ఆస్ట్రియా-హంగరీ

Austro-Hungarian Monarchy
*Österreichisch-Ungarische Monarchie* (German)
*Osztrák–Magyar Monarchia* (Hungarian)
Austro-Hungarian Monarchy Österreichisch-Ungarische Monarchie (German); Osztrák–Magyar Monarchia (Hungarian)
1867–1918
	Coat of arms (1915–1918) (see also: Flags of Austria-Hungary)
	Motto: [[Indivisibiliter ac inseparabiliter language\|Indivisibiliter ac inseparabiliter]] for Indivisibly and inseparably
	జాతీయ గీతం: Gott erhalte, Gott beschütze; (English: God preserve, God protect) ;
	Cisleithania, or "Austria" Lands of the Crown of Saint Stephen, or "Hungary" Condominium of Bosnia-Herzegovina
రాజధాని	Vienna (Austria); Budapest (Hungary);
అతిపెద్ద నగరం	Vienna
అధికార భాషలు	German; Hungarian; Croatian (Croatia-Slavonia);
Common languages	German, Hungarian, Croatian, Czech, Polish, Ruthenian, Romanian, Bosnian, Serbian, Slovak, Slovene, Italian, Romani (Carpathian), Yiddish, and others (Friulian, Istro-Romanian, Istriot, Ladin)
Religion (1910)	76.6% Catholic; 8.9% Protestant; 8.7% Eastern Orthodox; 4.4% Jewish; 1.3% Muslim;
Demonym	Austro-Hungarian
ప్రభుత్వం	Constitutional monarchy
Emperor-King (Emperor of Austria/King of Hungary)
• 1867–1916	Franz Joseph I
• 1916–1918	Karl I & IV
Minister-President of Austria
• 1867 (first)	F. F. von Beust
• 1918 (last)	Heinrich Lammasch
Prime Minister of Hungary
• 1867–1871 (first)	Gyula Andrássy
• 1918 (last)	Mihály Károlyi
శాసనసభ	Two national legislatures
• Imperial Council	House of Lords; House of Deputies;
• Diet of Hungary	House of Magnates; House of Representatives;
Historical era	New Imperialism; World War I;
• 1867 Compromise	30 March 1867
• Dual Alliance	7 October 1879
• Bosnian Crisis	6 October 1908
• July Crisis	28 June 1914
• Invasion of Serbia	28 July 1914
• Empire dissolved	31 October 1918
• Austrian Republic	12 November 1918
• Hungarian Republic	16 November 1918
• Treaty of Saint-Germain	10 September 1919
• Treaty of Trianon	4 June 1920
విస్తీర్ణం
1905	621,538 km2 (239,977 sq mi)
జనాభా
• 1910 estimate	51,390,223
ద్రవ్యం	Gulden / florin మూస:Nwr; Krone మూస:Nwr;
Preceded by	Succeeded by
	Austrian Empire
First Czechoslovak Republic
Republic of German-Austria
First Hungarian Republic
Kingdom of Italy
Second Polish Republic
Kingdom of Romania
State of Slovenes, Croats and Serbs
West Ukrainian People's Republic

'ఆస్ట్రియా-హంగేరీ,^[c] ను ''ఆస్ట్రో-హంగేరియను సామ్రాజ్యం లేదా 'ద్వంద్వ రాచరికం' అని కూడా పిలుస్తారు. ఇది మధ్య ఐరోపాలో బహుళ-జాతి రాజ్యాంగ రాచరికంగా ఉండేది^[d] 1867 - 1918 మధ్య. సైనిక, దౌత్య కూటమి అయిన ఇందులో ఆస్ట్రియా చక్రవర్తి, హంగేరి రాజు అనే బిరుదు కలిగిన ఒకే చక్రవర్తిపాలనలో రెండు సార్వభౌమ రాజ్యాలు ఉన్నాయి.^[9] హాబ్సు‌బర్గు రాచరికం రాజ్యాంగ పరిణామంలో ఆస్ట్రియా-హంగేరీ చివరి దశగా నిలిచింది: ఇది ఆస్ట్రో-ప్రష్యను యుద్ధం తరువాత 1867 ఆస్ట్రో-హంగేరియన్ రాజీతో ఏర్పడింది. హాబ్సు‌బర్గు పాలనకు వ్యతిరేకంగా హంగేరీ స్వాతంత్ర్య యుద్ధాలు (ప్రధానంగా 1703–1711 రాకోజీ స్వాతంత్ర్య యుద్ధం 1848–1849 హంగేరియను విప్లవం) తరువాత జరిగింది. మొదటి ప్రపంచ యుద్ధం ముగింపులో 1918లో హంగేరీ ఆస్ట్రియాతో యూనియను‌ను ముగించిన వెంటనే ఇది రద్దు చేయబడింది.

ఆస్ట్రియా-హంగరీ యూరపు‌లోని ప్రధాన శక్తులలో ఒకటి. విస్తీర్ణంలో ఐరోపాలో రెండవ అతిపెద్ద దేశం (రష్యా తర్వాత), మూడవ అత్యధిక జనాభా కలిగిన దేశం (రష్యా, జర్మనీ సామ్రాజ్యం తర్వాత). అదే సమయంలో ప్రపంచవ్యాప్తంగా అత్యధిక జనాభా కలిగిన 10 దేశాలలో ఒకటిగా ఉంది. ఆ సామ్రాజ్యం ప్రపంచంలోనే నాల్గవ అతిపెద్ద యంత్ర నిర్మాణ పరిశ్రమను నిర్మించింది.^[10] బోస్నియను కండోమినియం భూభాగాన్ని మినహాయించి, ఆస్ట్రియా సామ్రాజ్యం, హంగేరీ రాజ్యం అంతర్జాతీయ చట్టంలో ప్రత్యేక సార్వభౌమ దేశాలుగా ఉన్నాయి.^[11]^[12]

దాని ప్రధాన భాగంలో ద్వంద్వ రాచరికం ఉంది. ఇది సిస్లీథానియా పూర్వ ఆస్ట్రియా సామ్రాజ్యం ఉత్తర, పశ్చిమ భాగాలు ట్రాన్స్లీథానియా మధ్య నిజమైన యూనియను ఇది హంగేరి రాజ్యం మధ్యయుగ భూభాగాలకు అనుగుణంగా ఉంది. 1867 సంస్కరణల తరువాత ఆస్ట్రియను, హంగేరియను రాష్ట్రాలు అధికారంలో సమానంగా ఉన్నాయి.^[13] రెండు దేశాలు ఏకీకృత దౌత్య రక్షణ విధానాలను నిర్వహించాయి. ఈ ప్రయోజనాల కోసం, విదేశాంగ, రక్షణ "సాధారణ" మంత్రిత్వ శాఖలు చక్రవర్తి ప్రత్యక్ష అధికారం క్రింద నిర్వహించబడ్డాయి. మూడవ ఆర్థిక మంత్రిత్వ శాఖ రెండు "సాధారణ" దస్త్రాలకు నిధులు సమకూర్చడానికి మాత్రమే బాధ్యత వహిస్తుంది. ఈ యూనియను‌లో మూడవ భాగం క్రొయేషియా-స్లావోనియా రాజ్యం ఉంది.ఇది హంగేరియను కిరీటం కింద ఒక స్వయంప్రతిపత్తి ప్రాంతంగా ఉంది. ఇది 1868లో క్రొయేషియా-హంగేరియను సెటిల్మెంటు మీద చర్చలు జరిపింది. 1878 తర్వాత బోస్నియా - హెర్జెగోవినా ఆస్ట్రో-హంగేరియను ఉమ్మడి సైనిక, పౌర పాలన కిందకు వచ్చాయి^[14] 1908లో పూర్తిగా విలీనం అయ్యే వరకు, బోస్నియను సంక్షోభంను రేకెత్తించింది.^[15]

1914 జూలై 28న సెర్బియా రాజ్యం మీద ఆస్ట్రో-హంగేరియను యుద్ధ ప్రకటనతో ప్రారంభమైన మొదటి ప్రపంచ యుద్ధంలో ఆస్ట్రియా-హంగేరీ కేంద్ర శక్తులలో ఒకటి. 1918 నవంబరు 3న సైనిక అధికారులు విల్లా గియుస్టి యుద్ధ విరమణ మీద సంతకం చేసే సమయానికి ఇది ఇప్పటికే సమర్థవంతంగా రద్దు చేయబడింది. హంగేరీ రాజ్యం మొదటి ఆస్ట్రియను రిపబ్లికు దాని వారసత్వండి జ్యూరుగా పరిగణించబడ్డాయి. అయితే మొదటి చెకోస్లోవాకు రిపబ్లికు, రెండవ పోలిషు రిపబ్లికు, యుగోస్లేవియా రాజ్యం స్వాతంత్ర్యం వరుసగా చాలా వరకు 1920లో రొమేనియా రాజ్యం, ఇటలీ రాజ్యం, ప్రాదేశిక డిమాండ్లను కూడా విజయవంతమైన శక్తులు గుర్తించాయి. దాని ప్రధాన భాగంలో ద్వంద్వ రాచరికం ఉంది. ఇది సిస్లీథానియా పూర్వ ఆస్ట్రియా సామ్రాజ్యం. ఉత్తర, పశ్చిమ భాగాలు ట్రాన్స్లీథానియా మధ్య నిజమైన యూనియను. ఇది హంగేరి రాజ్యం మధ్యయుగ భూభాగాలకు అనుగుణంగా ఉంది. 1867 సంస్కరణల తరువాత, ఆస్ట్రియను, హంగేరియను రాష్ట్రాలు అధికారంలో సమానంగా ఉన్నాయి.^[16] రెండు దేశాలు ఏకీకృత దౌత్య, రక్షణ విధానాలను నిర్వహించాయి. ఈ ప్రయోజనాల కోసం విదేశాంగ, రక్షణ "సాధారణ" మంత్రిత్వ శాఖలు చక్రవర్తి ప్రత్యక్ష అధికారం క్రింద నిర్వహించబడ్డాయి. మూడవ ఆర్థిక మంత్రిత్వ శాఖ రెండు "సాధారణ" దస్త్రాలకు నిధులు సమకూర్చడానికి మాత్రమే బాధ్యత వహిస్తుంది. ఈ యూనియను‌లో మూడవ భాగంగా క్రొయేషియా-స్లావోనియా రాజ్యం ఉంది. ఇది హంగేరియను కిరీటం కింద ఒక స్వయంప్రతిపత్తి ప్రాంతంగా ఉంది. ఇది 1868లో క్రొయేషియా-హంగేరియను సెటిలు‌మెంటు మీద చర్చలు జరిపింది. 1878 తర్వాత, బోస్నియా, హెర్జెగోవినా ఆస్ట్రో-హంగేరియను ఉమ్మడి సైనిక, పౌర పాలన కిందకు వచ్చాయి.^[17] 1908లో పూర్తిగా విలీనం అయ్యే వరకు, బోస్నియను సంక్షోభంను రేకెత్తించింది.^[15]

1914 జూలై 28న సెర్బియా రాజ్యం మిద ఆస్ట్రో-హంగేరియను యుద్ధ ప్రకటనతో ప్రారంభమైన మొదటి ప్రపంచ యుద్ధంలో ఆస్ట్రియా-హంగేరీ కేంద్ర శక్తులలో ఒకటిగా ఉంది. 1918 నవంబరు 3న సైనిక అధికారులు విల్లా గియుస్టి యుద్ధ విరమణ మీద సంతకం చేసే సమయానికి ఇది ఇప్పటికే సమర్థవంతంగా రద్దు చేయబడింది. హంగేరీ రాజ్యం, మొదటి ఆస్ట్రియన్ రిపబ్లికు దాని వారసత్వండి జ్యూర్గా పరిగణించబడ్డాయి. అయితే మొదటి చెకోస్లోవాకు రిపబ్లికు, రెండవ పోలిషు రిపబ్లికు, యుగోస్లేవియా రాజ్యం స్వాతంత్ర్యం వరుసగా జరిగాయి చాలా వరకు 1920లో రొమేనియా రాజ్యం, ఇటలీ రాజ్యం ప్రాదేశిక డిమాండ్లను కూడా విజయవంతమైన శక్తులు గుర్తించాయి.

పేరు - పరిభాష

.

రాజ్యం అధికారిక పేరు ఆస్ట్రో-హంగేరియను రాచరికం (జర్మనీ: ),^[18] అయితే అంతర్జాతీయ సంబంధాలలో ఆస్ట్రియా-హంగేరీ ఉపయోగించబడింది (జర్మనీ: ; హంగేరియనీ: ). ఆస్ట్రియన్లు కె అనే పేర్లను కూడా ఉపయోగించారు. యు కె. రాచరికం (ఆంగ్లం: కె.సి.కె. రాచరికం ) ^[19] సామ్రాజ్యవాద, రాయలు ఆస్ట్రో-హంగేరియను రాచరికం (వివరంగా జర్మనీ: ఇంపీరియలు, ఆస్ట్రియా-హంగేరీ రాయలు రాచరికం; హంగేరియను:) ^[20] డానుబియను రాచరికం: డానుబియను రాచరికం ద్వంద్వ రాచరికం (జర్మను: డోపెలు-మోనార్కీ; హంగేరియను: డ్యూయలు-మొనార్కియా) ది డబులు ఈగిలు (జర్మనీ: డెర్ డోపెలు-అడ్లరు; హంగేరియను: కెట్సాసు), అయితే వీటిలో ఏవీ హంగేరీలో లేదా ఇతర చోట్ల విస్తృతంగా వ్యాపించలేదు.

అంతర్గత పరిపాలనలో ఉపయోగించిన రాజ్యం పూర్తి పేరు ది కింగ్డమ్సు అండ్ ఇంపీరియలు కౌన్సిలు‌లో ప్రాతినిధ్యం వహించిన భూములు స్టీఫెను'

జర్మనీ: స్టీఫెను పవిత్ర హంగేరియన్ కిరీటం రాజ్యం దేశాలు, దేశాలు
హంగేరియన; బిరోడాల్మి టనాక్సు‌బాను ఆధారిత కరెన్సీ మాగ్యారు సెంటెన్సు కొరోనా నుండి ఉద్భవించింది

1867 నుండి, ఆస్ట్రియా-హంగేరీలోని అధికారిక సంస్థల పేర్లకు శీర్షిక పెట్టే సంక్షిప్తాలు వాటి బాధ్యతను ప్రతిబింబిస్తాయి:

కె. యు. కె. (ఇంపీరియలు, రాయలు లేదా ఇంపీరియలు, రాయలు) అనేది రాచరికం రెండు భాగాలకు సాధారణమైన సంస్థలకు లేబులు, ఉదా., కె.యు.కె. నేవీ (నేవీ), యుద్ధ సమయంలో, కె.యు.కె. ఆర్మీ (సైన్యం). హంగేరియను ప్రభుత్వం అభ్యర్థన మేరకు కామను ఆర్మీ తన పేరును కె.కె. నుండి కె.యు.కె. గా మార్చుకుంది.
కె. కె. (ఇంపీరియలు-రాయలు) లేదా ఇంపీరియలు-రాయలు అనేది సిస్లీథానియా (ఆస్ట్రియా) సంస్థలకు ఉపయోగించే పదం; ఈ లేబులు‌లోని "రాయలు" అనేది బోహేమియా కిరీటం
కె.యు. (కింగ్లీ-హంగేరియను) లేదా ఎం.కె. (మాగ్యారు రాజరికపు) ("రాయలు హంగేరియను") క్రొయేషియా, స్లావోనియా రాజ్యంలో, స్వయంప్రతిపత్తి సంస్థలు కె (రాజరికపు) ("రాయలు")ను ఉపయోగించాయి. ఎందుకంటే క్రొయేషియను-హంగేరియను సెటిల్మెంటు క్రొయేషియను ప్రకారం.

1868లో ఫ్రాంజు 1వ జోసెఫు నిర్ణయం తరువాత రాజ్యం దాని అంతర్జాతీయ సంబంధాలలో 'ఆస్ట్రో-హంగేరియను రాచరికం/రాజ్యం (జర్మనీ: ఆస్ట్రో-హంగేరియను రాచరికం/సామ్రాజ్యం; హంగేరియను: ఆస్ట్రో-హంగేరియను రాచరికం/సామ్రాజ్యం)అనే అధికారిక పేరును కలిగి ఉంది. ^[21]

చరిత్ర

నేపథ్యం - స్థాపన

1526 మొహాక్సు యుద్ధంలో ఒట్టోమన్ సామ్రాజ్యం మీద హంగేరీ ఓటమి పాలైన తరువాత హబ్సుబర్గు సామ్రాజ్యం హంగేరీ రాజ్యంలో మరింతగా పాలుపంచుకుంది. తరువాత హంగేరియను సింహాసనాన్ని చేపట్టింది. అయితే ఒట్టోమన్లు హంగేరీలోకి మరింత విస్తరించడంతో హబ్సుబర్గులు పూర్వ రాజ్య భూభాగంలో ఒక చిన్న వాయవ్య భాగాన్ని మాత్రమే నియంత్రించగలిగారు. చివరికి 1718లో పాసరోవిట్జు ఒప్పందం తరువాత హంగేరియను రాజ్యంలోని అన్ని పూర్వ భూభాగాలు ఒట్టోమన్ల నుండి హబ్సుబర్గుకు అప్పగించబడ్డాయి. 1848 విప్లవాలలో హంగేరి రాజ్యం మరింత స్వపరిపాలన కోసం, తరువాత ఆస్ట్రియా సామ్రాజ్యం నుండి స్వాతంత్ర్యం కోసం పిలుపునిచ్చింది. ఆ తరువాత జరిగిన 1848 నాటి హంగేరియను విప్లవం ఆస్ట్రియను సైన్యం రష్యను సైనిక సహాయంతో అణిచివేయబడింది. హంగేరియను రాష్ట్రం అనుభవించిన స్వయంప్రతిపత్తి స్థాయిని వియన్నా నుండి నిరంకుశ పాలనతో భర్తీ చేశారు.^[22] ఇది హబ్సుబర్గు ఆధిపత్యం మీద హంగేరియను ఆగ్రహాన్ని మరింత పెంచింది.^[23]

1860లలో సామ్రాజ్యం రెండు తీవ్రమైన పరాజయాలను ఎదుర్కొంది: రెండవ ఇటాలియను స్వాతంత్ర్య యుద్ధంలో దాని నష్టం ఉత్తర ప్రాంతంలోని ఒక పెద్ద భాగంపై దాని ఆధిపత్యాన్ని విచ్ఛిన్నం చేసింది. ఇటలీ (లోంబార్డి, వెనెటో, మోడెనా, రెగ్గియో, గ్రాండు డచీ ఆఫ్ టస్కానీ, పర్మా, పియాసెంజా) 1866 ఆస్ట్రో-ప్రష్యను యుద్ధంలో ఓటమి జర్మనీ సమాఖ్య రద్దుకు దారితీసింది (దీనికి హబ్సుబర్గు చక్రవర్తి వంశపారంపర్య అధ్యక్షుడు), ఆస్ట్రియాను జర్మనీ వ్యవహారాల నుండి మినహాయించారు.^[24] ఈ జంట పరాజయాలు హంగేరియన్లకు నిరంకుశ పాలన సంకెళ్లను తొలగించే అవకాశాన్ని ఇచ్చాయి.^[25]

తన గొప్ప శక్తి హోదాను నిలుపుకోవడానికి హంగేరీతో రాజీ పడవలసిన అవసరాన్ని గ్రహించి వియన్నాలోని కేంద్ర ప్రభుత్వం ఫెరెన్కు డీయా ఏప్రిల్ చట్టాలు ఇప్పటికీ చెల్లుబాటులో ఉన్నాయని హంగేరియన్లు వాదించారు. కానీ 1713 నాటి ఆచరణాత్మక మంజూరు ప్రకారం విదేశీ వ్యవహారాలు, రక్షణ ఆస్ట్రియా, హంగేరీలకు "సాధారణం" అని అంగీకరించారు. 1867 మార్చి 20న హంగేరీలోని పెస్టు వద్ద కొత్తగా తిరిగి స్థాపించబడిన హంగేరియను పార్లమెంటు మార్చి 30న ఆమోదించబడే కొత్త చట్టాల మీద చర్చలు ప్రారంభించింది. అయితే హంగేరి పవిత్ర కిరీటం భూములలో చట్టాలు అమలు కావాలంటే జూన్ 8న హంగేరి రాజుగా చక్రవర్తి అధికారిక పట్టాభిషేకం జరిగి ఉండాలని హంగేరియను నాయకులకు సమాచారం అందింది.^[26] జూలై 28న హంగేరి రాజుగా తన కొత్త హోదాలో ఫ్రాంజు జోసెఫు కొత్త చట్టాలను ఆమోదించి ప్రకటించాడు. ఇది అధికారికంగా ద్వంద్వ రాచరికానికి జన్మనిచ్చింది.

