Jump to content

ఆగ్నేయాసియా

లంకెలను మార్చు
వికీపీడియా నుండి
ఆగ్నేయాసియా
వైశాల్యం4,545,792 km2 (1,755,140 sq mi)
జనాభాNeutral increase 64,17,75,797 (3వది)[1]
జనసాంద్రత135.6/km2 (351/sq mi)
GDP (nominal)$4.51 ట్రిలియన్లు (మారకపు రేటు)[2]
GDP (PPP)$14.28 ట్రిలియన్లు[3]
GDP per capita$6,446 (మారకపు రేటు)[2]
HDIIncrease 0.723
నివసించేవారుఆగ్నేయాసియన్లు
దేశాలు
ఆధారపడేవారుChristmas Island క్రిస్మస్ దీవి
Cocos (Keeling) Islands కోకోస్ (కీలింగ్) దీవులు
India అండమాన్ నికోబార్ దీవులు
ఇంటర్‌నెట్ టాప్ లెవెల్ డొమైన్.bn, .id, .kh, .la, .mm, .my, .ph, .sg, .th, .tl, .vn
పెద్ద నగరాలు
జాబితా

ఆగ్నేయాసియా[a] అనేది చైనాకు దక్షిణాన, భారత ఉపఖండానికి తూర్పున, ఓషియానియాలో భాగమైన ఆస్ట్రేలియా ప్రధాన భూభాగానికి వాయవ్యంగా ఉన్న ప్రాంతాలతో కూడిన ఆసియా భౌగోళిక ఆగ్నేయ ప్రాంతం.[4] ఆగ్నేయాసియాకు ఉత్తరాన తూర్పు ఆసియా, పశ్చిమాన దక్షిణాసియా, బంగాళాఖాతం, తూర్పున ఓషియానియా, పసిఫిక్ మహాసముద్రం, దక్షిణాన ఆస్ట్రేలియా, హిందూ మహాసముద్రం సరిహద్దులుగా ఉన్నాయి. దక్షిణాసియాలోని బ్రిటిష్ హిందూ మహాసముద్ర భూభాగం, మాల్దీవుల 26 అటోల్స్‌లో రెండు మినహా, పాక్షికంగా దక్షిణార్ధగోళంలో (Southern Hemisphere) ఉన్న ఏకైక ఆసియా ఉపప్రాంతం సముద్ర ఆగ్నేయాసియా. మెయిన్‌ల్యాండ్ ఆగ్నేయాసియా పూర్తిగా ఉత్తరార్ధగోళంలో (Northern Hemisphere) ఉంది. భూమధ్యరేఖకు దక్షిణాన ఉన్న ఆగ్నేయాసియా భాగాలు టిమోర్-లెస్టే, ఇండోనేషియా దక్షిణ భాగం.

ఈ ప్రాంతం భారీ భూకంప, అగ్నిపర్వత కార్యకలాపాలతో కూడిన భౌగోళిక పలకల ఖండన సమీపంలో ఉంది.[5] మయన్మార్, ఉత్తర థాయ్‌లాండ్, ఉత్తర లావోస్, ఉత్తర వియత్నాం, ఫిలిప్పీన్స్ ఉత్తర లుజోన్ మినహా దాదాపు అన్ని ఆగ్నేయాసియా దేశాలు సుండా ప్లేట్‌ను ప్రధానంగా కలిగి ఉన్నాయి, అయితే సుండా ప్లేట్ పశ్చిమ ఇండోనేషియా నుండి తూర్పున ఇండోనేషియా ప్రావిన్స్ బాలి వరకు మాత్రమే విస్తరించి ఉంది. మయన్మార్, థాయ్‌లాండ్, ద్వీపకల్ప మలేషియా, ఇండోనేషియా దీవులైన సుమత్రా, జావా, బాలి, లెస్సర్ సుండా దీవులు, తైమూర్ పర్వత శ్రేణులు ఆల్పైడ్ బెల్ట్‌లో భాగంగా ఉండగా, ఫిలిప్పీన్స్, ఇండోనేషియాతో పాటు తూర్పు తైమూర్ దీవులు పసిఫిక్ రింగ్ ఆఫ్ ఫైర్‌లో భాగంగా ఉన్నాయి. ఈ రెండు భూకంప పలకల ప్రాంతాలు ఇండోనేషియాలో కలుస్తాయి, దీనివల్ల ముఖ్యంగా ఫిలిప్పీన్స్, ఇండోనేషియాలలో భూకంపాలు, అగ్నిపర్వత విస్ఫోటనాలు ఎక్కువగా సంభవిస్తాయి.[6]

ఇది దాదాపు 4,500,000 చ.కి.మీ. (1,700,000 చ.మైళ్లు) విస్తీర్ణంలో ఉంది, ఇది ఆసియాలో 9.80%, యురేషియాలో 8%, భూమి మొత్తం భూభాగంలో 3%. దీని మొత్తం జనాభా సుమారు 699 మిలియన్లు, అంటే ప్రపంచ జనాభాలో ఇది 8.5%. దక్షిణాసియా, తూర్పు ఆసియా తర్వాత ఆసియాలో మూడవ అత్యధిక జనాభా కలిగిన భౌగోళిక ప్రాంతం ఇది.[7] ఈ ప్రాంతం సాంస్కృతికంగా, జాతిపరంగా వైవిధ్యమైనది, విభిన్న జాతులకు చెందిన వారు వందలాది భాషలు మాట్లాడతారు.[8] ఈ ప్రాంతంలోని పదకొండు దేశాలు అసోసియేషన్ ఆఫ్ ఆగ్నేయాసియా నేషన్స్ (ASEAN) సభ్యులు, ఇది సభ్య దేశాల మధ్య ఆర్థిక, రాజకీయ, సైనిక, విద్యా, సాంస్కృతిక సమైక్యత కోసం ఏర్పడిన ప్రాంతీయ సంస్థ.[9]

ప్రపంచంలోనే అత్యంత విభిన్న సంస్కృతులు ఉన్న ప్రాంతాల్లో ఆగ్నేయాసియా ఒకటి. ఈ ప్రాంతంలో ఎన్నో విభిన్న భాషలు, జాతులు ఉన్నాయి. చారిత్రకంగా, ఆగ్నేయాసియా భారతీయ, చైనీస్, ముస్లిం, వలస రాజ్యాల సంస్కృతులచే గణనీయంగా ప్రభావితమైంది, ఇవి ఈ ప్రాంత సాంస్కృతిక, రాజకీయ సంస్థలలో ప్రధాన భాగాలుగా మారాయి. చాలా ఆధునిక ఆగ్నేయాసియా దేశాలు యూరోపియన్ శక్తులచే వలసరాజ్యాలుగా మార్చబడ్డాయి. ఐరోపా వలసరాజ్యాలు వారు జయించిన భూముల నుండి సహజ వనరులు, కార్మికులను దోచుకున్నాయి, ఈ ప్రాంతంలో యూరోపియన్ సంస్థలను విస్తరించడానికి ప్రయత్నించాయి.[10] రెండవ ప్రపంచ యుద్ధం సమయంలో అనేక ఆగ్నేయాసియా దేశాలను జపాన్ సామ్రాజ్యం కొద్దికాలం ఆక్రమించింది. రెండవ ప్రపంచ యుద్ధం తర్వాత ఈ ప్రాంతం చాలా వరకు వలస పాలన నుండి విముక్తి పొందింది. నేడు, ఆగ్నేయాసియాలో ప్రధానంగా స్వతంత్ర దేశాలు పాలిస్తున్నాయి.[11]

నిర్వచనం

[మార్చు]

20వ శతాబ్దం వరకు దక్షిణాసియాలోని కొంత భాగంతో పాటుగా ఈ ప్రాంతం యూరోపియన్లకు ఈస్ట్ ఇండీస్ లేదా కేవలం ఇండీస్ అని సుపరిచితం. చైనీస్ మూలాలు ఈ ప్రాంతాన్ని నాన్యాంగ్ అని పేర్కొన్నాయి, అంటే దానికి "దక్షిణ మహాసముద్రం" అని అర్థం. చైనా, భారత ఉపఖండం మధ్య ఉన్నందున, రెండు పొరుగు ప్రాంతాల నుండి సాంస్కృతిక ప్రభావాలను కలిగి ఉన్నందున, ఆగ్నేయాసియా ప్రధాన భూభాగాన్ని యూరోపియన్ భౌగోళిక శాస్త్రవేత్తలు ఇండోచైనా అని పిలిచేవారు. 20వ శతాబ్దంలో ఈ పదం పూర్వ ఫ్రెంచ్ ఇండోచైనా (కంబోడియా, లావోస్, వియత్నాం) ప్రాంతాలకు మాత్రమే పరిమితం చేయబడింది. సముద్ర ఆగ్నేయాసియాను మలయ్ ఆర్కిపెలాగో అని కూడా పిలుస్తారు, ఇది మలయ్ జాతి అనే యూరోపియన్ భావన నుండి ఉద్భవించింది.[12] ఇండోచైనా, ఆస్ట్రేలియా మధ్య ఉన్న ప్రాంతాన్ని వివరించడానికి ఇన్సులిండియా (ఇండియన్ దీవులు) అనే పదాన్ని ఉపయోగిస్తారు.[13]

"ఆగ్నేయాసియా" అనే పదాన్ని 1839లో అమెరికన్ పాస్టర్ హోవార్డ్ మాల్కం తన 'ట్రావెల్స్ ఇన్ సౌత్-ఈస్టర్న్ ఆసియా' పుస్తకంలో మొదటిసారిగా ఉపయోగించారు. మాల్కం ఆగ్నేయాసియాను నిర్వచించడంలో ప్రధాన భూభాగాన్ని మాత్రమే చేర్చారు, సముద్ర విభాగాన్ని మినహాయించారు.[14] రెండవ ప్రపంచ యుద్ధం మధ్యలో మిత్రరాజ్యాలు, 1943లో సౌత్ ఈస్ట్ ఆసియా కమాండ్ (SEAC) ఏర్పాటు ద్వారా ఈ పదాన్ని అధికారికంగా ఉపయోగించాయి.[15] ఆగ్నేయాసియాగా ఏది పరిగణించబడుతుందో నిర్ణయించబడకపోయినప్పటికీ, "ఆగ్నేయాసియా" అనే పదాన్ని ఉపయోగించడాన్ని SEAC ప్రాచుర్యంలోకి తెచ్చింది; ఉదాహరణకు, SEAC సిలోన్ (శ్రీలంక) ను చేర్చి, ఫిలిప్పీన్స్, ఇండోనేషియాలో ఎక్కువ భాగాన్ని మినహాయించింది. అయితే, 1970ల చివరలో, "ఆగ్నేయాసియా" అనే పదం, అది కలిగి ఉన్న భూభాగాల స్థూల ప్రమాణ వినియోగం ఉద్భవించింది.[16] సాంస్కృతిక లేదా భాషాపరమైన దృక్కోణం నుండి "ఆగ్నేయాసియా" నిర్వచనాలు మారవచ్చు. ప్రస్తుత కాలంలో అత్యంత సాధారణ నిర్వచనాలలో క్రింద జాబితా చేయబడిన దేశాలు (సార్వభౌమ దేశాలు, ఆధారిత భూభాగాలు) సూచించే ప్రాంతం ఉంటుంది.

ఆగ్నేయాసియాలోని మొత్తం పదకొండు దేశాలు అసోసియేషన్ ఆఫ్ ఆగ్నేయాసియా నేషన్స్ (ASEAN) సభ్యులు. పాపువా న్యూగినియా తాను ఆసియాన్‌ (ASEAN) లో చేరవచ్చని పేర్కొంది, ప్రస్తుతం అది పరిశీలకుల (observer) స్థానంలో ఉంది. దక్షిణ చైనా సముద్రంలోని కొన్ని దీవులపై సార్వభౌమాధికార సమస్యలు ఉన్నాయి.

రాజకీయ విభాగాలు

[మార్చు]
ఆగ్నేయాసియా రాజకీయ పటం

సార్వభౌమ రాజ్యాలు

[మార్చు]
రాజ్యం విస్తీర్ణం
(km2) 		జనాభా
(2025)[17] 		సాంద్రత
(/km2) 		మానవాభివృద్ధి సూచిక (HDI)
(2023)[18] 		రాజధాని
Brunei (బ్రూనై) 5,765[19] 455,500 73 0.837 బందర్ సెరి బెగవాన్
Cambodia (కంబోడియా) 181,035[20] 17,577,760 87 0.606 ఫ్నామ్ పెన్
Indonesia (ఇండోనేషియా) 1,904,569[21] 284,438,782 137 0.728 జకార్తా
Laos (లావోస్) 236,800[22] 7,647,000 29 0.617 వియంటియాన్
Malaysia (మలేషియా) 329,847[23] 34,231,700 95 0.819 కౌలాలంపూర్ *
Myanmar (మయన్మార్) 676,578[24] 51,316,756 78 0.609 నైప్యిడా
Philippines (ఫిలిప్పీన్స్) 300,000[25] 114,123,600 344 0.720 మనీలా
Singapore (సింగపూర్) 719.2[26] 6,110,200 7,818 0.946 సింగపూర్
Thailand (థాయ్‌లాండ్) 513,120[27] 65,859,640 134 0.798 బ్యాంకాక్
Timor-Leste (తూర్పు తైమూర్) 14,874[28] 1,391,221 85 0.634 దిలీ
Vietnam (వియత్నాం) 331,210[29] 101,343,800 286 0.766 హనోయ్

* పుట్రాజయలో పరిపాలనా కేంద్రం ఉంది.

ఆసియాకు సంబంధించిన ఐక్యరాజ్యసమితి గణాంకాల విభాగం దేశాలు లేదా భూభాగాల రాజకీయ లేదా ఇతర అనుబంధానికి సంబంధించిన ఎటువంటి ఊహలను సూచించకుండా, కేవలం సౌలభ్యం ఆధారంగా వర్గీకరించబడింది:[30]
  ఉత్తరాసియా
  మధ్య ఆసియా
  తూర్పు ఆసియా
  పశ్చిమాసియా
  దక్షిణాసియా
  ఆగ్నేయాసియా

భౌగోళిక విభాగాలు

[మార్చు]

ఆగ్నేయాసియా భౌగోళికంగా రెండు ఉపప్రాంతాలుగా విభజించబడింది, అవి ఆగ్నేయాసియా ప్రధాన భూభాగం (లేదా ఇండోచైనీస్ పెనిన్సులా), సముద్ర ఆగ్నేయాసియా.

ఆగ్నేయాసియా ప్రధాన భూభాగంలో ఉన్నవి:

  • కంబోడియా
  • లావోస్
  • మయన్మార్
  • ద్వీపకల్ప మలేషియా
  • థాయ్‌లాండ్
  • వియత్నాం

సముద్ర ఆగ్నేయాసియాలో ఉన్నవి:

  • బ్రూనై
  • తూర్పు మలేషియా
  • ఇండోనేషియా
  • ఫిలిప్పీన్స్
  • సింగపూర్[31]
  • తూర్పు తైమూర్ (టిమోర్-లెస్టే)

ద్వీపకల్ప మలేషియా భౌగోళికంగా ఆగ్నేయాసియా ప్రధాన భూభాగంలో ఉన్నప్పటికీ, చుట్టుపక్కల ఉన్న దీవులతో అనేక సారూప్య సాంస్కృతిక, పర్యావరణ సంబంధాలను పంచుకుంటుంది, కాబట్టి ఇది తరచుగా సముద్ర ఆగ్నేయాసియాలో భాగంగా వాటితో వర్గీకరించబడుతుంది.[32] భౌగోళికంగా, భారతదేశానికి చెందిన అండమాన్ నికోబార్ దీవులు కూడా సముద్ర ఆగ్నేయాసియాలో భాగంగా పరిగణించబడతాయి.[citation needed] తూర్పు బంగ్లాదేశ్, ఈశాన్య భారతదేశం ఆగ్నేయాసియా ప్రధాన భూభాగంతో బలమైన సాంస్కృతిక సంబంధాలను కలిగి ఉన్నాయి, ఇవి కొన్నిసార్లు దక్షిణాసియా, ఆగ్నేయాసియాల మధ్య ప్రాంతాలుగా (transregional areas) పరిగణించబడతాయి (ఇవి కూడా చూడండి: తూర్పు దక్షిణాసియా, ఆగ్నేయాసియా-ఈశాన్య భారతదేశ సంబంధాలు).[33] తూర్పున ఉన్న హాంకాంగ్‌ను కొన్నిసార్లు ఆగ్నేయాసియాలో భాగంగా పరిగణిస్తారు.[34][35][36][37][38][39][40] అదేవిధంగా, క్రిస్మస్ ద్వీపం, కోకోస్ (కీలింగ్) దీవులు సముద్ర ఆగ్నేయాసియాతో బలమైన సాంస్కృతిక సంబంధాలను కలిగి ఉన్నాయి, వీటిని కొన్నిసార్లు ఆగ్నేయాసియా, ఆస్ట్రేలియా/ఓషియానియా మధ్య ప్రాంతాలుగా (transregional areas) పరిగణిస్తారు. కొన్ని సందర్భాల్లో, శ్రీలంక ప్రధాన భూభాగం ఆగ్నేయాసియాతో సాంస్కృతిక, మతపరమైన సంబంధాలను కలిగి ఉన్నందున దానిని ఆగ్నేయాసియాలో భాగంగా పరిగణించడం జరిగింది.[16][41] ఇండోనేషియాలో భాగం కాని న్యూ గినియా ద్వీపం తూర్పు సగం, అంటే పాపువా న్యూగినియా కొన్నిసార్లు సముద్ర ఆగ్నేయాసియాలో భాగంగా చేర్చబడుతుంది. అలాగే గువామ్, ఉత్తర మరియానా దీవులు, పలావ్ అన్నీ స్పానిష్ ఈస్ట్ ఇండీస్ భాగాలు, ఇవి ముఖ్యంగా ఫిలిప్పీన్స్ ప్రాంతంతో బలమైన సాంస్కృతిక, భాషా సంబంధాలను కలిగి ఉన్నాయి.[42]

తూర్పు తైమూర్ (టిమోర్-లెస్టే), ఇండోనేషియా తూర్పు సగ భాగం (వాలెసియా ప్రాంతంలో వాలెస్ లైన్‌కు తూర్పున ఉన్నవి) వాటి విశిష్ట జంతుజాల లక్షణాల వల్ల భౌగోళికంగా ఓషియానియాతో సంబంధం కలిగి ఉన్నట్లు పరిగణించబడతాయి. భౌగోళికంగా, న్యూ గినియా ద్వీపం, దాని చుట్టుపక్కల దీవులు సాహుల్ షెల్ఫ్ ద్వారా అనుసంధానించబడిన ఆస్ట్రేలియన్ ఖండంలోని భాగాలుగా పరిగణించబడతాయి. క్రిస్మస్ ద్వీపం, కోకోస్ (కీలింగ్) దీవులు రెండూ సుండా ట్రెంచ్‌కు దక్షిణాన ఉన్న ఆస్ట్రేలియన్ ప్లేట్‌లో ఉన్నాయి. ఇవి ఆస్ట్రేలియా ప్రధాన భూభాగం కంటే భౌగోళికంగా సముద్ర ఆగ్నేయాసియాకు దగ్గరగా ఉన్నప్పటికీ, ఈ రెండు ఆస్ట్రేలియా బాహ్య భూభాగాలు వాస్తవానికి సుండా ప్లేట్‌లో లేనందున భౌగోళికంగా ఆసియాతో సంబంధం కలిగి లేవు. గణాంక ప్రయోజనాల కోసం ప్రత్యేకంగా సృష్టించబడిన UN రాజకీయ భౌగోళిక సాధనం అయిన ఐక్యరాజ్యసమితి గణాంకాల విభాగం వారి జియోస్కీమ్,[43] ఈ రెండు ద్వీప భూభాగాలను UNSD ఉపప్రాంతం "ఆస్ట్రేలియా, న్యూజిలాండ్" (ఆస్ట్రలేషియా) కింద ఓషియానియా భాగాలుగా వర్గీకరించింది.

ఆగ్నేయాసియాకు సంబంధించిన కొన్ని నిర్వచనాలు తైవాన్‌ను కూడా కలిగి ఉండవచ్చు. తైవాన్ కొన్నిసార్లు ఆగ్నేయాసియా, తూర్పు ఆసియా రెండింటిలోనూ చేర్చబడింది, కానీ ఆసియాన్ (ASEAN) లో సభ్య దేశం కాదు.[44] అదేవిధంగా, చైనా ప్రధాన భూభాగంలోని కొన్ని దక్షిణ ప్రాంతాలకు, అలాగే హాంకాంగ్, మకావులకు కూడా ఇటువంటి వాదననే వర్తింపజేయవచ్చు. వీటిని ఆగ్నేయాసియా, తూర్పు ఆసియాలో భాగంగా పరిగణించినప్పటికీ ఇవి ఆసియాన్ (ASEAN) లో సభ్య దేశాలు కావు.[34]

చరిత్ర

[మార్చు]

చరిత్ర పూర్వ యుగం

[మార్చు]
2018లో ఇండోనేషియాలోని లుబాంగ్ జెరిజి సలేహ్‌లో కనుగొనబడిన ఎద్దు వర్ణన ప్రపంచంలోనే అత్యంత పురాతనమైన ఫైగురేటివ్ పెయింటింగ్‌లలో ఒకటిగా పరిగణించబడుతుంది. ఈ పెయింటింగ్ సుమారు 40,000 నుండి 52,000 సంవత్సరాల క్రితం లేదా అంతకంటే ముందు సృష్టించబడి ఉంటుందని అంచనా వేయబడింది.
ఆగ్నేయాసియాలో అతిపెద్ద మెగాలిథిక్ ప్రదేశం గునుంగ్ పాడాంగ్.

