఒరిజినల్ నుండి 27 December 2022 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 27 April 2018.
  105. ↑ "The philosopher Hegesias of Cyrene (nicknamed Peisithanatos, "The Death-Persuader") was contemporary of Magas and was probably influenced by the teachings of the Buddhist missionaries to Cyrene and Alexandria. His influence was such that he was ultimately prohited to teach" —Jean-Marie Lafont . Les Dossiers d'Archéologie (254): 78, INALCO
  106. ↑ "Éric Volant, Culture et mort volontaire, quoted in". ఒరిజినల్ నుండి 10 June 2011 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 9 September 2018.
  107. ↑ Historical Dictionary of Ancient Greek Philosophy, Anthony Preus, Rowman & Littlefield, 2015, p.184
  108. ↑ Bhandarkar, Devadatta Ramkrishna; Bhandarkar, R. G. (2000). Asoka (in ఇంగ్లీష్). Asian Educational Services. p. 165. ISBN 9788120613331. ఒరిజినల్ నుండి 2 July 2023 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 9 September 2018.
  109. 1 2 Nakamura, Hajime (1987). Indian Buddhism: A Survey with Bibliographical Notes (in ఇంగ్లీష్). Motilal Banarsidass. p. 95. ISBN 9788120802728. ఒరిజినల్ నుండి 2 July 2023 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 11 September 2018.
  110. ↑ Essénisme et Bouddhisme, André Dupont-Sommer, Comptes rendus des séances de l'Académie des Inscriptions et Belles-Lettres Year 1980 124-4 pp.704-715 Archived 4 జూన్ 2018 at the Wayback Machine
  111. ↑ "C'est l'Inde qui serait, selon nous, au départ de ce vaste courant monastique qui brilla d'un vif éclat durant environ trois siècles dans le judaïsme même" in Essénisme et Bouddhisme, André Dupont-Sommer, Comptes rendus des séances de l'Académie des Inscriptions et Belles-Lettres Year 1980 124-4 pp. 698-715 p.710-711 Archived 4 జూన్ 2018 at the Wayback Machine
  112. ↑ "Ainsi s'était préparé le terrain où prit naissance le Christianisme, cette secte d'origine juive, essénienne ou essénisante, qui devait si vite et si puissamment conquérir une très grande partie du monde."in Essénisme et Bouddhisme, Dupont-Sommer, André, Comptes rendus des séances de l'Académie des Inscriptions et Belles-Lettres Year 1980 124-4 pp. 698-715 p.715 Archived 4 జూన్ 2018 at the Wayback Machine
  113. ↑ Hultzsch 1925, p. 51.
  114. ↑ Sagar, Krishna Chandra (1992). Foreign Influence on Ancient India (in ఇంగ్లీష్). Northern Book Centre. p. 39. ISBN 9788172110284. ఒరిజినల్ నుండి 2 July 2023 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 23 September 2018.
  115. ↑ "Ashoka" Archived 4 మే 2018 at the Wayback Machine in Encyclopaedia Iranica
  116. ↑ Hultzsch 1925, p. xlii.
  117. ↑ Sharma, R. S. (2006). India's Ancient Past (in ఇంగ్లీష్). Oxford University Press. p. 163. ISBN 9780199087860. ఒరిజినల్ నుండి 2 July 2023 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 17 September 2018.
  118. ↑ "The word dipi appears in the Old Persian inscription of Darius I at Behistan (Column IV. 39) having the meaning inscription or "written document" in Indian History Congress (2007). Proceedings - Indian History Congress (in ఇంగ్లీష్). p. 90. ఒరిజినల్ నుండి 2 July 2023 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 17 September 2018.
  119. ↑ de Voogt, Alexander J.; Finkel, Irving L. (2010). The Idea of Writing: Play and Complexity (in ఇంగ్లీష్). BRILL. p. 209. ISBN 978-9004174467. ఒరిజినల్ నుండి 2 July 2023 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 19 September 2018.
  120. ↑ Erskine, Andrew (2009). A Companion to the Hellenistic World (in ఇంగ్లీష్). John Wiley & Sons. p. 421. ISBN 9781405154413. ఒరిజినల్ నుండి 2 July 2023 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 30 September 2018.
  121. 1 2 Valeri P. Yailenko, Les maximes delphiques d'Aï Khanoum et la formation de la doctrine du dharma d'Asoka, Dialogues d'histoire ancienne, Vol. 16, No.1, 1990 pp.239-256 Archived 12 జూన్ 2019 at the Wayback Machine
  122. ↑ Henk Singor, Leiden University King Ashoka's Philanthropia Archived 28 ఏప్రిల్ 2016 at the Wayback Machine
  123. ↑ Hollingdale, Stuart (2014). Makers of Mathematics (in ఇంగ్లీష్). Courier Corporation. pp. 95–96. ISBN 9780486174501. ఒరిజినల్ నుండి 2 July 2023 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 1 October 2018.
  124. ↑ Publishing, Britannica Educational (2009). The Britannica Guide to Theories and Ideas That Changed the Modern World (in ఇంగ్లీష్). Britannica Educational Publishing. p. 64. ISBN 9781615300631. ఒరిజినల్ నుండి 2 July 2023 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 1 October 2018.