1866–1878: లెస్సరు జర్మనీ దాటి

మంథియాసు చర్చిలో హంగేరియను-ప్రష్యను యుద్ధం ప్రేగు శాంతి (1866) ద్వారా ముగిసింది. ఇది తక్కువ జర్మనీ పరిష్కారంకు అనుకూలంగా "జర్మనీ ప్రశ్న"ను పరిష్కరించింది.^[27] 1866 నుండి 1871 వరకు విదేశాంగ మంత్రిగా ఉన్న కౌంటు ఫ్రెడరికు ఫెర్డినాండు వాన్ బ్యూస్టు, ప్రష్యను ఛాన్సలరు‌ను ద్వేషించారు. ఒట్టో వాన్ బిస్మార్కు, ఆయన పదే పదే ఆయనను ఓడించాడు. ఆస్ట్రియా ఓటమికి ప్రతీకారం తీర్చుకోవడానికి బ్యూస్టు ఫ్రాన్సు వైపు చూశాడు. ప్రష్యను వ్యతిరేక కూటమి కోసం ఫ్రాన్సు ఇటలీ చక్రవర్తి 3వ నెపోలియనుతో చర్చలు జరపడానికి ప్రయత్నించాడు. కానీ ఎటువంటి ఒప్పందాలు కుదరలేదు. ఫ్రాంకో-ప్రష్యను యుద్ధంలో ప్రస్సో-జర్మనీ సైన్యాల నిర్ణయాత్మక విజయం, తరువాత జర్మనీ సామ్రాజ్యం స్థాపన జర్మనీలో ఆస్ట్రియను ప్రభావాన్ని తిరిగి స్థాపించే ఆశను ముగించింది. బ్యూస్టు పదవీ విరమణ చేశాడు.^[28]

జర్మనీ, ఇటలీ నుండి బలవంతంగా వెళ్లగొట్టబడిన తర్వాత ద్వంద్వ రాచరికం బాల్కన్ల వైపు తిరిగింది. జాతీయవాద ఉద్యమాలు బలపడుతున్నందున, స్వాతంత్ర్యాన్ని కోరుతున్నందున వారు అల్లకల్లోలంగా ఉన్నారు.^[29] రష్యా, ఆస్ట్రియా-హంగేరీ రెండూ ఈ ప్రాంతంలో విస్తరించే అవకాశాన్ని చూశాయి. రష్యా స్లావు‌లు, ఆర్థడాక్సు క్రైస్తవుల రక్షకుడి పాత్రను పోషించింది. వియన్నా నియంత్రణలో బహుళ-జాతి, మతపరంగా వైవిధ్యమైన సామ్రాజ్యాన్ని ఆస్ట్రియా ఊహించింది. విదేశాంగ మంత్రిగా (1871–1879) పనిచేసిన హంగేరియను కౌంటు గ్యులా ఆండ్రాస్సీ, బాల్కన్లలో రష్యను విస్తరణకు వ్యతిరేకత, కొత్త దక్షిణ స్లావు సమాఖ్య మీద ఆధిపత్యం చెలాయించాలనే సెర్బియను ఆశయాలను నిరోధించడం తన విధానానికి కేంద్రబిందువుగా చేసుకున్నారు. జర్మనీ రష్యాతో కాకుండా ఆస్ట్రియాతో పొత్తు పెట్టుకోవాలని ఆయన కోరుకున్నారు.^[30]

1877–1908: బెర్లిను కాంగ్రెసు - బాల్కను అస్థిరత

రష్యను పాన్-స్లావికు సంస్థలు బాల్కను తిరుగుబాటుదారులకు సహాయం పంపాయి.వారు ఆర్థడాక్సు క్రైస్తవులను రక్షించడం పేరుతో 1877లో ఒట్టోమన్ సామ్రాజ్యం మీద యుద్ధం ప్రకటించమని జార్ ప్రభుత్వం మీద ఒత్తిడి తెచ్చారు.^[26] సెర్బియా నియంత్రణ మీద ఒట్టోమన్ సామ్రాజ్యం, రష్యా మధ్య మధ్యవర్తిత్వం చేయలేక రెండు శక్తుల మధ్య వివాదం యుద్ధంగా మారినప్పుడు ఆస్ట్రియా-హంగేరీ తటస్థతను ప్రకటించింది. రొమేనియా, గ్రీస్ సహాయంతో రష్యా ఒట్టోమన్లను ఓడించింది. తరువాత శాన్ స్టెఫానో ఒప్పందంతో పెద్ద రష్యను అనుకూల బల్గేరియాను సృష్టించడానికి ప్రయత్నించింది.

ఈ ఒప్పందం అంతర్జాతీయంగా గందరగోళాన్ని రేకెత్తించింది. ఇది దాదాపు సాధారణ యూరోపియను యుద్ధానికి దారితీసింది. ఒక పెద్ద బల్గేరియా భూభాగం రష్యను సామంతరాజ్యంగా మారుతుందని ఆస్ట్రియా-హంగేరీ, బ్రిటను భయపడ్డాయి. ఇది జార్ బాల్కన్ల మీద ఆధిపత్యం చెలాయించటానికి వీలు కల్పిస్తుంది. సూయజ్ కాలువ గుండా బ్రిటను మార్గానికి చాలా దగ్గరగా తూర్పు మధ్యధరా ప్రాంతంలో రష్యను ప్రభావం ముందుకు సాగకుండా ఆపడానికి బ్రిటిషు ప్రధాన మంత్రి బెంజమిను డిస్రేలి రష్యాకు వ్యతిరేకంగా యుద్ధనౌకలను తరలించాడు. ^[32] శాన్ స్టెఫానో ఒప్పందం ఆస్ట్రియాలో రష్యా, దాని ఆర్థడాక్సు-స్లావికు లక్ష్యాలకు చాలా అనుకూలంగా పరిగణించబడింది.

రష్యా ఒట్టోమను భూభాగం నుండి వేరు చేసిన పెద్ద బల్గేరియను రాజ్యాన్ని విభజించడం ద్వారా, బల్గేరియాలోని ఏ భాగాన్ని ఒట్టోమన్ల నుండి పూర్తి స్వాతంత్ర్యం నిరాకరించడం ద్వారా బెర్లిను కాంగ్రెసు రష్యను విజయాన్ని వెనక్కి తీసుకుని 1878లో బెర్లిను కాంగ్రెసు ఆస్ట్రియా (ప్రధానంగా స్లావికు ప్రాంతమైన బోస్నియా, హెర్జెగోవినా ప్రావిన్సు‌ను ) ఆక్రమించడానికి (కానీ విలీనం కాకుండా) అనుమతించింది. బాల్కన్లలో అధికారాన్ని పొందే మార్గంగా ఆస్ట్రియా బోస్నియా, హెర్జెగోవినాను ఆక్రమించింది. సెర్బియా, మోంటెనెగ్రో, రొమేనియా పూర్తిగా స్వతంత్రంగా మారాయి. అయినప్పటికీ బాల్కన్లు స్వాతంత్ర్యం కోసం తీవ్ర ఆకాంక్ష, గొప్ప శక్తి పోటీలతో రాజకీయ అశాంతికి నిలయంగా ఉన్నాయి. 1878లో జరిగిన బెర్లిను కాంగ్రెసు‌లో గ్యులా ఆండ్రాస్సీ (విదేశాంగ మంత్రి) బాల్కన్లలో మరిన్ని డిమాండ్ల నుండి రష్యా వెనక్కి తగ్గేలా చేయగలిగారు. ఫలితంగా గ్రేటరు బల్గేరియా విచ్ఛిన్నమైంది. సెర్బియా స్వాతంత్ర్యం హామీ ఇవ్వబడింది.^[33] ఆ సంవత్సరంలో రష్యన్లు సమీపంలోని సెర్బియాలోకి విస్తరించకుండా నిరోధించడానికి ఆస్ట్రియా-హంగేరీ బ్రిటను మద్దతుతో బోస్నియాలో దళాలను మోహరించింది. రష్యన్లను బాల్కన్ల నుండి దూరంగా ఉంచడానికి మరొక చర్యగా ఆస్ట్రియా-హంగేరీ 1887లో బ్రిటను ఇటలీతో మెడిటరేనియను ఎంటెంటే అనే కూటమిని ఏర్పాటు చేసింది. రష్యను దాడికి వ్యతిరేకంగా 1879లో జర్మనీతో 1883లో రొమేనియాతో పరస్పర రక్షణ ఒప్పందాలను ముగించింది.^[34] బెర్లిను కాంగ్రెసు తర్వాత యూరోపియను శక్తులు సంక్లిష్టమైన పొత్తులు ఒప్పందాల శ్రేణి ద్వారా స్థిరత్వాన్ని నిర్ధారించడానికి ప్రయత్నించాయి.

1908: బోస్నియను సంక్షోభం

రాచరికం చివరికి 1908 అక్టోబరు‌లో బోస్నియా, హెర్జెగోవినాను స్వాధీనం చేసుకుంది. సిస్లీథానియా, ట్రాన్సు‌లీథానియా ఉమ్మడి హోల్డింగు‌గా ఇంపీరియలు & రాయలు ఫైనాన్సు మంత్రిత్వ శాఖ నియంత్రణలో ఉంది. దానిని రెండు ప్రాదేశిక ప్రభుత్వానికి జోడించలేదు. 1908లో జరిగిన విలీనం వియన్నాలోని కొంతమంది బోస్నియా, హెర్జెగోవినాను క్రొయేషియాతో కలిపి రాచరికంలో మూడవ స్లావికు భాగాన్ని ఏర్పరచాలని ఆలోచించేలా చేసింది. ఫ్రాంజు జోసెఫు సోదరుడు, మాక్సిమిలియను (1867) ఆయన ఏకైక కుమారుడు రుడాల్ఫు మరణాలు, చక్రవర్తి మేనల్లుడు ఫ్రాంజు ఫెర్డినాండును సింహాసనానికి వారసుడిగా చేశాయి. హంగేరియను కులీనుల అధికారాన్ని పరిమితం చేసే మార్గంగా ఈ విచారణవాదానికి ఆర్చిడ్యూకు మద్దతుదారుగా ఉన్నాడని పుకార్లు వచ్చాయి.^[35]

1908 అక్టోబరు‌లో హబ్సుబర్గు రాచరికంలో విలీనం సందర్భంగా జారీ చేయబడిన ఒక ప్రకటన ఈ భూములను రాజ్యాంగ సంస్థలకు హామీ ఇచ్చింది. ఇవి స్థానిక ప్రతినిధి సభ ద్వారా వారి నివాసితులకు పూర్తి పౌర హక్కులను వారి స్వంత వ్యవహారాల నిర్వహణలో వాటాను పొందాలి. ఈ వాగ్దానాన్ని నెరవేర్చడంలో భాగంగా 1910లో ఒక రాజ్యాంగం ప్రకటించబడింది.^[36]

1908–09 నాటి బోస్నియను సంక్షోభంలో ప్రధాన పాత్రధారులు ఆస్ట్రియా, రష్యా విదేశాంగ మంత్రులు అలోయిసు లెక్సా వాన్ ఏహ్రెంతలు, అలెగ్జాండరు ఇజ్వోల్స్కీ. ఇద్దరూ రాజకీయ ఆశయంతో ప్రేరేపించబడ్డారు; మొదటిది విజయవంతమవుతుంది. తరువాతిది సంక్షోభం ద్వారా విచ్ఛిన్నమవుతుంది. ఈ మార్గంలో వారు 1909లో యూరపు‌ను యుద్ధం అంచుకు లాగుతారు. వారు యూరపు‌ను రెండు సాయుధ శిబిరాలుగా విభజించి 1914 జూలైలో యుద్ధం ప్రారంభించారు.^[37]^[38]

స్లావికు మైనారిటీలు ఎప్పటికీ కలిసి రాలేరని, బాల్కను లీగు ఆస్ట్రియాకు ఎటువంటి నష్టం కలిగించదని ఏహ్రెంతలు భావించాడు. ఆస్ట్రియా, టర్కీ, రొమేనియాలను కలిగి ఉండే కూటమి కోసం ఒట్టోమను ప్రతిపాదనను ఆయన తిరస్కరించాడు. అయితే ఆయన విధానాలు బల్గేరియన్లను దూరం చేశాయి. వారు బదులుగా రష్యా, సెర్బియా వైపు మొగ్గు చూపారు. ఆస్ట్రియా దక్షిణం వైపు అదనపు విస్తరణను ప్రారంభించాలనే ఉద్దేశ్యం లేకపోయినప్పటికీ ఆ ప్రభావంతో ఊహాగానాలను ప్రోత్సహించాడు. అది బాల్కను రాజ్యాలను స్తంభింపజేస్తుందని ఆశించాడు. బదులుగా ఆస్ట్రియాను ఆపడానికి రక్షణాత్మక బ్లాకు‌ను సృష్టించడానికి వారిని తీవ్రమైన కార్యకలాపాలకు ప్రేరేపించింది. అత్యున్నత స్థాయిలో జరిగిన ఘోరమైన తప్పుడు లెక్కల శ్రేణి ఆస్ట్రియా శత్రువులను గణనీయంగా బలోపేతం చేసింది.^[39]

1914లో బోస్నియాలోని స్లావికు మిలిటెంట్లు ఆస్ట్రియా ఆ ప్రాంతాన్ని పూర్తిగా ఆక్రమించుకోవాలనే ప్రణాళికను తిరస్కరించారు; వారు ఆస్ట్రియను వారసుడిని హత్య చేశారు. మొదటి ప్రపంచ యుద్ధాన్ని వేగవంతం చేశారు.^[40]

ప్రభుత్వం

1867 నాటి రాజీ హబ్సుబర్గు డొమైను‌లను పశ్చిమ, ఉత్తర అర్ధభాగంలో ఆస్ట్రియా సామ్రాజ్యం ("ఇంపీరియలు కౌన్సిలు‌లో ప్రాతినిధ్యం వహించిన భూములు", లేదా సిస్లీథానియా), తూర్పున హంగేరీ రాజ్యం ("సెయింటు స్టీఫెను కిరీటం భూములు", లేదా ట్రాన్సు‌లీథానియా) మధ్య నిజమైన యూనియనుగా మార్చింది.^[6]

1867 వరకు రాచరికవిధానంలో పాలించిన ఆస్ట్రియా ప్రభుత్వం ఆస్ట్రియా భాగానికి ప్రభుత్వంగా మారింది. హంగేరియను భాగానికి మరొక ప్రభుత్వం ఏర్పడింది. సాధారణ ప్రభుత్వం (అధికారికంగా నియమించబడిన మినిస్టీరియలు కౌన్సిలు ఫర్ కామను అఫైర్సు, లేదా జర్మనీ‌లో మినిస్టరీరియలు కౌన్సిలు ఫర్ జెమీన్సమే ఏంజెలెగెను‌హీటెను) కొన్ని విషయాల కోసం సాధారణ జాతీయ భద్రత ఏర్పడింది. - కామను ఆర్మీ, నేవీ, విదేశాంగ విధానం, సామ్రాజ్య గృహం, కస్టమ్సు యూనియను.^[26] రెండు భాగాలు ఒకే సాధారణ చక్రవర్తిని పంచుకున్నప్పటికీ విదేశీ సంబంధాలు రక్షణ రెండూ సంయుక్తంగా నిర్వహించబడినప్పటికీ సాధారణ పౌరసత్వం లేనందున అన్ని ఇతర రాజ్య విధులను విడిగా నిర్వహించాలి.^[e]^[6]^[42]^[43]

హంగేరీ ఆస్ట్రియా వేర్వేరు పార్లమెంట్లు నిర్వహించాయి. ప్రతి దాని స్వంత ప్రధానమంత్రి: హంగేరీ డైటు (సాధారణంగా జాతీయ అసెంబ్లీ అని పిలుస్తారు), ఇంపీరియలు కౌన్సిలు (రీచ్‌స్రాటు) సిస్లీథానియా. ప్రతి పార్లమెంటుకు చక్రవర్తి నియమించిన దాని స్వంత కార్యనిర్వాహక ప్రభుత్వం ఉండేది.^[22]^[44]

1878 తర్వాత బోస్నియా, హెర్జెగోవినా ఆస్ట్రో-హంగేరియను సైనిక పౌర పాలన కిందకు వచ్చాయి.^[45] 1908లో పూర్తిగా విలీనం అయ్యే వరకు ఇది గొప్ప శక్తులు, ఆస్ట్రియా-హంగేరీ బాల్కను పొరుగు దేశాలైన సెర్బియా మాంటెనెగ్రోలలో బోస్నియను సంక్షోభంను రేకెత్తించింది.^[15]

