Jump to content

ఆత్మ (హిందూ మతం)

వికీపీడియా నుండి

ఆత్మ (సంస్కృతంః आत्मन्) హిందూ మతంలో ఒక జీవి అసలైన, అత్యంత అంతర్గత సారాంశం లేదా ఆ జీవికి సంబంధించింది. దీనిని శాశ్వతమైనదిగా, మారనిదిగా భావిస్తారు. ఆత్మ సైద్ధాంతికంగా వ్యక్తిగత స్వయం జీవాత్మకు దగ్గరి సంబంధం కలిగి ఉంటుంది, ఇది అనేక శరీరాలు, జీవితకాలాలులో కొనసాగుతుంది, కానీ ఇది స్వయం-భావన లేదా అహంకారం (అహంకారం), మనస్సు భావోద్వేగ అంశం (చిత్తం), శారీరక లేదా సహజ అంశాల (ప్రకృతి) నుండి భిన్నంగా ఉంటుంది. ఈ పదాన్ని తరచుగా ఆత్మ అని అనువదిస్తారు, కానీ "స్వయం" లేదా సారాంశం అని అనువదించడం ఉత్తమం. మోక్షం (విముక్తి) పొందడానికి, మానవుడు ఆత్మజ్ఞానాన్ని (ఆత్మజ్ఞానం లేదా బ్రహ్మజ్ఞానం) పొందాలి.

భారతీయ తత్వశాస్త్రంలోని ఆరు సనాతన పాఠశాలలు ఈ స్వయం అంటే ఏమిటనే దానిపై విభిన్న అభిప్రాయాలను కలిగి ఉన్నాయి. సాంఖ్య, యోగాలలో, సారాంశాన్ని పురుషుడు అని పిలుస్తారు, అద్వైత వేదాంతంలో, సారాంశం స్వచ్ఛమైన చైతన్యం లేదా సాక్షి-చైతన్యం, ఇది దృగ్విషయాలతో గుర్తింపుకు అతీతమైనది.[1] సాంఖ్య, యోగాలలో అసంఖ్యాక స్వయాలు ఉన్నాయి, అద్వైత వేదాంతంలో ఒకే స్వయం ఉంటుంది. (జీవాత్మ)ఆత్మ, పరమాత్మ (పరమాత్మ) లేదా అంతిమ వాస్తవికత (బ్రహ్మం) మధ్య సంబంధంపై వేదాంతంలో ప్రముఖ అభిప్రాయాలు ఏమిటంటే, ఆత్మ, బ్రహ్మం ఏకకాలంలో భిన్నమైనవి, అభిన్నమైనవి (భేదాభేద),[2] అభిన్నమైనవి (అద్వైత, 'రెండు కాదు'),[3][4][5] ఆధారపడటంతో కూడిన భిన్నమైనవి (ద్వైత, 'ద్వంద్వవాద'),[6] లేదా ఆధారపడటంతో కూడిన అభిన్నమైనవి (విశిష్టాద్వైతం, విశేషమైన అద్వైతం;[7]

హిందూమతంలోని ఆరు సనాతన ధర్మాలలో ప్రతి జీవి (జీవుడు)లో ఆత్మ ఉందని నమ్ముతాయి, ఇది శరీర-మనస్సు సంక్లిష్టత నుండి భిన్నంగా ఉంటుంది. బౌద్ధమత సిద్ధాంతమైన అనాత్మతో ఇది ప్రధాన వ్యత్యాసం, ఒక జీవి అనుభావిక భాగాలుగా మారని సారాంశం లేదా స్వయం లేదని ఇది పేర్కొంటుంది,[note 1] ఏది విముక్తి పొందుతుంది అనే దానిపై ఉద్దేశపూర్వకంగా అస్పష్టంగా ఉంటుంది.[8][9][10][11]

పదం పుట్టుక

[మార్చు]