ఈ ప్రాంతం సుమారు 1,500,000 సంవత్సరాల క్రితం మిడిల్ ప్లీస్టోసీన్ యుగంలో హోమో ఎరెక్టస్ నివాసంగా ఉండేది.[45] ఆఫ్రికన్ కాని (తూర్పు ఆసియన్లతో పాటు పాపువాన్లకు సంబంధించినవి) తూర్పు జనాభాలకు మూలమైన విభిన్న హోమో సేపియన్స్ సమూహాలు 50,000 BC నుండి 70,000 BC మధ్య ఈ ప్రాంతానికి చేరుకున్నాయి, కొందరు దీనికంటే ముందే చేరుకుని ఉంటారని వాదిస్తారు.[46][47] సులవేసి, బోర్నియో (కలిమంటన్) గుహలలో 40,000 నుండి 60,000 సంవత్సరాల నాటి (ప్రస్తుతం ప్రపంచంలోనే అత్యంత పురాతనమైనది) రాక్ ఆర్ట్ కనుగొనబడింది.[48][49] కనీసం 50,000 సంవత్సరాల క్రితం వరకు హోమో ఫ్లోరేసియన్సిస్ కూడా ఈ ప్రాంతంలో నివసించేది, ఆ తర్వాత అంతరించిపోయింది.[50] సముద్ర మట్టాలు తక్కువగా ఉండటం వల్ల ఈ కాలంలో ఎక్కువ భాగం నేటి పశ్చిమ ఇండోనేషియా ద్వీపాలు మలయ్ ద్వీపకల్పంతో కలిసి సుండాలాండ్ అనే ఒకే భూభాగంగా ఏర్పడ్డాయి. థాయ్‌లాండ్ గల్ఫ్ పొడి భూమిగా ఉండి, సుండాలాండ్‌ను ఆగ్నేయాసియా ప్రధాన భూభాగంతో కలిపేది.

ఆఫ్రికన్ కాని తూర్పు జాతులకు చెందిన పూర్వీకులు సుమారు 50,000 BCలో మెయిన్‌ల్యాండ్ ఆగ్నేయాసియాలో ఉద్భవించినట్లు ఇటీవల కనుగొనబడింది. ఇక్కడి నుండి దక్షిణ, ఉత్తర దిశలలో జరిగిన వలసల వల్ల ఓషియానియన్, బేసల్ ఈస్ట్ ఆసియన్ వంశాలు ఉద్భవించాయి.[47]

సముద్ర ఆగ్నేయాసియాకు చెందిన పురాతన వేటగాళ్ల అవశేషాలు (ఉదాహరణకు దక్షిణ సులవేసికి చెందిన ఒక హోలోసీన్ వేటగాడు) ఆఫ్రికన్ కాని తూర్పు జాతుల రెండు శాఖల (ఓషియానియన్, ఈస్ట్ ఆసియన్) మూలాలను కలిగి ఉన్నాయి. ఈ వేటగాడు దాదాపు ~50% "బేసల్-ఈస్ట్ ఆసియన్" మూలాలను (ఓంగే లేదా తియాన్యువాన్ మాదిరిగా) కలిగి ఉన్నాడు, అండమానీస్ ఓంగే, ఓషియానియాలోని పాపువాన్ల మధ్య స్థానంలో ఉన్నాడు. ఆస్ట్రోనేషియన్ సమాజాల విస్తరణకు ముందే ఆగ్నేయాసియా ప్రధాన భూభాగం నుండి సముద్ర ఆగ్నేయాసియాకు తూర్పు ఆసియా సంబంధిత మిశ్రమం జరిగి ఉండవచ్చని ఈ వేటగాడి మూలాలు సూచిస్తున్నాయని పరిశోధకులు నిర్ధారించారు. సముద్ర ఆగ్నేయాసియా, ఓషియానియాలోకి తూర్పు ఆసియా సంబంధిత మూలాల జన్యు ప్రవాహం ~25,000 BC (బహుశా అంతకంటే ముందే) నాటికి జరిగి ఉండవచ్చని అంచనా వేయబడింది.[51]

నియోలిథిక్ కాలానికి ముందు సముద్ర ఆగ్నేయాసియాలో ఉన్న ఓషియానియా సంబంధిత జనాభాలను తూర్పు ఆసియా సంబంధిత జనాభాలు చాలా వరకు భర్తీ చేశాయి. ఇది సుమారు 50,000 BC నుండి 25,000 BC సంవత్సరాల క్రితం ఆగ్నేయాసియా ప్రధాన భూభాగం నుండి ప్రారంభమైంది. ఆస్ట్రోయాసియాటిక్, ఆస్ట్రోనేషియన్ ప్రజల విస్తరణకు ముందే 15,000 BC నాటికే తూర్పు ఆసియా సంబంధిత మూలాలు ఆగ్నేయాసియా అంతటా విస్తృతంగా వ్యాపించాయి.[47]

ఆగ్నేయాసియా ప్రధాన భూభాగంలోని హోబిన్హియన్ హంటర్-గాదరర్ లిథిక్ టెక్నో-కాంప్లెక్స్ నుండి లభించిన క్రీ.పూ. 10,000–2000 నాటి నమూనాలు ఆస్ట్రోనేషియన్, ఆస్ట్రోఏషియాటిక్ విస్తరణలకు పూర్వం నాటివి. ఉత్తర చైనాకు చెందిన ఎగువ పాలియోలిథిక్ కాలపు తియాన్యువాన్ మ్యాన్, జపాన్‌కు చెందిన చరిత్రపూర్వ జోమోన్ ప్రజలకు సంబంధించిన బేసల్ తూర్పు ఆసియా వంశాలతో ఇవి సన్నిహిత జన్యుపరమైన పోలికలను ప్రదర్శిస్తాయి. ఆధునిక జనాభాతో పోలిస్తే, ఇవి అండమానీస్ ఓంగే, జరావా, మలయ్ ద్వీపకల్పం లోతైన ప్రాంతాలలోని సెమాంగ్ (మలేషియన్ నీగ్రిటోస్ అని కూడా పిలుస్తారు), మానిక్‌లతో అత్యంత సన్నిహిత పోలికలను పంచుకుంటాయి.[52][53][54][55][56]

సముద్ర ఆగ్నేయాసియాలోకి ఆస్ట్రోఏషియాటిక్, ఆస్ట్రోనేషియన్ విస్తరణలు.

నియోలిథిక్ కాలం చివరలో బ్రూనై, ఇండోనేషియా, మలేషియా, ఫిలిప్పీన్స్, తూర్పు తైమూర్ ఆధునిక జనాభాలో ఎక్కువ భాగం ఉన్న ఆస్ట్రోనేషియన్ ప్రజలు ఆస్ట్రోనేషియన్ విస్తరణగా పిలువబడే మొదటి సముద్ర మార్గ వలసలో తైవాన్ నుండి ఆగ్నేయాసియాకు వలస వచ్చారు. వారు 7,000 BC నుండి 2,200 BC మధ్య ఉత్తర ఫిలిప్పీన్స్‌కు చేరుకున్నారు. 1500 BC నాటికి ఉత్తర మరియానా దీవులు, బోర్నియోలకు; 1300 BC నాటికి ఐలాండ్ మెలనేషియాకు; 1000 BC నాటికి ఇండోనేషియా, మలేషియా, దక్షిణ వియత్నాం, పలావ్‌లకు వేగంగా విస్తరించారు.[57][58] వారు తరచుగా తీరప్రాంతాల్లో స్థిరపడి, ముందున్న విభిన్న ప్రజలను మార్చుకుంటూ, వారితో కలిసిపోయారు. ఈ మునుపటి జనాభాలోని మిగిలిన వారు (నీగ్రిటోస్ అని పిలుస్తారు) భౌగోళికంగా ఒంటరిగా ఉన్న ప్రాంతాలలో చిన్న మైనారిటీ సమూహాలుగా ఉన్నారు.[59][60][47]

ఆగ్నేయాసియాలోని ఆస్ట్రోనేషియన్ ప్రజలు వేలాది సంవత్సరాలుగా నావికులుగా ఉన్నారు. వారు తూర్పున మైక్రోనేషియా, పాలినేషియాకు, అలాగే పశ్చిమాన మడగాస్కర్‌కు విస్తరించారు. ఆధునిక కాలపు మలగసీ, మైక్రోనేషియన్లు, మెలనేషియన్లు, పాలినేషియన్లకు పూర్వీకులుగా మారారు.[61] హిందూ మహాసముద్రం గుండా వెళ్ళడం మడగాస్కర్ వలసరాజ్యస్థాపనకు, అలాగే పశ్చిమాసియా, భారతదేశ తూర్పు తీరం, చైనీస్ దక్షిణ తీరాల మధ్య వాణిజ్యానికి సహాయపడింది.[61] సుమత్రా నుండి బంగారం రోమ్ వరకు పశ్చిమాన చేరిందని భావిస్తున్నారు. ప్లినీ ది ఎల్డర్ తన నేచురల్ హిస్టరీలో హిందూ మహాసముద్రంలో ఉన్న బంగారం, వెండితో సమృద్ధిగా ఉన్న క్రైస్, అర్గైర్ అనే రెండు ప్రసిద్ధ ద్వీపాల గురించి రాశాడు. వింటా వంటి వారి నాళాలు సముద్రం మీదుగా ప్రయాణించగల సామర్థ్యం కలిగి ఉండేవి. మాగెల్లాన్ సముద్రయాన రికార్డులు యూరోపియన్ నౌకల కంటే వారి నాళాలు ఎంత సులభంగా ఉపాయాలు చేయగలవో చూపిస్తాయి.[62] మాగెల్లాన్ యాత్రలో సులు సముద్రానికి చెందిన ఒక బానిస అనువాదకుడిగా ఉపయోగించబడ్డాడని నమ్ముతారు.

మానవ జన్యు సంస్థ (HUGO) ఆసియాలోని వివిధ జాతుల జన్యు అధ్యయనాల ద్వారా ఆఫ్రికా నుండి ఒకే వలస సంఘటన జరిగిందని అనుభావికంగా చూపించింది, దీని ద్వారా ప్రారంభ మానవులు ఆసియా దక్షిణ తీరం వెంబడి ప్రయాణించి, 50,000-90,000 సంవత్సరాల క్రితం మొదటిసారిగా మలయ్ ద్వీపకల్పంలోకి ప్రవేశించారు. ఓరంగ్ అస్లీ, ముఖ్యంగా నీగ్రిటో లక్షణాలను చూపే సెమాంగ్, ఆగ్నేయాసియాలోని ఈ తొలి స్థిరనివాసుల ప్రత్యక్ష వారసులు. ఈ తొలి మానవులు విభిన్నంగా మారి మెల్లగా చైనాకు ఉత్తరం వైపుగా ప్రయాణించారు, ఆగ్నేయాసియా జనాభా చైనాలోని యువ జనాభా కంటే ఎక్కువ జన్యు వైవిధ్యాన్ని చూపుతుంది.[63][64]

సోల్హైమ్, ఇతరులు 5000 BC నుండి 1 AD వరకు వియత్నాం నుండి మిగిలిన ద్వీపసమూహాల వరకు విస్తరించిన నుసంతావో సముద్ర వాణిజ్య నెట్‌వర్క్‌కు ఆధారాలను చూపించారు.[65] బ్రాంజ్ ఏజ్ డాంగ్ సన్ సంస్కృతి సుమారు 1000 BC నుండి 1 BC వరకు ఉత్తర వియత్నాంలో విలసిల్లింది. దీని ప్రభావం ఆగ్నేయాసియాలోని ఇతర ప్రాంతాలకు వ్యాపించింది.[66][67] పొరుగున ఉన్న చైనాతో తరచుగా జరుగుతున్న పరస్పర చర్యల కారణంగా 500 BCలో ఇనుము యుగంలోకి ఈ ప్రాంతం అడుగుపెట్టింది, అప్పుడు ఉత్తర వియత్నాం ఇప్పటికీ డాంగ్ సన్ ఆధీనంలో ఇనుము తయారు చేయబడింది.[45]

ఉత్తర వియత్నాంకి చెందిన కాంస్య డ్రమ్. క్రీ.పూ 1వ సహస్రాబ్ది మధ్యకాలం నాటిది.

చాలా మంది ఆగ్నేయాసియా ప్రజలు వాస్తవానికి అనిమిస్టులు, వీరు పూర్వీకులు, ప్రకృతి, ఆత్మల ఆరాధనలో నిమగ్నమై ఉండేవారు. మొదటి శతాబ్దంలో ఈ ప్రాంతం (ముఖ్యంగా తీర ప్రాంతాలు) భారత ఉపఖండంతో సంబంధంలోకి వచ్చిన తర్వాత, ఈ నమ్మక వ్యవస్థల స్థానంలో హిందూ, బౌద్ధ మతాలు వచ్చాయి.[68] భారతీయ బ్రాహ్మణులు, వ్యాపారులు ఈ ప్రాంతానికి హిందూమతాన్ని తీసుకువచ్చారు, స్థానిక రాజసభలతో సంబంధాలు ఏర్పరుచుకున్నారు.[69] స్థానిక పాలకులు హిందూమతం లేదా బౌద్ధమతంలోకి మారి, తమ చట్టబద్ధతను బలోపేతం చేయడానికి, తమ సాటి ముఖ్యమంత్రుల కంటే ఆచార స్థాయిని పెంచడానికి, దక్షిణాసియా రాష్ట్రాలతో వాణిజ్యాన్ని సులభతరం చేయడానికి భారతీయ మత సంప్రదాయాలను అవలంబించారు. వారు క్రమం తప్పకుండా భారతీయ బ్రాహ్మణులను తమ రాజ్యాలకు ఆహ్వానించారు. ఈ ప్రాంతంలో క్రమంగా భారతీయీకరణ ప్రక్రియను ప్రారంభించారు.[70][71][72] మొదటి శతాబ్దంలో అనేక దక్షిణ భారతీయ హిందూ రాజ్యాల ప్రధాన మత సంప్రదాయం శైవమతం. ఇది బంగాళాఖాతం, ఇండోచైనా, మలయ్ ఆర్కిపెలాగో మీదుగా ఆగ్నేయాసియాకు వ్యాపించింది. దీనివల్ల ఇండోనేషియా దీవులతో పాటు కంబోడియా, వియత్నాంలలో వేలాది శివాలయాలు నిర్మించబడ్డాయి. ఈ ప్రాంతంలో ఇది బౌద్ధమతంతో కలిసి అభివృద్ధి చెందింది.[73][74] మూడవ శతాబ్దంలో, ఈ ప్రాంతానికి, శ్రీలంకకు మధ్య సముద్ర వాణిజ్య మార్గాల ద్వారా థేరవాద బౌద్ధమతం ఈ ప్రాంతంలోకి ప్రవేశించింది.[75] ఐదవ శతాబ్దంలో మెకాంగ్ డెల్టాలో కేంద్రీకృతమైన ఫునాన్ ప్రాంతంలో బౌద్ధమతం బలమైన ఉనికిని ఏర్పరుచుకుంది. నేటి మెయిన్‌ల్యాండ్ ఆగ్నేయాసియాలో, థేరవాద బౌద్ధమతం ఇప్పటికీ ప్రధాన శాఖగా ఉంది, దీనిని థాయ్, బర్మీస్, కంబోడియన్ బౌద్ధులు ఆచరిస్తున్నారు. ఈ శాఖ హిందూ-ప్రభావిత ఖ్మేర్ సంస్కృతితో మిళితం చేయబడింది. నలందకు వెళ్లే మార్గంలో ఈ ప్రాంతంలో చైనీస్ సన్యాసులు సముద్ర ఆగ్నేయాసియాలో మహాయాన బౌద్ధమతం ఉనికిని నెలకొల్పారు.[70] ఇది ఇప్పటికీ ఇండోనేషియా, మలేషియా బౌద్ధులు ఆచరించే బౌద్ధమతం ప్రధాన శాఖ.

ఈ రెండు భారతీయ మతాల వ్యాప్తి ఆగ్నేయాసియా దేశీయ విశ్వాసాలకు కట్టుబడిన వారిని మారుమూల లోతట్టు ప్రాంతాలకు పరిమితం చేసింది. మలుకు దీవులు, న్యూ గినియా ఎప్పుడూ భారతీయీకరించబడలేదు, 15వ శతాబ్దంలో ఈ ప్రాంతాల్లో ఇస్లాం వ్యాప్తి చెందడం ప్రారంభమయ్యే వరకు ఇక్కడి స్థానికులు ప్రధానంగా అనిమిస్టులుగానే ఉన్నారు.[76] అయితే వియత్నాంలో చైనా బలమైన ప్రభావం కారణంగా బౌద్ధమతం సంస్థాగత నెట్‌వర్క్‌లను అభివృద్ధి చేయలేకపోయింది.[77] నేటి ఆగ్నేయాసియాలో, దాని జానపద మతాన్ని (folk religion) అధిక సంఖ్యలో ప్రజలు ఆచరించే ఏకైక దేశం వియత్నాం.[78][79] ఇటీవల, ప్రభుత్వ సహకారంతో వియత్నామీస్ జానపద మతం పునరుజ్జీవనం పొందుతోంది.[80] ఇతర ప్రాంతాలలో, కాలిమంటన్‌లోని దయాక్స్, లుజోన్‌లోని ఇగోరోట్స్, తూర్పు మయన్మార్‌లోని షాన్స్ వంటి మత మార్పిడిని ప్రతిఘటించి, తమ అసలు యానిమిస్ట్ నమ్మకాలను ఇప్పటికీ నిలుపుకున్న ఆగ్నేయాసియా జాతులు ఉన్నాయి.[81]

హిందూ, బౌద్ధ రాజ్యాల శకం

[మార్చు]
భారత ఉపఖండంలోని హృదయ భాగం నుండి ఆసియాలోని మిగిలిన ప్రాంతాలకు, ముఖ్యంగా ఆగ్నేయాసియాకు హిందూమతం విస్తరణ 1వ శతాబ్దం నాటికి ప్రారంభమైంది, ఇది ఆగ్నేయాసియాలో ప్రారంభ హిందూ స్థావరాలు, పాలిటీల స్థాపనతో గుర్తించబడింది.