ద్వంద్వ రాచరికం, రెండు భాగాల మధ్య 1867 తర్వాత అర్ధ శతాబ్దంలో సంబంధాలు భాగస్వామ్య బాహ్య సుంకాల ఏర్పాట్ల మీద, ఉమ్మడి ఖజానాకు ప్రతి ప్రభుత్వం ఆర్థిక సహకారం మీద పదేపదే వివాదాలను కలిగి ఉన్నాయి. ఈ విషయాలను 1867 నాటి ఆస్ట్రో-హంగేరియను రాజీ ద్వారా నిర్ణయించారు. దీనిలో ఉమ్మడి ఖర్చులను ఆస్ట్రియాకు 70%, హంగేరీకి 30% కేటాయించారు. ఈ విభజన మీద ప్రతి పదేళ్లకు ఒకసారి తిరిగి చర్చలు జరపాల్సి వచ్చింది. ఒప్పందం ప్రతి పునరుద్ధరణకు సంబంధించిన సమయంలో రాజకీయ గందరగోళం నెలకొంది. 1907 నాటికి హంగేరియను వాటా 36.4%కి పెరిగింది.^[46] ఈ వివాదాలు 1900ల ప్రారంభంలో సుదీర్ఘమైన రాజ్యాంగ సంక్షోభంతో ముగిశాయి. హంగేరియను సైన్యం యూనిట్లలో కమాండు కోసం ఏ భాషను ఉపయోగించాలనే దాని మీద భిన్నాభిప్రాయం కారణంగా ఇది ప్రేరేపించబడింది. 1906 ఏప్రిల్‌లో బుడాపెస్టు‌లో హంగేరియను జాతీయవాద సంకీర్ణం అధికారంలోకి రావడంతో ఇది మరింత తీవ్రమైంది. స్థితి ఆధారంగా 1907 అక్టోబరులో 1917 నవంబరులో ఉమ్మడి ఏర్పాట్ల తాత్కాలిక పునరుద్ధరణలు జరిగాయి. 1917లో జరిగిన చర్చలు ద్వంద్వ రాచరికం రద్దుతో ముగిశాయి.^[47]

జనాభా వివరాలు

1849 జూలైలో హంగేరియను విప్లవాత్మక పార్లమెంటు జాతి మైనారిటీ హక్కులను ప్రకటించి అమలు చేసింది (తదుపరి చట్టాలు స్విట్జర్లాండ్‌లో ఉన్నాయి). కానీ రష్యను, ఆస్ట్రియను సైన్యాలు హంగేరియను విప్లవాన్ని అణిచివేసిన తర్వాత వీటిని రద్దు చేశారు. 1867లో హంగేరీ రాజ్యం హబ్సుబర్గు రాజవంశంతో రాజీకి వచ్చిన తర్వాత దాని పునరుద్ధరించబడిన పార్లమెంటు మొదటి చర్యలలో ఒకటి జాతీయతల మీద చట్టాన్ని ఆమోదించడం (1868 చట్టం సంఖ్య ఎక్స్‌ఎల్‌ఐవి). ఇది ఒక ఉదారవాద చట్టం, విస్తృతమైన భాష, సాంస్కృతిక హక్కులను అందించింది. ఇది హంగేరియన్లు కానివారికి ఏదైనా ప్రాదేశిక స్వయంప్రతిపత్తితో రాష్ట్రాలను ఏర్పాటు చేసుకునే హక్కులను గుర్తించలేదు.^[48]

1867 "ప్రాథమిక రాష్ట్ర చట్టం" ( ప్రాథమిక చట్టం )లోని ఆర్టికలు 19, ఆస్ట్రియా-హంగేరీలోని సిస్లీథానియను (ఆస్ట్రియను) భాగానికి మాత్రమే చెల్లుతుంది.^[49] ఇలా చెప్పింది:

సామ్రాజ్యంలోని అన్ని జాతులకు సమాన హక్కులు ఉన్నాయి. ప్రతి జాతికి దాని స్వంత జాతీయత భాష, పరిరక్షణ ఉపయోగం కోసం ఉల్లంఘించలేని హక్కు ఉంది. పాఠశాల, కార్యాలయం, ప్రజా జీవితంలో అన్ని ఆచార భాషల సమానత్వాన్ని ("దేశంలో మాట్లాడే భాషలు") రాజ్యం గుర్తించింది. అనేక జాతులు నివసించే ప్రాంతాలలో, రెండవ దేశ భాష ("Landessprache") నేర్చుకోవాలనే బలవంతం లేకుండా, ప్రతి జాతికి దాని స్వంత భాషలో అవసరమైన విద్యను పొందే విధంగా ప్రభుత్వ విద్యా సంస్థలు ఏర్పాటు చేయబడాలి.^[50]

ఈ సూత్రం అమలు అనేక వివాదాలకు దారితీసింది. ఎందుకంటే ఏ భాషలను "ఆచారం"గా పరిగణించవచ్చో స్పష్టంగా లేదు. సాంప్రదాయ అధికార, పెట్టుబడిదారీ, సాంస్కృతిక ఉన్నత వర్గమైన జర్మన్లు, సామ్రాజ్యంలోని ప్రతి భాగంలో తమ భాషను ఆచార భాషగా గుర్తించాలని డిమాండు చేశారు. జర్మనీ జాతీయవాదులు, ముఖ్యంగా సుడెటెను‌ల్యాండు (బొహేమియాలో భాగం)లో, కొత్త జర్మనీ సామ్రాజ్యంలో బెర్లిను వైపు చూశారు.^[51]

1868 నాటి హంగేరియను మైనారిటీ చట్టం మైనారిటీలకు (స్లోవాకు‌లు, రొమేనియన్లు, సెర్బు‌లు, ఇతరులు) వ్యక్తిగత (కానీ మతపరమైనది కాదు) కార్యాలయాలు, పాఠశాలలు (ఆచరణలో తరచుగా వారు స్థాపించిన వాటిలో మాత్రమే, రాజ్యం ద్వారా కాదు), కోర్టులు, మునిసిపాలిటీలలో (20% డిప్యూటీలు డిమాండు చేస్తే) వారి భాషను ఉపయోగించుకునే హక్కులను ఇచ్చింది. 1879 ప్రాథమిక విద్యా చట్టం, 1883 మాధ్యమిక విద్యా చట్టంతో ప్రారంభించి హంగేరియను రాజ్యం మాగ్యారు కాని భాషల వాడకాన్ని తగ్గించడానికి మరిన్ని ప్రయత్నాలు చేసింది. ఇది 1868 జాతీయతల చట్టాన్ని తీవ్రంగా ఉల్లంఘించింది.^[52] 1875 తర్వాత ప్రాథమిక పాఠశాల కంటే ఉన్నతమైన అన్ని స్లోవాకు భాషా పాఠశాలలు మూసివేయబడ్డాయి. వీటిలో రెవూకా (నాగిరోసు) తుర్సియాన్స్కీ స్వాటీ మార్టిను (తుర్కోస్జెంట్మార్టను), క్లాస్టరు పాడులోని మూడు ఉన్నత పాఠశాలలు (జిమ్నాసియంలు) ఉన్నాయి. జ్నివోం(జ్నియోవరల్జా).

ఆస్ట్రో-హంగేరియను రాజకీయాలలో జాతికి ప్రాక్సీగా భాష అత్యంత వివాదాస్పద అంశాలలో ఒకటిగా ఉంది. ప్రభుత్వ, బోధనా భాషలను నిర్ణయించడంలో అన్ని ప్రభుత్వాలు కష్టమైన, విభజనాత్మక అడ్డంకులను ఎదుర్కొన్నాయి. మైనారిటీలు తమ సొంత భాషలలో అలాగే "ఆధిపత్య" భాషలైన హంగేరియను, జర్మనీ‌లలో విద్య కోసం విస్తృత అవకాశాలను కోరుకున్నారు. " 1897 ఏప్రిల్ 5 నాటి ఆర్డినెన్సు" ద్వారా ఆస్ట్రియను ప్రధాన మంత్రి కౌంటు కాసిమిరు ఫెలిక్సు బాదేని బోహేమియా అంతర్గత ప్రభుత్వంలో చెక్‌కు జర్మనీ‌తో సమాన స్థానాన్ని ఇచ్చారు; ఇది సామ్రాజ్యం అంతటా జాతీయవాద జర్మనీ ఆందోళన కారణంగా సంక్షోభానికి దారితీసింది. ది క్రౌన్ బడేనిని తొలగించింది.^[53]

జర్మనీ మేధావులు ఇటాలియను‌ను పాత "సంస్కృతి భాష" (సాంస్కృతిక భాష)గా పరిగణించారు. సామ్రాజ్యం అధికారిక భాషగా ఎల్లప్పుడూ సమాన హక్కులు మంజూరు చేశారు. కానీ జర్మన్లు స్లావికు భాషలను తమ స్వంత భాషతో సమానంగా అంగీకరించడంలో ఇబ్బంది పడ్డారు. ఒక సందర్భంలో కౌంటు ఎ. ఆయర్సు‌పెర్గు (అనస్టాసియస్ గ్రును) స్లోవేనియను సాహిత్యం మొత్తం కార్పసు అని పేర్కొన్న దానిని తన చేతుల్లోకి తీసుకుని కార్నియోలా డైటు‌లోకి ప్రవేశించారు; స్లోవేనియను భాష ఉన్నత విద్య భాషగా జర్మనీ‌కు ప్రత్యామ్నాయం కాదని ఇది నిరూపించింది.

తరువాతి సంవత్సరాలలో కనీసం ఆస్ట్రియాలో అనేక భాషలకు అధికారిక గుర్తింపు లభించింది. 1867 నుండి చట్టాలు డాల్మాటియాలో క్రొయేషియను‌కు ఇటాలియను‌తో సమాన హోదాను ఇచ్చాయి. 1882 నుండి కార్నియోలా డైటు‌లో రాజధాని లైబాచు (ల్జుబ్లాజానా)లో స్లోవేనియను మెజారిటీ ఉంది; వారు జర్మనీ‌ను స్లోవేను‌తో వారి ప్రాథమిక అధికారిక భాషగా మార్చారు. గలీసియా 1869లో జర్మనీ‌కు బదులుగా పోలిషు‌ను ప్రభుత్వ ఆచార భాషగా నియమించింది.^[54]

1907 జూన్‌ నాటికి హంగేరీలోని అన్ని ప్రభుత్వ, ప్రైవేటు పాఠశాలలు నాల్గవ తరగతి తర్వాత విద్యార్థులు హంగేరియను‌లో తమను తాము స్పష్టంగా వ్యక్తీకరించుకోగలరని నిర్ధారించుకోవాల్సిన అవసరం ఉంది. దీని ఫలితంగా స్లోవాకు, రుసిను భాషలకు అంకితమైన మైనారిటీ పాఠశాలలు మరింతగా మూసివేయబడ్డాయి. రెండు రాజ్యాలు కొన్నిసార్లు వారి ప్రభావ గోళాలు విభజించబడ్డాయి. మిషా గ్లెన్నీ తన పుస్తకం ది బాల్కన్సు, 1804–1999లో ఆస్ట్రియన్లు జాగ్రెబు‌లో క్రొయేషియను జాతీయ ఉద్యమానికి మద్దతు ఇవ్వడం ద్వారా చెక్‌లకు హంగేరియను మద్దతుకు ప్రతిస్పందించారు. ఆయన బహుళ జాతి దేశంలో పరిపాలించాడని గుర్తించి, చక్రవర్తి ఫ్రాంజు జోసెఫు జర్మనూ, హంగేరియను, చెక్‌లను సరళంగా మాట్లాడాడు ( ఉపయోగించాడు), క్రొయేషియను, సెర్బియను, పోలిషు ఇటాలియను‌లను కొంతవరకు మాట్లాడాడు.

భాషా వివాదాలు బోహేమియాలో అత్యంత తీవ్రంగా పోరాడాయి. ఇక్కడ చెక్ మాట్లాడేవారు మెజారిటీగా ఏర్పడ్డారు. వారి భాషకు జర్మనీ‌తో సమాన హోదాను కోరుకున్నారు. చెక్‌లు ప్రధానంగా 6వ శతాబ్దం నుండి బోహేమియాలో నివసించారు. జర్మనీ వలసదారులు 13వ శతాబ్దంలో బోహేమియను అంచున స్థిరపడటం ప్రారంభించారు. 1627 రాజ్యాంగం జర్మనీ భాషను రెండవ అధికారిక భాషగా చెక్‌తో సమానంగా చేసింది. 1880లో బోహేమియను డైటు‌లో జర్మనీ మాట్లాడేవారు తమ మెజారిటీని కోల్పోయారు. ప్రేగు, పిల్సెను నగరాలలో చెక్ మాట్లాడేవారికి మైనారిటీగా మారారు (బ్ర్నో (బ్రును) నగరంలో స్వల్ప సంఖ్యాపరంగా మెజారిటీని నిలుపుకున్నారు). జర్మనీ మాట్లాడేవారు ఆధిపత్యం వహించిన పాత ప్రేగు‌లోని చార్లెసు విశ్వవిద్యాలయం 1882లో జర్మనీ చెక్ మాట్లాడే అధ్యాపకులుగా విభజించబడింది.^[55]

అదే సమయంలో హంగేరియను ఆధిపత్యం రొమేనియన్లు, స్లోవాకు‌లు, సెర్బు‌లు. రొమేనియా (1859–1878), సెర్బియా రాష్ట్రాలలో కొత్తగా స్థాపించబడిన తమ తోటి జాతీయవాదులు, భాష మాట్లాడేవారితో ఐక్యత కోసం రొమేనియన్లు, సెర్బు‌లు ఆందోళన చేయడం ప్రారంభించారు.^[56]^[57]^[58]^[59]^[60]^[61]

హంగేరీ నాయకులు సాధారణంగా తమ ఆస్ట్రియను సహచరుల కంటే తమ సబ్జెక్టు మైనారిటీలతో అధికారాన్ని పంచుకోవడానికి ఇష్టపడరు. కానీ వారు 1868లో క్రొయేషియాకు పెద్ద ఎత్తున స్వయంప్రతిపత్తిని మంజూరు చేశారు. వారు ఆ రాజ్యంతో తమ సంబంధాన్ని మునుపటి సంవత్సరం ఆస్ట్రియాతో వారి స్వంత రాజీ మీద రూపొందించారు. నామమాత్రపు స్వయంప్రతిపత్తి ఉన్నప్పటికీ క్రొయేషియన్లు ఆగ్రహం వ్యక్తం చేసిన హంగేరీలో ఆర్థిక, పరిపాలనా భాగం. క్రొయేషియా-స్లావోనియా రాజ్యం, బోస్నియా, హెర్జెగోవినాలో చాలామంది ట్రయలిస్టు ఆస్ట్రో-హంగారో-క్రొయేషియను రాచరికం ఆలోచనను సమర్థించారు; ఈ ఆలోచనకు మద్దతుదారులలో ఆర్చిడ్యూకు లియోపోల్డు సాల్వేటరు, ఆర్చిడ్యూకు ఫ్రాంజు ఫెర్డినాండు, చక్రవర్తి, రాజు 1వ చార్లెసు ఉన్నారు. ఆయన తన స్వల్ప పాలనలో ట్రయలు‌లిస్టు ఆలోచనకు మద్దతు ఇచ్చాడు. కానీ హంగేరియను ప్రభుత్వం. కౌంటు ఇస్ట్వాను టిస్జా దీనిని వీటో చేశారు. 1918 అక్టోబరు 23న రాజు నుండి తీవ్ర ఒత్తిడి తర్వాత చివరకు ట్రయలిస్టు ప్రకటన మీద సంతకం చేసింది.^[62]

జాతి సంబంధాలు

ఇస్ట్రియాలో, ఇస్ట్రో-రొమేనియన్లు, 1880లలో దాదాపు 2,600 మంది వ్యక్తులచే రూపొందించబడిన ఒక చిన్న జాతిగా^[63]తీవ్ర వివక్షను ఎదుర్కొన్నారు. ఈ ప్రాంతంలోని క్రొయేషియా ప్రజలు మెజారిటీగా ఏర్పడి వారిని సమీకరించడానికి ప్రయత్నించగా ఇటాలియను మైనారిటీ వారి స్వీయ-నిర్ణయాధికార అభ్యర్థనలకు మద్దతు ఇచ్చింది.^[64] 1892 లో ఇస్ట్రో-రొమేనియన్లు రొమేనియను భాషలో బోధించడానికి మొదటి పాఠశాలను ప్రారంభించే అవకాశం గురించి డైటు ఆఫ్ ఇస్ట్రియాలో చర్చించబడింది. ఈ ప్రతిపాదన వారిలో బాగా ప్రాచుర్యం పొందింది. ఇటాలియను డిప్యూటీలు తమ మద్దతును చూపించారు. కానీ క్రొయేషియన్లు దానిని వ్యతిరేకించారు. ఇస్ట్రో-రొమేనియన్లు వాస్తవానికి స్లావ్సు అని చూపించడానికి ప్రయత్నించారు.^[65] ఆస్ట్రో-హంగేరియను పాలనలో ఇస్ట్రో-రొమేనియన్లు పేదరికం పరిస్థితులలో^[66] కెఆర్‌కె ద్వీపంలో నివసించేవారు 1875 నాటికి పూర్తిగా సమీకరించబడ్డారు.^[67]

1900 ప్రాంతంలో ఆస్ట్రో-హంగేరియను సామ్రాజ్యం మొత్తం భూభాగంలో యూదులు దాదాపు రెండు మిలియన్ల మంది ఉన్నారు;^[68] వారి స్థానం అస్పష్టంగా ఉంది. క్రిస్టియను సోషలు పార్టీ యాంటీసెమిటికు రాజకీయాలను కొన్నిసార్లు అడాల్ఫ్ హిట్లర్ నాజీయిజంకు నమూనాగా చూస్తారు.^[69] సెమిటికు వ్యతిరేక పార్టీలు, ఉద్యమాలు ఉన్నాయి. కానీ వియన్నా, బుడాపెస్టు ప్రభుత్వాలు పోరాటాలను ప్రారంభించలేదు లేదా అధికారిక యూదు వ్యతిరేక విధానాలను అమలు చేయలేదు. అటువంటి జాతి హింస ఇతర జాతి మైనారిటీలును ప్రేరేపించగలదని, నియంత్రణ లేకుండా పెరుగుతుందని వారు భయపడ్డారు. పార్లమెంటరీ ఎన్నికలలో ఓటర్లలో తక్కువ ప్రజాదరణ పొందిన కారణంగా సెమిటికు వ్యతిరేక పార్టీలు రాజకీయ రంగంలో అంతగా ప్రాచుర్యం పొందలేదు.