ఆత్మ (ఆత్మ, आत्मा, आत्मन्) అనేది సంస్కృత పదం, ఇది "సారాంశం, శ్వాస, ఆత్మ"ను సూచిస్తుంది.[12] ఇది పునర్నిర్మిత ఊహాత్మక ప్రోటో-ఇండో-యూరోపియన్ భాష పదం *etmen "శ్వాస" నుండి ఉద్భవించిందని భావిస్తారు (సంస్కృతం, జర్మనిక్ భాషలలో కనిపించే మూలం; పాత ఇంగ్లీష్ æðm, డచ్ adem, పాత హై జర్మన్ atum "శ్వాస," పాత ఇంగ్లీష్ eþian, డచ్ ademen "శ్వాస పీల్చుకోవడం"లకు కూడా మూలం).

అర్థం

[మార్చు]

ఒలివెల్లె ఆత్మకు "ఉపనిషత్తు పదజాలంలో అనేక అర్థాలు, ఉపయోగాలు ఉన్నాయి" అని గమనించారు, వీటిలో "స్వయం," "మానవుని అంతిమ సారాంశం,"[13] ఉన్నాయి, దీనిని "సజీవ, శ్వాస తీసుకునే శరీరం"ను సూచించడానికి, "నన్ను నేను" అనే పదానికి సమానమైన పరావర్తన సర్వనామంగా కూడా ఉపయోగిస్తారు.[14]

సమకాలీన హిందూ మతంలో, ఆత్మ అంటే వ్యక్తి "నిజమైన స్వయం",[note 2] "అత్యంత అంతర్గత సారాంశం."[15] భౌతిక వాస్తవికతలో పొందుపరచబడిన నిరంతరం అభివృద్ధి చెందుతున్న మూర్తీభవించిన వ్యక్తిగత జీవి (జీవుడు)కి భిన్నంగా, మార్పుల మధ్య కొనసాగే మానవుల సారాంశాన్ని ఆత్మ సూచిస్తుంది. మూర్తీభవించిన వ్యక్తిత్వం మారవచ్చు కానీ ఆత్మ మారదు.[16] అద్వైత వేదాంతంలో, ఇది పరిశీలించే స్వచ్ఛమైన చైతన్యం లేదా సాక్షి, "స్వచ్ఛమైన, భేదం లేని, స్వయం ప్రకాశించే చైతన్యం,"[17] నియో-అద్వైతంలో 'ఉనికి'ని మాటలు, చేతలలో గ్రహించలేము అనే సంభావిత రహిత అంతర్దృష్టి కూడా.[note 3]

దీనిని తరచుగా "సోల్" అని అనువదించినప్పటికీ, "స్వయం" అని అనువదించడం ఉత్తమం.[18][note 4] హిందూయేతర భావనలైన ఆత్మ (సోల్) నుండి ఇది భిన్నంగా ఉంటుంది, ఇందులో చైతన్యంతో పాటు కారణం, పాత్ర, భావన, స్పృహ, జ్ఞాపకశక్తి, అవగాహన, ఆలోచన వంటి జీవి మానసిక సామర్థ్యాలు కూడా ఉంటాయి. హిందూ మతంలో, ఇవన్నీ ఆత్మకు ప్రతిరూపమైన మూర్తీభవించిన వాస్తవికతలో చేర్చబడ్డాయి.[19][20][21]

వేదాలలో ఆత్మ

[మార్చు]

భారతీయ సాహిత్యంలో ఆత్మ పదం తొలి ఉపయోగం ఋగ్వేదం (RV X.97.11)లో కనిపిస్తుంది.[22] యాస్కుడు, పురాతన భారతీయ వ్యాకరణకర్త, ఈ ఋగ్వేద శ్లోకంపై వ్యాఖ్యానిస్తూ, ఆత్మ క్రింది అర్థాలను అంగీకరించాడు: వ్యాపించే సూత్రం, ఇతర మూలకాలు ఏకమయ్యే జీవి, అంతిమ జ్ఞాన సూత్రం.[23]