  125. ↑ Katz, Victor J.; Parshall, Karen Hunger (2014). Taming the Unknown: A History of Algebra from Antiquity to the Early Twentieth Century (in ఇంగ్లీష్). Princeton University Press. p. 105. ISBN 9781400850525. ఒరిజినల్ నుండి 2 July 2023 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 1 October 2018.
  126. ↑ Pillis, John de (2002). 777 Mathematical Conversation Starters (in ఇంగ్లీష్). MAA. p. 286. ISBN 9780883855409. ఒరిజినల్ నుండి 2 July 2023 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 1 October 2018.
  127. ↑ Georges Ifrah, The Universal History of Numbers: From Prehistory to the Invention of the Computer transl. David Bellos et al. London: The Harvill Press (1998): 395, Fig. 24.66
  128. 1 2 Singor, Henk (2014). King Ashoka's Philanthropia (PDF). p. 4. the original (PDF) నుండి 28 April 2016 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 30 September 2018.
  129. 1 2 3 4 Salomon 1998, pp. 86–87.
  130. ↑ Theo Damsteegt (1978). Epigraphical Hybrid Sanskrit. Brill Academic. pp. 209–211. ఒరిజినల్ నుండి 2 July 2023 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 1 October 2018.
  131. ↑ Sonya Rhie Quintanilla (2007). History of Early Stone Sculpture at Mathura: Ca. 150 BCE - 100 CE. BRILL Academic. pp. 254–255. ISBN 978-90-04-15537-4. ఒరిజినల్ నుండి 2 July 2023 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 1 October 2018.
  132. ↑ Salomon 1998, p. 87 with footnotes.
  133. ↑ Salomon 1998, p. 93.
  134. ↑ Beckwith, Christopher I. (2015). Greek Buddha: Pyrrho's Encounter with Early Buddhism in Central Asia (in ఇంగ్లీష్). Princeton University Press. p. 242. ISBN 9781400866328. ఒరిజినల్ నుండి 2 July 2023 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 4 October 2018.
  135. ↑ Faxian; Beal, Samuel; Yang, Xuanzhi (1869). Travels of Fah-Hian and Sung-Yun, Buddhist pilgrims : from China to India (400 A.D. and 518 A.D.). Wellcome Library. London : Trübner. pp. 108–109.{{cite book}}: CS1 maint: publisher location (link)
  136. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Beckwith, Christopher I. (2017). Greek Buddha: Pyrrho's Encounter with Early Buddhism in Central Asia (in ఇంగ్లీష్). Princeton University Press. pp. 226–250. ISBN 978-0-691-17632-1. ఒరిజినల్ నుండి 2 July 2023 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 1 February 2020.
  137. 1 2 3 Beckwith, Christopher I. (2015). Greek Buddha: Pyrrho's Encounter with Early Buddhism in Central Asia (in ఇంగ్లీష్). Princeton University Press. p. 238. ISBN 9781400866328. ఒరిజినల్ నుండి 2 July 2023 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 5 October 2018.
  138. ↑ Beckwith, Christopher I. (2015). Greek Buddha: Pyrrho's Encounter with Early Buddhism in Central Asia (in ఇంగ్లీష్). Princeton University Press. p. 134. ISBN 9781400866328. ఒరిజినల్ నుండి 2 July 2023 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 7 October 2018.
  139. ↑ Beckwith, Christopher I. (2015). Greek Buddha: Pyrrho's Encounter with Early Buddhism in Central Asia (in ఇంగ్లీష్). Princeton University Press. p. 231. ISBN 9781400866328. ఒరిజినల్ నుండి 2 July 2023 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 5 October 2018.
  140. ↑ Bopearachchi, Osmund (2016). "Review of C.I. Beckwith, Greek Buddha". Ancient West & East. 15: 341–342. ఒరిజినల్ నుండి 26 March 2023 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 4 September 2019.
  141. ↑ Bronkhorst, Johannes (2016). How the Brahmins Won. Brill. pp. 483–489. ఒరిజినల్ నుండి 24 April 2022 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 4 September 2019.
  142. ↑ Olivelle, Patrick (2024). Ashoka: Portrait of a Philosopher King. Yale University Press. p. xxviii. ISBN 978-0-300-27000-6.
  143. 1 2 3 Yailenko, Les maximes delphiques d'Aï Khanoum et la formation de la doctrine du dhamma d'Asoka, 1990, p. 243 Archived 12 జూన్ 2019 at the Wayback Machine.
  144. ↑ Inscriptions of Asoka de D.C. Sircar p. 30 Archived 27 డిసెంబరు 2022 at the Wayback Machine
  145. 1 2 Handbuch der Orientalistik de Kurt A. Behrendt p. 39 Archived 27 డిసెంబరు 2022 at the Wayback Machine

ఆధారాలు

[మార్చు]

మరింత చదవడానికి

[మార్చు]
  • Tieken, Herman Joseph Hugo. The Aśoka Inscriptions: Analysing a Corpus. India, Ratna Sagar, 2023. ISBN 978-93-5572-568-4

బయటి లింకులు

[మార్చు]

మూస:Buddhism topics

"https://te.wikipedia.org/w/index.php?title=అశోకుడి_శాసనాలు&oldid=4905952" నుండి వెలికితీశారు