ఆ కాలంలో ఆస్ట్రియా-హంగేరీలోని ఎక్కువ మంది యూదులు గలీసియాలోని చిన్న పట్టణాలలో ( ష్టెటిల్సు) హంగేరీ, బొహేమియాలోని గ్రామీణ ప్రాంతాలలో నివసించారు; అయితే వారికి వియన్నా, బుడాపెస్టు, ప్రేగు, క్రాకోవు, ల్వోవు డౌన్‌టౌను జిల్లాలలో పెద్ద సమాజాలు, స్థానిక మెజారిటీలు కూడా ఉన్నాయి. ప్రధాన యూరోపియను శక్తుల మొదటి ప్రపంచ యుద్ధానికి ముందు సైనిక దళాలలో, ఆస్ట్రో-హంగేరియను సైన్యం యూదులను కమాండు స్థానాలకు క్రమం తప్పకుండా పదోన్నతి కల్పించడంలో దాదాపు దూరంగా ఉంది.^[70] ద్వంద్వ రాచరికం దేశాలలో యూదు జనాభా దాదాపు 5% ఉండగా రిజర్వు ఆఫీసరు కార్ప్సులో యూదులు దాదాపు 18% ఉన్నారు.^[71] రాజ్యాంగం ఆధునికత చక్రవర్తి ఫ్రాంజు జోసెఫు దయాదాక్షిణ్యాలకు ధన్యవాదాలు, ఆస్ట్రియను యూదులు ఆస్ట్రియా-హంగేరీ యుగాన్ని వారి చరిత్రలో స్వర్ణ యుగంగా పరిగణించడం ప్రారంభించారు.^[72] 1910 నాటికి 9,00,000 మంది మతస్థులుయూదులు హంగేరి జనాభాలో దాదాపు 5%, బుడాపెస్టు పౌరులలో దాదాపు 23% ఉన్నారు. ఆస్ట్రో-హంగేరియను సామ్రాజ్యంలో సాధారణంగా తీవ్రమైన దేశభక్తి కలిగిన హంగేరియను యూదులు హంగేరియన్ రాజ్యం హంగేరియను మెజారిటీని పొందుతున్నారు.^[f] వాణిజ్య వ్యాపార యజమానులలో 54% మంది యూదులు, బ్యాంకింగు‌లో ఆర్థిక సంస్థ డైరెక్టర్లు, యజమానులలో 85% మంది, వాణిజ్యంలోని అన్ని ఉద్యోగులలో 62% మంది ఉన్నారు.^[74] మొత్తం జనరలు గ్రామరు స్కూలు విద్యార్థులలో 20%, మొత్తం వాణిజ్య శాస్త్రీయ గ్రామరు స్కూలు విద్యార్థులలో 37%, మొత్తం ఇంజనీరింగు విద్యార్థులలో 31.9%, విశ్వవిద్యాలయాల మానవ అధ్యాపకులలో 34.1% మంది విద్యార్థులు ఉన్నారు. మొత్తం వైద్యుల్లో యూదులు 48.5% ఉన్నారు. హంగేరీలోని మొత్తం న్యాయవాదులు/న్యాయనిపుణులలో 49.4%. ^[75]^[76] గమనిక: మతపరమైన జనాభా గణనల నుండి యూదుల సంఖ్యను పునర్నిర్మించారు. క్రైస్తవ మతంలోకి మారిన యూదు మూలానికి చెందిన ప్రజలు లేదా నాస్తికుల సంఖ్యను వారు చేర్చలేదు. యూదు మూలానికి చెందిన అనేక మంది హంగేరియను పార్లమెంటు సభ్యులలో, హంగేరియను రాజకీయ జీవితంలో అత్యంత ప్రసిద్ధ యూదు సభ్యులు; న్యాయ మంత్రి విలియం వాజ్సోనీ, ఆర్థిక మంత్రి సమునో డొమెస్టికు, మంత్రి సాము డొమెస్టికు, మంత్రి టెలిజ్కీ , వాణిజ్య మంత్రులు జాన్ హర్కాన్యి ( రాజకీయవేత్త ), జోసెఫు స్జెటెరెనీ .

విద్య

సిస్లీథానియాలోని విశ్వవిద్యాలయాలు

సామ్రాజ్యం ఆస్ట్రియను అర్ధ భాగంలో మొదటి విశ్వవిద్యాలయం (చార్లెసు విశ్వవిద్యాలయం) 1347లో ప్రేగు‌లో చక్రవర్తి 4వ చార్లెసు స్థాపించారు. రెండవ పురాతన విశ్వవిద్యాలయం జాగిల్లోనియను విశ్వవిద్యాలయం 1364లో పోలాండు రాజు 3వ కాసిమిరు ది గ్రేటు క్రాకోవులో స్థాపించారు. అయితే మూడవ పురాతన (వియన్నా విశ్వవిద్యాలయం)ను 1365 లో డ్యూకు 4వ రుడాల్ఫు స్థాపించారు..^[77]

ఉన్నత విద్యాసంస్థలు ప్రధానంగా జర్మనీ భాషలో ఉండేవి. కానీ 1870ల నుండి భాషా మార్పులు ప్రారంభమయ్యాయి.^[78] 19వ శతాబ్దం మధ్యలో ప్రధానంగా జర్మనీ స్వభావం కలిగిన ఈ సంస్థలు గలీసియాలో పోలిషు జాతీయ సంస్థలుగా, బోహేమియా, మొరావియాలో జర్మనీ, చెక్ సంస్థలుగా విడిపోయాయి. ఆ విధంగా జర్మన్లు, చెక్‌లు పోల్సు‌కు అవకాశం కల్పించబడింది. కానీ చిన్న దేశాలు కూడా తమ గొంతులను వినిపించాయి: రుథేనియన్లు, స్లోవేనియన్లు, ఇటాలియన్లు. ప్రధానంగా రుథేనియను గ్రామీణ తూర్పు గలీసియా, రుథేనియను లక్షణాన్ని దృష్టిలో ఉంచుకుని, పోలిషు యూనివర్శిటీ ఆఫ్ ల్వోవు జాతీయ విభజనను రుథేనియన్లు మొదట డిమాండు చేశారు. పోల్సు మొదట లొంగకపోవడంతో రుథేనియను ప్రదర్శనలు, విద్యార్థుల సమ్మెలు తలెత్తాయి. రుథేనియన్లు ఇక మీద కొన్ని ప్రత్యేక ప్రొఫెసరు కుర్చీలను తిరిగి మార్చడం. ఉపన్యాసాల సమాంతర కోర్సులతో సంతృప్తి చెందలేదు. 28 జనవరి 1914న ముగిసిన ఒప్పందం ద్వారా పోల్సు రుథేనియను విశ్వవిద్యాలయాన్ని హామీ ఇచ్చారు; కానీ యుద్ధం కారణంగా ఆ ప్రశ్న ముగిసింది. ఇటాలియన్లు జనాభా పరంగా విశ్వవిద్యాలయాన్ని క్లెయిం చేసుకోలేకపోయారు (1910లో వారి సంఖ్య 7,83,000), కానీ వారి ప్రాచీన సంస్కృతి ఆధారంగా వారు దానిని మరింత ఎక్కువగా క్లెయిం చేసుకున్నారు. ఇటాలియను చట్టాల ఫ్యాకల్టీని సృష్టించాలని అన్ని పార్టీలు అంగీకరించాయి; స్థలం ఎంపికలో ఇబ్బంది ఉంది. ఇటాలియన్లు ట్రైస్టిని డిమాండు చేశారు; కానీ ఈ అడ్రియాటికు ఓడరేవు ఇర్రెడెంటా కేంద్రంగా మారడానికి ప్రభుత్వం భయపడింది; అంతేకాకుండా నగరంలోని దక్షిణ స్లావు‌లు దీనిని ఇటాలియను విశ్వవిద్యాలయం నుండి విడిగా ఉంచాలని కోరుకున్నారు. ప్రధాన మంత్రి రిచర్డు వాన్ బైనెర్తు 1910లో దీనిని తాత్కాలికంగా వియన్నాలో ఒకేసారి ఉంచడానికి నాలుగు సంవత్సరాలలోపు ఇటాలియను జాతీయ భూభాగానికి బదిలీ చేయడానికి ఒక రాజీని విస్తరించారు. జర్మనీ నేషనలూ యూనియను (నేషనలూ‌వరుబ్యాండు) వియన్నాలోని ఇటాలియను విశ్వవిద్యాలయానికి తాత్కాలిక ఆతిథ్యానికి అంగీకరించింది, కానీ సదరను స్లావు హోచ్‌షులే క్లబ్బు తీరప్రాంత ప్రావిన్సులకు తరువాత బదిలీని అనుమతించకూడదని హామీ ఇవ్వాలని ప్రేగు, క్రాకోవు‌లలో స్లోవేను ప్రొఫెసరు కుర్చీల ఏకకాల స్థాపనతో పాటు, లైబాచు (ల్జుబ్లాజానా)లో సదరను స్లావు విశ్వవిద్యాలయం స్థాపనకు ప్రాథమిక చర్యలు తీసుకోవాలని డిమాండు చేసింది. కానీ రాజీ కోసం చర్చలు నిరంతరం పునరుద్ధరించబడుతున్నప్పటికీ. యుద్ధం చెలరేగడంతో ల్వోవులో రుథేనియను విశ్వవిద్యాలయం, లైబాచు‌లో స్లోవేనియను విశ్వవిద్యాలయం, మొరావియాలో రెండవ చెక్ విశ్వవిద్యాలయం కోసం అన్ని ప్రాజెక్టులు నెరవేరకుండా పోయి చివరి వరకు ఎటువంటి ఒప్పందానికి రాకపోవడం జరిగింది.

ట్రాన్సు‌లీథానియాలోని విశ్వవిద్యాలయాలు

1276 సంవత్సరంలో వెస్జు‌ప్రెం విశ్వవిద్యాలయం 1వ పీటరు సాక్ దళాలచే నాశనం చేయబడింది. దానిని ఎప్పుడూ పునర్నిర్మించలేదు. 1367లో హంగేరిలోని 1వ లూయిసు పెక్సు ఒక విశ్వవిద్యాలయాన్ని స్థాపించారు. సిగిస్మండు 1395లో ఓబుడా వద్ద ఒక విశ్వవిద్యాలయాన్ని స్థాపించారు. మరొకటి యూనివర్సిటాసు ఇస్ట్రోపోలిటానా 1465లో పోజ్సోనీ (స్లోవేకియాలోని బ్రాటిస్లావా)లో మాటియాసు కార్వినసు చేత స్థాపించబడింది. ఈ మధ్యయుగ విశ్వవిద్యాలయాలు ఏవీ ఒట్టోమను యుద్ధాల నుండి బయటపడలేదు. నాగిస్జోంబాటు విశ్వవిద్యాలయం 1635లో స్థాపించబడింది. 1777లో ఇది బుడాకు తరలించబడింది. ఇక్కడ దీనిని ఈట్వోసు లోరాండు విశ్వవిద్యాలయం అని పిలుస్తారు. ప్రపంచంలోని మొట్టమొదటి టెక్నాలజీ సంస్థ 1735లో హంగేరీ రాజ్యంలోని సెల్మెకు‌బన్యాలో (1920 నుండి బాన్స్కా స్టియావ్నికా, స్లోవేకియా) స్థాపించబడింది. దీని చట్టపరమైన వారసుడు హంగేరీలోని మిస్కోల్కు విశ్వవిద్యాలయం.^[79] బుడాపెస్టు యూనివర్సిటీ ఆఫ్ టెక్నాలజీ అండ్ ఎకనామిక్సు (బిఎమ్‌ఇ) విశ్వవిద్యాలయ ర్యాంకు, నిర్మాణంతో ప్రపంచంలోని పురాతన సాంకేతిక సంస్థగా పరిగణించబడుతుంది. దీని చట్టపరమైన పూర్వీకుడు ఇన్స్టిట్యూటం జియోమెట్రికో-హైడ్రోటెక్నికం 1782లో చక్రవర్తి 2వ జోసెఫు, చేత స్థాపించబడింది.^[80]

ఉన్నత పాఠశాలలో విశ్వవిద్యాలయాలు ఉన్నాయి. వీటిలో హంగేరీ ఐదు కలిగి ఉంది. అన్నీ రాజ్యంచేత నిర్వహించబడుతున్నాయి: బుడాపెస్టు (1635లో స్థాపించబడింది), కోలోజ్స్వరు (1872లో స్థాపించబడింది) జాగ్రెబు (1874లో స్థాపించబడింది). 1912లో డెబ్రేసెను‌లో కొత్త విశ్వవిద్యాలయాలు స్థాపించబడ్డాయి. 1912లో అర్ధ సహస్రాబ్ది తర్వాత పోజ్సోనీ విశ్వవిద్యాలయం తిరిగి స్థాపించబడింది. వాటికి నాలుగు అధ్యాపకులు ఉన్నారు: వేదాంతశాస్త్రం, చట్టం, తత్వశాస్త్రం, వైద్యం (జాగ్రెబు‌లోని విశ్వవిద్యాలయంలో వైద్య అధ్యాపకులు లేరు). అదనంగా అకాడమీలు అని పిలువబడే పది ఉన్నత న్యాయ పాఠశాలలు ఉన్నాయి. వీటిని 1900లో 1,569 మంది విద్యార్థులు హాజరయ్యారు. 1844లో స్థాపించబడిన బుడాపెస్టు‌లోని పాలిటెక్నికం, నాలుగు అధ్యాపకులను కలిగి ఉంది. 1900లో 1,772 మంది విద్యార్థులు హాజరయ్యారు. దీనిని కూడా ఉన్నత పాఠశాలగా పరిగణించారు. 1900లో హంగేరీలో నలభై తొమ్మిది వేదాంత కళాశాలలు, ఇరవై తొమ్మిది కాథలిక్కు, ఐదు గ్రీకు యూనియేటు, నాలుగు గ్రీకు ఆర్థోడాక్సు, పది ప్రొటెస్టంటు. ఒక యూదు ఉన్నాయి. ప్రత్యేక పాఠశాలలలో ప్రధాన మైనింగు పాఠశాలలు సెల్మెక్జు‌బాన్యా, నాగ్యాగు, ఫెల్సోబాన్యాలో ఉన్నాయి; డెబ్రెక్జెను, కోలోజు‌స్వరు‌లలో ప్రధాన వ్యవసాయ కళాశాలలు; సెల్మెక్జు‌బాన్యాలో అటవీ పాఠశాల, బుడాపెస్టు, కస్సా, దేవా, జాగ్రెబు‌లలో సైనిక కళాశాలలు, ఫియుం‌లో ఇంపీరియలు రాయలు నావలు అకాడమీ ఉన్నాయి. అదనంగా ఉపాధ్యాయుల కోసం అనేక శిక్షణా సంస్థలు. పెద్ద సంఖ్యలో వాణిజ్య పాఠశాలలు, డిజైను, పెయింటింగు, శిల్పం, సంగీతం కోసం అనేక కళా పాఠశాలలు ఉన్నాయి.

హంగేరి రాజ్యంలో అక్షరాస్యత, పురుషులు స్త్రీలతో సహా^[81]
హంగేరిలో ప్రధాన జాతీయతలు	1910లో అక్షరాస్యత రేటు
జర్మన్	70.7%
హంగేరియన్	67.1%
క్రొయేషియన్	62.5%
స్లోవాక్	58.1%
సెర్బియన్	51.3%
రొమేనియన్	28.2%
రుథేనియన్	22.2%

ఆర్థిక వ్యవస్థ

1867 తర్వాత భారీగా గ్రామీణ ఆస్ట్రో-హంగేరియనీ ఆర్థిక వ్యవస్థ నెమ్మదిగా ఆధునీకరించబడింది. రైలు మార్గాలు ఒకప్పుటి మారుమూల ప్రాంతాల దారులు తెరిచాయి. నగరాలు పెరిగాయి. అనేక చిన్న సంస్థలు పెట్టుబడిదారీ ఉత్పత్తి విధానాన్ని ప్రోత్సహించాయి. సాంకేతిక మార్పు పారిశ్రామికీకరణ, పట్టణీకరణను వేగవంతం చేసింది. 1771లో వియన్నాలో మొదటి ఆస్ట్రియను స్టాకు ఎక్స్ఛేంజు (వీనరు బోర్సు) ప్రారంభించబడింది. 1864లో బుడాపెస్టు‌లో హంగేరి రాజ్యం, మొదటి స్టాకు ఎక్స్ఛేంజు (బుడాపెస్టు స్టాకు ఎక్స్ఛేంజు) ప్రారంభించబడింది. కేంద్ర బ్యాంకు (ఇష్యూ బ్యాంకు) 1816లో ఆస్ట్రియను నేషనలు బ్యాంకు‌గా స్థాపించబడింది. 1878లో ఇది వియన్నా, బుడాపెస్టు రెండింటిలోనూ ప్రధాన కార్యాలయాలతో ఆస్ట్రో-హంగేరియను నేషనలు బ్యాంకు‌గా రూపాంతరం చెందింది.^[82] కేంద్ర బ్యాంకును ఆస్ట్రియను లేదా హంగేరియను గవర్నర్లు, వైసు-గవర్నర్లు ప్రత్యామ్నాయంగా పరిపాలించారు.^[83] యునైటెడు స్టేట్సు, జర్మనీ సామ్రాజ్యం తర్వాత, ఆస్ట్రియా-హంగేరీ ప్రపంచంలోనే మూడవ అతిపెద్ద ఎలక్ట్రికు గృహోపకరణాలు, ఎలక్ట్రికు పారిశ్రామిక ఉపకరణాలు. పవరు ప్లాంట్ల కోసం విద్యుత్తు ఉత్పత్తి ఉపకరణాల తయారీదారుగా గుర్తించబడి ఎగుమతిదారుగా కూడా మారింది.^[84] ఇది జర్మనీ సామ్రాజ్యం తర్వాత యూరపు‌లో రెండవ అతిపెద్ద రైల్వే నెట్వర్కు‌ను నిర్మించింది. 2000లో ఒక అధ్యయనం అంచనా ప్రకారం 1913లో స్థిరమైన జాతీయ ధరలలో జిడిపి సిస్లీథానియాకు 19,140.8 మిలియన్లు, ట్రాన్సు‌లీథానియాకు 10,971.6 మిలియన్లు, మొత్తం 30,112.4 మిలియన్లు క్రోను.^[85]^[g] ప్రకారం a 2005 అధ్యయనం ప్రకారం 1913లో జిడిపి (పిపిపి) 1,05,515 మిలియన్లు 1990 Int$ ఇది యూరపు‌లో ఐదవ అతిపెద్దది.^[86]