ఆత్మ పదం కనిపించే ఋగ్వేదంలోని ఇతర శ్లోకాలలో I.115.1, VII.87.2, VII.101.6, VIII.3.24, IX.2.10, IX.6.8, X.168.4 ఉన్నాయి.[24]

ఉపనిషత్తులలో ఆత్మ

[మార్చు]

అన్ని ఉపనిషత్తులులో ఆత్మ ఒక కేంద్ర అంశం, "నీ ఆత్మను తెలుసుకో" అనేది వాటి ఇతివృత్త కేంద్రాలలో ఒకటి.[25] ఉపనిషత్తులు ఆత్మను "విశ్వం అంతిమ సారాంశం", మానవులలోని ప్రాణవాయువు అని పేర్కొంటాయి, ఇది పుట్టనిది, చనిపోనిది అయిన "నాశనం లేని అంతర్గత దైవం".[26]

ఆత్మ, బ్రహ్మం మధ్య సంబంధంపై ఉపనిషత్తులు రెండు విభిన్నమైన, కొంత భిన్నమైన ఇతివృత్తాలను వ్యక్తపరుస్తాయి. బ్రహ్మం (అత్యున్నత వాస్తవికత; సార్వత్రిక సూత్రం; సచ్చిదానందం) ఆత్మతో సమానమని కొందరు బోధిస్తారు, మరికొందరు ఆత్మ బ్రహ్మంలో ఒక భాగమని, దానికి సమానం కాదని బోధిస్తారు.[27][28] ఈ పురాతన చర్చ హిందూ మతంలో వివిధ ద్వంద్వ, అద్వైత సిద్ధాంతాలుగా వికసించింది. బాదరాయణుడు (~100 BCE) రాసిన బ్రహ్మసూత్రాలు కొంత విరుద్ధమైన ఈ సిద్ధాంతాలను సంశ్లేషణ చేసి ఏకీకృతం చేసింది, అజ్ఞాన స్థితిలో ఆత్మ, బ్రహ్మం కొన్ని అంశాలలో భిన్నంగా ఉంటాయని పేర్కొంది, కానీ లోతైన స్థాయిలో, ఆత్మ-సాక్షాత్కార స్థితిలో ఆత్మ, బ్రహ్మం సమానమైనవి, భేదం లేనివి (అద్వైతం).[27] కొల్లెర్ ప్రకారం, ఈ సంశ్లేషణ సాంఖ్య-యోగ పాఠశాలల ద్వంద్వవాద సంప్రదాయాన్ని, న్యాయ-వైశేషిక పాఠశాలల వాస్తవికత-ఆధారిత సంప్రదాయాలను ఎదుర్కొని, హిందూ మతంలో అత్యంత ప్రభావవంతమైన ఆధ్యాత్మిక సంప్రదాయంగా వేదాంతానికి పునాదిగా మారింది.[27]

ఉపనిషత్తు గ్రంథాల ప్రకారం ఆత్మ మానవ శరీరంలో ఉంటుంది, గోళ్ల చివరల వరకు కూడా విస్తరించి ఉంటుంది (బృహదారణ్యక ఉపనిషత్తు 1.4.7). ఆత్మ శరీరం అంతటా వ్యాపించి ఉన్నప్పటికీ, ఉపనిషత్తులు తరచుగా హృదయాన్ని ఆత్మ ప్రత్యేక స్థానంగా నొక్కి చెబుతాయి, భౌతిక అవయవంగా కాకుండా అంతర్గత "గుహ" లేదా గుహగా చెబుతాయి. ఇది హృదయం లోపల లోతుగా ఉన్నట్లు వర్ణించబడింది (ఛాందోగ్య ఉపనిషత్తు III.14.3-4).[29]

భగవద్గీతలో ఆత్మ కోసం

[మార్చు]