దాదాపు 400 క్రీ.పూ. కాలంలో ఈ ప్రాంతం భారత ఉపఖండంతో సంబంధం ఏర్పరచుకున్న తర్వాత, క్రమంగా గ్రేటర్ ఇండియా భారతీయీకరణ ప్రక్రియ ప్రారంభమైంది. ఇందులో భాగంగా, మతాలు, సంస్కృతులు, వాస్తుశిల్పం, రాజకీయ పరిపాలన వంటి భారతీయ ఆలోచనలను వ్యాపారులు, మత గురువులు ఇక్కడికి తీసుకువచ్చారు, వీటిని స్థానిక పాలకులు స్వీకరించారు. మరోవైపు, స్థానిక రాజ్యాలను మరింత భారతీయీకరించేందుకు, స్థానిక, భారతీయ సంప్రదాయాలను మేళవించేందుకు స్థానిక పాలకులు భారతీయ బ్రాహ్మణులను, సన్యాసులను తమ రాజ్యాలలో నివసించడానికి ఆహ్వానించారు.[82][71][72] ఈ ప్రాంతంలోని ఉన్నత వర్గాలు సంస్కృతం, పాళీ భాషలను ఉపయోగించడం ప్రారంభించాయి, ఇది ఆగ్నేయాసియాను ఇండోస్పియర్‌లో భాగంగా చేసింది.[83] ఈ ప్రాంతంలో ఎక్కువ భాగం మొదటి శతాబ్దాలలోనే భారతీయీకరించబడింది, అయితే ఫిలిప్పీన్స్ మాత్రం లుజోన్‌లో టోండో రాజ్యం స్థాపించబడిన 9వ శతాబ్దంలో భారతీయీకరించబడింది.[84] వియత్నాం, ముఖ్యంగా దాని ఉత్తర భాగం, చైనీస్ ఆధిపత్యం కారణంగా ఎప్పుడూ పూర్తిగా భారతీయీకరించబడలేదు.[85]

ఈ ప్రాంతంలో స్థాపించబడిన మొట్టమొదటి భారతీయ-ప్రభావిత పాలిటీలు ప్యూ నగర-రాష్ట్రాలు. ఇవి క్రీ.పూ. రెండవ శతాబ్దం నాటికే లోతట్టు మయన్మార్‌లో ఉన్నాయి. ఇవి భారతదేశం, చైనాల మధ్య భూమార్గ వాణిజ్య కేంద్రంగా పనిచేశాయి.[86] ఈ నగర రాష్ట్రాలలో థేరవాద బౌద్ధమతం ప్రధాన మతంగా ఉండేది, అయితే మహాయాన బౌద్ధమతం, హిందూమతం వంటి ఇతర భారతీయ మతాలు కూడా విస్తృతంగా ఉన్నాయి.[87][88] మొదటి శతాబ్దంలో, మెకాంగ్ డెల్టాలో కేంద్రీకృతమైన ఫునాన్ రాష్ట్రాలు ఆధునిక కంబోడియా, దక్షిణ వియత్నాం, లావోస్, తూర్పు థాయ్‌లాండ్‌లను కలుపుకొని స్థాపించబడ్డాయి. ఇది ఐదు శతాబ్దాల పాటు ప్రధాన భూభాగ ఆగ్నేయాసియాలో ఆధిపత్య వాణిజ్య శక్తిగా అవతరించింది, భారతీయ, చైనీస్ వస్తువులకు మార్గం కల్పించింది, ఆగ్నేయాసియా ద్వారా వాణిజ్య ప్రవాహంపై అధికారాన్ని చేపట్టింది.[61] సముద్ర ఆగ్నేయాసియాలో, క్రీ.శ. రెండవ శతాబ్దంలో పశ్చిమ జావాలో స్థాపించబడిన సలకనగర మొదటి రికార్డ్ చేయబడిన భారతీయీకృత రాజ్యం. ఈ హిందూ రాజ్యాన్ని గ్రీకులు అర్గైర్ (వెండి భూమి) అని పిలిచేవారు.[89]

ఇండోనేషియాలోని సెంట్రల్ జావాలో ఉన్న బోరోబుదూర్ ఆలయం

ఐదవ శతాబ్దం CE నాటికి, తూర్పు, పశ్చిమాల మధ్య వాణిజ్య నెట్‌వర్కింగ్ సముద్ర మార్గంలో కేంద్రీకృతమై ఉంది. సముద్ర ఆగ్నేయాసియా అభివృద్ధి కారణంగా విదేశీ వ్యాపారులు మలక్కా జలసంధి, సుండా జలసంధి వంటి కొత్త మార్గాలను ఉపయోగించడం ప్రారంభించారు. ఈ మార్పు ఫునాన్ క్షీణతకు దారితీసింది, శ్రీవిజయ, తారుమనగర్, మాతారం వంటి కొత్త సముద్ర శక్తులు ఉద్భవించాయి. ముఖ్యంగా శ్రీవిజయ 5 శతాబ్దాలకు పైగా ఆధిపత్య సముద్ర శక్తిగా అవతరించింది, మలక్కా జలసంధి, సుండా జలసంధి రెండింటినీ నియంత్రించింది.[61] 1025లో భారత ఉపఖండంలోని ఆధిపత్య సముద్ర శక్తి అయిన చోళ సామ్రాజ్యం శ్రీవిజయపై దాడి చేసినప్పుడు ఈ ఆధిపత్యం క్షీణించడం ప్రారంభమైంది.[90] ఈ దాడి ఈ ప్రాంతంలో అధికారం, వాణిజ్యాన్ని పునర్నిర్మించింది, ఖ్మేర్ సామ్రాజ్యం, కహురిపాన్ వంటి కొత్త ప్రాంతీయ శక్తుల పెరుగుదలకు దారితీసింది.[91] మిడ్-ఇంపీరియల్ చైనాతో నిరంతర వాణిజ్య సంబంధాలు చోళులు స్థానిక సంస్కృతులను ప్రభావితం చేయడానికి వీలు కల్పించాయి. ఆగ్నేయాసియా అంతటా నేటికీ కనిపిస్తున్న హిందూ సాంస్కృతిక ప్రభావానికి అనేక ఉదాహరణలు చోళుల దండయాత్రల ఫలితమే. (ఇండోనేషియాలోని ప్రాంబనన్ వద్ద ఉన్న గొప్ప ఆలయ సముదాయం దక్షిణ భారతీయ వాస్తుశిల్పంతో అనేక సారూప్యతలను ప్రదర్శిస్తుంది.[92])

కంబోడియాలోని సీమ్ రీప్‌లో ఉన్న అంగ్ కోర్ వాట్ (Angkor Wat)

ఈ ప్రాంతంలో శ్రీవిజయ ప్రభావం క్షీణించడంతో, హిందూ ఖ్మేర్ సామ్రాజ్యం క్రీ.శ. 11 నుండి 13వ శతాబ్దాల వరకు స్వర్ణయుగాన్ని అనుభవించింది. ఈ సామ్రాజ్య రాజధాని అంగ్ కోర్ (Angkor) అంగ్ కోర్ వాట్ (Angkor Wat), బేయాన్ (Bayon) వంటి గంభీరమైన కట్టడాలకు ప్రసిద్ధి. అంగ్ కోర్ దాని శిఖరాగ్ర దశలో ఉన్నప్పుడు ప్రపంచంలోనే అతిపెద్ద పారిశ్రామిక పూర్వ (pre-industrial) పట్టణ కేంద్రంగా ఉండేదని ఉపగ్రహ చిత్రాల ద్వారా వెల్లడైంది.[93] చంపా నాగరికత నేటి మధ్య వియత్నాంలో ఉంది, ఇది అత్యంత భారతీయీకరించబడిన హిందూ రాజ్యం. 1471 నాటి చంపా ఆక్రమణ సమయంలో వియత్నామీయులు చమ్ ప్రజలపై భారీ దండయాత్ర ప్రారంభించారు. చంపాను దోచుకుని, తగలబెట్టి, వేలాది మంది చమ్ ప్రజలను చంపి, వారిని బలవంతంగా వియత్నామీస్ సంస్కృతిలో కలిపేసుకున్నారు.[94]

12వ శతాబ్దంలో చామ్‌లకు వ్యతిరేకంగా యుద్ధ ఏనుగులతో యుద్ధం చేస్తున్న ఖ్మేర్ సైన్యం, బేయాన్ వద్ద రాతి శిల్పం

13వ శతాబ్దం CEలో, ఈ ప్రాంతం మంగోల్ దండయాత్రలను ఎదుర్కొంది, ఇది వియత్నామీస్ తీరం, లోతట్టు బర్మా (మయన్మార్), జావా వంటి ప్రాంతాలను ప్రభావితం చేసింది. 1258, 1285, 1287లలో మంగోలు Đại Việt, చంపాలపై దాడి చేయడానికి ప్రయత్నించారు.[95] దండయాత్రలు విఫలమైనప్పటికీ, తదుపరి విభేదాలను నివారించడానికి డై వియట్, చంపా ఇద్దరూ యువాన్ రాజవంశానికి ఉపనదులుగా ఉండటానికి అంగీకరించారు.[96] మంగోలులు 1277 నుండి 1287 వరకు బర్మాలోని పాగన్ రాజ్యాన్ని కూడా ఆక్రమించారు. దీని ఫలితంగా రాజ్యం విచ్ఛిన్నమై, నామమాత్రంగా యువాన్ రాజవంశానికి లొంగిపోయిన స్థానిక నాయకుల పాలనలో చిన్న షాన్ రాష్ట్రాలు ఏర్పడ్డాయి.[97][98] అయితే, 1297లో ఒక కొత్త స్థానిక శక్తి ఉద్భవించింది. మైన్‌సెయింగ్ రాజ్యం మధ్య బర్మాకు అసలు పాలకుడిగా మారి మంగోల్ పాలనను సవాలు చేసింది. దీని ఫలితంగా 1300లో బర్మాపై రెండవ మంగోల్ దండయాత్ర జరిగింది, దీనిని మైన్‌సెయింగ్ తిప్పికొట్టింది.[99][100] మంగోలులు తర్వాత 1303లో బర్మా నుండి వైదొలిగారు.[101] 1292లో మంగోల్ పాలనకు లొంగిపోవాలని కోరుతూ మంగోలులు జావాలోని సింఘాసరి రాజ్యానికి దూతలను పంపారు. సింఘాసరి ప్రతిపాదనను తిరస్కరించి, దూతలను గాయపరిచింది. దీంతో ఆగ్రహించిన మంగోలులు జావాపై దాడి చేయడానికి భారీ దండయాత్ర నౌకాదళాన్ని పంపారు. వారికి తెలియకుండానే, దాని సామంతులలో ఒకరైన కదిరి తిరుగుబాటు కారణంగా సింఘాసరి 1293లో కుప్పకూలింది. మంగోలులు జావాకు చేరుకున్నప్పుడు, రాడెన్ విజయా అనే స్థానిక యువరాజు కదిరిని శిక్షించడంలో మంగోలులకు సహాయం చేయడానికి తన సేవలను అందించాడు. కదిరి ఓడిపోయిన తర్వాత, విజయా తన మంగోల్ మిత్రులపై దాడి చేసి, వారి దండయాత్ర నౌకాదళంపై మెరుపుదాడి చేసి, వారిని వెంటనే జావా నుండి వెళ్లిపోయేలా చేశాడు.[102][103]

మంగోలులు వెళ్ళిపోయిన తరువాత విజయా 1293లో తూర్పు జావాలో మజాపహిత్ సామ్రాజ్యాన్ని స్థాపించాడు. మజాపహిత్ త్వరలోనే ప్రాంతీయ శక్తిగా ఎదిగింది. దాని గొప్ప పాలకుడు హయామ్ ఉరుక్, ఇతని పాలనలో (1350 - 1389) దక్షిణ మలయ్ ద్వీపకల్పం, బోర్నియో, సుమత్రా, బాలిలోని ఇతర రాజ్యాలు దాని ప్రభావంలోకి వచ్చినప్పుడు సామ్రాజ్యం ఉచ్ఛస్థితికి చేరుకుంది. నగరకెర్టగమ వంటి వివిధ మూలాల ప్రకారం ఈ సామ్రాజ్య ప్రభావం సులవేసి, మలుకు దీవులతో పాటు పశ్చిమ న్యూగినియా, దక్షిణ ఫిలిప్పీన్స్ లోని కొన్ని ప్రాంతాలకు కూడా విస్తరించింది. తద్వారా ఆగ్నేయాసియా చరిత్రలో ఉనికిలో ఉన్న అతిపెద్ద సామ్రాజ్యాలలో ఇది ఒకటిగా నిలిచింది.[104]: 107  15వ శతాబ్దం నాటికి మజాపహిత్ సామ్రాజ్య ప్రభావం క్షీణించడం ప్రారంభమైంది, ఎందుకంటే ఇది అనేక వారసత్వ యుద్ధాలను ఎదుర్కొంది. అంతేకాకుండా వ్యూహాత్మక మలక్కా జలసంధి చుట్టూ సముద్ర పాసాయి, మలక్కా సుల్తానేట్ వంటి కొత్త ఇస్లామిక్ రాజ్యాల ఆవిర్భావం కూడా దీనికి కారణమైంది. దాదాపు 1500 నాటికి మజాపహిత్ సామ్రాజ్యం కుప్పకూలింది. యూరోపియన్ల రాకకు ముందు ఈ ప్రాంతంలోని చివరి ప్రధాన హిందూ రాజ్యం, చివరి ప్రాంతీయ శక్తి ఇదే.[105][106]

ఇస్లాం వ్యాప్తి

[మార్చు]
ఇండోనేషియాలో మిగిలి ఉన్న పురాతన మసీదు వపౌవే ఓల్డ్ మసీదు. ఆగ్నేయాసియాలో రెండవ పురాతనమైన ఈ మసీదు 1414లో నిర్మించబడింది.

ఉమయ్యద్‌లు సముద్ర మార్గాల ద్వారా ఈ ప్రాంతంతో వాణిజ్యాన్ని స్థాపించినప్పుడు, ఇస్లాం ఎనిమిదవ శతాబ్దంలో ఆగ్నేయాసియాతో పరిచయాలు ఏర్పరచుకోవడం ప్రారంభించింది.[107][108][109] అయితే, శతాబ్దాల తర్వాతే ఈ ప్రాంతంలోకి ఇస్లాం వ్యాపించడం ప్రారంభించింది. 11వ శతాబ్దంలో, సముద్ర ఆగ్నేయాసియా చరిత్రలో ఒక అల్లకల్లోలమైన కాలం సంభవించింది. భారతీయ చోళ నౌకాదళం సముద్రాన్ని దాటి కడారంలో (కేదార్) సంగ్రామ విజయతుంగవర్మన్ శ్రీవిజయ రాజ్యంపై దాడి చేసింది; ఈ శక్తివంతమైన సముద్ర రాజ్య రాజధానిని ధ్వంసం చేసి రాజును బందీగా తీసుకున్నారు. కడారంతో పాటు నేటి సుమత్రా, మలయ్యూరు, మలయన్ ద్వీపకల్పంలోని పన్నైపై కూడా దాడి జరిగింది. ఆ వెంటనే కెడా రాజు ఫ్రా ఓంగ్ మహావాంగ్సా సాంప్రదాయ హిందూ విశ్వాసాన్ని విడిచిపెట్టి ఇస్లాంలోకి మారిన మొదటి పాలకుడయ్యాడు, 1136లో కేదార్ సుల్తానేట్ స్థాపించబడింది. సముద్ర పాసాయి 1267లో ఇస్లాంను స్వీకరించింది. మలక్కా రాజు పరమేశ్వర పాసాయి రాకుమారిని వివాహం చేసుకున్నాడు, అతని కుమారుడు మలక్కా మొదటి సుల్తాన్ అయ్యాడు. త్వరలోనే మలక్కా ఇస్లామిక్ అధ్యయనం, సముద్ర వాణిజ్యానికి కేంద్రంగా మారింది, ఇతర పాలకులు కూడా ఈ మార్గాన్ని అనుసరించారు. ఇండోనేషియా మత నాయకుడు, ఇస్లామిక్ పండితుడైన హమ్కా (1908–1981) 1961లో ఇలా వ్రాశాడు: "ఇండోనేషియా, మలయాలో ఇస్లాం అభివృద్ధి చైనీస్ ముస్లిం అడ్మిరల్ జెంగ్ హేతో దగ్గరి సంబంధం కలిగి ఉంది."[110] సుదూర ప్రాంతమైన ఒట్టోమన్ టర్కీకి చెందిన ముస్లింలు ఆగ్నేయాసియాకు చేరుకున్నారని, మనీలాలోని ఒక స్పానిష్ అధికారి అయిన మెల్చోర్ దావలోస్ ఈ విధంగా పేర్కొన్నాడు:[111]

పర్షియన్లు, అరబ్బులు, ఈజిప్షియన్లు, టర్క్‌లు [ముహమ్మద్] ఆరాధనను, వారి చెడు సిద్ధాంతాన్ని ఇక్కడికి తీసుకువచ్చారు. ట్యునిస్, గ్రెనడా నుండి మూర్స్ కూడా ఇక్కడికి వచ్చారు, కొన్నిసార్లు పూర్వ కైరో సుల్తాన్, ఈజిప్ట్ రాజు అయిన క్యాంప్సన్ [కైట్ బే] ఆర్మడాలలో (నావికా దళాలలో) వచ్చారు... ఫిలిప్పీన్స్ దీవులకు చెందిన ఈ మోరోలు [ఎక్కువగా] ఈజిప్ట్, అరేబియా, మక్కా నుండి వచ్చినవారని, వారు వారి బంధువులు, శిష్యులు, సభ్యులని నాకు అనిపిస్తోంది. ప్రతి సంవత్సరం టర్క్‌లు సుమత్రా, బోర్నియో, టెర్నేట్‌కు వస్తుంటారని చెబుతారు, డాన్ జువాన్ డి ఆస్ట్రియా గెలిచిన ప్రసిద్ధ యుద్ధంలో ఓడిపోయిన వారిలో కొందరు ఇప్పుడు అక్కడ ఉన్నారు.[111]

— మెల్చోర్ దావలోస్

ఆగ్నేయాసియాలో ఇస్లామీకరణ ప్రక్రియకు సంబంధించి అనేక సిద్ధాంతాలు ఉన్నాయి. వీటిలో మరొక ముఖ్యమైన సిద్ధాంతం వాణిజ్యం. పశ్చిమాసియా, భారతదేశం, ఆగ్నేయాసియాల మధ్య వాణిజ్యం విస్తరించడం మతం వ్యాప్తికి దోహదపడింది, దక్షిణ అరేబియా (హద్రమౌత్) కు చెందిన ముస్లిం వ్యాపారులు తమ పెద్ద వాణిజ్యంతో ఆగ్నేయాసియాకు ఇస్లాంను తీసుకువచ్చారు. చాలా మంది ఇండోనేషియా, సింగపూర్, మలేషియాలలో స్థిరపడ్డారు. ఇది అరబ్-ఇండోనేషియన్, అరబ్-సింగపూర్, అరబ్-మలయ్ జనాభాలలో స్పష్టంగా కనిపిస్తుంది, వారు ఒకప్పుడు తమ దేశాలలో చాలా ప్రముఖంగా ఉండేవారు. చివరగా పాలక వర్గాలు ఇస్లాంను స్వీకరించడం వల్ల ఈ ప్రాంతమంతటా మతం చొచ్చుకుపోవడానికి మరింత సహాయపడింది. 15వ శతాబ్దంలో ఈ ప్రాంతపు అతి ముఖ్యమైన నౌకాశ్రయమైన మలక్కా సుల్తానేట్ పాలకుడు ఇస్లాంను స్వీకరించాడు. ఇది ఈ ప్రాంతం అంతటా ఇస్లాం మత మార్పిడి వేగవంతం కావడానికి నాంది పలికింది. ఇస్లాం పాలక, వాణిజ్య వర్గాలలో సానుకూల శక్తిని అందించింది. ఆగ్నేయాసియాలో ఇస్లాంను స్థాపించడంలో గుజరాతీ ముస్లింలు కీలక పాత్ర పోషించారు.[112]

వాణిజ్యం, వలస రాజ్యాలు

[మార్చు]
మలక్కా జలసంధి

ఆగ్నేయాసియా దేశాల మధ్య వాణిజ్యానికి సుదీర్ఘ సంప్రదాయం ఉంది. వలస పాలన పరిణామాలు, స్వాతంత్ర్య పోరాటం, కొన్ని సందర్భాల్లో యుద్ధం వంటివి ప్రతి దేశపు ఆర్థిక దృక్పథాలు, విధానాలను ప్రభావితం చేశాయి.[113]

చైనీస్

[మార్చు]

క్రీ.పూ. 111 నుండి క్రీ.శ. 938 వరకు ఉత్తర వియత్నాం చైనా పాలనలో ఉండేది. వియత్నాంను హాన్, తూర్పు హాన్, తూర్పు వు, కావో వీ, జిన్, లియు సాంగ్, సదరన్ క్వి, లియాంగ్, సూయ్, టాంగ్, సదరన్ హాన్ వంటి చైనీస్ రాజవంశాలు విజయవంతంగా పాలించాయి.

మాగెల్లాన్ సముద్రయాన రికార్డుల ప్రకారం యూరోపియన్ నౌకల కంటే బ్రూనై వద్ద ఎక్కువ ఫిరంగులు ఉన్నాయి, కాబట్టి చైనీయులు వారితో వర్తకం చేసి ఉండాలి.[62]

చైనీస్ మింగ్ చక్రవర్తి మలక్కాకు హాంగ్ లీ పో అనే యువరాణిని 500 మంది పరివారంతో పంపాడని మలేషియా పురాణాలు చెబుతున్నాయి. సుల్తాన్ మన్సూర్ షా జ్ఞానాన్ని చూసి ఆకర్షితుడైన చక్రవర్తి ఆమెను అతనికి ఇచ్చి వివాహం జరిపించాడు. హాంగ్ లీ పో బావి (1459లో నిర్మించబడింది) ఇప్పుడు అక్కడ పర్యాటక ఆకర్షణగా ఉంది, అలాగే ఆమె పరివారం స్థిరపడిన బుకిత్ సినా కూడా పర్యాటకులను ఆకర్షిస్తోంది.

15, 16వ శతాబ్దాల ప్రారంభంలో మలక్కా సుల్తానేట్ నియంత్రణలో ఉన్న మలక్కా జలసంధి వ్యూహాత్మక విలువ పోర్చుగీస్ రచయిత టోమ్ పిరెస్‌ను ఆకర్షించింది, అతను సుమా ఓరియంటల్లో ఇలా వ్రాశాడు: "మలక్కాకు ప్రభువుగా ఉన్నవాడు వెనిస్ గొంతుపై చేయి వేసినట్లే."[114] (వెనిస్ ఒక ప్రధాన యూరోపియన్ వాణిజ్య భాగస్వామి, వస్తువులు ఈ జలసంధి ద్వారా అక్కడికి రవాణా చేయబడేవి.)

యూరోపియన్

[మార్చు]
జార్జ్ టౌన్లోని ఫోర్ట్ కార్న్‌వాలిస్ 1786లో బ్రిటిష్ ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ మొదటిసారిగా పెనాంగ్‌లో అడుగుపెట్టిన ప్రదేశాన్ని సూచిస్తుంది, తద్వారా మలయాలో బ్రిటిష్ వలసరాజ్యాల ఆరంభం జరిగింది.

16వ శతాబ్దంలో మలక్కా, మలుకు దీవులు, ఫిలిప్పీన్స్‌లో పోర్చుగీసుల రాకతో పాశ్చాత్య ప్రభావం ప్రవేశించడం ప్రారంభమైంది, తరువాతి కాలంలో స్పానియార్డ్లు ఇక్కడ స్థిరపడ్డారు, దీనిని వారు ఆసియా, లాటిన్ అమెరికా మధ్య వాణిజ్యానికి ఉపయోగించారు. 17, 18వ శతాబ్దాలలో, డచ్ వారు డచ్ ఈస్ట్ ఇండీస్, ఫ్రెంచ్ వారు ఫ్రెంచ్ ఇండోచైనా, బ్రిటిష్ వారు స్ట్రెయిట్ సెటిల్‌మెంట్‌లను స్థాపించారు. 19వ శతాబ్దం నాటికి థాయ్‌లాండ్ మినహా ఆగ్నేయాసియా దేశాలన్నీ వలసరాజ్యాలుగా మారాయి.

VOC (డచ్ ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ) చే ముద్రించబడిన డుయిట్ నాణెం, 1646–1667. 2 కాస్, 2 డుయిట్.