1870 నుండి 1913 వరకు తలసరి స్థూల జాతీయ ఉత్పత్తి సంవత్సరానికి సుమారు 1.76% పెరిగింది. బ్రిటను (1%), ఫ్రాన్సు (1.06%), జర్మనీ (1.51%) వంటి ఇతర యూరోపియను దేశాలతో పోలిస్తే ఆ వృద్ధి స్థాయి చాలా అనుకూలంగా ఉంది.^[87] అయితే జర్మనీ, బ్రిటను‌లతో పోల్చితే, ఆస్ట్రో-హంగేరియను ఆర్థిక వ్యవస్థ మొత్తం ఇప్పటికీ గణనీయంగా వెనుకబడి ఉంది. ఎందుకంటే స్థిరమైన ఆధునికీకరణ చాలా కాలం తరువాత ప్రారంభమైంది. జర్మనీ సామ్రాజ్యం వలె, ఆస్ట్రియా-హంగేరీ తరచుగా ఉదారవాద ఆర్థిక విధానాలు, పద్ధతులను ఉపయోగించింది. 1873లో పాత హంగేరియను రాజధాని బుడా, ఓబుడా (పురాతన బుడా) అధికారికంగా మూడవ నగరం పెస్టు‌తో విలీనం చేయబడ్డాయి. తద్వారా బుడాపెస్టు అనే కొత్త మహానగరంగా ఏర్పడింది. డైనమికు పెస్టు హంగేరి పరిపాలనా, రాజకీయ, ఆర్థిక, వాణిజ్య, సాంస్కృతిక కేంద్రంగా పెరిగింది. ఈ కాలంలోనే అనేక రాష్ట్ర సంస్థలు, హంగేరి ఆధునిక పరిపాలనా వ్యవస్థ స్థాపించబడ్డాయి. ఆర్థిక వృద్ధి వియన్నా, బుడాపెస్టు, ఆస్ట్రియను భూములు (ఆధునిక ఆస్ట్రియా ప్రాంతాలు), ఆల్పైను ప్రాంతం, బోహేమియను భూముల మీద కేంద్రీకృతమై ఉంది. 19వ శతాబ్దం చివరి సంవత్సరాలలో వేగవంతమైన ఆర్థిక వృద్ధి మధ్య హంగేరియను మైదానం కార్పాతియను భూములకు వ్యాపించింది. ఫలితంగా సామ్రాజ్యంలో అభివృద్ధిలో విస్తృత అసమానతలు ఉన్నాయి. సాధారణంగా, పశ్చిమ ప్రాంతాలు తూర్పు ప్రాంతాల కంటే అభివృద్ధి చెందాయి. యునైటెడు స్టేట్సు తర్వాత హంగేరీ రాజ్యం ప్రపంచంలో రెండవ అతిపెద్ద పిండి ఎగుమతిదారుగా మారింది. ^[88] పెద్ద హంగేరియను ఆహార ఎగుమతులు పొరుగున ఉన్న జర్మనీ, ఇటలీకే పరిమితం కాలేదు: యునైటెడు కింగ్‌డం‌లోని పెద్ద నగరాలు, పారిశ్రామిక కేంద్రాలకు హంగేరీ అత్యంత ముఖ్యమైన విదేశీ ఆహార సరఫరాదారుగా మారింది.^[89] ఆస్ట్రో-హంగేరీలో అత్యంత పేద ప్రావిన్సు‌గా వర్ణించబడిన గలీసియా, దాదాపు నిరంతరం కరువులు ఎదుర్కొంది. దీని ఫలితంగా సంవత్సరానికి 50,000 మంది మరణించారు.^[90] ఇస్ట్రియాలోని ఇస్ట్రో-రొమేనియన్లు కూడా పేదవారు. ఎందుకంటే పాస్టోరలిజం బలం కోల్పోయింది. వ్యవసాయం ఉత్పాదకత కోల్పోయింది.^[66]

అయితే 19వ శతాబ్దం చివరి నాటికి రాచరికం తూర్పు ప్రాంతాలలో ఆర్థిక వృద్ధి పశ్చిమ దేశాలను మించిపోవడంతో ఆర్థిక వ్యత్యాసాలు క్రమంగా సమం కావడం ప్రారంభించాయి. బుడాపెస్టు కేంద్రంగా ఉన్న హంగేరి రాజ్యం బలమైన వ్యవసాయం. ఆహార పరిశ్రమ సామ్రాజ్యంలో ప్రధానమైనవిగా మారాయి. మిగిలిన యూరపు‌కు ఎగుమతిలో ఎక్కువ భాగాన్ని కలిగి ఉన్నాయి. అదే సమయంలో ప్రధానంగా ప్రేగు వియన్నా చుట్టూ కేంద్రీకృతమై ఉన్న పశ్చిమ ప్రాంతాలు వివిధ తయారీ పరిశ్రమలలో రాణించాయి. తూర్పు, పశ్చిమ ప్రాంతాల మధ్య ఈ కార్మిక విభజన, ప్రస్తుత ఆర్థిక ద్రవ్య యూనియనుతో పాటు 20వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో ఆస్ట్రియా-హంగేరి అంతటా మరింత వేగవంతమైన ఆర్థిక వృద్ధికి దారితీసింది. అయితే ఇరవయ్యవ శతాబ్దం ప్రారంభం నుండి, ఆస్ట్రియను సగం రాచరికం పారిశ్రామిక విప్లవం రంగాలలో సామ్రాజ్యంలో తన ఆధిపత్యాన్ని నిలుపుకోగలిగింది. కానీ రెండవ పారిశ్రామిక విప్లవం ఆధునిక పరిశ్రమలలో హంగేరీ మెరుగైన స్థానాన్ని కలిగి ఉంది. రెండవ పారిశ్రామిక విప్లవం ఈ ఆధునిక రంగాలలో (యంత్ర నిర్మాణ పరిశ్రమ, విద్యుత్తు పరిశ్రమ వంటివి) ఆస్ట్రియను పోటీ ఆధిపత్యం చెలాయించలేకపోయింది.^[91]

మౌలిక సదుపాయాలు

టెలికమ్యూనికేషన్సు

టెలిగ్రాఫు

మొదటి టెలిగ్రాఫు కనెక్షను (వియన్నా—బ్రనో—ప్రేగు) 1847లో కార్యకలాపాలు ప్రారంభించింది.^[92] హంగేరియను భూభాగంలో మొదటి టెలిగ్రాఫు స్టేషన్లు 1847 డిసెంబరులో ప్రెసు‌బర్గు (పొజోనీ, నేటి బ్రాటిస్లావా)లో 1848లో బుడాలో తెరవబడ్డాయి. వియన్నా జాగ్రెబు మధ్య మొదటి టెలిగ్రాఫు కనెక్షను 1850లో నిర్మించబడింది. ^[93]

తదనంతరం ఆస్ట్రియా జర్మనీ రాష్ట్రాలతో ఒక టెలిగ్రాఫు యూనియను‌లో చేరింది.^[94] హంగేరీ రాజ్యంలో 1884లో 2,406 టెలిగ్రాఫు పోస్టాఫీసులు నిర్వహించబడ్డాయి.^[95] పోస్టాఫీసుల్లో కార్యాలయాలు 3,000కి చేరాయి. హంగేరి రాజ్యంలోని రైల్వే స్టేషను‌లలో మరో 2,400 ఏర్పాటు చేయబడ్డాయి.^[96]

టెలిఫోన్

మొదటి టెలిఫోను ఎక్స్ఛేంజు జాగ్రెబు‌లో (1881 జనవరి 8) ప్రారంభించబడింది.^[97]^[98]^[99] రెండవది బుడాపెస్టు‌లో (1881 మే 1),^[100] మూడవది వియన్నాలో (1881 జూన్ 3) ప్రారంభించబడింది.^[101] ప్రారంభంలో టెలిఫోను సేవలు వ్యక్తిగత చందాదారుల ఇళ్లలో కంపెనీలు, కార్యాలయాలలో అందుబాటులో ఉండేవి. 1890వ దశకంలో పబ్లికు టెలిఫోను స్టేషన్లు వచ్చాయి. అవి త్వరగా పోస్టాఫీసులు. రైల్వే స్టేషన్లలో విస్తృతంగా అందుబాటులోకి వచ్చాయి. 1913లో ఆస్ట్రియా-హంగరీలో 568 మిలియన్ల టెలిఫోను కాల్సు జరిగాయి; కేవలం రెండు పశ్చిమ ఐరోపా దేశాలలో మాత్రమే దీని కంటే ఎక్కువ ఫోన్ కాల్స్ జరిగాయి: జర్మనీ సామ్రాజ్యం, యునైటెడు కింగ్‌డం. ఆస్ట్రో-హంగేరియను సామ్రాజ్యం తర్వాత ఫ్రాన్సు 396 మిలియన్ల టెలిఫోను కాల్సు‌తో, ఇటలీ 230 మిలియన్ల ఫోన్ కాల్సు‌తో ఉన్నాయి. 1916లో సిస్లీథానియాలో 366 మిలియన్ల టెలిఫోను కాల్సు జరిగాయి. వాటిలో 8.4 మిలియన్లు సుదూర కాల్సు. 1914లో హంగేరి రాజ్యంలో 2000 కంటే ఎక్కువ నివాస ప్రాంతాలలో టెలిఫోను ఎక్స్ఛేంజు ఉండేది.

ఎలక్ట్రానికు ఆడియో ప్రసారం

టెలిఫోను హిర్మోండో (టెలిఫోను హెరాల్డు) వార్తలు, వినోద సేవ 1893లో బుడాపెస్టు‌లో ప్రవేశపెట్టబడింది. రేడియో ప్రసారాలు ప్రారంభం కావడానికి రెండు దశాబ్దాల ముందే, బుడాపెస్టు‌లోని ప్రజలు ప్రతిరోజూ రాజకీయ, ఆర్థిక, క్రీడా వార్తలు, క్యాబరే, సంగీతం, ఒపెరాను వినగలిగేవారు. ఇది ఒక ప్రత్యేక రకమైన టెలిఫోను ఎక్స్ఛేంజు వ్యవస్థ మీద పనిచేసింది.

రైలు రవాణా

1913 నాటికి ఆస్ట్రియను సామ్రాజ్యం, హంగేరీ రాజ్యానికి చెందిన రైలు మార్గాల మొత్తం పొడవు 43,280 కి.మీ^{[convert: unknown unit]}కి చేరింది. పశ్చిమ ఐరోపాలో జర్మనీకి మాత్రమే ఇంతకంటే విస్తృతమైన రైల్వే నెట్వర్కు ఉంది (63,378 కి.మీ^{[convert: unknown unit]}); ఆస్ట్రో-హంగేరియను సామ్రాజ్యం తర్వాత ఫ్రాన్సు (40,770 కి.మీ^{[convert: unknown unit]}), యునైటెడు కింగ్‌డం (32,623 కి.మీ^{[convert: unknown unit]}), ఇటలీ (18,873 కి.మీ^{[convert: unknown unit]}) స్పెయిను (15,088 కి.మీ^{[convert: unknown unit]}) ఉన్నాయి.^[102]

ట్రాన్సు‌లీథానియాలో రైల్వేలు

1846 జూలై 15న పెస్టు, వాక్ మధ్య మొదటి హంగేరియను ఆవిరి లోకోమోటివు రైలు మార్గం ప్రారంభించబడింది.^[103] 1890లో ప్రైవేటు కంపెనీల పేలవమైన నిర్వహణ ఫలితంగా, బలమైన ఆస్ట్రియను యాజమాన్యంలోని కషా-ఓడర్బర్గు రైల్వే (KsOd), ఆస్ట్రియను-హంగేరియను సదరను రైల్వే (ఎస్‌బి/డివి) మినహా చాలా పెద్ద హంగేరియను ప్రైవేటు రైల్వే కంపెనీలు జాతీయం చేయబడ్డాయి. అవి కూడా ఎంఎవి (హంగేరియను స్టేటు రైల్వేసు) జోన్ టారిఫు వ్యవస్థలో చేరాయి. 1910 నాటికి హంగేరియను రాజ్యం రైలు నెట్వర్కు‌ల మొత్తం పొడవు 22,869 kilometres (14,210 miles)కి చేరింది. హంగేరియను నెట్వర్కు 1,490 కంటే ఎక్కువ నివాస ప్రాంతాలను అనుసంధానించింది. సామ్రాజ్యం రైల్వేలలో దాదాపు సగం (52%) హంగేరీలో నిర్మించబడ్డాయి. అందువలన అక్కడ రైల్వే సాంద్రత సిస్లీథానియా కంటే ఎక్కువగా ఉంది. ఇది హంగేరియను రైల్వేలను ప్రపంచంలోనే అత్యంత దట్టమైన 6వ స్థానంలో ఉంచింది. (జర్మనీ, ఫ్రాన్సు‌ల కంటే ముందుంది).^[104]

విద్యుద్దీకరించబడిన ప్రయాణికుల రైలుమార్గాలు: బుడాపెస్టు‌లో నాలుగు ఎలక్ట్రికు కమ్యూటరు రై లైను‌ల సమితి నిర్మించబడింది. బిహెచ్‌ఇవి: రాకీవ్ లైను (1887), స్జెంటెండ్రే లైను (1888), గొడోల్లో లైను (1888 లైన్ (1912)^[105]

నగరాల్లో ట్రామ్ వే లైన్లు

గుర్రపు ట్రాం వేలు 19వ శతాబ్దం మొదటి భాగంలో కనిపించాయి. 1850లు - 1880ల మధ్య అనేకం నిర్మించబడ్డాయి: వియన్నా (1865), బుడాపెస్టు (1866), బ్ర్నో (1869), ట్రీస్టే (1876). 1860ల చివరలో ఆవిరి ట్రాం‌లు కనిపించాయి. ట్రాం‌ వేల విద్యుదీకరణ 1880ల చివరలో ప్రారంభమైంది. ఆస్ట్రియా-హంగేరీలో మొట్టమొదటి విద్యుదీకరించబడిన ట్రాం వే 1887లో బుడాపెస్టు‌లో నిర్మించబడింది.

ఆస్ట్రియను సామ్రాజ్యంలో ఎలక్ట్రికు ట్రాం వే లైన్లు:

ఆస్ట్రియా: గ్ముండెను (1894); లింజు, వియన్నా (1897); గ్రాజు (1898); ట్రీస్టే (1900); ల్జుబ్లాజానా (1901); ఇన్స్‌బ్రకు (1905); ఉంటరు‌లాచు , వైబిబిఎస్ ఇఎన్ డరు డోనౌ (1907); సాల్జు‌బర్గు (1909); క్లాజెను‌ఫర్టు, సంక్టు పాల్టెను (1911); పిరాను (1912)
ఆస్ట్రియను లిటోరలు: పులా (1904).
బోహేమియా: ప్రేగు (1891); టెప్లిసు (1895); లిబెరెకు (1897); ఉస్టి నడ్ లబెం, పిల్సెను, ఓలోమౌకు (1899); మొరావియా, బ్ర్నో, జబ్లోనెకు నాడ్ నిసౌ (1900); ఓస్ట్రావా (1901); మరియన్స్కే లాజ్నే (1902); బుడెజోవిసు, సెస్కే బుడెజోవిసు, జిహ్లావా (1909)
ఆస్ట్రియను సిలేసియా: ఒపావా (ట్రోప్పౌ) (1905), సీస్జిను (సీస్జిను) (1911)
డాల్మాటియా: డుబ్రోవ్నికు (1910)
గలీసియా: ఎల్వివు (1894), బీల్సు‌కో-బియాలా (1895); క్రాకోవు (1901); టార్నో, సీస్జిను (1911)^[106]^[107]

హంగేరి రాజ్యంలో ఎలక్ట్రికు ట్రాం‌వే లైన్లు:

హంగేరి: బుడాపెస్టు (1887); ప్రెస్బర్గు/పోజ్సోనీ/బ్రాటిస్లావా (1895); సుబోటికా (1897), సోంబాతేలీ (1897), మిస్కోల్కు (1897); టిమిసోరా/టిమిసోరా (1899); సోప్రాను (1900); స్జాత్మార్నెమెటి/సాతు మేరే (1900); నైరెగిహాజా (1905); నాగిస్జెబెను/సిబియ (1905); నాగివారాడు/ఒరేడియా (1906); స్జెడు (1908); డెబ్రెసెను (1911); నోవి సాదు (1911); కస్సా/కోసిసు (1913); పెక్సు (1913)
క్రొయేషియా: ఫియం (1899); పోలా (1904); ఒపతిజా – లోవ్రాను (1908); జాగ్రెబు (1910); డుబ్రోవ్నికు (1910).^[108]^[109]^[110]^[111]

భూగర్భ రైలు మార్గం

బుడాపెస్టు మెట్రో 1వ లైను (వాస్తవానికి "ఫ్రాంజు జోసెఫు అండరు‌గ్రౌండు ఎలక్ట్రికు రైల్వే కంపెనీ") ప్రపంచంలో రెండవ అత్యంత పురాతన భూగర్భ రైలు మార్గం^[112] (మొదటిది లండను అండరు‌గ్రౌండు మెట్రోపాలిటను లైను, మూడవది గ్లాస్గో), యూరోపియను ప్రధాన భూభాగంలో మొదటిది. దీని నిర్మాణం 1894 నుండి 1896 వరకు జరిగింది. ఇది 1896 మే 2 న ప్రారంభించబడింది.^[113] 2002లో దీనిని యునెస్కో ప్రపంచ వారసత్వ ప్రదేశంగా గుర్తించారు.^[114] ఎం1 లైను దాని కాలంలోని విప్లవాత్మక ఆవిష్కరణల కారణంగా ఐఇఇఇ మైలురాయిగా నిలిచింది: "ఈ రైల్వేలోని వినూత్న అంశాలలో రెండు దిశలలో ప్రయాణించే ట్రాం కార్లు; సబ్వే స్టేషన్లు, ట్రాం కార్లలో విద్యుత్తు దీపాలు; విద్యుత్తు సరఫరా కోసం థర్డు -రైలు సిస్టం‌కు బదులుగా ఓవర్హెడు వైర్ నిర్మాణం ఉన్నాయి".^[115]

అంతర్గత జలమార్గాలు - నదుల నియంత్రణ

మొదటి డాన్యూబియను స్టీమరు కంపెనీ, డోనాడాంఫు‌షిఫు‌ఫార్ట్సు‌గెసెలు‌షాఫ్టు (డిడిఎస్‌జి), ఆస్ట్రియా-హంగేరీ పతనం వరకు ప్రపంచంలోనే అతిపెద్ద అంతర్గత నౌకా రవాణా సంస్థగా ఉండేది.

