అష్ట ప్రధాన్
అష్ట ప్రధాన్ (అక్షరాలా , 'ఎనిమిది మంది మండలి') అనేది మరాఠా సమాఖ్య మంత్రివర్గం.[1] మరాఠా హృదయభూమిలో సుపరిపాలన పద్ధతులను అమలు చేసిన ఘనత, అలాగే మొఘల్ సామ్రాజ్యానికి వ్యతిరేకంగా జరిగిన సైనిక దండయాత్రల విజయానికి ఈ మండలికి ఘనత దక్కింది.
రాజ్యాంగం
[మార్చు]శివాజీ పట్టాభిషేకం 1674లో ప్రస్తుత భారత రాష్ట్రమైన మహారాష్ట్రలోని రాయగడ్ కోటలో జరిగింది. ఆ సందర్భంలో ఛత్రపతి శివాజీ తన కొత్తగా ఏర్పరుచుకున్న రాజ్య పరిపాలనను నడిపించడానికి ఎనిమిది మంది మంత్రులతో కూడిన మండలిని అధికారికంగా ఏర్పాటు చేశాడు. ఈ మండలి అష్ట ప్రధాన్ అని పిలువబడింది. మంత్రులలో ప్రతి ఒక్కరినీ ఒక పరిపాలనా విభాగానికి అధిపతిగా నియమించాడు; ఈ విధంగా, ఈ మండలి అధికార యంత్రాంగం ఆవిర్భావానికి నాంది పలికింది.
పరిపాలనా యంత్రాంగాన్ని అధికారికం చేయడం అనేది, సార్వభౌమ రాజ్యాన్ని అధికారికం చేయడానికి సూచికగా ఉన్న ఇతర చర్యలలో ఒక భాగం. శివాజీ పట్టాభిషేకం సందర్భంగా ఈ చర్యలు అమలు చేయబడ్డాయి: ఆయన చిహ్నంతో కూడిన నాణేలను (రాగి శివరాయ్ & బంగారు హోన్) జారీ చేశారు, ఆ సందర్భంలో రాజ్యాభిషేక యుగం అనే కొత్త శకాన్ని ప్రకటించాడు.
కూర్పు
[మార్చు]రాష్ట్రంలోని అన్ని ప్రాథమిక పరిపాలనా విధులను కలిగి ఉండేలా అష్ట ప్రధాన్ను రూపొందించారు, ప్రతి మంత్రికి పరిపాలనలో ఒక పాత్ర బాధ్యత అప్పగించబడింది. మంత్రి పదవులను సంస్కృత భాష నుండి తీసుకున్నారు; ఎనిమిది మంత్రి పదవులు ఈ క్రింది విధంగా ఉన్నాయి:[2]:
- పంత్ప్రధాన్ లేదా పేష్వా - ప్రధానమంత్రి , సామ్రాజ్య సాధారణ పరిపాలనాధికారి. శివాజీచే నియమించబడిన మొదటి పేష్వా మోరోపంత్ త్రింబక్ పింగల్ .
- అమాత్య లేదా ముజుందార్ - ఆర్థిక మంత్రి , సామ్రాజ్యం ఖాతాలను నిర్వహిస్తారు.[3] 1662లో నీలో సోండియో ముజుందార్గా నియమితులయ్యారు. 1674లో, పట్టాభిషేక కార్యక్రమంలో, ముజుందార్ పదవి పేరును అమాత్యగా మార్చారు, ఈ బిరుదును కేవలం రామచంద్ర పంత్ అమాత్యకు మాత్రమే ప్రదానం చేశారు .
- శూర్ణవిస్/సచీవ్ - కార్యదర్శి , రాజ శాసనాలను సిద్ధం చేసేవారు. 1662లో అన్నాజీ దత్తో శూర్ణవిస్/సచీవ్గా నియమితులయ్యారు.
- వాకియా-నవిస్ - అంతర్గత వ్యవహారాల మంత్రి , ముఖ్యంగా గూఢచర్య కార్యకలాపాలను నిర్వహిస్తారు.