రెండవ అధ్యాయంలోని భగవద్గీత శ్లోకాలు 10-30లో, కృష్ణుడు అర్జునుడిని ఆత్మ నాశనం చేయలేని స్వభావాన్ని అర్థం చేసుకోవాలని కోరుతాడు, అది నివసించే పరిమిత శరీరాన్ని దాటి ఉంటుందని నొక్కి చెబుతాడు. ఆత్మ చంపదు, చంపబడదు, అది శాశ్వతమైనది, జననం లేదా మరణంతో ప్రభావితం కాదు.[30] ఆత్మ కొత్త వాటి కోసం పాత శరీరాలను ఎలా వదిలివేస్తుందో వివరించడానికి బట్టలు మార్చుకునే సారూప్యత ఉపయోగించబడుతుంది. వివిధ జీవిత దశలకు గురైనప్పుడు, శరీరాలను మార్చుకున్నప్పుడు కూడా అది ప్రభావితం కాదని వివరించడం ద్వారా కృష్ణుడు ఆత్మ శాశ్వత ఉనికిని నొక్కి చెబుతాడు. ఇది గ్రహించలేనిది, ఊహించలేనిది, మారనిది.[30]

గమనికలు

[మార్చు]
  1. ↑ Atman and Buddhism:
    • Wynne (2011, pp. 103–105): "The denial that a human being possesses a "self" or "soul" is probably the most famous Buddhist teaching. It is certainly its most distinct, as has been pointed out by G. P. Malalasekera: "In its denial of any real permanent Soul or Self, Buddhism stands alone." A similar modern Sinhalese perspective has been expressed by Walpola Rahula: "Buddhism stands unique in the history of human thought in denying the existence of such a Soul, Self or Ātman." The "no Self" or "no soul" doctrine (Sanskrit: anātman; Pāli: anattan) is particularly notable for its widespread acceptance and historical endurance. It was a standard belief of virtually all the ancient schools of Indian Buddhism (the notable exception being the Pudgalavādins), and has persisted without change into the modern era. [...] both views are mirrored by the modern Theravādin perspective of Mahasi Sayadaw that "there is no person or soul" and the modern Mahāyāna view of the fourteenth Dalai Lama that "[t]he Buddha taught that [...] our belief in an independent self is the root cause of all suffering"."
    • Collins (1994, p. 64): "Central to Buddhist soteriology is the doctrine of not-self (Pali: anattā, Sanskrit: anātman, the opposed doctrine of ātman is central to Brahmanical thought). Put very briefly, this is the [Buddhist] doctrine that human beings have no soul, no self, no unchanging essence."
    • Plott (2000, p. 62): "The Buddhist schools reject any Ātman concept. As we have already observed, this is the basic and ineradicable distinction between Hinduism and Buddhism."
    The notion of no-self is not so much a doctrine, as it is a 'technique' to disidentify from any sorrowfull existent, akin to the Samkhya-notion of Kaivalya:
    • Jayatilleke (1963, pp. 246–249, from note 385 onwards) refers to various notions of "self" or "soul" rejected by early Buddhism; several Buddhist texts record Samkhya-like notions of Atman c.q. consciousness being different from the body, and liberation is the recognition of this difference.
    • Javanaud (2013): "When Buddhists assert the doctrine of 'no-self', they have a clear conception of what a self would be. The self Buddhists deny would have to meet the following criteria: it would (i) retain identity over time, (ii) be permanent (that is, enduring), and (iii) have 'controlling powers' over the parts of a person. Yet through empirical investigation, Buddhists conclude that there is no such thing. 