1900లో ఇంజనీరు సి. వాగెను‌ఫ్యూరరు వియన్నా నుండి ట్రియెస్టే వరకు ఒక కాలువ ద్వారా డాన్యూబు అడ్రియాటికు సముద్రంను అనుసంధానించడానికి ప్రణాళికలను రూపొందించారు. అడ్రియాటికు సముద్రానికి ప్రత్యక్ష సంబంధం కలిగి ఉండాలనే ఆస్ట్రియా-హంగేరీ కోరిక నుండి ఇది పుట్టింది^[116] కానీ అది ఎప్పుడూ నిర్మించబడలేదు.

దిగువ డాన్యూబు - ఐరను గేట్సు

1831లో హంగేరియను రాజకీయ నాయకుడు ఇస్త్వాను స్జెచెనీ చొరవతో, ఈ మార్గాన్ని నౌకాయానానికి అనుకూలంగా మార్చడానికి ఒక ప్రణాళిక ఇప్పటికే రూపొందించబడింది. చివరకు, హంగేరీ "ఉక్కు మంత్రి" అయిన గాబోరు బరోసు ఈ ప్రాజెక్టుకు నిధులు సమకూర్చడంలో విజయం సాధించారు. నదీగర్భంలోని రాళ్లు, వాటికి సంబంధించిన జలపాతాలు ఈ లోయ మార్గాన్ని నౌకాయానానికి ఒక అపఖ్యాతి పాలైన మార్గంగా మార్చాయి. జలపాతాలు ఇప్పుడు లేనప్పటికీ జర్మనీ భాషలో ఈ మార్గాన్ని ఇప్పటికీ కటారక్టెను‌స్ట్రెకు అని పిలుస్తారు. అసలైన "ఐరను గేట్సు" జలసంధి సమీపంలో 1896 వరకు ప్రిగ్రాడా శిల అత్యంత ముఖ్యమైన అడ్డంకిగా ఉండేది: ఇక్కడ నది గణనీయంగా వెడల్పుగా ఉండేది. దాని పర్యవసానంగా నీటి మట్టం తక్కువగా ఉండేది. ఎగువన "కజాను" లోయ సమీపంలోని గ్రెబెను శిల అపఖ్యాతి పాలైంది.

టిస్జా నది

హంగేరీలో టిస్జా నది పొడవు గతంలో 1,419 kilometres (882 miles) ఉండేది. ఇది మధ్య ఐరోపాలోని అతిపెద్ద సమతల ప్రాంతాలలో ఒకటైన గ్రేట్ హంగేరియను మైదానం గుండా ప్రవహించేది. మైదానాలు నది చాలా నెమ్మదిగా ప్రవహించేలా చేస్తాయి కాబట్టి, టిస్జా నది అనేక వంపులు, మలుపులతో కూడిన మార్గాన్ని అనుసరించేది. ఇది ఆ ప్రాంతంలో అనేక పెద్ద వరదలకు దారితీసింది.

అనేక చిన్న తరహా ప్రయత్నాల తర్వాత, ఇస్త్వాన్ స్జెచెనీ "టిస్జా నియంత్రణ" (హంగేరియను: టిస్జా నియంత్రణ)ను నిర్వహించారు. ఇది 1846 ఆగస్టు 27 న ప్రారంభమై 1880లో గణనీయంగా ముగిసింది. హంగేరీలో నది కొత్త పొడవు 966 km (600 mi) (మొత్తం 1,358 km (844 mi)), ఇందులో 589 km (366 mi) "నిరుపయోగమైన కాలువలు", 136 km (85 mi) కొత్త నదీగర్భం ఉన్నాయి. వరదల నుండి రక్షించబడిన నది. ఫలిత పొడవు 2,940 km (1,830 mi) (హంగేరియను రక్షిత నదులన్నింటి మొత్తం 4,220 km (2,620 mi)లో).

నౌకాయానం - ఓడరేవులు

అత్యంత ముఖ్యమైన ఓడరేవు ట్రియెస్టే (ప్రస్తుతం ఇటలీలో భాగం) ఇక్కడ ఆస్ట్రియను వాణిజ్య నౌకాదళం కేంద్రీకృతమై ఉండేది. రెండు ప్రధాన షిప్పింగు కంపెనీలు (ఆస్ట్రియను లాయిడు, ఆస్ట్రో-అమెరికానా), అనేక నౌకా నిర్మాణ కేంద్రాలు అక్కడ ఉండేవి. 1815 నుండి 1866 వరకు వెనిసు హాబ్స్‌బర్గ్ సామ్రాజ్యంలో భాగంగా ఉండేది. వెనిసు‌ను కోల్పోవడం ఆస్ట్రియను వాణిజ్య నౌకాదళం అభివృద్ధికి దారితీసింది. 1913 నాటికి ఆస్ట్రియా వాణిజ్య నౌకాదళంలో 471,252 టన్నుల బరువు గల 16,764 నౌకలు, 45,567 మంది సిబ్బంది ఉన్నారు. 1913 నాటి మొత్తం నౌకలలో 394 ఆవిరి నౌకలు (4,22,368 టన్నులు), 16,370 పడవలు (48,884 టన్నులు) ఉన్నాయి.^[117] ఆస్ట్రియను లాయిడు ఆ కాలంలోని అతిపెద్ద సముద్ర షిప్పింగు కంపెనీలలో ఒకటి. మొదటి ప్రపంచ యుద్ధం ప్రారంభానికి ముందు ఈ కంపెనీకి 65 మధ్యస్థ, పెద్ద ఆవిరి నౌకలు ఉండేవి. ఆస్ట్రో-అమెరికానాకు ఈ సంఖ్యలో మూడింట ఒక వంతు నౌకలు ఉండేవి, వాటిలో అతిపెద్ద ఆస్ట్రియను ప్రయాణీకుల నౌక అయిన ఎస్‌ఎస్ కైజరు ఫ్రాంజు 1వ జోసెఫు కూడా ఉంది. ఆస్ట్రియను లాయిడు‌తో పోలిస్తే, ఆస్ట్రో-అమెరికను ఉత్తర, దక్షిణ అమెరికాలోని గమ్యస్థానాల మీద దృష్టి సారించింది.^[118]^[119]^[120]^[121]^[122]^[123] పారిశ్రామికీకరణ దాని అభివృద్ధికి తగినంత ఆదాయాన్ని అందించడంతో ఆస్ట్రో-హంగేరియను నావికాదళం గతంలో కంటే చాలా ముఖ్యమైనదిగా మారింది. పోలా (పులా, ప్రస్తుతం క్రొయేషియాలో భాగం) నావికాదళానికి ప్రత్యేకంగా ముఖ్యమైనది.

రాచరిక వ్యవస్థలోని హంగేరియను భాగానికి అత్యంత ముఖ్యమైన ఓడరేవు ఫియుం (రిజెకా, ప్రస్తుతం క్రొయేషియాలో భాగం) ఇక్కడ అడ్రియా వంటి హంగేరియను షిప్పింగు కంపెనీలు పనిచేసేవి. 1913లో హంగేరీ రాజ్యపు వాణిజ్య నౌకాదళంలో 1,44,433 టన్నుల బరువు గల 545 నౌకలు, 3,217 మంది సిబ్బంది ఉన్నారు. మొత్తం నౌకలలో 134 ఆవిరి నౌకలు (142,539 టన్నులు), 411 పడవలు (1,894 టన్నులు) ఉన్నాయి.^[124]

సైన్యం

ఆధునికీకరణను వ్యతిరేకించిన పాతకాలపు అధికారి అయిన ఆర్చుడ్యూకు ఆల్బ్రెచ్టు, డ్యూకు ఆఫ్ టెషెను (1817–1895) ఆధ్వర్యంలో ఆస్ట్రో-హంగేరియను సైన్యం ఉండేది.^[125] ఆస్ట్రో-హంగేరియను రాచరిక వ్యవస్థ సైనిక వ్యవస్థ రెండు రాజ్యాలలోనూ ఒకే విధంగా ఉండేది. 1868 నుండి పౌరుడు ఆయుధాలు ధరించాలనే సార్వత్రిక, వ్యక్తిగత బాధ్యత సూత్రం మీద ఆధారపడి ఉంది. దాని సైనిక దళం ఉమ్మడి సైన్యం; ప్రత్యేక సైన్యాలు, అవి ఆస్ట్రియను లాండ్వేరు, హంగేరియను 'హోన్‌వెడు', ఇవి ప్రత్యేక జాతీయ సంస్థలు, లాండు‌స్టర్ము లేదా సామూహిక సమీకరణతో కూడి ఉండేది. పైన పేర్కొన్నట్లుగా, ఉమ్మడి సైన్యం ఉమ్మడి యుద్ధ మంత్రి పరిపాలనలో ఉండేది. అయితే ప్రత్యేక సైన్యాలు సంబంధిత జాతీయ రక్షణ మంత్రిత్వ శాఖల పరిపాలనలో ఉండేవి. సైన్యం కోసం ఏటా నియమించబడే సైనికుల సంఖ్య ఆస్ట్రియను హంగేరియను పార్లమెంట్లు ఆమోదించిన సైనిక బిల్లుల ద్వారా నిర్ణయించబడేది. సాధారణంగా చివరి జనాభా లెక్కల ప్రకారం జనాభా ఆధారంగా నిర్ణయించబడేది. 1905లో ఇది 1,03,100 మందికి చేరింది. వీరిలో ఆస్ట్రియా 59,211 మందిని, హంగేరి 43,889 మందిని అందించాయి. దీనితో పాటు ఏటా 10,000 మందిని ఆస్ట్రియను లాండ్వేరు‌కు, 12,500 మందిని హంగేరియను హోన్‌వెడు‌కు కేటాయించారు. సేవా కాలం సైన్యంలో రెండు సంవత్సరాలు (అశ్వికదళంలో మూడు సంవత్సరాలు), రిజర్వు‌లో ఏడు లేదా ఎనిమిది సంవత్సరాలు, లాండ్వేరు‌లో రెండు సంవత్సరాలు; సక్రియ సైన్యంలోకి నియమించబడని పురుషుల విషయంలో అదే మొత్తం సేవా కాలాన్ని వివిధ ప్రత్యేక రిజర్వు‌లలో గడిపేవారు.^[126]

ఉమ్మడి యుద్ధ మంత్రి ఆస్ట్రియను లాండ్వేరు, హంగేరియను హోన్వెడు ‌ మినహా, అన్ని సైనిక వ్యవహారాల పరిపాలనకు అధిపతిగా ఉండేవారు; ఈ రెండింటి బాధ్యతలు సంబంధిత రెండు రాష్ట్రాల జాతీయ రక్షణ మంత్రిత్వ శాఖలకు అప్పగించబడ్డాయి. అయితే సైన్యం సర్వోన్నత అధికారం నామమాత్రంగా చక్రవర్తికి ఉండేది. ఆయన మొత్తం సైన్యానికి సంబంధించి అన్ని చర్యలు తీసుకునే అధికారం ఉండేది. ఆచరణలో చక్రవర్తి మేనల్లుడు ఆర్చిడ్యూకు ఆల్బ్రెచ్టు ఆయన ప్రధాన సైనిక సలహాదారుగా ఉండి, విధాన నిర్ణయాలు తీసుకునేవారు.^[126]

ఆస్ట్రో-హంగేరియను నౌకాదళం ప్రధానంగా తీర రక్షణ దళం ఇందులో డాన్యూబు నది కోసం మానిటర్ల ఫ్లోటిల్లా కూడా ఉండేది. దీనిని యుద్ధ మంత్రిత్వ శాఖలోని నౌకాదళ విభాగం నిర్వహించేది.^[127]

1914–1918: మొదటి ప్రపంచ యుద్ధం

మొదటి ప్రపంచ యుద్ధానికి ముందు పరిణామాలు

1914 జూన్ 28న బోస్నియా రాజధాని సారాజెవోలో ఆర్చిడ్యూకు ఫ్రాంజు ఫెర్డినాండు హత్య, బోస్నియాలో అప్పటికే ఉన్న సాంప్రదాయ మత ఆధారిత జాతి విద్వేషాలను తీవ్రతరం చేసింది. అయితే సారాజెవోలోనే, ఆస్ట్రియను అధికారులు సెర్బు నివాసితుల మీద హింసను ప్రోత్సహించారు. దీని ఫలితంగా సారాజెవోలో సెర్చి వ్యతిరేక అల్లర్లు చెలరేగాయి. ఈ అల్లర్లలో కాథలిక్కు క్రోట్లు, బోస్నియను ముస్లింలు ఇద్దరిని చంపి, సెర్బు‌లకు చెందిన అనేక భవనాలను ధ్వంసం చేశారు. రచయిత ఇవో ఆండ్రిచు ఈ హింసను "సారాజెవో ద్వేషపు ఉన్మాదం" అని అభివర్ణించారు. జాతి సెర్బులకు వ్యతిరేకంగా హింసాత్మక చర్యలు సారాజెవోలోనే కాకుండా, ఆధునిక క్రొయేషియా, బోస్నియా, హెర్జెగోవినాలోని అనేక ఇతర పెద్ద ఆస్ట్రో-హంగేరియను నగరాలలో కూడా నిర్వహించబడ్డాయి. బోస్నియా, హెర్జెగోవినాలోని ఆస్ట్రో-హంగేరియను అధికారులు సుమారు 5,500 మంది ప్రముఖ సెర్బులను ఖైదు చేసి అప్పగించారు. వీరిలో 700 నుండి 2,200 మంది జైలులో మరణించారు. నలుగు వందల అరవై మంది సెర్బులకు మరణశిక్ష విధించబడింది. ప్రధానంగా ముస్లింలతో కూడిన 'షుట్జ్‌కార్ప్సు' అనే ప్రత్యేక మిలీషియాను స్థాపించి, సెర్బుల మీద హింసకు పాల్పడ్డారు.

విదేశాంగ మంత్రి కౌంటు లియోపోల్డు బెర్చి‌టోల్డు సైన్యాధిపతి కౌంటు ఫ్రాంజు కాన్రాడు వాన్ హోట్జెండార్ఫు వంటి ప్రభుత్వంలోని కొంతమంది సభ్యులు, పునరుజ్జీవం పొందుతున్న సెర్బియా దేశాన్ని నివారణ యుద్ధం ద్వారా ఎదుర్కోవాలని కొన్ని సంవత్సరాలుగా కోరుకుంటున్నారు. కానీ చక్రవర్తి, హంగేరియను ప్రధానమంత్రి ఇస్త్వాను టిస్జా దీనిని వ్యతిరేకించారు. ఆస్ట్రో-హంగేరియను సామ్రాజ్యం విదేశాంగ మంత్రిత్వ శాఖ రాయబారి లాస్లో స్జోగ్యేనీని పోట్సు‌డాంకు పంపింది. అక్కడ ఆయన జూలై 5న జర్మనీ చక్రవర్తి 2వ విల్హెల్ము వైఖరి గురించి ఆరా తీసి, సానుకూల స్పందన పొందాడు.

ఈ సందర్భంలో కూడా, మేము జర్మనీ పూర్తి మద్దతు మీద ఆధారపడగలమనిఫ్రాంజు జోసెఫు‌కు నివేదించడానికి మహారాజు నాకు అధికారం ఇచ్చారు. చెప్పినట్లుగా, ఆయన మొదట ఛాన్సలరు‌తో సంప్రదించవలసి ఉంది. కానీ హెర్ వాన్ బెత్‌మాను హోలు‌వెగు తనతో పూర్తిగా ఏకీభవిస్తారనే విషయంలో ఆయనకు కించిత్తు కూడా సందేహం లేదు. ప్రత్యేకించి సెర్బియా మీద మా వైపు నుండి తీసుకునే చర్యకు సంబంధించి. అయితే ఆయన [విల్హెల్ము] అభిప్రాయం ప్రకారం చర్య తీసుకునే ముందు ఓపికగా వేచి ఉండవలసిన అవసరం లేదు...^[130]

అందువల్ల ఆస్ట్రియా-హంగేరీ నాయకులు, సెర్బియా తిరుగుబాటును ప్రేరేపించక ముందే దానిని సైనికపరంగా ఎదుర్కోవాలని నిర్ణయించుకున్నారు; హత్యను ఒక సాకుగా ఉపయోగించి వారు జూలై అల్టిమేటం అనే పది డిమాండ్ల జాబితాను సమర్పించారు.^[131] సెర్బియా ఎప్పటికీ అంగీకరించదని ఆశించారు. సెర్బియా పది డిమాండ్లలో తొమ్మిది డిమాండ్లను అంగీకరించి, మిగిలినదాన్ని పాక్షికంగా మాత్రమే అంగీకరించినప్పుడు, ఆస్ట్రియా-హంగరీ యుద్ధం ప్రకటించింది. ఫ్రాంజు 1వ జోసెఫు చివరకు తన అగ్ర సలహాదారుల అత్యవసర సలహాను అనుసరించాడు.