- సర్-ఇ-నౌబత్ లేదా సేనాపతి - సామ్రాజ్య సైన్యాలను, రక్షణను నిర్వహించే సర్వ సైన్యాధిపతి . నేతాజీ పాల్కర్ మొదటి సేనాపతిగా నియమితులయ్యారు. ఆ కాలంలోని అత్యంత ప్రసిద్ధ సేనాపతి హంబీర్రావు మోహితే .
- సుమంత్/దబీర్ - ఇతర సార్వభౌములతో సంబంధాలను నిర్వహించడానికి విదేశాంగ మంత్రిగా ఉండేవారు. మొదటి దుబీర్ సోనోపంత్ విశ్వనాథ్ దుబీర్. పూణే ప్రాంతంలో శివాజీ I, జిజాబాయిలకు సహాయం చేయడానికి షాహాజీ ఇతడిని పంపారు. సోనోపంత్ తర్వాత, అతని కుమారుడు త్రయంబక్ సోనో దుబీర్ను దుబీర్గా నియమించారు. అతని తర్వాత, మహారాజ్ యొక్క అష్ట ప్రధాన్ మండలంలో అతని కుమారుడు రామచంద్ర త్రయంబక్ దుబీర్ను దుబీర్గా నియమించారు. శివాజీ తన తల్లి జిజాబాయి బరువుకు సమానమైన బంగారాన్ని దానం చేసినప్పుడు, మహాబలేశ్వర్లో సోనోపంత్ దుబీర్ బరువుకు సమానమైన బంగారాన్ని కూడా దానం చేశారు. ఒకానొక సమయంలో, దుబీర్, శూరునావి అనే రెండు శాఖలపై నియంత్రణ కలిగిన ఏకైక సభ్యుడు సోనోపంత్ విశ్వనాథ్ దుబీర్.
- న్యాయధీష్ - ప్రధాన న్యాయమూర్తి, సివిల్, క్రిమినల్ విషయాలలో న్యాయం అందిస్తారు. న్యాయధీష్ లేదా ప్రధాన న్యాయమూర్తి పదవి ప్రహ్లాద్ నీరాజీ తండ్రి అయిన నీరాజీ రవాజీకి ప్రదానం చేయబడింది .
- పండిత్రావ్ - ప్రధాన పురోహితుడు , అంతర్గత మతపరమైన విషయాలను నిర్వహించేవారు. విద్యను ప్రోత్సహించడం, సేనాపత్ లేదా సర్నోబత్ అని పిలువబడే అష్ట ప్రధాన్లో తన అధికారుల ప్రయోజనాలను పర్యవేక్షించడం పండిత్రావ్ యొక్క విధులు. రఘునాథ్ పండిత్రావ్కు పండిత్రావ్ పదవి ఇవ్వబడింది .
మొఘల్ సామ్రాజ్యంతో నిరంతర సంఘర్షణ కారణంగా, కొత్తగా ఏర్పడుతున్న రాజ్య వ్యవహారాలలో సైనిక విషయాలు అత్యంత ముఖ్యమైనవిగా మిగిలిపోయాయి. అందువల్ల, పురోహితుడైన పండితరావు, న్యాయాధికారి అయిన న్యాయదిశ మినహా , మిగిలిన ప్రధానులు పూర్తికాల సైనిక పదవులను నిర్వహించగా, వారి డిప్యూటీలు వారి స్థానంలో పౌర విధులను నిర్వర్తించారు. మరాఠా సామ్రాజ్యం యొక్క తరువాతి కాలంలో, ఈ డిప్యూటీలు వారి సిబ్బంది పేష్వా అధికార యంత్రాంగంలో ప్రధాన భాగంగా ఉండేవారు .