యూరోపియన్ అన్వేషకులు పశ్చిమం నుండి, తూర్పు నుండి ఆగ్నేయాసియాకు చేరుకుంటున్నారు. హిందూ మహాసముద్రం నుండి తూర్పు వైపుకు, ఆసియా ప్రధాన భూభాగం నుండి దక్షిణానికి ప్రయాణించే నౌకల మధ్య క్రమమైన వాణిజ్యం వస్తువులకు బదులుగా సహజ ఉత్పత్తులను, ద్వీపసమూహం నుండి తేనె, హార్న్‌బిల్ ముక్కుల (hornbill beaks) వంటివి అందించింది. 18, 19వ శతాబ్దాలకు ముందు, యూరోపియన్లు వాణిజ్య సంబంధాలను విస్తరించుకోవడానికి ఎక్కువగా ఆసక్తి చూపేవారు. ప్రతి దేశంలోని మెజారిటీ జనాభాకు, యూరోపియన్లతో తులనాత్మకంగా చాలా తక్కువ పరస్పర చర్య ఉండేది. సంప్రదాయ సామాజిక విధానాలు, సంబంధాలు కొనసాగాయి. చాలామందికి తమకు మాత్రమే సరిపోయే వ్యవసాయం, చేపల వేట, తక్కువ అభివృద్ధి చెందిన నాగరికతలలో వేట, ఆహార సేకరణ జీవితం ఇప్పటికీ కష్టంగానే ఉంది.[115]

యూరోపియన్లు తీసుకువచ్చిన క్రైస్తవం క్రైస్తవ మిషనరీలు విస్తృతంగా వ్యాప్తి చెందడానికి వీలు కల్పించింది. స్పెయిన్, ఒక యూరోపియన్ శక్తి అయినప్పటికీ, అత్యధిక సంఖ్యలో వలసదారులను పంపింది. వీరిలో గణనీయమైన భాగం లాటిన్ అమెరికా నుండి తీసుకువచ్చినవారే. కాసిమిరో డియాజ్ ఒకసారి ఇలా వ్రాశాడు:[116]

"అతను (గవర్నర్ డాన్ సెబాస్టియన్ హుర్టాడో డి కోర్క్యూరా) అకాపుల్కోకు ఆ రాజ్యం (పెరూ) నుండి తన ప్రయాణాన్ని ప్రారంభించినప్పుడు, తనతో పాటు ఎక్కువ మంది సైనికులను తీసుకువచ్చాడు, వారిలో ఎక్కువ మంది పెరూ నుండి వచ్చినవారే."[116]

— కాసిమిరో డియాజ్

అప్పటినుండి క్రైస్తవ మత ప్రాచుర్యం పెరిగి, 2021 నాటికి ఫిలిప్పీన్స్ జనాభాలో సుమారు 89 శాతానికి చేరుకుంది.[117]

థాయ్‌లాండ్ కూడా తన దేశ విద్యావ్యవస్థను అభివృద్ధి చేయడానికి పాశ్చాత్య శాస్త్రవేత్తలను అనుమతించింది. అంతేకాకుండా ఐరోపా, రష్యాల నుండి ఉన్నత విద్యను అభ్యసించడానికి రాజ కుటుంబ సభ్యులను, థాయ్ పండితులను పంపడం ప్రారంభించింది.

జపనీస్

[మార్చు]
ఇవీ చూడండి: జపాన్ సామ్రాజ్యం

రెండవ ప్రపంచ యుద్ధం సమయంలో, జపాన్ సామ్రాజ్యం "గ్రేటర్ ఈస్ట్ ఆసియా కో-ప్రాస్పెరిటీ స్పియర్" అనే భావనతో మాజీ పాశ్చాత్య వలస రాజ్యాలను చాలా వరకు ఆక్రమించింది. అయితే, షోవా ఆక్రమణ పాలన పౌరులపై సజీవ మానవ ప్రయోగాలు,[118][119][120][121][122][123][124] క్రూరమైన "కంఫర్ట్ ఉమెన్" వ్యవస్థ కింద లైంగిక బానిసత్వం,[125][126][127][128][129] మనీలా ఊచకోత, ఇండోనేషియాలో నాలుగు నుండి పది మిలియన్ల రొముషాలను (బలవంతపు కార్మికులు) కలిగి ఉన్న నిర్బంధ కార్మిక వ్యవస్థ అమలు వంటి హింసాత్మక చర్యలకు పాల్పడింది.[130] జపనీస్ ఆక్రమణ సమయంలో కరువు, నిర్బంధ కార్మికుల కారణంగా ఇండోనేషియాలో నాలుగు మిలియన్ల మంది మరణించారని ఆ తర్వాత వచ్చిన UN నివేదిక పేర్కొంది.[131] ఆ తర్వాత జపాన్‌ను (ఆక్సిస్ శక్తుల ఇతర మిత్రదేశాలను) ఓడించిన మిత్రరాజ్యాలు, ఆక్రమణ అధికారులు స్వాతంత్ర్యం మంజూరు చేసిన జాతీయవాదులతో పోటీ పడ్డాయి.

భారతీయ

[మార్చు]

భారతదేశంలోని గుజరాత్ 15, 16వ శతాబ్దాలలో ఆగ్నేయాసియాతో వర్ధిల్లుతున్న వాణిజ్య సంబంధాన్ని కలిగి ఉండేది.[132] 17వ శతాబ్దంలో ఆగ్నేయాసియాలో పోర్చుగీసుల దండయాత్ర తర్వాత గుజరాత్‌తో వాణిజ్య సంబంధాలు క్షీణించాయి.[132]

అమెరికన్

[మార్చు]

అమెరికా 1898లో స్పెయిన్ నుండి ఫిలిప్పీన్స్‌ను స్వాధీనం చేసుకుంది. 1934లో అంతర్గత స్వయంప్రతిపత్తిని, 1946లో స్వాతంత్ర్యాన్ని మంజూరు చేసింది.[133]

సమకాలీన చరిత్ర

[మార్చు]

ఈ ప్రాంతంలోని చాలా దేశాలు జాతీయ స్వయంప్రతిపత్తిని కలిగి ఉన్నాయి. ఆగ్నేయాసియాలోని చాలా దేశాలలో ప్రజాస్వామ్య ప్రభుత్వాలు అమలులో ఉన్నాయి, మానవ హక్కులు ఆయా దేశాలపై ఆధారపడి గుర్తించబడతాయి. ఆగ్నేయాసియాలోని సోషలిస్ట్ లేదా కమ్యూనిస్ట్ దేశాలలో వియత్నాం, లావోస్ ఉన్నాయి. ఆసియాన్ (ASEAN) వాణిజ్య సమైక్యతకు, అంతర్జాతీయ సమస్యలపై ప్రాంతీయ ప్రతిస్పందనలకు ఒక చట్రాన్ని అందిస్తుంది.

చైనా తన నైన్-డాష్ లైన్ ఆధారంగా దక్షిణ చైనా సముద్రంపై విస్తృతమైన హక్కులను నొక్కి చెప్పింది, తన వాదనలను బలోపేతం చేసుకునే ప్రయత్నంలో కృత్రిమ దీవులను నిర్మించింది. చైనా స్ప్రాట్లీ దీవుల ఆధారంగా ఎక్స్‌క్లూజివ్ ఎకనామిక్ జోన్‌ను కూడా నొక్కి చెప్పింది. 2013లో హేగ్‌లోని పర్మనెంట్ కోర్ట్ ఆఫ్ ఆర్బిట్రేషన్‌లో చైనాను ఫిలిప్పీన్స్ సవాలు చేసింది, ఫిలిప్పీన్స్ వర్సెస్ చైనా (2016) కేసులో, కోర్టు ఫిలిప్పీన్స్‌కు అనుకూలంగా తీర్పునిచ్చింది, చైనా వాదనలను తిరస్కరించింది.[134][135]

భౌగోళికం

[మార్చు]

ఆగ్నేయాసియా ఉత్తర మయన్మార్‌లోని టిబెటన్ పీఠభూమి అంచుల నుండి విస్తరించి ఉంది. నుండి విస్తరించడం

ఆగ్నేయాసియా భౌగోళిక పటం

ఇండోనేషియా ఆగ్నేయాసియాలో అతిపెద్ద దేశం, విస్తీర్ణం ఆధారంగా ప్రపంచంలో అతిపెద్ద ద్వీపసమూహం.[136] భౌగోళికంగా, ఇండోనేషియా ద్వీపసమూహం ప్రపంచంలో అత్యంత చురుకైన అగ్నిపర్వత ప్రాంతాలలో ఒకటి. ఈ ప్రాంతంలోని భౌగోళిక ఎత్తివేతలు కొన్ని అద్భుతమైన పర్వతాలను కూడా ఉత్పత్తి చేశాయి, ఇండోనేషియాలోని పాపువాలోని పున్‌కాక్ జయా న్యూ గినియా ద్వీపంలో 5030 మీటర్ల (16503 అడుగులు) ఎత్తులో ఉంది; ఆగ్నేయాసియాలో మంచు హిమానీనదాలు కనుగొనబడే ఏకైక ప్రదేశం ఇది. ఆగ్నేయాసియాలో ఎత్తైన పర్వతం ఖాకాబో రాజి. ఇది ఉత్తర మయన్మార్‌లో 5967 మీటర్ల (19577 అడుగులు) ఎత్తులో ఉంది, ఇది మౌంట్ ఎవరెస్ట్ పర్వత శ్రేణిని పంచుకుంటుంది.

విస్తారమైన సముద్ర ప్రకృతి దృశ్యాన్ని రూపొందించే ప్రాంతీయ సముద్రాలు: దక్షిణ చైనా సముద్రం, జావా సముద్రం, సులు సముద్రం, సెలెబ్స్ సముద్రం, అండమాన్ సముద్రం. ఆగ్నేయాసియాలోని అతిపెద్ద ప్రాంతీయ సముద్రం దక్షిణ చైనా సముద్రం. ఫిలిప్పీన్స్, వియత్నాం, మలేషియా, బ్రూనై, ఇండోనేషియా, సింగపూర్ దేశాల్లోని ప్రధాన నదులు దక్షిణ చైనా సముద్రంలో కలుస్తాయి.

కంబోడియాలోని టోన్లే సాప్ ఆగ్నేయాసియాలో అతిపెద్ద మంచినీటి సరస్సు, దీని గరిష్ట ఉపరితల వైశాల్యం 16000 చ.కి.మీ (6200 చ.మైళ్లు).

థాయ్‌లాండ్ గల్ఫ్ సముద్ర ఆగ్నేయాసియాలో అతిపెద్ద గల్ఫ్, దీని ఉపరితల వైశాల్యం 320,000 చ.కి.మీ.[137] దీని సగటు లోతు 45 మీటర్లు, గరిష్ట లోతు 80 మీటర్లు.

మెకాంగ్ 4,900 కి.మీ పొడవు ఉండి ఆగ్నేయాసియాలో పొడవైన నదిగా ఉంది.[138] ఇది టిబెటన్ పీఠభూమిలోని దాని మూలం నుండి మయన్మార్, లావోస్, థాయ్‌లాండ్, కంబోడియా, వియత్నాంలతో సహా సముద్ర ఆగ్నేయాసియాలోని అనేక దేశాల గుండా ప్రవహిస్తుంది.[138] ఈ నదీ పరీవాహక ప్రాంతం మొత్తం 795,000 చ.కి.మీ భూభాగాన్ని కవర్ చేస్తుంది, ప్రపంచంలో 10వ అతిపెద్ద సగటు వార్షిక ఉత్సర్గ (annual discharge) 475 ఘనపు కి.మీ. ని కలిగి ఉంది.[138]

మయాన్ అగ్నిపర్వతం, ప్రమాదకరమైన విధంగా చురుకుగా ఉన్నప్పటికీ, గత, నిరంతర విస్ఫోటనాల నుండి నిర్మించబడిన ప్రపంచంలోని అత్యంత పరిపూర్ణమైన శంకువు (cone) రికార్డును కలిగి ఉంది.[139]

సరిహద్దులు

[మార్చు]

భౌగోళికంగా, ఆగ్నేయాసియా ఉత్తరాన మెయిన్‌ల్యాండ్ చైనా, పశ్చిమాన భారత ఉపఖండం, తూర్పున మైక్రోనేషియా, దక్షిణాన ఆస్ట్రేలియా ఖండంతో సరిహద్దులను పంచుకుంటుంది. సముద్ర ఆగ్నేయాసియా, ఆస్ట్రేలియా మధ్య సరిహద్దు తరచుగా వాలెసియా గుండా వెళుతుందని భావిస్తారు.

ఆగ్నేయాసియా, పసిఫిక్ ఆసియా, మెలనేషియా, ఆస్ట్రేలియా చుట్టూ కేంద్రీకృతమైన ప్రపంచ పటం.

భౌగోళిక రాజకీయంగా, ఉత్తర సరిహద్దు మెయిన్‌ల్యాండ్ చైనా, తైవాన్‌తో ఉంది. పశ్చిమ సరిహద్దు భారతదేశం, బంగ్లాదేశ్‌తో ఉంది. తూర్పు సరిహద్దు మైక్రోనేషియా ద్వీపాలతో ఉంది. దక్షిణ సరిహద్దు ఆస్ట్రేలియాతో ఉంది. ఇది పాపువా న్యూగినియా, ఇండోనేషియా ప్రాంతమైన పశ్చిమ న్యూ గినియా (పాపువా, పశ్చిమ పాపువా) మధ్య ఉంది. రెండు దేశాలు న్యూ గినియా ద్వీపాన్ని పంచుకుంటాయి.

మైక్రోనేషియా ద్వీపాలు బయోజియోగ్రాఫికల్, భౌగోళిక లేదా చారిత్రకంగా ఆసియా ప్రధాన భూభాగంతో ముడిపడి లేవు. ఐక్యరాజ్యసమితి, ది వరల్డ్ ఫ్యాక్ట్‌బుక్, ఇతర సంస్థలు వీటిని ఓషియానియాలో భాగంగా పరిగణిస్తాయి.[140] ఓషియానియా ప్రాంతం రాజకీయంగా పసిఫిక్ దీవుల ఫోరమ్ ద్వారా ప్రాతినిధ్యం వహిస్తుంది. 2022 వరకు ఇందులో ఆస్ట్రేలియా, న్యూజిలాండ్, మెలనేషియా, మైక్రోనేషియా, పాలినేషియాలోని అన్ని స్వతంత్ర భూభాగాలు ఉండేవి. ఇండోనేషియా, ఫిలిప్పీన్స్ వంటి సముద్ర ఆగ్నేయాసియాలోని అనేక దేశాలు పసిఫిక్ దీవుల ఫోరమ్ సంభాషణ భాగస్వాములు, కానీ దేనికీ పూర్తి సభ్యత్వం లేదు.[141]

సముద్ర ఆగ్నేయాసియాను 1800ల మధ్య నుండి చివరి వరకు మెయిన్‌ల్యాండ్ ఆసియాతో కాకుండా ఆస్ట్రేలియా, ఓషియానియాతో ఎక్కువగా కలిపి వర్గీకరించేవారు.[142] ఓషియానియా పదం 1800ల ప్రారంభంలో వాడుకలోకి వచ్చింది, వాలెసియా వంటి భావనల రాకకు ముందే ఇది ఉండేది.

ఆస్ట్రేలియా ఖండానికి సంబంధం లేని ఆస్ట్రేలియా బాహ్య భూభాగాలైన క్రిస్మస్ దీవి, కోకోస్ (కీలింగ్) దీవులు కొన్నిసార్లు సముద్ర ఆగ్నేయాసియాలో భాగంగా పరిగణించబడతాయి, ఎందుకంటే అవి ఆస్ట్రేలియా ప్రధాన భూభాగం కంటే పశ్చిమ ఇండోనేషియాకు చాలా దగ్గరగా ఉన్నాయి.[143][144][145] ఇవి ఆసియా, యూరోపియన్ ఆస్ట్రేలియన్ పూర్వీకులతో కూడిన బహుళ సాంస్కృతిక సమ్మేళనాన్ని కలిగి ఉన్నాయి, 17వ శతాబ్దంలో బ్రిటిష్ వారు కనుగొన్నప్పుడు జనావాసాలు లేవు.[146][147] ఈ దీవులు ఆస్ట్రేలియన్ ప్లేట్ సరిహద్దులలో ఉన్నాయి, ది వరల్డ్ ఫ్యాక్ట్‌బుక్ ఓషియానియా పశ్చిమ ప్రాంతంగా వీటిని నిర్వచించింది.[148][149] ఐక్యరాజ్యసమితి కూడా ఆస్ట్రేలియా, న్యూజిలాండ్ ఉప ప్రాంతం క్రింద ఓషియానియా నిర్వచనంలో ఈ దీవులను చేర్చింది.[140]

వాతావరణం

[మార్చు]
ఆగ్నేయాసియా కొప్పెన్ వాతావరణ వర్గీకరణ మ్యాప్

ఆగ్నేయాసియాలో చాలా భాగం ఉష్ణమండల వాతావరణాన్ని కలిగి ఉంటుంది, ఇది సమృద్ధిగా వర్షపాతంతో ఏడాది పొడవునా వేడిగా, తేమగా ఉంటుంది. ఆగ్నేయాసియాలోని మెజారిటీ ప్రాంతం గాలులు లేదా రుతుపవనాలలో కాలానుగుణ మార్పుల వల్ల ఏర్పడే తడి, పొడి కాలాన్ని కలిగి ఉంటుంది. ఉష్ణమండల వర్షపు పట్టీ రుతుపవనాల సమయంలో అదనపు వర్షపాతాన్ని కలిగిస్తుంది. ఇక్కడి వర్షారణ్యం భూమిపై రెండవ అతిపెద్దది (అమెజాన్ వర్షారణ్యం అతిపెద్దది). విలక్షణమైన ఉష్ణమండల వాతావరణం, అటవీ వృక్షసంపదకు మినహాయింపులు:

  1. ఉపఉష్ణమండల వాతావరణం ఉన్న ఉత్తర వియత్నాం వంటి ప్రదేశాలు కొన్నిసార్లు ఈశాన్యం, సైబీరియన్ హై నుండి కదిలే శీతల తరంగాల ద్వారా ప్రభావితమవుతాయి.[150]
  2. ఉత్తర ప్రాంతం, ఎత్తైన ద్వీపాలలో పర్వత ప్రాంతాలు, ఇక్కడ అధిక ఎత్తులు తేలికపాటి ఉష్ణోగ్రతలకు దారితీస్తాయి.
  3. అరాకాన్ పర్వతాల వర్షపు నీడలో ఉన్న మధ్య మయన్మార్‌లోని "పొడి ప్రాంతం", ఇక్కడ వార్షిక వర్షపాతం 600 మిమీ కంటే తక్కువగా ఉంటుంది, వేడి ఉష్ణోగ్రతల కింద ఇది అర్ధ-శుష్క వాతావరణంగా అర్హత సాధించడానికి తగినంత పొడిగా ఉంటుంది.
  4. వియత్నాం దక్షిణ మధ్య తీరంలోని దక్షిణ ప్రాంతాలు బలహీనమైన రుతుపవన కార్యకలాపాలు, ఏడాది పొడవునా అధిక ఉష్ణోగ్రతల కారణంగా వేడి అర్ధ-శుష్క వాతావరణంతో గుర్తించబడతాయి. ఈ ప్రాంత వార్షిక వర్షపాతం 400 మిమీ, 800 మిమీ మధ్య ఉంటుంది, 8 నెలల పొడి కాలం ఉంటుంది.