1914 జూలై, ఆగస్టు నెలలలో ఈ సంఘటనలు మొదటి ప్రపంచ యుద్ధానికి దారితీశాయి. ఎందుకంటే రష్యా సెర్బియాకు మద్దతుగా సైనిక సమీకరణను ప్రారంభించింది. ఇది వరుస ప్రతి-సైనిక సమీకరణలకు దారితీసింది. తన జర్మనీ మిత్రదేశానికి మద్దతుగా 1914 ఆగస్టు 6వ తేదీ గురువారం నాడు, చక్రవర్తి ఫ్రాంజు జోసెఫు రష్యా మీద యుద్ధ ప్రకటన మీద సంతకం చేశాడు. ఆస్ట్రియా-హంగరీతో పొత్తు ఉన్నప్పటికీ ఇటలీ ప్రారంభంలో తటస్థంగా ఉంది. 1915లో అది తన మాజీ మిత్రదేశం నుండి భూభాగాలను పొందే ఆశతో ఎంటెంటె శక్తుల పక్షానికి మారింది.^[132]

యుద్ధకాల విదేశాంగ విధానం

ఆస్ట్రో-హంగేరియను సామ్రాజ్యం యుద్ధంలో సాపేక్షంగా నిష్క్రియ దౌత్య పాత్రను పోషించింది. ఎందుకంటే అది జర్మనీచే ఎక్కువగా ఆధిపత్యం చెలాయించబడి నియంత్రించబడింది.^[133]^[134] సెర్బియాను శిక్షించడం, సామ్రాజ్యం, జాతిపరమైన విచ్ఛిన్నాన్ని ఆపడానికి ప్రయత్నించడం మాత్రమే ఏకైక లక్ష్యం. అది పూర్తిగా విఫలమైంది. 1916 చివరిలో కొత్త చక్రవర్తి కార్ల్ జర్మనీకి అనుకూలంగా ఉన్న అధికారులను తొలగించి మిత్రరాజ్యాలకు శాంతి ప్రతిపాదనలు పంపారు. దీని ద్వారా రాజీ ద్వారా మొత్తం యుద్ధాన్ని ముగించవచ్చు లేదా బహుశా ఆస్ట్రియా జర్మనీ నుండి విడిపోయి ప్రత్యేక శాంతి ఒప్పందం కుదుర్చుకోవచ్చు.^[135] అయితే ఈ ప్రధాన ప్రయత్నాన్ని ఇటలీ వీటో చేసింది. ఎందుకంటే 1915లో మిత్రరాజ్యాలలో చేరినందుకు ప్రతిఫలంగా దానికి ఆస్ట్రియాలోని పెద్ద భూభాగాలను ఇస్తామని వాగ్దానం చేయబడింది. ఆస్ట్రియా కేవలం ట్రెంటినో ప్రాంతాన్ని అప్పగించడానికి మాత్రమే సిద్ధంగా ఉంది. అంతకు మించి ఏమీ కాదు.^[136] కార్ల్‌ను ఓటమిని అంగీకరించే వ్యక్తిగా పరిగణించారు. ఇది దేశంలోనూ మిత్రరాజ్యాలతోనూ, జర్మనీ సామ్రాజ్యంతోనూ ఆయన హోదాను బలహీనపరిచింది.^[137]

స్వదేశీ రంగం

అత్యధికంగా గ్రామీణ ప్రాంతాలు కలిగిన ఈ సామ్రాజ్యానికి ఒక చిన్న పారిశ్రామిక ఆధారం ఉన్నప్పటికీ దాని ప్రధాన తోడ్పాటు మానవశక్తి, ఆహారం ఉన్నాయి.^[138]^[139] అయినప్పటికీ ఆస్ట్రియా-హంగరీ మరింత పట్టణీకరణ చెందింది (25%).^[140] యుద్ధంలో దాని అసలు ప్రత్యర్థులైన రష్యన్ సామ్రాజ్యం (13.4%),^[141] సెర్బియా (13.2%)^[142] లేదా రొమేనియా (18.8%)^[143] కంటే ఆస్ట్రో-హంగేరియను సామ్రాజ్యం ఎక్కువ సైనిక వ్యయాన్ని (19.8%) కలిగి ఉంది.^[144] అంతేకాకుండా ఇటలీ రాజ్యంతో పోలిస్తే ఆస్ట్రో-హంగేరియను సామ్రాజ్యం మరింత పారిశ్రామికీకరణ చెందిన ఆర్థిక వ్యవస్థను ^[145] అధిక తలసరి స్థూల దేశీయోత్పత్తిని^[146] కూడా కలిగి ఉంది. ఆర్థికంగా సామ్రాజ్యానికి అత్యంత అభివృద్ధి చెందిన అసలైన ప్రత్యర్థిగా ఉంది.

దేశీయంగా ఆహారం, తాపన ఇంధనం కొరత తీవ్రమైంది. భారీ వ్యవసాయ ఆధారిత దేశమైన హంగరీలో ఆహార పరిస్థితి కొంత మెరుగ్గా ఉంది. సైన్యం రొమేనియా, ఇతర ప్రాంతాలలో ఉత్పాదక వ్యవసాయ భూములను స్వాధీనం చేసుకుంది. కానీ స్వదేశంలోని పౌరులకు ఆహార రవాణాను అనుమతించడానికి నిరాకరించింది. ప్రతి సంవత్సరం నైతిక స్థైర్యం పడిపోయింది. విభిన్న జాతీయతలు సామ్రాజ్యం మీద ఆశ వదులుకుని తమ సొంత జాతీయ రాజ్యాలను స్థాపించుకోవడానికి మార్గాలను అన్వేషించాయి.^[147]

ద్రవ్యోల్బణం విపరీతంగా పెరిగింది 1914లో 129గా ఉన్న సూచిక 1918 నాటికి 1589కి చేరి. మధ్యతరగతి వారి నగదు పొదుపును తుడిచిపెట్టింది. ఆర్థిక వ్యవస్థకు యుద్ధం వల్ల జరిగిన నష్టం పరంగా యుద్ధం స్థూల దేశీయోత్పత్తిలో సుమారు 20% హరించింది. మరణించిన సైనికుల సంఖ్య 1914 నాటి శ్రామిక శక్తిలో సుమారు నాలుగు శాతంగా, గాయపడిన వారి సంఖ్య మరో 6% ఉంది. యుద్ధంలోని ప్రధాన దేశాలతో పోలిస్తే, ప్రస్తుత ఆస్ట్రియా భూభాగం విషయంలో మరణాలు, గాయపడిన వారి రేట్లు అధిక స్థాయిలో ఉన్నాయి.^[138]

1918 వేసవి నాటికి సైన్యం నుండి పారిపోయిన "గ్రీన్ క్యాడర్సు" క్రొయేషియా-స్లావోనియా కొండలలో సాయుధ ముఠాలుగా ఏర్పడ్డారు. పౌర అధికారం కుప్పకూలింది. అక్టోబరు చివరి నాటికి హింస, భారీ దోపిడీలు చెలరేగాయి. రైతుల గణతంత్ర రాజ్యాలను ఏర్పాటు చేయడానికి ప్రయత్నాలు జరిగాయి. అయితే క్రొయేషియను రాజకీయ నాయకత్వం ఒక కొత్త రాజ్యాన్ని (యుగోస్లేవియా) సృష్టించడం మీద దృష్టి సారించింది. నియంత్రణను విధించడానికి, తిరుగుబాట్లను అంతం చేయడానికి ముందుకు సాగుతున్న సెర్బియను సైన్యంతో కలిసి పనిచేసింది.^[148]

యుద్ధ రంగస్థలాలు

మొదటి ప్రపంచ యుద్ధ సమయంలో ఆస్ట్రో-హంగేరియను సామ్రాజ్యం 7.8 మిలియన్ల సైనికులను సైన్యంలోకి చేర్చుకుంది.^[149] జనరలు వాన్ హోట్జెండార్ఫు ఆస్ట్రో-హంగేరియను జనరలు స్టాఫు అధిపతిగా ఉన్నారు. సైన్యానికి నాయకత్వం వహించడానికి చాలా వృద్ధుడైన ఫ్రాంజు 1వ జోసెఫు, ఆర్చిడ్యూకు ఫ్రెడరికు వాన్ ఆస్టరైచు-టెషెనును‌ సర్వోన్నత సైన్యాధిపతిగా నియమించాడు. కానీ ఏవైనా నిర్ణయాలు తీసుకునే స్వేచ్ఛను వాన్ హోట్జెండార్ఫు‌కు ఇవ్వమని ఆయనను కోరాడు. 1916 చివరలో చక్రవర్తి 1వ కార్ల్ స్వయంగా సర్వోన్నత సైన్యాధిపత్యం చేపట్టే వరకు 1917లో కాన్రాడు వాన్ హోట్జెండార్ఫు‌ను పదవి నుండి తొలగించే వరకు వాన్ హోట్జెండార్ఫు సైనిక దళాల వాస్తవ నాయకత్వంలో కొనసాగాడు. ఇంతలో దేశీయంగా ఆర్థిక పరిస్థితులు వేగంగా క్షీణించాయి. సామ్రాజ్యం వ్యవసాయం మీద ఆధారపడి ఉంది. వ్యవసాయం ఇప్పుడు సైన్యంలో ఉన్న లక్షలాది మంది పురుషుల శ్రమ మీద ఆధారపడి ఉంది. ఫలితంగా ఆహార ఉత్పత్తి పడిపోయింది. రవాణా వ్యవస్థ మీద అధిక భారం పడింది. పారిశ్రామిక ఉత్పత్తి ఆయుధాల కోసం ఉన్న అపారమైన ఆర్ధిక అవసరాన్ని విజయవంతంగా తీర్చలేకపోయింది. జర్మనీ చాలా సహాయం అందించినప్పటికీ అది సరిపోలేదు. అంతేకాకుండా సామ్రాజ్యంలో ఉన్న బహుళ జాతి సమూహాల రాజకీయ అస్థిరత, యుద్ధానికి మద్దతుగా జాతీయ ఏకాభిప్రాయం మీద ఉన్న ఆశలను పూర్తిగా నాశనం చేసింది. సామ్రాజ్యాన్ని విడదీసి, చారిత్రక, భాషా ఆధారిత సంస్కృతుల మీద ఆధారపడి స్వయంప్రతిపత్తి గల జాతీయ రాజ్యాలను ఏర్పాటు చేయాలనే డిమాండు క్రమంగా పెరిగింది. కొత్త చక్రవర్తి మిత్రరాజ్యాల నుండి శాంతి షరతుల కోసం ప్రయత్నించాడు. కానీ ఆయన ప్రయత్నాలను ఇటలీ వీటో చేసింది.^[150]

సెర్బియను ఫ్రంటు 1914–1916

యుద్ధం ప్రారంభంలో సైన్యం రెండుగా విభజించబడింది: చిన్న భాగం సెర్బియా మీద దాడి చేయగా పెద్ద భాగం శక్తివంతమైన రష్యన్ సామ్రాజ్య సైన్యంతో పోరాడింది. 1914లో సెర్బియా మీద దండయాత్ర ఒక విపత్తుగా మారింది: సంవత్సరం చివరి నాటికి ఆస్ట్రో-హంగేరియను సైన్యం ఏ భూభాగాన్ని ఆక్రమించలేదు. కానీ మొత్తం 4,50,000 మంది సైనికులలో 227,000 మందిని కోల్పోయింది. అయితే 1915 శరదృతువులో సెర్బియను సైన్యం కేంద్ర శక్తుల చేతిలో ఓడిపోయింది. ఇది సెర్బియా ఆక్రమణకు దారితీసింది. 1915 చివరిలో ఇటాలియను, ఫ్రెంచి బ్రిటిషు స్టీమర్లు చేసిన 1,000 కంటే ఎక్కువ ప్రయాణాలతో కూడిన ఒక భారీ సహాయక చర్యలో 2,60,000 మంది సెర్బు సైనికులను బ్రిండిసి కార్ఫుకు తరలించారు. అక్కడ వారు తమ దేశాన్ని తిరిగి పొందడానికి మిత్రరాజ్యాల విజయం కోసం ఎదురుచూశారు. సెర్బియా పతనం తర్వాత ప్రవాసంలో ఉన్న సెర్బియను ప్రభుత్వానికి కార్ఫు ఆతిథ్యం ఇచ్చింది. ఇది గ్రీకు ఫ్రంటు కోసం సరఫరా స్థావరంగా పనిచేసింది. 1916 ఏప్రిల్‌లో పెద్ద సంఖ్యలో సెర్బియను దళాలను బ్రిటిషు, ఫ్రెంచి నౌకాదళ నౌకల ద్వారా కార్ఫు నుండి గ్రీసు ప్రధాన భూభాగానికి తరలించారు. 1,20,000 మందికి పైగా ఉన్న ఈ సైనిక బృందం మాసిడోనియను ఫ్రంటు వద్ద ఉన్న చాలా చిన్న సైన్యానికి ఉపశమనం కలిగించి, బ్రిటిషు, ఫ్రెంచి దళాలతో కలిసి పోరాడింది.^[151]

రష్యను ఫ్రంటు 1914–1917

తూర్పు ఫ్రంటు‌లో కూడా యుద్ధంలో అంతే దారుణంగా ప్రారంభమైంది. సామ్రాజ్యంలో పోలిషు కేంద్ర అధికార సంస్థగా సుప్రీం నేషనలు కమిటీని స్థాపించాలనే పోలిషు ప్రతిపాదనను ప్రభుత్వం అంగీకరించింది. ఈ కమిటీ ఆస్ట్రో-హంగేరియను సైన్యంలో సహాయక సైనిక దళమైన పోలిషు లెజియన్ల ఏర్పాటుకు బాధ్యత వహించింది. ఆస్ట్రో-హంగేరియను సైన్యం లెంబర్గు యుద్ధంలో ఓడిపోయింది. 1915 మార్చిలో గొప్ప కోట నగరం అయిన ప్రెమిస్లు ముట్టడికి గురై పతనమైంది. ఆస్ట్రో-హంగేరియన్ల మీద రష్యన్ల సంఖ్యాధిక్యత ఒత్తిడిని తగ్గించడానికి ఒక చిన్న జర్మనీ దాడిగా గోర్లిసు-టార్నోవు దాడి ప్రారంభమైంది. కానీ కేంద్ర శక్తుల సహకారం వల్ల రష్యన్లకు భారీ నష్టాలు వాటిల్లాయి. రష్యను సైనిక పంక్తులు పూర్తిగా కుప్పకూలి వారు 100 కిలోమీటర్ల పొడవునా రష్యాలోకి వెనక్కి తగ్గారు. రష్యను మూడవ సైన్యం చెల్లాచెదురైంది. 1915 వేసవిలో జర్మన్లతో ఏకీకృత కమాండు కింద ఉన్న ఆస్ట్రో-హంగేరియను సైన్యం విజయవంతమైన గోర్లిసు-టార్నోవు దాడిలో పాల్గొంది. 1916 జూన్ నుండి రష్యన్లు బ్రూసిలోవు దాడిలో ఆస్ట్రో-హంగేరియను సైన్యం మీద తమ దాడులను కేంద్రీకరించారు. వారు వారి సంఖ్యాపరమైన బలహీనతను గుర్తించారు. 1916 సెప్టెంబరు చివరి నాటికి ఆస్ట్రియా-హంగరీ కొత్త డివిజన్లను సమీకరించి, కేంద్రీకరించింది. దీనితో విజయవంతమైన రష్యను ముందడుగు ఆపబడింది. నెమ్మదిగా వెనక్కి నెట్టబడింది; కానీ ఆస్ట్రియను సైన్యాలు భారీ నష్టాలను (సుమారు 10 లక్షల మంది) చవిచూశాయి. తిరిగి ఎప్పటికీ కోలుకోలేదు. అయినప్పటికీ ఈ దాడి సమయంలో రష్యన్లకు కలిగిన భారీ ప్రాణనష్టం, సామాగ్రి నష్టం 1917 రష్యను విప్లవంకు బాగా దోహదపడింది. రష్యను సామ్రాజ్యం ఆర్థిక సంక్షోభానికి కారణమైంది. ఆ తర్వాత 1916 నవంబరు 5 నాటి చట్టాన్ని జర్మనీ చక్రవర్తి 2వ విల్హెల్ము ఆస్ట్రియా-హంగరీ చక్రవర్తి ఫ్రాంజు జోసెఫు సంయుక్తంగా పోలిషు ప్రజలకు ప్రకటించారు. ఈ చట్టం కాంగ్రెసు పోలాండు భూభాగం నుండి పోలాండు రాజ్యాన్ని సృష్టించడానికి వాగ్దానం చేసింది. దీనిని రూపొందించినవారు దీనిని కేంద్ర శక్తులచే నియంత్రించబడే ఒక కీలుబొమ్మ రాజ్యంగా భావించారు. దీని నామమాత్రపు అధికారం రీజెన్సీ కౌన్సిలు‌కు అప్పగించబడింది. ఆ పత్రం మూలం, రష్యాతో యుద్ధం కోసం జర్మనీ ఆక్రమిత పోలాండు నుండి కొత్త సైనికులను నియమించుకోవాల్సిన తీవ్రమైన అవసరం. మొదటి ప్రపంచ యుద్ధాన్ని ముగించిన 1918 నవంబరు 11 నాటి యుద్ధ విరమణ ఒప్పందం తరువాత, ఆ రాజ్యం ప్రారంభంలో తన పోషకుల మీద పూర్తిగా ఆధారపడి ఉన్నప్పటికీ చివరికి అది వారి ఉద్దేశాలకు విరుద్ధంగా కొత్తగా ఏర్పడిన రెండవ పోలిషు రిపబ్లికు‌కు మూలస్తంభమైన తొలి రాజ్యంగా పనిచేసింది. ఈ రెండవ పోలిషు రిపబ్లికు‌లో కేంద్ర శక్తులు పోలాండు‌కు అప్పగించాలని ఎప్పుడూ ఉద్దేశించని భూభాగాలు కూడా ఉన్నాయి.

జబోరోవు యుద్ధం (1917) అనేది చెకోస్లోవేకియా స్వాతంత్ర్యం కోసం ఆస్ట్రో-హంగేరియను సైన్యానికి వ్యతిరేకంగా పోరాడిన చెకోస్లోవాకు లెజియన్ల మొదటి ముఖ్యమైన చర్య.

ఇటాలియను ఫ్రంటు 1915–1918

1915 మేలో ఇటలీ ఆస్ట్రియా-హంగేరీ మీద దాడి చేసింది. ఆస్ట్రియా-హంగేరీకి సమానమైన పారిశ్రామికీకరణ, ఆర్థిక స్థాయి ఉన్న ఏకైక సైనిక ప్రత్యర్థి ఇటలీ మాత్రమే; అంతేకాకుండా దాని సైన్యం సంఖ్యాపరంగా పెద్దదిగా ఉన్నప్పటికీ (సుమారు 10,00,000 మంది సైనికులను తక్షణమే రంగంలోకి దించారు), పేలవమైన నాయకత్వం, శిక్షణ, సంస్థాగత లోపాలతో బాధపడింది. లుబ్లియానాను స్వాధీనం చేసుకోవాలని, చివరికి వియన్నాను బెదిరించాలని ఆశించి చీఫు ఆఫ్ స్టాఫు లూయిగి కాడోర్నా తన సైన్యాన్ని ఇసోంజో నది వైపు నడిపించాడు. అయితే రాయలు ఇటాలియను సైన్యం నది వద్ద ఆపబడింది. అక్కడ ఐదు నెలల వ్యవధిలో (1915 జూన్ 25 – డిసెంబరు 2) నాలుగు యుద్ధాలు జరిగాయి. ఈ పోరాటం ఇరుపక్షాలకు అత్యంత రక్తపాతంతో కూడుకున్నదిగా అలసట కలిగించేదిగా ఉంది.^[153]

1916 మే 15 న ఆస్ట్రియను చీఫ్ ఆఫ్ స్టాఫు కాన్రాడు వాన్ హోట్జెండార్ఫు 'స్ట్రాఫెక్సు‌పెడిషను' ("శిక్షాత్మక దండయాత్ర")ను ప్రారంభించాడు: ఆస్ట్రియన్లు ఫ్రంటు‌ను ఛేదించి ఆసియాగో పీఠభూమిని ఆక్రమించారు. ఇటాలియన్లు ప్రతిఘటించి ఆగస్టు 9న ఎదురుదాడిలో గోరిజియాను స్వాధీనం చేసుకున్నారు. అయినప్పటికీ సరిహద్దుకు కొన్ని కిలోమీటర్ల దూరంలో ఉన్న కార్సో వద్ద వారు ఆగిపోవాల్సి వచ్చింది. ఈ దశలో అనేక నెలల పాటు నిర్ణయాత్మకం కాని కందకాల యుద్ధం జరిగింది (ఇది పశ్చిమ రణరంగం మాదిరిగానే ఉంది). బోల్షివికు విప్లవం ఫలితంగా రష్యను సామ్రాజ్యం పతనమవడంతో బ్రెస్టు-లిటోవ్స్కు ఒప్పందం ద్వారా రష్యన్లు యుద్ధంలో తమ ప్రమేయాన్ని ముగించడంతో జర్మన్లు, ఆస్ట్రియన్లు తమ సైనిక బలగాలలో ఎక్కువ భాగాన్ని పూర్వపు తూర్పు రణరంగం నుండి పశ్చిమ, దక్షిణ రణరంగాలకు తరలించగలిగారు.