'I' is commonly used to refer to the mind/body integration of the five skandhas, but when we examine these, we discover that in none alone are the necessary criteria for self met, and as we've seen, the combination of them is a convenient fiction [...] Objectors to the exhaustiveness claim often argue that for discovering the self the Buddhist commitment to empirical means is mistaken. True, we cannot discover the self in the five skandhas, precisely because the self is that which is beyond or distinct from the five skandhas. Whereas Buddhists deny the self on grounds that, if it were there, we would be able to point it out, opponents of this view, including Sankara of the Hindu Advaita Vedanta school, are not at all surprised that we cannot point out the self; for the self is that which does the pointing rather than that which is pointed at. Buddha defended his commitment to the empirical method on grounds that, without it, one abandons the pursuit of knowledge in favour of speculation."
    Liberation (nirvana) is not attained by a "self," but is the release of anything that could be "self":
    • Collins1990, p. 82): "It is at this point that the differences [between Upanishads and Abhidharma] start to become marked. There is no central self which animates the impersonal elements. The concept of nirvana (Pali nibbana), although similarly the criterion according to which ethical judgements are made and religious life assessed, is not the liberated state of a self. Like all other things and concepts (dhamma) it is anatta, not-self [in Buddhism]."
    • McClelland (2010, pp. 16–18): "Anatman/Anatta. Literally meaning no (an-) self or soul (-atman), this Buddhist term applies to the denial of a metaphysically changeless, eternal and autonomous soul or self. (...) The early canonical Buddhist view of nirvana sometimes suggests a kind of extinction-like (kataleptic) state that automatically encourages a metaphysical no-soul (self)."
  2. ↑ Definitions:
    • Oxford Dictionaries, Oxford University Press (2012), Atman: "1. real self of the individual; 2. a person's soul";
    • John Bowker (2000), The Concise Oxford Dictionary of World Religions, Oxford University Press, ISBN 978-0192800947, Atman: "the real or true Self";
    • W.J. Johnson (2009), A Dictionary of Hinduism, Oxford University Press, ISBN 978-0198610250, See entry for Atman (self).
    • Encyclopedia Britannica, Atman: Atman, (Sanskrit: "self," "breath") one of the most basic concepts in Hinduism, the universal self, identical with the eternal core of the personality that after death either transmigrates to a new life or attains release (moksha) from the bonds of existence."
    • Shepard (1991): "Usually translated "Soul" but better rendered "Self.""
    • John Grimes (1996), A Concise Dictionary of Indian Philosophy, State University of New York Press, ISBN 0791430685, Atman: "breath" (from the verb root at = "to breathe"); inner Self, the Reality which is the substrate of the individual and identical with the Absolute (Brahman).
    • The Presence of Shiva (1994), Stella Kramrisch, Princeton University Press, ISBN 9780691019307, Atma (Glossary) p. 470 "the Self, the inmost Self or, the life principle"
  3. ↑ See నేతి నేతి, నియో-అద్వైతం, నిసర్గదత్త మహరాజ్
  4. ↑ While often translated as "soul," it is better translated as "self":