వాతావరణ మార్పు

[మార్చు]
అత్యధిక ఉద్గార దృశ్యం కింద, ఆగ్నేయాసియా దేశాలు 2050 నాటికి తమ ప్రత్యేక ఆర్థిక మండలాల నుండి లభించే సముద్రపు ఆహారంలో గణనీయమైన తగ్గింపులను చూస్తాయి.[151]

ప్రపంచంలో వాతావరణ మార్పులకు అత్యంత హాని కలిగించే ప్రాంతాలలో ఒకటిగా ఉన్నప్పటికీ,[152] ఆగ్నేయాసియా ఉపశమన చర్యలలో వెనుకబడి ఉంది.[153] వాతావరణ మార్పులు ఇప్పటికే భారీ అవపాత సంఘటనల (ఒక రోజులో 400 మిమీ లేదా అంతకంటే ఎక్కువ) పెరుగుదలకు దారితీశాయి.[154]: 1464  ఈ ప్రాంతంలో మరిన్ని పెరుగుదలలు భావిస్తున్నారు. వర్షపాతం, నీటి ప్రవాహంలో మార్పులు నీటిపారుదల వ్యవస్థలు ఉపయోగించే నీటి సరఫరా నాణ్యతను కూడా ప్రభావితం చేస్తాయి.[155] అధిక-తాపన దృశ్యంలో, ఈ ప్రాంతంలో వేడి సంబంధిత మరణాలు 2100 నాటికి 12.7% పెరుగుతాయి.[154]: 1508  మలేషియాలోని వృద్ధులలో, వార్షిక వేడి సంబంధిత మరణాలు 100,000కి 1 కంటే తక్కువ నుండి 100,000కి 45 కి వెళ్ళవచ్చు.[156]: 1 [157]: 23 

సముద్ర మట్టం పెరగడం తీవ్రమైన ముప్పు. ఫిలిప్పీన్ తీరాల వెంట, ఇది ప్రపంచ సగటు కంటే మూడు రెట్లు వేగంగా సంభవిస్తుంది,[158] అయితే ఇండోనేషియాలోని 514 నగరాలు, జిల్లాలలో 199 వరదల వల్ల 2050 నాటికి ప్రభావితం కావచ్చు.[159] 2050 వ సంవత్సరంలో ప్రపంచంలో అత్యధిక వార్షిక వరద నష్టాలను చవిచూసే 20 తీరప్రాంత నగరాల్లో బ్యాంకాక్, హో చి మిన్ సిటీ, జకార్తా ఉంటాయి.[154] భూమి కుంగిపోవడం వల్ల జకార్తా చాలా మునిగిపోతుంది (కొన్ని ప్రాంతాల్లో 1982 - 2010 మధ్యకాలంలో సంవత్సరానికి 28 సెం.మీ కుంగిపోయింది [160]). 2019 నాటికి ఇండోనేషియా రాజధానిని మరొక నగరానికి మార్చడానికి ప్రభుత్వం కట్టుబడి ఉంది.[161]

వాతావరణ మార్పు ఈ ప్రాంత మత్స్య సంపదకు కూడా తీవ్రమైన ముప్పు కలిగించే అవకాశం ఉంది:[152] ఆగ్నేయాసియాలో 3.35 మిలియన్ల మత్స్యకారులు పగడపు దిబ్బలపై ఆధారపడి ఉన్నారు.[154]: 1479  అయితే ఈ దిబ్బలు తక్కువ-ఉద్గార వాతావరణ మార్పులకు కూడా అత్యంత హాని కలిగిస్తాయి, గ్లోబల్ వార్మింగ్ 1.5°C దాటితే అవి నశించిపోతాయి.[162][163] 2050–2070 నాటికి, ప్రాంతం ఆక్వాకల్చర్ ప్రాంతంలో దాదాపు 30%, ఆక్వాకల్చర్ ఉత్పత్తిలో 10–20% కోల్పోవచ్చు.[154]: 1491 

ఇండోనేషియా, ఫిలిప్పీన్స్‌లో ఎక్కువ అగ్నిపర్వతాలతో (ఎక్కువగా కన్వర్జెంట్ సరిహద్దుల వద్ద) విస్తరిస్తున్న రిడ్జ్‌లు, ఇటీవలి సబ్-ఏరియల్ అగ్నిపర్వతాలను చూపే మ్యాప్.

పర్యావరణం

[మార్చు]
ఇండోనేషియాలోని కొమోడో నేషనల్ పార్క్ వద్ద కొమోడో డ్రాగన్
ఫిలిప్పీన్ ఈగిల్
ఫిలిప్పీన్స్‌లోని మాయోన్ అగ్నిపర్వతం

ఆగ్నేయాసియాలో అత్యధిక భాగం వేడి, ఆర్ద్ర ఉష్ణమండల ప్రాంతాల్లో వస్తుంది, ఇక్కడి వాతావరణాన్ని సాధారణంగా రుతుపవనాలతో వర్ణించవచ్చు. ఆగ్నేయాసియాలోని జంతువులు విభిన్నంగా ఉంటాయి; బోర్నియో, సుమత్రా దీవులలో, ఒరంగుటాన్, ఆసియా ఏనుగు, మలయన్ తాపిర్, సుమత్రన్ ఖడ్గమృగం, బోర్నియన్ క్లౌడెడ్ చిరుతపులి కూడా కనిపిస్తాయి. బిన్‌టురాంగ్ లేదా బేర్‌క్యాట్ ఆరు ఉపజాతులు ఈ ప్రాంతంలో ఉన్నాయి, అయితే పలావాన్ ద్వీపానికి చెందిన ఒక ఉపజాతి ఇప్పుడు అంతరించిపోతున్నట్లు వర్గీకరించబడింది. మూడు వేర్వేరు ఉపజాతుల పులులు సుమత్రా ద్వీపంలో (సుమత్రన్ పులి), ద్వీపకల్ప మలేషియాలో (మలయన్ పులి), ఇండోచైనాలో (ఇండోచైనీస్ పులి) కనిపిస్తాయి; ఇవన్నీ అంతరించిపోతున్న జాతులే. కొమోడో డ్రాగన్ బల్లి అతిపెద్ద జీవ జాతి, ఇది ఇండోనేషియాలోని కొమోడో, రించా, ఫ్లోర్స్, గిలి మోటాంగ్ దీవులలో నివసిస్తుంది. ఫిలిప్పీన్ ఈగిల్ ఫిలిప్పీన్స్ జాతీయ పక్షి. దీనిని శాస్త్రవేత్తలు ప్రపంచంలోనే అతిపెద్ద డేగగా పరిగణిస్తున్నారు,[164][165] ఇది ఫిలిప్పీన్స్ అడవులలో మాత్రమే కనిపిస్తుంది. అడవి నీటి గేదె, అనోవా వంటి సంబంధిత మరుగుజ్జు జాతులు ఒకప్పుడు ఆగ్నేయాసియాలో విస్తృతంగా ఉండేవి; ఈ రోజుల్లో దేశీయ ఆసియా నీటి గేదె ఈ ప్రాంతం అంతటా సాధారణం, కానీ దాని మిగిలిన బంధువులు అరుదైనవి, అంతరించిపోతున్న జాతులుగా ఉన్నాయి. ఒక బొమ్మ కుక్క లేదా పిల్లి అంత పెద్దగా ఉండే చిన్న కొమ్ముల జింక మౌస్ జింక, ఎక్కువగా సుమత్రా, బోర్నియో (ఇండోనేషియా), పలావాన్ (ఫిలిప్పీన్స్) లలో కనిపిస్తుంది. అడవి నీటి గేదె కంటే పెద్దదైన అతిపెద్ద అడవి ఎద్దు గౌర్ ప్రధానంగా ఇండోచైనాలో కనిపిస్తుంది. ఆగ్నేయాసియా ఉభయచరాలకు సంబంధించి చాలా తక్కువ శాస్త్రీయ సమాచారం అందుబాటులో ఉంది.[166]

ఆకుపచ్చ నెమలి, డ్రోంగో (drongo) వంటి పక్షులు తూర్పు ఇండోనేషియా వరకు ఈ ఉపప్రాంతంలో నివసిస్తాయి. నాలుగు దంతాల పంది బబిరుసా ఇండోనేషియాలో కూడా కనిపిస్తుంది. హార్న్‌బిల్ (hornbill) పక్షి ముక్కు కోసం ఎంతో విలువైనదిగా భావించబడి చైనాతో వాణిజ్యంలో ఉపయోగించబడింది. ఖడ్గమృగం కొమ్ము దాని పుర్రెలో భాగం కానప్పటికీ చైనాలో కూడా ఇది ఎంతో విలువైనదిగా పరిగణించబడుతుంది.

ఇండోనేషియా ద్వీపసమూహం వాలెస్ లైన్ ద్వారా విభజించబడింది. ఈ రేఖ టెక్టోనిక్ ప్లేట్ సరిహద్దుగా ప్రసిద్ధి చెందిన ప్రాంతం గుండా వెళుతుంది, ఇది ఆసియన్ (పశ్చిమ) జాతులను ఆస్ట్రలేషియన్ (తూర్పు) జాతుల నుండి వేరు చేస్తుంది. జావా/బోర్నియో, పాపువా మధ్య ఉన్న దీవులు వాలెసియా అని పిలువబడే మిశ్రమ జోన్‌ను ఏర్పరుస్తాయి, ఇక్కడ రెండు రకాలు కనిపిస్తాయి. అభివృద్ధి వేగం పుంజుకోవడంతో, ఆగ్నేయాసియాలో జనాభా విస్తరిస్తున్న కొద్దీ ఈ ప్రాంత పర్యావరణంపై మానవ కార్యకలాపాల ప్రభావం గురించి ఆందోళన పెరిగింది. అయితే, ఆగ్నేయాసియాలోని గణనీయమైన భాగం పెద్దగా మారలేదు, వన్యప్రాణులకు స్థిరమైన నిలయంగా మిగిలిపోయింది. ఈ ప్రాంతంలోని దేశాలు నేలకోతను నివారించడానికే కాకుండా వృక్షజాలం, జంతుజాలం ​​వైవిధ్యాన్ని సంరక్షించడానికి అటవీ ముఖచిత్రాన్ని (forest cover) నిర్వహించాల్సిన అవసరాన్ని గుర్తించాయి. దీని కోసం ఇండోనేషియా జాతీయ ఉద్యానవనాలు, సంరక్షణ కేంద్రాలతో కూడిన విస్తృతమైన వ్యవస్థను ఏర్పాటు చేసింది. అయినప్పటికీ, పశ్చిమ జావాలో కేవలం కొన్ని జంతువులు మాత్రమే మిగిలి ఉన్న జావాన్ ఖడ్గమృగం వంటి జాతులు అంతరించిపోయే ప్రమాదాన్ని ఎదుర్కొంటున్నాయి.

ప్రపంచ సముద్ర పర్యావరణ వ్యవస్థలకు సముద్ర ఆగ్నేయాసియా పగడపు దిబ్బల ఆഴం తక్కువ నీరు జీవవైవిధ్యపు అత్యధిక స్థాయిలను కలిగి ఉంది, ఇక్కడ పగడపు దీవులు, చేపలు, మొలస్క్‌లు పుష్కలంగా ఉన్నాయి. కన్జర్వేషన్ ఇంటర్నేషనల్ ప్రకారం, రాజ అంపట్ (ఇండోనేషియా) సముద్ర జీవవైవిధ్యం భూమిపై నమోదైన అత్యధికమని సముద్ర సర్వేలు సూచిస్తున్నాయి. ఇండోనేషియా, ఫిలిప్పీన్స్, పాపువా న్యూ గినియాతో కూడిన పగడపు త్రిభుజం (Coral Triangle) లో నమూనా చేయబడిన ఇతర ప్రాంతాల కంటే ఇక్కడి వైవిధ్యం చాలా ఎక్కువ. కోరల్ ట్రయాంగిల్ ప్రపంచంలోని పగడపు దిబ్బల జీవవైవిధ్యానికి గుండెకాయ, వెర్డే ప్యాసేజ్ సముద్రతీర చేపల జీవవైవిధ్యానికి ప్రపంచ "కేంద్రం కేంద్రంగా" (center of the center) కన్జర్వేషన్ ఇంటర్నేషనల్ చేత పిలువబడుతుంది. తిమింగలం షార్క్, ప్రపంచంలోని అతిపెద్ద చేప జాతులు, 6 సముద్ర తాబేలు జాతులు కూడా దక్షిణ చైనా సముద్రం, ఫిలిప్పీన్స్ పసిఫిక్ మహాసముద్ర ప్రాంతాలలో చూడవచ్చు.

ఈ ప్రాంతంలోని చెట్లు, ఇతర మొక్కలు ఉష్ణమండల ప్రాంతానికి చెందినవి; పర్వతాలు తగినంత పొడవుగా ఉన్న కొన్ని దేశాల్లో, సమశీతోష్ణ-వాతావరణ వృక్షాలను చూడవచ్చు. ఈ వర్షారణ్య ప్రాంతాలు ప్రస్తుతం నరికివేయబడుతున్నాయి, ముఖ్యంగా బోర్నియోలో.

ఆగ్నేయాసియా వృక్ష, జంతుజాలంతో సమృద్ధిగా ఉన్నప్పటికీ, తీవ్రమైన అటవీ నిర్మూలనను ఎదుర్కొంటోంది, ఇది ఒరంగుటాన్, సుమత్రన్ టైగర్ వంటి అంతరించిపోతున్న వివిధ జాతుల నివాస నష్టానికి కారణమవుతుంది. 21వ శతాబ్దంలో ఆగ్నేయాసియాలోని 40% జంతు, వృక్ష జాతులు తుడిచిపెట్టుకుపోవచ్చని అంచనాలు వేయబడ్డాయి.[167] అదే సమయంలో, పొగమంచు క్రమం తప్పకుండా సంభవిస్తోంది. 1997, 2006లో రెండు అత్యంత తీవ్రమైన ప్రాంతీయ పొగమంచులు ఏర్పడ్డాయి, దీనిలో అనేక దేశాలు దట్టమైన పొగమంచుతో కప్పబడ్డాయి, సుమత్రా, బోర్నియోలో "స్లాష్ అండ్ బర్న్" (అడవుల దహనం) కార్యకలాపాల వల్ల ఇది ఏర్పడింది. దీనికి ప్రతిస్పందనగా, పొగమంచు కాలుష్యాన్ని ఎదుర్కోవడానికి ఆగ్నేయాసియాలోని అనేక దేశాలు ఆసియాన్ అగ్రిమెంట్ ఆన్ ట్రాన్స్‌బౌండరీ హేజ్ పొల్యూషన్‌పై సంతకం చేశాయి.

2013 ఆగ్నేయాసియా పొగమంచు కొన్ని దేశాలలో API స్థాయిలు ప్రమాదకర స్థాయికి చేరుకోవడం చూసింది. మువార్ అత్యధిక API స్థాయి 746ను జూన్ 23, 2013న ఉదయం 7 గంటల ప్రాంతంలో నమోదు చేసింది.[168]

ఆర్థిక వ్యవస్థ

[మార్చు]
సింగపూర్ ఓడరేవు ప్రపంచంలో అత్యంత రద్దీగా ఉండే ట్రాన్స్‌షిప్‌మెంట్, కంటైనర్ ఓడరేవు. ఆగ్నేయాసియాలో ముఖ్యమైన రవాణా, షిప్పింగ్ కేంద్రంగా ఉంది.

యూరోపియన్ ఆసక్తుల ప్రవేశానికి ముందే ఆగ్నేయాసియా ప్రపంచ వాణిజ్య వ్యవస్థలో కీలక భాగంగా ఉంది. మిరియాలు, అల్లం, లవంగాలు, జాజికాయ వంటి సుగంధ ద్రవ్యాలు ఈ ప్రాంతంలో ఉద్భవించాయి. సుగంధ ద్రవ్యాల వ్యాపారాన్ని మొదట భారతీయ, అరబ్ వ్యాపారులు అభివృద్ధి చేశారు, అయితే ఇది యూరోపియన్లను కూడా ఈ ప్రాంతానికి తీసుకువచ్చింది. ముందుగా స్పానియార్డ్స్ (మనీలా గెలాన్), ఆపై డచ్, చివరకు బ్రిటిష్, ఫ్రెంచ్ వారు వివిధ దేశాలలో ఈ వాణిజ్యంలో పాల్గొన్నారు. యూరోపియన్ వాణిజ్య ఆసక్తుల ప్రవేశం క్రమంగా భూభాగాల ఆక్రమణగా మారింది, వ్యాపారులు తమ కార్యకలాపాలను రక్షించుకోవడానికి, విస్తరించడానికి నియంత్రణను కోరారు. దీని ఫలితంగా, డచ్ ఇండోనేషియాలోకి, బ్రిటిష్ మలయా, బోర్నియోలోకి, ఫ్రెంచ్ ఇండోచైనాలోకి, స్పానిష్, యుఎస్ ఫిలిప్పీన్స్‌లోకి ప్రవేశించారు. ఈ సామ్రాజ్యవాద ఆర్థిక ప్రభావం వల్ల వస్తువుల ఉత్పత్తిలో మార్పు వచ్చింది. ఉదాహరణకు, మలేషియా, జావా, వియత్నాం, కంబోడియాలో రబ్బరు తోటలు, మలయాలో టిన్ మైనింగ్, వియత్నాంలోని మెకాంగ్ డెల్టా, మయన్మార్‌లోని ఇరావాడి నది డెల్టాలో వరి పొలాలు శక్తివంతమైన మార్కెట్ డిమాండ్లకు ప్రతిస్పందనగా అభివృద్ధి చెందాయి.[169]

ఈ ప్రాంతంలోని ఆర్థిక వ్యవస్థల అభివృద్ధిలో విదేశీ చైనీస్ సమాజం పెద్ద పాత్ర పోషించింది. చైనీస్ ప్రభావ మూలాలు 16వ శతాబ్దం నుండి చూడవచ్చు, అప్పుడు దక్షిణ చైనా నుండి చైనీస్ వలసదారులు ఇండోనేషియా, థాయ్‌లాండ్, ఇతర ఆగ్నేయాసియా దేశాలలో స్థిరపడ్డారు.[170] 1949లో కమ్యూనిస్ట్ విప్లవం తర్వాత ఈ ప్రాంతంలో చైనీస్ జనాభా వేగంగా పెరిగింది, ఇది చాలా మంది శరణార్థులను చైనా వెలుపల వలస వెళ్ళేలా చేసింది.[171] 2022లో, మలేషియా పెట్రోలియం పరిశ్రమ తన ఆయిల్, గ్యాస్ కంపెనీ పెట్రోనాస్ ద్వారా బ్రాండ్‌డైరెక్టరీ ద్వారా ప్రపంచంలో ఎనిమిదవ స్థానంలో నిలిచింది.[172] పదిహేడు టెలికమ్యూనికేషన్స్ కంపెనీలు ఆగ్నేయాసియాను అమెరికాతో అనుసంధానించడానికి ఆసియా-అమెరికా గేట్‌వే జలాంతర్గామి కేబుల్‌ను నిర్మించడానికి ఒప్పందం కుదుర్చుకున్నాయి.[173] 2006 హెంగ్‌చున్ భూకంపాలలో తైవాన్ నుండి యుఎస్ వరకు సముద్రగర్భ కేబుల్ తెగిపోవడం వల్ల కలిగే అంతరాయాన్ని నివారించడానికి ఇది చేయబడింది.

ప్రోటాన్ పర్సొనా అనేది మలేషియా ఆటోమొబైల్ తయారీదారు ప్రోటాన్ దేశీయంగా అభివృద్ధి చేసిన కారు మోడళ్లలో ఒకటి.

అనేక ఆగ్నేయాసియా దేశాలకు, ముఖ్యంగా కంబోడియాకు ఆర్థికాభివృద్ధిలో పర్యాటకం ఒక కీలక అంశంగా ఉంది. యునెస్కో (UNESCO) ప్రకారం, "పర్యాటకం సరిగ్గా భావించబడితే, మన గ్రహం సాంస్కృతిక వైవిధ్యాన్ని పరిరక్షించడానికి ఇది అద్భుతమైన అభివృద్ధి సాధనంగా, ప్రభావవంతమైన సాధనంగా మారుతుంది."[174] 1990ల ప్రారంభం నుండి, "కంబోడియా, లావోస్, వియత్నాం, బర్మా వంటి ఆసియాన్ (ASEAN) యేతర దేశాలు కూడా పర్యాటకం నుండి తక్కువ ఆదాయం పొందుతున్నప్పటికీ, తమ సొంత పర్యాటక పరిశ్రమలను విస్తరించేందుకు ప్రయత్నిస్తున్నాయి."[175] 1995లో సింగపూర్ 8% పైగా జిడిపి (GDP) తో సంబంధిత పర్యాటక రసీదులలో ప్రాంతీయ నాయకుడిగా ఉంది. 1998 నాటికి ఆ రసీదులు 6% కన్నా తక్కువకు పడిపోయాయి, అయితే థాయ్‌లాండ్, లావో పిడిఆర్ (PDR) రసీదులను 7% పైగా పెంచాయి. 2000 నుండి కంబోడియా అన్ని ఇతర ఆసియాన్ (ASEAN) దేశాలను అధిగమించింది, 2006లో పర్యాటకం నుండి దాని జిడిపి (GDP) లో దాదాపు 15% ఉత్పత్తి చేసింది.[176] అంతేకాకుండా, విదేశీ పెట్టుబడుల అవకాశాలు, అభివృద్ధి చెందుతున్న పర్యాటక రంగం కారణంగా ఆగ్నేయాసియాలో వియత్నాం అభివృద్ధి చెందుతున్న శక్తిగా పరిగణించబడుతుంది.