శివాజీ పాలనలో
[మార్చు]
| హోదా/శీర్షిక | ఆఫీస్ హోల్డర్ | అపాయింట్మెంట్ | వారసుడు | గమనికలు |
|---|---|---|---|---|
| పంత్ప్రధాన్ / పీష్వా ( ప్రధాన మంత్రి ) | మోరోపాంట్ ట్రింబాక్ పింగిల్ | 1674 | మోరేశ్వర్ పింగలే | |
| అమాత్య / ముజుందార్ ( ఆర్థిక మంత్రి ) | నీలో సోండియో | 1662 | రామచంద్ర పంత్ అమాత్య | |
| షురునవిస్/సచీవ్ ( కార్యదర్శి ) | అన్నాజీ దత్టో సచీవ్ | 1662 | రాఘో అన్నాజీ | |
| వాకియా-నవిస్ ( ఇంటీరియర్ మినిస్టర్ ) | దత్తోజి ప్యాంట్ | |||
| సార్-ఇ-నౌబత్ / సేనాపతి ( కమాండర్-ఇన్-చీఫ్ ) | హంబిరావ్ మోహితే | 1674 | మహలోజీ ఘోర్పడే | |
| సుమంత్ / దబీర్ - ( విదేశాంగ మంత్రి ) | సోనోపంత్ త్రింబక్పంత్ దబీర్ | త్రింబక్పంత్ దబీర్ | ||
| న్యాయధీష్ ( ప్రధాన న్యాయమూర్తి ) | నీరజీ రవాజీ | ప్రహ్లాద్ నిరాజీ | ||
| పండిత్రావు ( ప్రధాన పూజారి ) | రఘునాథరావు పండిత్రావు | మోరేశ్వర్ రఘునాథ్ |
శివాజీ తర్వాత
[మార్చు]శివాజీ కుమారుడు సంభాజీ, (పాలించిన 1680-89) కౌన్సిల్ అధికారాలను తగ్గించారు. కాలక్రమేణా, కౌన్సిల్ స్థానాలు వంశపారంపర్యంగా, నామమాత్రపు అధికారాలతో కోర్టులో ఉత్సవ స్థానాలుగా మారాయి. క్రీ. శ. 1714 నుండి, శివాజీ మనవడు షాహు నియమించిన ప్రధాన మంత్రి క్రమంగా అధికారాన్ని అహంకారం చేశారు. స్వల్ప కాలంలోనే మరాఠా రాజ్యం వాస్తవ నియంత్రణ అతని కుటుంబానికి చేరింది. వంశపారంపర్య ప్రధానమంత్రుల ఈ కుటుంబం పేష్వా బిరుదును నిలుపుకుంది. అయితే, శివాజీ పాలన చివరి దశాబ్దంలో అష్ట ప్రధాన మండలి నిర్వర్తించిన విధులను భర్తీ చేయడానికి దానిని ఎన్నడూ పునరుద్ధరించలేదు.[2]
అష్టప్రధాన్ కు సమానమైన స్థానాలు
[మార్చు]- చిట్నీలు
ఇవి కూడా చూడండి: ఖండో బల్లాల్ చిట్నిస్
- గుప్తాహెరే
ఇది కూడా చూడండి: బహిర్జీ నాయక్
- ఫడ్నవిస్
వివిధ
[మార్చు]- అష్ట ప్రధాన్ అనేది విక్రమాదిత్య, అక్బర్ ఇద్దరి ఆస్థానాలలోని నవరత్నాలు , అలాగే కృష్ణదేవరాయల ఆస్థానంలోని అష్టదిగ్గజులు వంటి ఇతర ప్రసిద్ధ చక్రవర్తుల ఆస్థాన ఏర్పాట్లను కొంతవరకు పోలి ఉంటుంది .
- సేన సామ్రాజ్య పాలకుడైన లక్ష్మణ సేనుడికి పంచరత్నాలు ఉండేవి .
- గురు గోవింద్ సింగ్ స్థాపించిన ఖల్సా తరహాలో రాష్ట్రంలో రెండవ శ్రేణి నాయకత్వాన్ని అభివృద్ధి చేసేందుకు చేపట్టిన ఒక చొరవగా అష్ట ప్రధాన్ను భావించవచ్చు .
మూలాలు
[మార్చు]- ↑ "Ashta Pradhan | Marathi council".
- ↑ 2.0 2.1 "Ashta Pradhan". Encyclopaedia Britannica. Retrieved 2026-03-05.
- ↑ "KKHSOU".
- Ashta Pradhan. (2006). In Encyclopædia Britannica. Retrieved June 18, 2006, from Encyclopædia Britannica Premium Service: [1]