మూలాలు

[మార్చు]
  1. ↑ Jeffrey D. Long, Historical Dictionary of Hinduism, p.50
  2. ↑ Bhedabheda: "Bhedabheda Vedanta", Internet Encyclopedia of Philosophy, retrieved 9 June 2020
  3. ↑ Lorenzen 2004, p. 208-209.
  4. ↑ Richard King (1995), Early Advaita Vedanta and Buddhism, State University of New York Press, ISBN 978-0791425138, page 64, Quote: "Atman as the innermost essence or soul of man, and Brahman as the innermost essence and support of the universe. (...) Thus we can see in the Upanishads, a tendency towards a convergence of microcosm and macrocosm, culminating in the equating of atman with Brahman".
  5. ↑ "Hindu Philosophy: Advaita", Internet Encyclopedia of Philosophy, retrieved 9 June 2020 and "Advaita Vedanta", Internet Encyclopedia of Philosophy, retrieved 9 June 2020
  6. ↑ Dvaita: "Hindu Philosophy: Dvaita", Internet Encyclopedia of Philosophy, retrieved 9 June 2020 and "Madhva (1238—1317)", Internet Encyclopedia of Philosophy, retrieved 9 June 2020
  7. ↑ Chari, Srinivasa (2000), "Vaishnavism, Its Philosophy, Theology And Religious Discipline", Internet Encyclopedia of Philosophy, retrieved 5 August 2025
  8. ↑ Jayatilleke 1963, p. 39.
  9. ↑ Bronkhorst 1993, p. 99 with footnote 12.
  10. ↑ Bronkhorst 2009, p. 25.
  11. ↑ Harvey 2012, p. 59–60.
  12. ↑ Dalal 2011, p. 38.
  13. ↑ Olivelle 2008, p. lv.
  14. ↑ Olivelle 2008, p. xlix.
  15. ↑ Karel Werner (1998), Yoga and Indian Philosophy, Motilal Banarsidass, pp. 57–58, ISBN 978-81-208-1609-1
  16. ↑ Plott 2000, p. 60-62.
  17. ↑ Deutsch 1973, p. 48.
  18. ↑ Shepard 1991.
  19. ↑ Roshen Dalal (2010), The Religions of India: A Concise Guide to Nine Major Faiths, Penguin Books, p. 38, ISBN 978-0-14-341517-6
  20. ↑ Norman C. McClelland (2010), Encyclopedia of Reincarnation and Karma, McFarland, pp. 34–35, ISBN 978-0-7864-5675-8
  21. ↑ [a] Julius Lipner (2012), Hindus: Their Religious Beliefs and Practices, Routledge, pp. 53–56, 81, 160–161, 269–270, ISBN 978-1-135-24060-8; [b] P. T. Raju (1985), Structural Depths of Indian Thought, State University of New York Press, pp. 26–37, ISBN 978-0-88706-139-4; [c] Gavin D. Flood (1996), An Introduction to Hinduism, Cambridge University Press, pp. 15, 84–85, ISBN 978-0-521-43878-0
  22. ↑ ऋग्वेद: सूक्तं १०.९७, Wikisource; Quote: "यदिमा वाजयन्नहमोषधीर्हस्त आदधे । आत्मा यक्ष्मस्य नश्यति पुरा जीवगृभो यथा ॥११॥
  23. ↑ Baumer, Bettina and Vatsyayan, Kapila. Kalatattvakosa Vol. 1: Pervasive Terms Vyapti (Indira Gandhi National Centre for the Arts). Motilal Banarsidass; Revised edition (March 1, 2001). P. 42. ISBN 8120805844.
  24. ↑ Source 1: Rig veda Sanskrit; Source 2: ऋग्वेदः/संहिता Wikisource
  25. ↑ PT Raju (1985), Structural Depths of Indian Thought, State University of New York Press, ISBN 978-0887061394, pages 35-36
  26. ↑ Grimes 1996, p. 69.
  27. 1 2 3 Koller 2012, p. 99-102.
  28. ↑ Paul Deussen, The Philosophy of the Upanishads గూగుల్ బుక్స్ వద్ద, Dover Publications, pages 86-111, 182-212
  29. ↑ Mitra, Arpita (2018), Jain, Pankaj; Sherma, Rita; Khanna, Madhu (eds.), "Ātman, Hinduism", Hinduism and Tribal Religions, Encyclopedia of Indian Religions (in ఇంగ్లీష్), Dordrecht: Springer Netherlands, pp. 1–8, doi:10.1007/978-94-024-1036-5_172-1, ISBN 978-94-024-1036-5, retrieved 2025-05-17{{citation}}: CS1 maint: work parameter with ISBN (link)
  30. 1 2 Sutton, Nicholas (2017-03-13). Bhagavad Gita: The Oxford Centre for Hindu Studies Guide (in ఇంగ్లీష్). Oxford Centre for Hindu Studies. pp. 35–37. ISBN 978-1-5030-5291-8.
వనరులు
"https://te.wikipedia.org/w/index.php?title=ఆత్మ_(హిందూ_మతం)&oldid=4938472" నుండి వెలికితీశారు