21వ శతాబ్దం ప్రారంభం నాటికి ఇండోనేషియా వర్ధమాన మార్కెట్ ఆర్థిక వ్యవస్థగా ఎదిగింది, ఈ ప్రాంతంలోనే అతిపెద్ద ఆర్థిక వ్యవస్థగా అవతరించింది. ఇది కొత్తగా పారిశ్రామికీకరణ చెందిన దేశంగా వర్గీకరించబడింది, G-20 ప్రధాన ఆర్థిక వ్యవస్థల ప్రాంతం ఏకైక సభ్య దేశంగా ఉంది.[177] 2020 కొరకు ఇండోనేషియా అంచనా వేయబడిన స్థూల దేశీయోత్పత్తి (GDP) US$1,088.8 బిలియన్లు (నామినల్) లేదా $3,328.3 బిలియన్లు (PPP), తలసరి జిడిపి (GDP) US$4,038 (నామినల్) లేదా $12,345 (PPP).[178] 2023లో తలసరి జిడిపి (GDP) ప్రకారం, సింగపూర్ ఈ ప్రాంతంలో US$84,500 (నామినల్) లేదా US$140,280 (PPP)తో అగ్రగామిగా ఉంది, తరువాత బ్రూనై US$41,713 (నామినల్) లేదా US$79,408 (PPP), మలేషియా US$13,942 (నామినల్) లేదా US$33,353 (PPP) ఉన్నాయి.[179] అంతేకాకుండా, ఈ ప్రాంతంలో మలేషియా అత్యల్ప జీవన వ్యయాన్ని కలిగి ఉంది, తరువాత బ్రూనై, వియత్నాం ఉన్నాయి.[180] దీనికి విరుద్ధంగా, సింగపూర్ ఈ ప్రాంతంలో అత్యంత ఖరీదైన దేశం, తరువాత థాయ్‌లాండ్, ఫిలిప్పీన్స్ ఉన్నాయి.[180]

2010లో ఆగ్నేయాసియాలోని స్టాక్ మార్కెట్లు ఆసియా-పసిఫిక్ ప్రాంతంలోని ఇతర ఎక్స్ఛేంజీల కంటే మెరుగ్గా పనిచేశాయి, ఫిలిప్పీన్స్ PSE 22 శాతం వృద్ధితో ముందుండగా, థాయ్‌లాండ్ SET 21 శాతం, ఇండోనేషియా JKSE 19 శాతంతో ఉన్నాయి.[181][182]

2020 ఇంటర్నేషనల్ మానిటరీ ఫండ్ అంచనాల ప్రకారం ఆగ్నేయాసియా తలసరి జిడిపి (GDP) US$4,685, ఇది దక్షిణాఫ్రికా, ఇరాక్, జార్జియాతో పోల్చదగినది.[183]

దేశం కరెన్సీ జనాభా
(2020)[17][184] 		నామినల్ జిడిపి (GDP)
(2020) $ బిలియన్లు[185] 		తలసరి జిడిపి (GDP)
(2020)[183] 		జిడిపి వృద్ధి
(2020)[186] 		ద్రవ్యోల్బణం
(2020)[187] 		ప్రధాన పరిశ్రమలు
Brunei B$ బ్రూనై డాలర్ 437,479 $10.647 $23,117 0.1% 0.3% పెట్రోలియం, పెట్రోకెమికల్స్, చేపల వేట
Cambodia ៛ రీల్ US$ యూఎస్ డాలర్ 16,718,965 $26.316 $1,572 -2.8% 2.5% దుస్తులు, బంగారం, వ్యవసాయం
Indonesia Rp ఇండోనేషియా రుపయా 270,203,917[184] $1,088.768 $4,038 -1.5% 2.1% బొగ్గు, పెట్రోలియం, పామాయిల్
Laos ₭ లావో కిప్ 7,275,560 $18.653 $2,567 0.2% 6.5% రాగి, ఎలక్ట్రానిక్స్, టిన్
Malaysia RM మలేషియన్ రింగిట్ 32,365,999 $336.330 $10,192 -6% -1.1% ఎలక్ట్రానిక్స్, పెట్రోలియం, పెట్రోకెమికల్స్, పామాయిల్, ఆటోమోటివ్
Myanmar K బర్మీస్ క్యాట్ 54,409,800 $70.890 $1,333 2% 6.1% సహజ వాయవు, వ్యవసాయం, దుస్తులు
Philippines ₱ ఫిలిప్పీన్ పెసో 109,581,078 $367.362 $3,373 -8.3% 2.4% ఎలక్ట్రానిక్స్, కలప, ఆటోమోటివ్
Singapore S$ సింగపూర్ డాలర్ 5,850,342 $337.451 $58,484 -6% -0.4% ఎలక్ట్రానిక్స్, పెట్రోలియం, రసాయనాలు
Thailand ฿ థాయ్ బాట్ 69,799,978 $509.200 $7,295 -7.1% -0.4% ఎలక్ట్రానిక్స్, ఆటోమోటివ్, రబ్బరు
Timor-Leste US$ యూఎస్ డాలర్ 1,318,445 $1.920 $1,456 -6.8% 0.9% పెట్రోలియం, కాఫీ, ఎలక్ట్రానిక్స్
Vietnam ₫ వియత్నామీస్ డాంగ్ 97,338,579 $340.602 $3,498 2.9% 3.8% ఎలక్ట్రానిక్స్, దుస్తులు, పెట్రోలియం

శక్తి

[మార్చు]

ఆర్థిక వృద్ధి, ఎలక్ట్రిక్ వాహనాల వినియోగం పెరగడం, డేటా కేంద్రాల అభివృద్ధి కారణంగా 2003లో 458 TWh నుండి 2023లో 1,258 TWh కి ఆగ్నేయాసియాలో శక్తి డిమాండ్ రెట్టింపు కంటే ఎక్కువైంది.[188] 2023 నాటికి, జనాభాలో 97% మందికి విద్యుత్, 81% మందికి స్వచ్ఛమైన వంట సౌకర్యాలు అందుబాటులో ఉన్నాయి, తద్వారా 2040 నాటికి ఈ ప్రాంతం దాదాపు సార్వత్రిక విద్యుదీకరణ సాధించే దిశలో ఉంది.[189][190]

ఆగ్నేయాసియాలో విద్యుత్ ఉత్పత్తి వనరుల వారీగా, 2005-2023. 2023లో విద్యుత్ ఉత్పత్తి అంతకుముందు సంవత్సరంతో పోలిస్తే 4.3% పెరిగి 1,322.2 TWhలకు చేరుకుంది. పునరుత్పాదక ఇంధనాల ఉత్పత్తి గత 5 ఏళ్లలో సగటున 26% పెరిగింది.[190]

2023లో మొత్తం ప్రాథమిక ఇంధన సరఫరాలో 83.5%తో శిలాజ ఇంధనాలదే ఆధిపత్యం.[190] విద్యుత్ ఉత్పత్తిలో బొగ్గు ముఖ్యమైన పాత్ర పోషిస్తూనే ఉంది, 2030 నాటికి డిమాండ్ పెరుగుతుందని అంచనా.[191] బొగ్గు వాడకాన్ని తగ్గించుకోవాలని హామీ ఇచ్చినప్పటికీ, ఇండోనేషియా, వియత్నాం, ఫిలిప్పీన్స్ ఇప్పటికీ గణనీయమైన కొత్త బొగ్గు సామర్థ్యాన్ని నిర్మించాలని యోచిస్తున్నాయి.[192] ఆసియాన్ దేశాలు ముడి చమురును నికరంగా దిగుమతి చేసుకుంటాయి, కానీ విస్తృతమైన రిఫైనింగ్, ఎల్‌ఎన్‌జి మౌలిక సదుపాయాల మద్దతుతో సహజ వాయవును ఎగుమతి చేస్తాయి.[193] చమురు ప్రధానంగా రవాణాలో (రవాణా రంగంలో 91.2% శక్తిగా) ఉపయోగించబడుతుంది,[194] అయితే ఇంధన మిశ్రమంలో (energy mix) ఐదవ వంతును సహజ వాయవు అందిస్తుంది.[195]

పునరుత్పాదక శక్తి అభివృద్ధి చెందుతున్నప్పటికీ, దానికి ఉన్న అవకాశాలతో పోలిస్తే ఇది ఇంకా తక్కువ స్థాయిలోనే ఉంది.[196] ఇంధన సహకారం 2026-2030 కోసం ఆసియాన్ యాక్షన్ ప్లాన్ కింద, సభ్య దేశాలు 2030 నాటికి ప్రాథమిక ఇంధన సరఫరాలో (TPES) పునరుత్పాదక ఇంధన వాటాను 30%కి, వ్యవస్థాపించిన సామర్థ్యంలో 45%కి పెంచాలని లక్ష్యంగా పెట్టుకున్నాయి.[197] శక్తి నిల్వలు (energy storage), గ్రిడ్ అనుసంధానం మద్దతుతో సౌర, పవన విద్యుత్ ద్వారా ఈ వృద్ధి సాధ్యమవుతుందని అంచనా.[189] ఈ ప్రాంతంలో ముఖ్యమైన పునరుత్పాదక వనరులు ఉన్నప్పటికీ, వ్యవస్థాపించిన సామర్థ్యం (సుమారు 30.5 GW సౌర, 8.3 GW పవన) అంచనా వేసిన సామర్థ్యం (1% కంటే తక్కువ) కంటే చాలా తక్కువగా ఉంది.[196] సౌర విద్యుత్ సామర్థ్యంలో థాయ్‌లాండ్, మయన్మార్, కంబోడియాలు అగ్ర మూడు స్థానాల్లో ఉండగా, పవన విద్యుత్ సామర్థ్యంలో మయన్మార్, వియత్నాం, థాయ్‌లాండ్ ఆసియాన్ దేశాల్లో అగ్ర మూడు స్థానాల్లో ఉన్నాయి.[196]

జనాభా శాస్త్రం

[మార్చు]
2023లో ఆగ్నేయాసియా జనాభా పిరమిడ్
ఆగ్నేయాసియా దేశాల జనాభా పంపిణీ (ఇండోనేషియా దాని ప్రధాన ద్వీపాలుగా విభజించబడింది).

ఆగ్నేయాసియా సుమారు 4,500,000 చ.కి.మీ. (1,700,000 చ.మైళ్లు) విస్తీర్ణం కలిగి ఉంది. 2024 నాటికి సుమారు 699 మిలియన్ల మంది ఈ ప్రాంతంలో నివసిస్తున్నారు, ఐదవ వంతు కంటే ఎక్కువ మంది (143 మిలియన్లు) ప్రపంచంలోనే అత్యంత జనసాంద్రత కలిగిన పెద్ద ద్వీపమైన ఇండోనేషియాలోని జావా ద్వీపంలో నివసిస్తున్నారు. 284 మిలియన్ల (ఆగ్నేయాసియాలో ~40%) జనాభాతో ఇండోనేషియా అత్యధిక జనాభా కలిగిన దేశంగా ఉంది, అలాగే ప్రపంచంలో నాల్గవ అత్యధిక జనాభా కలిగిన దేశంగా కూడా ఉంది. ఆగ్నేయాసియాలో మతాలు, ప్రజల పంపిణీ వైవిధ్యంగా ఉంటుంది, దేశాన్ని బట్టి మారుతుంది. సుమారు 30 మిలియన్ల విదేశీ చైనీయులు ఆగ్నేయాసియాలో నివసిస్తున్నారు, వీరు ప్రధానంగా క్రిస్మస్ ద్వీపం, ఇండోనేషియా, మలేషియా, ఫిలిప్పీన్స్, సింగపూర్, థాయ్‌లాండ్‌లో, అలాగే వియత్నాంలో హోవా ప్రజలుగా ఉన్నారు. ఆగ్నేయాసియా మూలాలున్న వ్యక్తులను ఆగ్నేయాసియన్లు లేదా ఆసియానైట్లు అని పిలుస్తారు.

జాతులు

[మార్చు]
ఇండోనేషియా బాలినీస్ ప్రజలు

ఆగ్నేయాసియా ప్రజలు ప్రధానంగా నాలుగు ప్రధాన జాతి భాషా సమూహాలుగా విభజించబడ్డారు: ఆస్ట్రోనేషియన్, ఆస్ట్రోఏషియాటిక్ (లేదా మోన్-ఖ్మేర్స్), తాయ్ (విస్తృత క్రా-డై కుటుంబంలో భాగం), టిబెటో-బర్మన్ (గొప్ప సినో-టిబెటన్ భాషా కుటుంబంలో భాగం) ప్రజలు. ఇంకా తక్కువ సంఖ్యలో ఉన్నప్పటికీ హ్మాంగ్-మియన్, చైనీస్, ద్రావిడియన్లు, ఇండో-ఆర్యన్లు, యురేషియన్లు, పాపువాన్లు కూడా ఈ ప్రాంత ప్రజలలో వైవిధ్యానికి దోహదం చేస్తున్నారు.

ఆస్లియన్లు, నీగ్రిటోలు ఈ ప్రాంతంలోని తొలి నివాసులలో ఒకరు అని నమ్ముతారు. వీరు తూర్పు ఇండోనేషియా, తూర్పు తైమూర్, స్థానిక ఆస్ట్రేలియన్లలోని పాపువాన్‌లకు జన్యుపరంగా సంబంధించినవారు. ఆధునిక కాలంలో, ఆగ్నేయాసియాలో జావనీస్ ప్రజలు 100 మిలియన్ల కంటే ఎక్కువ మందితో అతిపెద్ద జాతి సమూహంగా ఉన్నారు, వీరు ఎక్కువగా ఇండోనేషియాలోని జావాలో కేంద్రీకృతమై ఉన్నారు. ఆగ్నేయాసియాలో రెండవ-అతిపెద్ద జాతి సమూహం వియత్నామీయులు (కిన్ ప్రజలు). వీరు సుమారు 86 మిలియన్ల జనాభాతో, ప్రధానంగా వియత్నాంలో నివసిస్తున్నారు, కానీ పొరుగున ఉన్న కంబోడియా, లావోస్‌లో కూడా గణనీయమైన మైనారిటీగా ఉన్నారు. థాయ్ ప్రజలు దాదాపు 59 మిలియన్ల మందితో మూడవ అతిపెద్ద జాతి సమూహంగా థాయ్‌లాండ్‌లో మెజారిటీగా ఉన్నారు.

ఇండోనేషియా రాజకీయంగా, సాంస్కృతికంగా జావనీస్, సుండానీస్ జాతి సమూహాల ఆధిపత్యంలో ఉంది (రెండు జాతులు జావాకు చెందినవి). అయినప్పటికీ మదురీస్, మినాంగ్‌కబావు, అచెనీస్, బుగిస్, బాలినీస్, మకాస్సారీస్, దయాక్, మినాహాసన్, బటక్, మలయ్, బెతావి, తోరాజన్, అంబోనీస్ వంటి వందలకొద్దీ జాతి సమూహాలు కూడా ద్వీపసమూహం అంతటా విస్తరించి ఉన్నాయి.

మలేషియా జనాభాపరంగా విభజించబడింది, మలయులు దేశ జనాభాలో సగానికి పైగా ఉన్నారు; చైనీయులు సుమారు 22%, ఇతర భూమిపుత్రులు 12%, భారతీయులు 6% ఉన్నారు. తూర్పు మలేషియాలోని సారావాక్ రాష్ట్రంలో దయాకులు (ప్రధానంగా ఇబన్లు, బిదయుహ్లు) మెజారిటీగా ఉండగా, సబాలో కదజాన్-దుసున్లు మెజారిటీగా ఉన్నారు. లాబువాన్‌లో బ్రూనియన్ మలయులు, కదయాన్లు అతిపెద్ద సమూహాలుగా ఉన్నారు. మొత్తంమీద, జాతిపరంగా మలయులు మలేషియా, బ్రూనైలలో మెజారిటీగా ఉండి, ఇండోనేషియా, దక్షిణ థాయ్‌లాండ్, మయన్మార్, సింగపూర్‌లలో గణనీయమైన మైనారిటీగా ఉన్నారు. సింగపూర్‌లో జనాభా పశ్చిమ మలేషియాలోని జనాభాను పోలి ఉంటుంది కానీ మలయుల స్థానంలో చైనీయులు మెజారిటీగా ఉన్నారు, మలయులు రెండవ అతిపెద్ద సమూహం, భారతీయులు మూడవ అతిపెద్ద సమూహంగా ఉన్నారు.

ఫిలిప్పీన్స్‌లో ఏ ఒక్క జాతికి కూడా స్పష్టమైన మెజారిటీ లేదు; కానీ దేశంలోని నాలుగు అతిపెద్ద జాతి భాషా సమూహాలలో విసయన్‌లు (ప్రధానంగా సెబువానోస్, వారేస్, హిలిగేనాన్‌లు), తగలోగ్‌లు, ఇలోకానోలు, బికోలానోలు ఉన్నారు. ప్రధానమైన నాలుగు గ్రూపులతో పాటు, తౌసుగ్, మరానావ్, యాకాన్, మాగుయిందనావోలతో కూడిన మిండనావో మోరో ప్రజలు కూడా ఉన్నారు. కపంపంగన్లు, పంగాసినన్లు, సురిగావ్నాన్లు, ఇఫుగావో, కళింగ, కమయో, క్యూయోనాన్, ఇవాటన్లు దేశంలోని ఇతర ప్రాంతీయ సమూహాలు.

ఆగ్నేయాసియా ప్రధాన భూభాగంలో, మయన్మార్ జనాభాలో బర్మీయులు మూడింట రెండు వంతుల కంటే ఎక్కువగా ఉన్నారు. అయితే మయన్మార్‌లో కూడా అనేక ప్రాంతీయ జాతులు ఉన్నాయి, వీరు ప్రధానంగా అల్పసంఖ్యాక వర్గాల కోసం ఏర్పాటు చేసిన రాష్ట్రాలలో నివసిస్తున్నారు. మయన్మార్‌లోని ప్రధాన ప్రాంతీయ జాతుల్లో తాయ్ భాష మాట్లాడే షాన్ ప్రజలు, కరెన్ ప్రజలు, రాఖైన్ ప్రజలు, చిన్ ప్రజలు, కయాహ్ ప్రజలు, బంగ్లాదేశ్ సరిహద్దు సమీపంలో దేశ పశ్చిమ భాగంలో నివసించే ఇండో-ఆర్యన్ భాష మాట్లాడే రోహింగ్యాలు ఉన్నారు. పొరుగున ఉన్న థాయ్‌లాండ్‌లో, థాయ్ ప్రజలు దేశంలోని అతిపెద్ద జాతి సమూహంగా ఉన్నారు. అయితే వీరు సెంట్రల్ థాయ్స్, నార్తర్న్ థాయ్స్ (లాన్నా), సదరన్ థాయ్స్ (పాక్ థాయ్), నార్త్ ఈస్ట్రన్ థాయ్స్ (ఇసన్ ప్రజలు - వీరు సెంట్రల్ థాయ్స్ కంటే లావో ప్రజలకు జాతిపరంగా దగ్గరి సంబంధం కలిగి ఉంటారు) వంటి అనేక ప్రాంతీయ తాయ్ సమూహాలుగా విభజించబడ్డారు. ప్రతి ఒక్కరికి వారి స్వంత ప్రత్యేక మాండలికాలు, చరిత్ర, సంస్కృతి ఉన్నాయి. థాయ్స్ మాత్రమే కాకుండా, థాయ్‌లాండ్‌లో 70కి పైగా జాతి భాషా సమూహాలు ఉన్నాయి. వీటిలో పటాని మలయులు, నార్తర్న్ ఖ్మెర్స్, కరెన్, హ్మోంగ్స్, థాయ్ చైనీయులు అతిపెద్దవి.

కంబోడియా ఈ ప్రాంతంలో అత్యంత సజాతీయ దేశాలలో ఒకటి, జనాభాలో 90% కంటే ఎక్కువ ఖ్మేర్ ప్రజలు ఉన్నారు, కానీ దేశంలో అత్యధిక సంఖ్యలో జాతి చమ్స్, వియత్నామీస్, ఖ్మేర్ లొయు (హిల్ ఖ్మేర్స్) అని పిలువబడే వివిధ లోతట్టు తెగలు కూడా ఉన్నాయి.

గమనికలు

[మార్చు]
  1. ↑ దీన్ని ఇంగ్లీషులో సౌత్ ఈస్ట్ ఆసియా (South East Asia), సౌత్-ఈస్ట్ ఆసియా (South-East Asia) అని కూడా రాస్తారు, దీనిని సౌత్ ఈస్టర్న్ ఆసియా (Southeastern Asia), సౌత్-ఈస్టర్న్ ఆసియా (South-eastern Asia) లేదా సీ (SEA) అని కూడా పిలుస్తారు

మూలాలు

[మార్చు]
  1. ↑ "World Population Prospects: The 2017 Revision". ESA.UN.org (custom data acquired via website). United Nations Department of Economic and Social Affairs, Population Division. Retrieved 10 September 2017.
  2. ↑ 2.0 2.1 {{cite_https://www.imf.org/external/datamapper/profile/SEQ, c=516,522,536,544,548,518,566,576,578,537,582,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2022&ey=2022&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=subject&ds=.&br=1|title=World Economic Outlook Database, April 2023|date=April 2022 |publisher=International Monetary Fund|access-date=22 August 2023}}
  3. ↑ https://www.imf.org/external/datamapper/profile/SEQ
  4. ↑ Klaus Kästle (10 September 2013). "Map of Southeast Asia Region". Nations Online Project. One World – Nations Online. Archived from the original on 20 September 2013. Retrieved 10 September 2013. Southeast Asia is a vast subregion of Asia, roughly described as geographically situated east of the Indian subcontinent, south of China, and northwest of Australia. The region is located between the Indian Ocean and the Bay of Bengal in the west, the Philippine Sea, the South China Sea, and the Pacific Ocean in the east.
  5. ↑ Whelley, Patrick L.; Newhall, Christopher G.; Bradley, Kyle E. (2015). "The frequency of explosive volcanic eruptions in Southeast Asia". Bulletin of Volcanology. 77 (1) 1. Bibcode:2015BVol...77....1W. doi:10.1007/s00445-014-0893-8. PMC 4470363. PMID 26097277.
  6. ↑ Chester, Roy (16 July 2008). Furnace of Creation, Cradle of Destruction: A Journey to the Birthplace of Earthquakes, Volcanoes, and Tsunamis. AMACOM. ISBN 978-0-8144-0920-6.
  7. ↑ "Population of Asia (2018)". worldometers.info (in ఇంగ్లీష్). Archived from the original on 6 January 2019. Retrieved 30 December 2018.
  8. ↑ Zide; Baker, Norman H.; Milton E. (1966). Studies in comparative Austroasiatic linguistics. Foreign Language Study.{{cite book}}: CS1 maint: multiple names: authors list (link)
  9. ↑ "ASEAN Member States - ASEAN | ONE VISION ONE IDENTITY ONE COMMUNITY". ASEAN | ONE VISION ONE IDENTITY ONE COMMUNITY (in అమెరికన్ ఇంగ్లీష్). Archived from the original on 2019-08-10. Retrieved 2025-09-02.
  10. ↑ "The economic impact of colonialism". CEPR (in ఇంగ్లీష్). 2017-01-30. Retrieved 2025-09-02.
  11. ↑ Paseng, Rohayati. "Research Guides: Southeast Asia Research Guide: Imperialism, Colonialism, & Nationalism". guides.library.manoa.hawaii.edu (in ఇంగ్లీష్). Archived from the original on 9 July 2022. Retrieved 9 July 2022.
  12. ↑ Wallace, Alfred Russel (1869). The Malay Archipelago. London: Macmillan. p. 1.
  13. ↑ Lach; Van Kley, Donald F.; Edwin J (1998). Asia in the Making of Europe, Volume III. Chicago: University of Chicago Press. ISBN 978-0-226-46768-9.{{cite book}}: CS1 maint: multiple names: authors list (link)
  14. ↑ Eliot, Joshua; Bickersteth, Jane; Ballard, Sebastian (1996). Indonesia, Malaysia & Singapore Handbook. New York City: Trade & Trade & Travel Publications.
  15. ↑ Park; King, Seung-Woo; Victor T. (2013). The Historical Construction of Southeast Asian Studies: Korea and Beyond. Singapore: Institute of Southeast Asian Studies. ISBN 978-981-4414-58-6.{{cite book}}: CS1 maint: multiple names: authors list (link)
  16. ↑ 16.0 16.1 Emmerson, Donald K (1984). "Southeast Asia: What's in a Name?". Journal of Southeast Asian Studies. 15 (1): 1–21. doi:10.1017/S0022463400012182. JSTOR 20070562.
  17. ↑ 17.0 17.1 "South-Eastern Asia Population (LIVE)". worldometer. 16 October 2025. Retrieved 16 October 2025.
  18. ↑ "Human Development Report 2025" (PDF). United Nations Development Programme. 2 February 2026. Archived (PDF) from the original on 28 January 2026. Retrieved 2 February 2026.
  19. ↑ "East Asia/Southeast Asia :: Brunei – The World Factbook". cia.gov. Central Intelligence Agency. Archived from the original on 21 July 2015. Retrieved 11 November 2019.
  20. ↑ "East Asia/Southeast Asia :: Cambodia – The World Factbook". cia.gov. Central Intelligence Agency. Archived from the original on 10 June 2021. Retrieved 11 November 2019.
  21. ↑ "East Asia/Southeast Asia :: Indonesia – The World Factbook". cia.gov. Central Intelligence Agency. Archived from the original on 13 April 2021. Retrieved 11 November 2019.
  22. ↑ "East Asia/Southeast Asia :: Laos – The World Factbook". cia.gov. Central Intelligence Agency. Archived from the original on 7 March 2021. Retrieved 11 November 2019.
  23. ↑ "East Asia/Southeast Asia :: Malaysia – The World Factbook". cia.gov. Central Intelligence Agency. Archived from the original on 15 October 2021. Retrieved 16 October 2021.
  24. ↑ "East Asia/Southeast Asia :: Burma – The World Factbook". cia.gov. Central Intelligence Agency. Archived from the original on 1 December 2021. Retrieved 11 November 2019.
  25. ↑ "East Asia/Southeast Asia :: Philippines – The World Factbook". cia.gov. Central Intelligence Agency. Archived from the original on 20 August 2021. Retrieved 11 November 2019.
  26. ↑ "East Asia/Southeast Asia :: Singapore – The World Factbook". cia.gov. Central Intelligence Agency. Archived from the original on 20 March 2021. Retrieved 11 November 2019.
  27. ↑ "East Asia/Southeast Asia :: Thailand – The World Factbook". cia.gov. Central Intelligence Agency. Archived from the original on 10 June 2021. Retrieved 11 November 2019.
  28. ↑ "East Asia/Southeast Asia :: Timor-Leste – The World Factbook". cia.gov. Central Intelligence Agency. Archived from the original on 10 January 2021. Retrieved 11 November 2019.
  29. ↑ "East Asia/Southeast Asia :: Vietnam – The World Factbook". cia.gov. Central Intelligence Agency. Archived from the original on 10 June 2021. Retrieved 11 November 2019.
  30. ↑ "United Nations Statistics Division - Standard Country and Area Codes Classifications (M49)". United Nations Statistics Division. 6 May 2015. Archived from the original on 13 July 2011. Retrieved 24 July 2010.
  31. ↑ nationsonline.org, klaus kaestle-. "Singapore - A Country Profile - Nations Online Project". www.nationsonline.org (in అమెరికన్ ఇంగ్లీష్). Retrieved 12 September 2022.
  32. ↑ "Southeast Asia | Map, Islands, Countries, Culture, & Facts". Encyclopedia Britannica (in ఇంగ్లీష్). Archived from the original on 2021-04-24. Retrieved 2025-09-02.
  33. ↑ Baruah, Sanjib (2005). Durable Disorder: Understanding the Politics of Northeast India. Oxford University Press.
  34. ↑ 34.0 34.1 "Centennial Upper Air Observation in Hong Kong cum 70th Anniversary of King's Park Meteorological Station". Archived from the original on 19 November 2021. Retrieved 19 November 2021.
  35. ↑ "Archived copy" (PDF). Archived (PDF) from the original on 19 November 2021. Retrieved 19 November 2021.{{cite web}}: CS1 maint: archived copy as title (link)
  36. ↑ "Hong Kong Cultural Centre Open House on Sunday". Archived from the original on 2 September 2019. Retrieved 19 November 2021.
  37. ↑ "Archived copy" (PDF). Archived (PDF) from the original on 19 November 2021. Retrieved 19 November 2021.{{cite web}}: CS1 maint: archived copy as title (link)
  38. ↑ "VoiceLink38". Archived from the original on 19 November 2021. Retrieved 19 November 2021.
  39. ↑ "Hong Kong Oratorio Society Holds Christmas Concert". Archived from the original on 19 November 2021. Retrieved 19 November 2021.
  40. ↑ "Archived copy". Archived from the original on 19 November 2021. Retrieved 19 November 2021.{{cite web}}: CS1 maint: archived copy as title (link)
  41. ↑ Friborg, Bastian (2010). Southeast Asia: Myth or Reality pg 4.
  42. ↑ Inoue, Yukiko (2005). Teaching with Educational Technology in the 21st Century: The Case of the Asia-Pacific Region: The Case of the Asia-Pacific Region. Idea Group Inc (IGI). p. 5. ISBN 978-1-59140-725-6. Archived from the original on 29 July 2020. Retrieved 15 May 2018.
  43. ↑ "UNSD — Methodology". unstats.un.org. Retrieved 2025-09-02.
  44. ↑ "A Nation Reborn? Taiwan's Belated Recognition of Its Southeast Asian Heritage". thediplomat.com (in అమెరికన్ ఇంగ్లీష్). Retrieved 1 July 2022.
  45. ↑ 45.0 45.1 Bellwood, Peter (10 April 2017). First Islanders: Prehistory and Human Migration in Island Southeast Asia (in ఇంగ్లీష్) (1 ed.). Wiley-Blackwell. ISBN 978-1-119-25154-5.
  46. ↑ Lipson, Mark; Reich, David (April 2017). "A Working Model of the Deep Relationships of Diverse Modern Human Genetic Lineages Outside of Africa". Molecular Biology and Evolution. 34 (4): 889–902. doi:10.1093/molbev/msw293. PMC 5400393. PMID 28074030.
  47. ↑ 47.0 47.1 47.2 47.3 Larena, Maximilian; Sanchez-Quinto, Federico; Sjödin, Per; McKenna, James; Ebeo, Carlo; Reyes, Rebecca; Casel, Ophelia; Huang, Jin-Yuan; Hagada, Kim Pullupul; Guilay, Dennis; Reyes, Jennelyn (30 March 2021). "Multiple migrations to the Philippines during the last 50,000 years". Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America. 118 (13) e2026132118. Bibcode:2021PNAS..11826132L. doi:10.1073/pnas.2026132118. PMC 8020671. PMID 33753512.
  48. ↑ Aubert, M.; et al. (11 December 2019). "Earliest hunting scene in prehistoric art". Nature. 576 (7787): 442–445. Bibcode:2019Natur.576..442A. doi:10.1038/s41586-019-1806-y. hdl:10072/397337. PMID 31827284.
  49. ↑ Smith, Kiona N. (9 November 2018). "The world's oldest figurative drawing depicts a wounded animal". Ars Technica (in అమెరికన్ ఇంగ్లీష్). Archived from the original on 9 November 2018. Retrieved 6 January 2022.
  50. ↑ Morwood, M. J.; Brown, P.; Jatmiko; Sutikna, T.; Wahyu Saptomo, E.; Westaway, K. E.; Rokus Awe Due; Roberts, R. G.; Maeda, T.; Wasisto, S.; Djubiantono, T. (13 October 2005). "Further evidence for small-bodied hominins from the Late Pleistocene of Flores, Indonesia". Nature. 437 (7061): 1012–1017. Bibcode:2005Natur.437.1012M. doi:10.1038/nature04022. PMID 16229067.
  51. ↑ Carlhoff, Selina; Duli, Akin; Nägele, Kathrin; Nur, Muhammad; Skov, Laurits; Sumantri, Iwan; Oktaviana, Adhi Agus; Hakim, Budianto; Burhan, Basran; Syahdar, Fardi Ali; McGahan, David P. (August 2021). "Genome of a middle Holocene hunter-gatherer from Wallacea". Nature (in ఇంగ్లీష్). 596 (7873): 543–547. Bibcode:2021Natur.596..543C. doi:10.1038/s41586-021-03823-6. hdl:10072/407535. PMC 8387238. PMID 34433944. The qpGraph analysis confirmed this branching pattern, with the Leang Panninge individual branching off from the Near Oceanian clade after the Denisovan gene flow, although with the most supported topology indicating around 50% of a basal East Asian component contributing to the Leang Panninge genome (Fig. 3c, Supplementary Figs. 7–11).
  52. ↑ the Hoabinhian is a lithic techno-complex from the late Pleistocene to Holocene, found in Mainland and Island Southeast Asia. (Zeitoun తదితరులు 2019:143)
  53. ↑ McColl, Hugh; Racimo, Fernando; Vinner, Lasse; Demeter, Fabrice; Gakuhari, Takashi; et al. (2018). "The prehistoric peopling of Southeast Asia" (PDF). Science. 361 (6397). American Association for the Advancement of Science (AAAS): 88–92. Bibcode:2018Sci...361...88M. doi:10.1126/science.aat3628. hdl:10072/383365. PMID 29976827.
  54. ↑ Liu, Dang; Duong, Nguyen Thuy; Ton, Nguyen Dang; Van Phong, Nguyen; Pakendorf, Brigitte; Van Hai, Nong; Stoneking, Mark (1 September 2020). "Extensive Ethnolinguistic Diversity in Vietnam Reflects Multiple Sources of Genetic Diversity". Molecular Biology and Evolution. 37 (9): 2503–2519. doi:10.1093/molbev/msaa099. hdl:21.11116/0000-0006-4AD8-4. PMC 7475039. PMID 32344428.
  55. ↑ Göllner, Tobias; Larena, Maximilian; Kutanan, Wibhu; Lukas, Helmut; Fieder, Martin; Schaschl, Helmut (2022). "Unveiling the Genetic History of the Maniq, a Primary Hunter-Gatherer Society". Genome Biology and Evolution. 14 (4) evac021. doi:10.1093/gbe/evac021. PMC 9005329. PMID 35143674.
  56. ↑ Kusuma, Pradiptajati; Cox, Murray P.; Barker, Graeme; Sudoyo, Herawati; Lansing, J. Stephen; Jacobs, Guy S. (28 November 2023). "Deep ancestry of Bornean hunter-gatherers supports long-term local ancestry dynamics". Cell Reports (in ఇంగ్లీష్). 42 (11) 113346. doi:10.1016/j.celrep.2023.113346. PMC 7618103. PMID 37917587.
  57. ↑ Bellwood, Peter (1991). "The Austronesian Dispersal and the Origin of Languages". Scientific American. 265 (1): 88–93. Bibcode:1991SciAm.265a..88B. doi:10.1038/scientificamerican0791-88. JSTOR 24936983.
  58. ↑ Hill, Adrian V.S.; Serjeantson, Susan W., eds. (1989). The Colonization of the Pacific: A Genetic Trail. Research Monographs on Human Population Biology No. 7. Oxford University Press. ISBN 978-0-19-857695-2.
  59. ↑ Taylor, Jean Gelman (2003). Indonesia: Peoples and Histories. New Haven and London: Yale University Press. pp. 5–7. ISBN 978-0-300-10518-6.
  60. ↑ Matsumura H, Shinoda KI, Shimanjuntak T, Oktaviana AA, Noerwidi S, Octavianus Sofian H, et al. (22 June 2018). "Cranio-morphometric and aDNA corroboration of the Austronesian dispersal model in ancient Island Southeast Asia: Support from Gua Harimau, Indonesia". PLOS ONE. 13 (6) e0198689. Bibcode:2018PLoSO..1398689M. doi:10.1371/journal.pone.0198689. PMC 6014653. PMID 29933384.
  61. ↑ 61.0 61.1 61.2 61.3 Hall, Kenneth R. (16 January 2011). A History of Early Southeast Asia: Maritime Trade and Societal Development, 100–1500 (in ఇంగ్లీష్). Lanham: Rowman & Littlefield Publishers. ISBN 978-0-7425-6761-0.
  62. ↑ 62.0 62.1 Laurence Bergreen, Over the Edge of the World: Magellan's Terrifying Circumnavigation of the Globe, HarperCollins Publishers, 2003, hardcover 480 pages, ISBN 978-0-06-621173-2
  63. ↑ "Genetic 'map' of Asia's diversity". BBC News. 11 December 2009. Archived from the original on 29 January 2012. Retrieved 5 November 2010.
  64. ↑ "Geneticist clarifies role of Proto-Malays in human origin". Malaysiakini (in బ్రిటిష్ ఇంగ్లీష్). 2012-01-25. Archived from the original on 2018-07-27. Retrieved 2025-09-02.
  65. ↑ Solheim, Wilhelm (2000). "Taiwan, Coastal South China and Northern Viet Nam and the Nusantao Maritime Trading Network". Journal of East Asian Archaeology. 2 (1): 273–284. doi:10.1163/156852300509727.
  66. ↑ Nola Cooke, Tana Li, James Anderson – The Tongking Gulf Through History – Page 46 2011 -"Nishimura actually suggested the Đông Sơn phase belonged in the late metal age, and some other Japanese scholars argued that, contrary to the conventional belief that the Han invasion ended Đông Sơn culture, Đông Sơn artifacts, ..."
  67. ↑ Vietnam Fine Arts Museum 2000 "... the bronze cylindrical jars, drums, Weapons and tools which were sophistically carved and belonged to the World-famous Đông Sơn culture dating from thousands of years; the Sculptures in the round, the ornamental architectural Sculptures ..."
  68. ↑ Jan Gonda, The Indian Religions in Pre-Islamic Indonesia and their survival in Bali, in Handbook of Oriental Studies. Section 3 Southeast Asia, Religions, p. 1, గూగుల్ బుక్స్ వద్ద, pp. 1–54
  69. ↑ Ooi, Keat Gin (2004). Southeast Asia: A Historical Encyclopedia, from Angkor Wat to East Timor. ABC-CLIO. ISBN 978-1-57607-770-2. Archived from the original on 14 June 2020. Retrieved 15 May 2018.
  70. ↑ 70.0 70.1 Hall, Kenneth R. (2010). A History of Early Southeast Asia: Maritime Trade and Societal Development, 100–1500. Rowman & Littlefield Publishers. ISBN 978-0-7425-6762-7. Archived from the original on 1 December 2019. Retrieved 15 May 2018.
  71. ↑ 71.0 71.1 Vanaik, Achin (1997). The Furies of Indian Communalism: Religion, Modernity, and Secularization. Verso. ISBN 978-1-85984-016-0. Archived from the original on 29 July 2020. Retrieved 15 May 2018.
  72. ↑ 72.0 72.1 Montgomery, Robert L. (2002). The Lopsided Spread of Christianity: Toward an Understanding of the Diffusion of Religions. Greenwood Publishing Group. ISBN 978-0-275-97361-2. Archived from the original on 29 July 2020. Retrieved 15 May 2018.
  73. ↑ Jan Gonda (1975). Handbook of Oriental Studies. Section 3 Southeast Asia, Religions. BRILL Academic. pp. 3–20, 35–36, 49–51. ISBN 978-90-04-04330-5. Archived from the original on 5 February 2017. Retrieved 15 May 2018.
  74. ↑ "Shaivism". obo (in ఇంగ్లీష్). Archived from the original on 2 January 2018. Retrieved 6 January 2022.
  75. ↑ Steadman, Sharon R. (2016). Archaeology of Religion: Cultures and Their Beliefs in Worldwide Context. Routledge. ISBN 978-1-315-43388-2. Archived from the original on 31 July 2020. Retrieved 15 May 2018.
  76. ↑ Timme, Elke (2005). A Presença Portuguesa nas Ilhas das Moluccas 1511 – 1605. GRIN Verlag. p. 3. ISBN 978-3-638-43208-5. Archived from the original on 29 July 2020. Retrieved 15 May 2018.
  77. ↑ Church, Peter (2017). A Short History of South-East Asia. John Wiley & Sons. ISBN 978-1-119-06249-3. Archived from the original on 29 July 2020. Retrieved 15 May 2018.
  78. ↑ "The Global Religious Landscape". Pew Research Center's Religion & Public Life Project (in అమెరికన్ ఇంగ్లీష్). 18 December 2012. Archived from the original on 19 July 2013. Retrieved 6 January 2022.
  79. ↑ "Global Religious Landscape". The Pew Forum. Archived from the original on 1 January 2013. Retrieved 4 May 2014.
  80. ↑ Roszko, Edyta (1 March 2012). "From Spiritual Homes to National Shrines: Religious Traditions and Nation-Building in Vietnam". East Asia (in ఇంగ్లీష్). 29 (1): 25–41. doi:10.1007/s12140-011-9156-x.
  81. ↑ Baldick, Julian (15 June 2013). Ancient Religions of the Austronesian World: From Australasia to Taiwan (in ఇంగ్లీష్). London: I.B.Tauris. ISBN 978-1-78076-366-8.
  82. ↑ Hall, Kenneth R. (2010). A History of Early Southeast Asia: Maritime Trade and Societal Development, 100–1500. Rowman & Littlefield Publishers. ISBN 978-0-7425-6762-7. Archived from the original on 1 December 2019. Retrieved 15 May 2018.
  83. ↑ Mahbubani, Kishore; Sng, Jeffery (2017). The ASEAN Miracle: A Catalyst for Peace. NUS Press. p. 19. ISBN 978-981-4722-49-0. Archived from the original on 31 July 2020. Retrieved 15 May 2018.
  84. ↑ Postma, Antoon (27 June 2008). "The Laguna Copper-Plate Inscription: Text and Commentary". Philippine Studies. 40 (2): 182–203. Archived from the original on 10 October 2017. Retrieved 15 May 2018.
  85. ↑ Viet Nam social sciences 2002 Page 42 Ủy ban khoa học xã hội Việt Nam – 2002 "The first period of cultural disruption and transformation: in and around the first millennium CE (that is, the period of Bac thuoc) all of Southeast Asia shifted into strong cultural exchanges with the outside world, on the one hand with Chinese ..."
  86. ↑ Malik, Preet (2015). My Myanmar Years: A Diplomat's Account of India's Relations with the Region. SAGE Publications. p. 28. ISBN 978-93-5150-626-3. Archived from the original on 29 July 2020. Retrieved 15 May 2018.
  87. ↑ Aung-Thwin 2005: 31–34[full citation needed]
  88. ↑ Htin Aung 1967: 15–17[full citation needed]
  89. ↑ Iguchi, Masatoshi (2017). Java Essay: The History and Culture of a Southern Country. Troubador Publishing Ltd. p. 116. ISBN 978-1-78462-885-7. Archived from the original on 31 July 2020. Retrieved 15 May 2018.
  90. ↑ Majumdar, R. C. (1961). "The Overseas Expeditions of King Rājendra Cola". Artibus Asiae. 24 (3/4): 338–342. doi:10.2307/3249234. JSTOR 3249234.
  91. ↑ Mukherjee, Rila (2011). Pelagic Passageways: The Northern Bay of Bengal Before Colonialism. Primus Books. p. 76. ISBN 978-93-80607-20-7. Archived from the original on 29 July 2020. Retrieved 15 May 2018.
  92. ↑ Nilakanta Sastri, K.A. The CōĻas, 1935, p. 709.
  93. ↑ Evans, Damian; et al. (9 April 2009). "A comprehensive archaeological map of the world's largest preindustrial settlement complex at Angkor, Cambodia". PNAS. 104 (36): 14277–82. Bibcode:2007PNAS..10414277E. doi:10.1073/pnas.0702525104. PMC 1964867. PMID 17717084.
  94. ↑ Kiernan, Ben (2007). Blood and Soil: A World History of Genocide and Extermination from Sparta to Darfur. Yale University Press. p. 110. ISBN 978-0-300-13793-4.
  95. ↑ Chapuis, Oscar (1995). A history of Vietnam: from Hong Bang to Tu Duc. Greenwood Press. p. 85. ISBN 978-0-313-29622-2.
  96. ↑ Bulliet, Richard; Crossley, Pamela; Headrick, Daniel; Hirsch, Steven; Johnson, Lyman (2014). The Earth and Its Peoples: A Global History. Cengage Learning. p. 336. ISBN 978-1-285-96570-3. Archived from the original on 31 July 2020. Retrieved 15 May 2018.
  97. ↑ Hardiman, John Percy (1900). Gazetteer of Upper Burma and the Shan States (in ఇంగ్లీష్). superintendent, Government printing, Burma.
  98. ↑ Bernice Koehler Johnson (2009). The Shan: Refugees Without a Camp, an English Teacher in Thailand and Burma. Trinity Matrix Publishing. p. 11. ISBN 978-0-9817833-0-7. Archived from the original on 29 July 2020. Retrieved 15 May 2018.
  99. ↑ Kohn, George Childs (2013). Dictionary of Wars. Taylor & Francis. p. 446. ISBN 978-1-135-95501-4. Archived from the original on 29 July 2020. Retrieved 15 May 2018.
  100. ↑ Whiting, Marvin C. (2002). Imperial Chinese Military History: 8000 BC-1912 AD. iUniverse. p. 408. ISBN 978-0-595-22134-9. Archived from the original on 29 July 2020. Retrieved 15 May 2018.
  101. ↑ Hardiman, John Percy (1900). Gazetteer of Upper Burma and the Shan States. superintendent, Government printing, Burma.
  102. ↑ SarDesai, D. R. (2012). Southeast Asia: Past and Present. Avalon Publishing. ISBN 978-0-8133-4838-4. Archived from the original on 29 July 2020. Retrieved 15 May 2018.
  103. ↑ Rao, B. V. History of Asia. Sterling Publishers Pvt. Ltd. ISBN 978-81-207-9223-4. Archived from the original on 31 July 2020. Retrieved 15 May 2018.
  104. ↑ Miksic, John (1999). Ancient History. Indonesian Heritage Series. Vol. 1. Archipelago Press / Editions Didier Millet. ISBN 978-981-3018-26-6.
  105. ↑ Hipsher, Scott (2013). The Private Sector's Role in Poverty Reduction in Asia. Elsevier. ISBN 978-0-85709-449-0. Archived from the original on 29 July 2020. Retrieved 15 May 2018.
  106. ↑ Federspiel, Howard M. (2007). Sultans, Shamans, and Saints: Islam and Muslims in Southeast Asia. University of Hawaii Press. ISBN 978-0-8248-3052-6. Archived from the original on 29 July 2020. Retrieved 15 May 2018.
  107. ↑ Hardt, Doug (2016). Who Was Muhammad?: An Analysis of the Prophet of Islam in Light of the Bible and the Quran. TEACH Services, Inc. ISBN 978-1-4796-0544-6. Archived from the original on 29 July 2020. Retrieved 15 May 2018.
  108. ↑ Anderson, James (21 March 2013). Daily Life Through Trade: Buying and Selling in World History. ABC-CLIO. ISBN 978-0-313-36325-2. Archived from the original on 29 July 2020. Retrieved 15 May 2018.
  109. ↑ Ayoub, Mahmoud (2013). Islam: Faith and History. Oneworld Publications. ISBN 978-1-78074-452-0. Archived from the original on 29 July 2020. Retrieved 15 May 2018.
  110. ↑ Wang Ma, Rosey (2003). Chinese Muslims in Malaysia: History and Development. Center for Asia-Pacific Area Studies, Academia Sinica. Archived from the original on 4 September 2015. Retrieved 1 April 2015.
  111. ↑ 111.0 111.1 Blair, Emma Helen; Robertson, James Alexander (1903). "Letter from Melchor Davalos to Felipe II, June 20, 1585". The Philippine Islands, 1493–1898. Vol. 6. Cleveland: A. H. Clark Company. p. 60.
  112. ↑ "Gujarat helped establish Islam in SE Asia | Ahmedabad News - Times of India". The Times of India (in ఇంగ్లీష్). Archived from the original on 2019-12-03. Retrieved 2025-09-02.
  113. ↑ Baten, Jörg (2016). A History of the Global Economy. From 1500 to the Present. Cambridge University Press. p. 282. ISBN 978-1-107-50718-0.
  114. ↑ The Suma oriental of Tomé Pires: an account of the East, from the Red Sea to Japan, written in Malacca and India in 1512–1515, and the book of Francisco Rodrigues, rutter of a voyage in the Red Sea, nautical rules, almanack and maps, written and drawn in the East before 1515 (in ఇంగ్లీష్). London: The Hakluyt Society. 1944. p. 287. LCCN 47018369. Archived from the original on 16 July 2024. Retrieved 16 July 2024.{{cite book}}: CS1 maint: bot: original URL status unknown (link)
  115. ↑ Baten, Jörg (2016). A History of the Global Economy. From 1500 to the Present. Cambridge University Press. p. 286. ISBN 978-1-107-50718-0.
  116. ↑ 116.0 116.1 Díaz, Casimiro (1905). "Augustinians in the Philippines, 1616–41". In Blair, Emma Helen; Robertson, James Alexander (eds.). The Philippine Islands, 1493–1898, Volume XXV, 1635–1636. Cleveland: Arthur H. Clark Company. p. 289. Retrieved March 24, 2026.
  117. ↑ 2021 Report on International Religious Freedom: Philippines. United States Department of State (Report). Office of International Religious Freedom. June 2, 2022. Section I. Religious Demography. Archived from the original on December 9, 2022. Retrieved February 7, 2023.
  118. ↑ "The Cruel Vivisections Japanese Performed on Filipinos in WWII".
  119. ↑ "Vivisection on Filipinos admitted". 27 November 2006. Archived from the original on 2 June 2020. Retrieved 15 April 2023.
  120. ↑ Harris, Sheldon H. "JAPANESE BIOMEDICAL EXPERIMENTATION DURING THE WORLD-WAR-II ERA" (PDF). laguardia.edu. Archived from the original (PDF) on 24 March 2023. Retrieved 15 April 2023.
  121. ↑ Gold, Hal (2011). Unit 731 Testimony (1st ed.). New York: Tuttle Pub. p. 97. ISBN 978-1462900824.
  122. ↑ "- The Japan Times". japantimes.co.jp. [permanent dead link]
  123. ↑ "Unit 731: Japan's biological force". February 2002.
  124. ↑ "The United States and the Japanese Mengele: Payoffs and Amnesty for Unit 731". 14 August 2006.
  125. ↑ "Philippine Survivor Recounts Her Struggle As A 'Comfort Woman' For Wartime Japan". NPR.org. NPR. Retrieved 15 August 2021.
  126. ↑ The Other Empire: Literary Views of Japan from the Philippines, Singapore, and Malaysia. The University of the Philippines Press. 2008. ISBN 978-971-542-562-9. Retrieved 15 August 2021.
  127. ↑ "The mystery of the missing comfort woman statue". Vera Files. 27 August 2019. Retrieved 15 August 2021.
  128. ↑ Mosbergen, Dominique (29 August 2017). "Harrowing Story Of Filipina Women Enslaved In Japan's Wartime Rape Camps". Huffington Post. New York, New York. Retrieved 30 March 2018.
    "Filipino 'comfort women' survivors stage rally in Manila". ABS CBN News. Kyodo News. 20 November 2015. Retrieved 30 March 2018.
    Whaley, Floyd (29 January 2016). "In Philippines, World War II's Lesser-Known Sex Slaves Speak Out". The New York Times. Retrieved 30 March 2018.
  129. ↑ "Voices of the "Comfort Women": The Power Politics Surrounding the UNESCO Documentary Heritage". March 2021.
  130. ↑ "Archived copy". lcweb2.loc.gov. Archived from the original on 30 October 2004. Retrieved 6 January 2022.{{cite web}}: CS1 maint: archived copy as title (link)
  131. ↑ Dower, John W. (1986). War Without Mercy: Race And Power In The Pacific War (1st ed.). New York: Pantheon Books. p. 296. ISBN 978-0-394-75172-6. According to the U.N. Working Group for Asia and the Far East, "the total number who were killed by the Japanese, or who died from hunger, disease, and lack of medical attention is estimated at 3,000,000 for Java alone, and 1,000,000 for the Outer Islands."
  132. ↑ 132.0 132.1 Prabhune, Tushar (27 December 2011). "Gujarat helped establish Islam in SE Asia". The Times of India. Ahmedabad. Archived from the original on 3 December 2019. Retrieved 15 May 2018.
  133. ↑ H. W. Brands, Bound to Empire: The United States and the Philippines: 1890-1990 (1992)
  134. ↑ Liow, Joseph Chinyong (12 July 2016). "What does the South China Sea ruling mean, and what's next?". Brookings (in అమెరికన్ ఇంగ్లీష్). Archived from the original on 23 June 2018. Retrieved 6 January 2022.
  135. ↑ Euan Graham, The Hague Tribunal's South China Sea Ruling: Empty Provocation or Slow-Burning Influence? Archived 10 మార్చి 2018 at the Wayback Machine, Lowy Institute for International Policy (18 August 2016).
  136. ↑ "Island Countries Of The World". WorldAtlas.com. Archived from the original on 2017-12-07. Retrieved 2019-08-10.
  137. ↑ "Gulf of Thailand". Deepseawaters.com. Retrieved 7 June 2016.
  138. ↑ 138.0 138.1 138.2 "Geography". Mekong River Commission. 30 August 2024. Archived from the original on 20 Jan 2026. Retrieved 16 April 2026.
  139. ↑ Davis, Lee (1992). Natural disasters: from the Black Plague to the eruption of Mt. Pinatubo. New York, NY: Facts on File Inc. pp. 300–301.
  140. ↑ 140.0 140.1 "Methodology: Standard country or area codes for statistical use (M49)". United Nations Statistics Division.
  141. ↑ "The Pacific Islands Forum – Forum Sec".
  142. ↑ Lewis, Martin W.; Wigen, Kären E. (1997). The Myth of Continents: A Critique of Metageography. University of California Press. p. 223. ISBN 978-0-520-20742-4. Retrieved 4 June 2022. As is explained in note 71 (this chapter), insular Southeast Asia was often grouped with Oceania instead of with Asia in the middle and late 1800s.
  143. ↑ M. Athyal, Jesudas (2015). Religion in Southeast Asia: An Encyclopedia of Faiths and Cultures: An Encyclopedia of Faiths and Cultures. ABC-CLIO. p. 40. ISBN 978-1-61069-250-2. Retrieved 10 July 2022.
  144. ↑ "Christmas Island – Australia's Gem In The Indian Ocean".
  145. ↑ "Christmas and Cocos Keeling Islands Birding Guide" (PDF). Archived from the original (PDF) on 19 August 2014.
  146. ↑ "BMR Cruise 107: Seabed Morphology and Offshore Resources around Christmas Island, Indian Ocean". Product catalogue.
  147. ↑ "Conservation values in Commonwealth waters of the Christmas and Cocos (Keeling) Island remote Australian territories" (PDF). CSIRO. August 2009. Archived (PDF) from the original on 5 March 2021. Retrieved 1 June 2022.
  148. ↑ "Cocos (Keeling) Islands - The World Factbook". Cia.gov. 24 June 2022. Archived from the original on 17 June 2022. Retrieved 10 July 2022.
  149. ↑ "Christmas Island". Central Intelligence Agency. 24 June 2022. Archived from the original on 26 January 2021 – via CIA.gov.
  150. ↑ "Vietnam Climate". WorldData.info. Retrieved 2023-11-24.
  151. ↑ Cheung, William W. L.; Maire, Eva; Oyinlola, Muhammed A.; Robinson, James P. W.; Graham, Nicholas A. J.; Lam, Vicky W. Y.; MacNeil, M. Aaron; Hicks, Christina C. (30 October 2023). "Climate change exacerbates nutrient disparities from seafood". Nature Communications. 13 (11): 1242–1249. Bibcode:2023NatCC..13.1242C. doi:10.1038/s41558-023-01822-1. PMC 10624626. PMID 37927330.
  152. ↑ 152.0 152.1 Overland, Indra (6 November 2017). Impact of Climate Change on ASEAN International Affairs: Risk and Opportunity Multiplier. Archived from the original on 28 July 2020. Retrieved 6 January 2022.
  153. ↑ Overland, Indra; Sagbakken, Haakon Fossum; Chan, Hoy-Yen; Merdekawati, Monika; Suryadi, Beni; Utama, Nuki Agya; Vakulchuk, Roman (December 2021). "The ASEAN climate and energy paradox". Energy and Climate Change. 2 100019. doi:10.1016/j.egycc.2020.100019. hdl:11250/2734506.
  154. ↑ 154.0 154.1 154.2 154.3 154.4 Shaw, R., Y. Luo, T. S. Cheong, S. Abdul Halim, S. Chaturvedi, M. Hashizume, G. E. Insarov, Y. Ishikawa, M. Jafari, A. Kitoh, J. Pulhin, C. Singh, K. Vasant, and Z. Zhang, 2022: Chapter 10: Asia. In Climate Change 2022: Impacts, Adaptation and Vulnerability [H.-O. Pörtner, D. C. Roberts, M. Tignor, E. S. Poloczanska, K. Mintenbeck, A. Alegría, M. Craig, S. Langsdorf, S. Löschke, V. Möller, A. Okem, B. Rama (eds.)]. Cambridge University Press, Cambridge, United Kingdom and New York, New York, US, pp. 1457–1579 |doi=10.1017/9781009325844.012.
  155. ↑ "Climate Change Impacts - South East Asia". Archived from the original on 29 August 2017.
  156. ↑ "Climate and Health Country Profile – 2015 Malaysia". World Health Organization. 2015. Retrieved 17 October 2021.
  157. ↑ World Bank Group; Asian Development Bank (2021). "Climate Risk Country Profile: Malaysia (2021)" (PDF). Retrieved 14 October 2021.
  158. ↑ Ines, Jezreel (2023-07-04). "In troubled waters: Rising sea levels threaten sinking town's survival". Rappler (in అమెరికన్ ఇంగ్లీష్). Retrieved 2023-07-10.
  159. ↑ "Photos: Where once were mangroves, Javan villages struggle to beat back the sea". Mongabay Environmental News (in అమెరికన్ ఇంగ్లీష్). 2017-07-03. Retrieved 2023-05-05.
  160. ↑ Abidin, Hasanuddin Z.; Andreas, Heri; Gumilar, Irwan; Fukuda, Yoichi; Pohan, Yusuf E.; Deguchi, T. (11 June 2011). "Land subsidence of Jakarta (Indonesia) and its relation with urban development". Natural Hazards. 59 (3): 1753–1771. Bibcode:2011NatHa..59.1753A. doi:10.1007/s11069-011-9866-9.
  161. ↑ Englander, John (3 May 2019). "As seas rise, Indonesia is moving its capital city. Other cities should take note". The Washington Post. Retrieved 31 August 2019.
  162. ↑ Armstrong McKay, David; Abrams, Jesse; Winkelmann, Ricarda; Sakschewski, Boris; Loriani, Sina; Fetzer, Ingo; Cornell, Sarah; Rockström, Johan; Staal, Arie; Lenton, Timothy (9 September 2022). "Exceeding 1.5°C global warming could trigger multiple climate tipping points". Science. 377 (6611) eabn7950. doi:10.1126/science.abn7950. hdl:10871/131584. PMID 36074831.
  163. ↑ Armstrong McKay, David (9 September 2022). "Exceeding 1.5°C global warming could trigger multiple climate tipping points – paper explainer". climatetippingpoints.info (in ఇంగ్లీష్). Retrieved 2 October 2022.
  164. ↑ Langne, Kaine (2023-04-02). "go8". go8.ad. Retrieved 2025-09-02.
  165. ↑ "Climate Reality Watch Party 2016". 13 December 2012. Archived from the original on 20 August 2018. Retrieved 15 May 2018.
  166. ↑ Navjot S. Sodhi; Barry W. Brook (2006). Southeast Asian Biodiversity in Crisis. Cambridge University Press. p. 68. ISBN 978-0-521-83930-3.
  167. ↑ Young, Emma. "Biodiversity wipeout facing South East Asia". New Scientist (in అమెరికన్ ఇంగ్లీష్). Retrieved 6 January 2022.
  168. ↑ 2013 ఆగ్నేయాసియా పొగమంచు#వాయు కాలుష్య సూచిక రీడింగ్స్
  169. ↑ Baten, Jörg (2016). A History of the Global Economy. From 1500 to the Present. Cambridge University Press. p. 287. ISBN 978-1-107-50718-0.
  170. ↑ Murray L Weidenbaum (1 January 1996). The Bamboo Network: How Expatriate Chinese Entrepreneurs are Creating a New Economic Superpower in Asia. Martin Kessler Books, Free Press. pp. 23–28. ISBN 978-0-684-82289-1.
  171. ↑ Murray L. Weidenbaum (1 January 1996). The Bamboo Network: How Expatriate Chinese Entrepreneurs are Creating a New Economic Superpower in Asia. Martin Kessler Books, Free Press. pp. 4–8. ISBN 978-0-684-82289-1.
  172. ↑ "Oil & Gas 50 2022 | Brand Value Ranking League Table | Brandirectory". brandirectory.com (in ఇంగ్లీష్). Retrieved 2023-02-07.
  173. ↑ Sean Yoong (27 April 2007). "17 Firms to Build $500M Undersea Cable". International Business Times. Archived from the original on 27 September 2007. Retrieved 28 July 2007.
  174. ↑ Background overview of The National Seminar on Sustainable Tourism Resource Management Archived 24 మార్చి 2012 at the Wayback Machine, Phnom Penh, 9–10 June 2003.
  175. ↑ Hitchcock, Michael, et al. Tourism in South-East Asia. New York: Routledge, 1993
  176. ↑ WDI Online
  177. ↑ "About the G20" (in ఇంగ్లీష్). G20. Archived from the original on 11 January 2021. Retrieved 27 January 2021.
  178. ↑ "Indonesia Datasets - World Economics Outlook (October 2020)" (in ఇంగ్లీష్). IMF. October 2020. Archived from the original on 27 January 2021. Retrieved 27 January 2021.
  179. ↑ "Report for Selected Countries and Subjects". IMF (in ఇంగ్లీష్). Retrieved 2023-02-14.
  180. ↑ 180.0 180.1 "Mercer's 2020 Cost of Living Survey | Mercer ASEAN". www.asean.mercer.com (in ఇంగ్లీష్). Archived from the original on 14 February 2023. Retrieved 2023-02-14.
  181. ↑ "SE Asia Stocks-Jakarta, Manila hit record highs, others firm". Reuters. 27 September 2010. Archived from the original on 2 December 2020. Retrieved 2 July 2017.
  182. ↑ Bull Market Lifts PSE Index to Top Rank Among Stock Exchanges in Asia | Manila Bulletin. Mb.com.ph (24 September 2010). Retrieved on 17 October 2011.
  183. ↑ 183.0 183.1 "World Economic Outlook (December 2020) – Nominal GDP per capita". IMF. Archived from the original on 11 January 2020. Retrieved 25 January 2021.
  184. ↑ 184.0 184.1 "Hasil Sensus Penduduk 2020" (PDF) (in ఇండోనేషియన్). Statistics Indonesia. 21 January 2021. p. 9. Archived (PDF) from the original on 22 January 2021. Retrieved 21 January 2021.
  185. ↑ "World Economic Outlook (December 2020) – Nominal GDP". IMF. Archived from the original on 19 October 2019. Retrieved 25 January 2021.
  186. ↑ "World Economic Outlook (December 2020) – Real GDP growth". IMF. Archived from the original on 14 November 2020. Retrieved 25 January 2021.
  187. ↑ "World Economic Outlook (December 2020) – Inflation rate, average consumer prices". IMF. Archived from the original on 14 November 2020. Retrieved 25 January 2021.
  188. ↑ ASEAN’s clean power pathways: 2024 insights (PDF). Ember. 22 October 2024.
  189. ↑ 189.0 189.1 ASEAN Centre for Energy (26 September 2024). "8th ASEAN Energy Outlook". ASEAN Centre for Energy (ACE) (in ఇంగ్లీష్). Retrieved 2026-04-06.
  190. ↑ 190.0 190.1 190.2 ASEAN (July 2025). ASEAN Energy Statistics Leaflet (PDF).
  191. ↑ "Coal 2025: Demand". IEA (in బ్రిటిష్ ఇంగ్లీష్). Retrieved 2026-04-06.
  192. ↑ Agora Energiewende (2023). Transitioning away from coal in Indonesia, Vietnam and the Philippines. Overview of the coal sector with a focus on its economic relevance and policy framework (PDF).
  193. ↑ ASEAN Center for Energy. ASEAN Oil and Gas Update 2025 (PDF).
  194. ↑ Lin, Ohn Zin; Juchelkova, Dagmar; Štěpanec, Libor; Aye, Hnin Yee; Plangklang, Boonyang (16 November 2025). "Decarbonizing ASEAN'S Transport Sector: A Critical Review of Electric Vehicle and Biofuel Policy Pathways". WIREs Energy and Environment (in ఇంగ్లీష్). 14 (4). doi:10.1002/wene.70017. ISSN 2041-8396.
  195. ↑ ASEAN Center for Energy (January 2025). The Role of Natural Gas in Balancing ASEAN’s Energy Transition Aspiration and Energy Supply Security (PDF). ACE.
  196. ↑ 196.0 196.1 196.2 Setyawati, Dinita (16 November 2023). Beyond tripling: Keeping ASEAN’s solar & wind momentum (PDF). Ember.
  197. ↑ ASEAN Centre for Energy (2025). ASEAN PLAN OF ACTION FOR ENERGY COOPERATION (APAEC): 2026-2030 (PDF). ASEAN Centre for Energy.
వనరులు
"https://te.wikipedia.org/w/index.php?title=ఆగ్నేయాసియా&oldid=4865374" నుండి వెలికితీశారు