1917 అక్టోబరు 24న ఆస్ట్రియన్లు (ఇప్పుడు నిర్ణయాత్మక జర్మనీ మద్దతుతో) కొత్త చొరబాటు వ్యూహాలను ఉపయోగించి కాపోరెట్టో వద్ద దాడి చేశారు; వారు వెనిసు దిశగా 100 కిలోమీటర్ల కంటే ఎక్కువ దూరం ముందుకు సాగి గణనీయమైన సామాగ్రిని స్వాధీనం చేసుకున్నప్పటికీ శత్రుదళాలు వారిని అడ్డుకున్నారు. ఫలితంగా వారు పియావే నదిని దాటలేకపోయారు. ఇటలీ భారీ ప్రాణనష్టాన్ని చవిచూసినప్పటికీ ఆ దెబ్బ నుండి కోలుకుంది. విట్టోరియో ఇమాన్యుయేలు ఒర్లాండో ఆధ్వర్యంలో ఒక సంకీర్ణ ప్రభుత్వం ఏర్పడింది. ఇటలీకి మిత్రరాజ్యాల మద్దతు కూడా లభించింది: 1918 నాటికి పెద్ద మొత్తంలో యుద్ధ సామాగ్రి, కొన్ని సహాయక అమెరికను, బ్రిటిషు, ఫ్రెంచి డివిజన్లు ఇటాలియను యుద్ధ క్షేత్రానికి చేరుకున్నాయి. కాడోర్నా స్థానంలో జనరలు అర్మాండో డియాజు నియమితులయ్యారు; ఆయన నాయకత్వంలో ఇటాలియన్లు తిరిగి పైచేయి సాధించి, నిర్ణయాత్మకమైన రెండవ పియావే నది యుద్ధంలో (15–23 జూన్ 1918) విజయం సాధించారు. ఈ యుద్ధంలో సుమారు 60,000 మంది ఆస్ట్రియను, 43,000 మంది ఇటాలియను సైనికులు మరణించారు. విట్టోరియో వెనెటో వద్ద జరిగిన చివరి యుద్ధంలో 1918 అక్టోబరు 31 నాటికి ఓటమి పాలయ్యారు. నవంబరు 3న విల్లా గియుస్టి వద్ద కాల్పుల విరమణ ఒప్పందం మీద సంతకం చేశారు.^[154]

రొమేనియను ఫ్రంటు 1916–1917

1916 ఆగస్టు 27న రొమేనియా ఆస్ట్రియా-హంగరీ మీద యుద్ధం ప్రకటించింది. రొమేనియను సైన్యం తూర్పు హంగరీ (ట్రాన్సిల్వేనియా) సరిహద్దులను దాటింది. కానీ ప్రారంభ విజయాలు సాధించినప్పటికీ 1916 నవంబరు నాటికి ఆస్ట్రో-హంగేరియను, జర్మనీ, బల్గేరియను, ఒట్టోమను సైన్యాలు రొమేనియను, రష్యను సైన్యాలను ఓడించి రొమేనియా దక్షిణ భాగాన్ని (ఓల్టేనియా, ముంటెనియా, డోబ్రుజాతో సహా) ఆక్రమించాయి. యుద్ధం ప్రారంభమైన మూడు నెలల్లోనే కేంద్ర శక్తులు రొమేనియా రాజధాని అయిన బుకారెస్టు‌ను సమీపించాయి. డిసెంబరు 6న బుకారెస్టు నగరం శత్రువుల వశమైంది. జనాభాలో కొంత భాగం రొమేనియను ప్రభుత్వం, రాజకుటుంబం, ప్రభుత్వ అధికారులతో పాటు, ఆక్రమణకు గురికాని రొమేనియను భూభాగంలోని పశ్చిమ మోల్డోవియాకు తరలివెళ్లారు. అక్కడ వారు యాసిలో స్థిరపడ్డారు.^[155] 1917లో అనేక రక్షణాత్మక విజయాల తర్వాత (జర్మనీ-ఆస్ట్రో-హంగేరియన్ల ముందడుగును ఆపడంలో విజయం సాధించి) అక్టోబరు విప్లవం తరువాత రష్యా యుద్ధం నుండి వైదొలగడంతో రొమేనియా కూడా యుద్ధం నుండి వైదొలగవలసి వచ్చింది.^[156]

హంగరీ పాత్ర

ఆస్ట్రియా-హంగరీ జనాభాలో హంగరీ రాజ్యం కేవలం 42% మాత్రమే ఉన్నప్పటికీ^[157] మొదటి ప్రపంచ యుద్ధ సమయంలో ఆస్ట్రో-హంగేరియను సాయుధ దళాలలో సన్నని మెజారిటీ సంఖ్యలో— అంటే 3.8 మిలియన్లకు పైగా సైనికులు— హంగరీ రాజ్యం నుండే నిర్బంధ సైనిక సేవకు నియమించబడ్డారు. సుమారు 6,00,000 మంది సైనికులు యుద్ధంలో మరణించారు, 7,00,000 మంది సైనికులు గాయపడ్డారు.^[158]

హంగేరియను భాగం సైన్యానికి యుద్ధాన్ని కొనసాగించడానికి తగినంత సామాగ్రిని అందించడంతో ఆస్ట్రియా-హంగరీ చాలా సంవత్సరాలు నిలదొక్కుకుంది.^[33] అధికార మార్పిడి తర్వాత ఇది స్పష్టమైంది. దీనిలో హంగేరియను ప్రధానమంత్రి, కౌంటు ఇస్త్వాను టిస్జా, విదేశాంగ మంత్రి, కౌంటు ఇస్త్వాను బురియాను, రాచరిక వ్యవస్థ అంతర్గత, బాహ్య వ్యవహారాల మీద నిర్ణయాత్మక ప్రభావాన్ని కలిగి ఉన్నారు.^[33] 1916 చివరి నాటికి హంగరీ నుండి ఆహార సరఫరా నిరంతరాయంగా అందడం ఆగిపోయింది. ప్రభుత్వం ఎంటెంటె శక్తులతో కాల్పుల విరమణ కోసం ప్రయత్నించింది. అయితే జర్మనీకి ఆస్ట్రో-హంగేరియను మద్దతు కారణంగా బ్రిటను, ఫ్రాన్సు ఇక మీద రాచరిక వ్యవస్థ సమగ్రతకు ఎటువంటి గౌరవం ఇవ్వకపోవడంతో ఇది విఫలమైంది.^[33]

ఓటమి విశ్లేషణ

1914 - 1915లో ఆస్ట్రియను సైన్యం ఎదుర్కొన్న ఎదురుదెబ్బలకు ఆస్ట్రియను ఉన్నత సైనిక కమాండు అసమర్థతే చాలా వరకు కారణమని చెప్పవచ్చు.^[33] సెర్బియా మీద దాడి చేసిన తర్వాత రష్యా దండయాత్ర నుండి తమ తూర్పు సరిహద్దును రక్షించుకోవడానికి దాని బలగాలను త్వరలోనే వెనక్కి తీసుకోవలసి వచ్చింది. అదే సమయంలో జర్మనీ యూనిట్లు పశ్చిమ ఫ్రంటు‌లో పోరాటంలో నిమగ్నమై ఉన్నాయి. దీని ఫలితంగా సెర్బియా మీద దండయాత్రలో ఊహించిన దానికంటే ఎక్కువ మంది సైనికులు ప్రాణాలు కోల్పోయారు.^[33] అంతేకాకుండా ఆస్ట్రియను ఉన్నత సైనిక కమాండు‌కు సాధ్యమయ్యే ఖండాంతర యుద్ధం కోసం ఎటువంటి ప్రణాళికలు లేవని అటువంటి సంఘర్షణను ఎదుర్కోవడానికి సైన్యం, నావికాదళం కూడా సరిగా సన్నద్ధం కాలేదని స్పష్టమైంది.^[33]

యుద్ధం చివరి రెండు సంవత్సరాలలో ఆస్ట్రో-హంగేరియను సాయుధ దళాలు జర్మనీ నుండి స్వతంత్రంగా పనిచేసే సామర్థ్యాన్ని పూర్తిగా కోల్పోయాయి. 1916 సెప్టెంబరు 7 నాటికి జర్మనీ చక్రవర్తికి కేంద్ర శక్తుల అన్ని సాయుధ దళాల మీద పూర్తి నియంత్రణ ఇవ్వబడింది. ఆచరణాత్మకంగా ఆస్ట్రియా-హంగేరి జర్మనీకి ఒక సామంత రాజ్యంగా మారింది.^[159] ఆస్ట్రియన్లు జర్మనీ సైన్యాన్ని సానుకూలంగా చూశారు; మరోవైపు, 1916 నాటికి జర్మనీలో ఉన్న సాధారణ నమ్మకం ఏమిటంటే, ఆస్ట్రియా-హంగేరీతో పొత్తు పెట్టుకోవడం ద్వారా జర్మనీ "ఒక శవానికి సంకెళ్లతో కట్టబడి ఉంది". సరఫరా కొరత, తక్కువ మనోధైర్యం, అధిక ప్రాణనష్టం రేటు, విభిన్న భాషలు, ఆచారాలు కలిగిన బహుళ జాతుల ప్రజలతో సైన్యం కూడి ఉండటం వంటి కారణాల వల్ల ఆస్ట్రో-హంగేరియను సైన్యం కార్యాచరణ సామర్థ్యం తీవ్రంగా ప్రభావితమైంది.^[160]

1918: పతనం, విచ్ఛిన్నం, విలీనం

1918 నాటికి ఆర్థిక పరిస్థితి క్షీణించింది. దేశీయంగా ప్రభుత్వ వైఫల్యం యుద్ధానికి ప్రజల మద్దతును ముగించింది.^[161] 1918 శరదృతువులో ఆస్ట్రో-హంగేరియను రాచరికం నాటకీయ వేగంతో కూలిపోయింది. వామపక్ష శాంతివాద రాజకీయ ఉద్యమాలు కర్మాగారాలలో సమ్మెలను నిర్వహించాయి. సైన్యంలో తిరుగుబాట్లు సర్వసాధారణమయ్యాయి.^[162] యుద్ధం కొనసాగుతున్న కొద్దీ జాతి ఐక్యత క్షీణించింది; మిత్రరాజ్యాలు మైనారిటీల నుండి వేర్పాటు డిమాండ్లను ప్రోత్సహించాయి. సామ్రాజ్యం విచ్ఛిన్నాన్ని ఎదుర్కొంది.^[135] మిత్రరాజ్యాల స్పష్టమైన విజయం సమీపిస్తున్న తరుణంలో జాతీయవాద ఉద్యమాలు సామాజిక ఐక్యతను దెబ్బతీయడానికి జాతి అసంతృప్తిని ఉపయోగించుకున్నాయి. ఇటాలియను ఫ్రంటు‌లో సైనిక పరాజయం బహుళ జాతులతో కూడిన సామ్రాజ్యంలో భాగమైన అనేక జాతుల తిరుగుబాటుకు నాంది పలికింది. ఎందుకంటే ఇప్పుడు అర్థరహితంగా కనిపించిన ఒక కారణం కోసం పోరాడటానికి వారు నిరాకరించారు. సామ్రాజ్యం విచ్ఛిన్నమవుతున్నందున చక్రవర్తి తన పాలనాధికారంలో ఎక్కువ భాగాన్ని కోల్పోయాడు.

1918 అక్టోబరు 14న విదేశాంగ మంత్రి బారను ఇస్త్వాను బురియాను వాన్ రాజెకు, అధ్యక్షుడు వుడ్రో విల్సను పద్నాలుగు సూత్రాల ఆధారంగా కాల్పుల విరమణ కోరారు. రెండు రోజుల తరువాత చక్రవర్తి 1వ కార్ల్ ఒక ప్రకటన ("1918 అక్టోబరు 16 నాటి సామ్రాజ్య ప్రకటన") జారీ చేసి జాతి సమూహాలకు వికేంద్రీకరణ, ప్రాతినిధ్యం కల్పించడానికి సామ్రాజ్యాన్ని సమాఖ్యగా మార్చారు. అయితే, అక్టోబరు 18న యునైటెడు స్టేట్సు విదేశాంగ కార్యదర్శి రాబర్టు లాన్సింగు, జాతీయతలకు స్వయంప్రతిపత్తి – పద్నాలుగు సూత్రాలలో పదవది – ఇక మీద సరిపోదని బదులిచ్చారు. వాస్తవానికి ఒక చెకోస్లోవాకు తాత్కాలిక ప్రభుత్వం అక్టోబరు 14న మిత్రరాజ్యాలలో చేరింది. రాచరికంలోని రెండు భాగాలలోని దక్షిణ స్లావు‌లు ఇప్పటికే 1917లో యుగోస్లావు కమిటీ సభ్యులు సంతకం చేసిన కార్ఫు ప్రకటనలో సెర్బియాతో కలిసి ఒక పెద్ద దక్షిణ స్లావు రాజ్యంలో ఏకం కావడానికి అనుకూలంగా ప్రకటించారు. క్రొయేషియన్లు అక్టోబరు ప్రారంభంలోనే బుడాపెస్టు నుండి వచ్చే ఆదేశాలను ధిక్కరించడం ప్రారంభించారు. లాన్సింగు ప్రతిస్పందన వాస్తవానికి ఆస్ట్రియా-హంగరీకి మరణ ధృవీకరణ పత్రం లాంటిది.

ఇటలీ యుద్ధాల సమయంలో చెకోస్లోవాకులు దక్షిణ స్లావు‌లు తమ స్వాతంత్ర్యాన్ని ప్రకటించుకున్నారు. అక్టోబరు 24న విట్టోరియో వెనెటో యుద్ధంలో ఇటాలియన్ల దాడి తర్వాత యుద్ధంలో ఓటమి అనివార్యమైనందున చెక్ రాజకీయ నాయకులు అక్టోబరు 28న ప్రేగు‌లో శాంతియుతంగా అధికారాన్ని చేపట్టారు (తరువాత దీనిని చెకోస్లోవేకియా ఆవిర్భావంగా ప్రకటించారు). తదుపరి కొన్ని రోజులలో ఇతర ప్రధాన నగరాలలో కూడా ఇదే పద్ధతిని అనుసరించారు. అక్టోబరు 30న స్లోవాకు‌లు కూడా అదే చేశారు. అక్టోబరు 29న ఆస్ట్రియా-హంగరీలో మిగిలి ఉన్న రెండు భాగాలలోని స్లావు‌లు స్లోవేనియన్లు, క్రోయేషియన్లు, సెర్బుల రాజ్యాన్ని ప్రకటించి, సెర్బియా, మోంటెనెగ్రోతో కలిసి ఒక పెద్ద దక్షిణ స్లావు రాజ్యంగా ఏకం కావడమే తమ అంతిమ లక్ష్యమని ప్రకటించారు. అదే రోజు చెక్‌లు, స్లోవాకు‌లు చెకోస్లోవేకియాను ఒక స్వతంత్ర రాజ్యంగా స్థాపించినట్లు అధికారికంగా ప్రకటించారు.

1918 అక్టోబరు 17న హంగేరియను పార్లమెంటు ఆస్ట్రియాతో యూనియను‌ను రద్దు చేయడానికి అనుకూలంగా ఓటు వేసింది. ఆస్ట్రియాతో యూనియను కొనసాగించడాన్ని తీవ్రంగా వ్యతిరేకించిన ప్రముఖుడు కౌంటు మిహాలీ కరోలీ అక్టోబరు 31న ఆస్టరు విప్లవం ద్వారా అధికారాన్ని చేజిక్కించుకున్నారు. చార్లెసు దాదాపు బలవంతంగా కరోలీని తన హంగేరియను ప్రధానమంత్రిగా నియమించవలసి వచ్చింది. కరోలీ మొదటి చర్యలలో ఒకటి అక్టోబరు 31న రాజీ ఒప్పందాన్ని అధికారికంగా తిరస్కరించడం. దీనితో ఆస్ట్రియాతో ఉన్న వ్యక్తిగత యూనియను‌ను సమర్థవంతంగా ముగించి తద్వారా ఆస్ట్రో-హంగేరియను రాజ్యాన్ని అధికారికంగా రద్దు చేయడం.^[163]

అక్టోబరు నెలాఖరు నాటికి హాబ్సు‌బర్గు సామ్రాజ్యంలో జర్మనీ మెజారిటీ ఉన్న డానుబియను ఆల్పైను ప్రావిన్సులు తప్ప మరేమీ మిగల్లేదు. అక్కడ కూడా జర్మనీ-ఆస్ట్రియను రాష్ట్ర మండలి కార్ల్ అధికారాన్ని సవాలు చేస్తోంది.^[164] చివరి ఆస్ట్రియను ప్రధానమంత్రి హెన్రిచు లామాషు కార్ల్ పరిస్థితి నిలకడలేనిదని నిర్ధారించారు. సార్వభౌమ అధికారాన్ని చెలాయించే తన హక్కును, కనీసం తాత్కాలికంగానైనా వదులుకోవడమే ఉత్తమ మార్గమని లామాషు కార్ల్‌ను ఒప్పించాడు. నవంబరు 11న కార్ల్ జాగ్రత్తగా రూపొందించిన ఒక ప్రకటనను జారీ చేశాడు. అందులో ఆయన రాజ్య స్వరూపాన్ని నిర్ణయించుకునే ఆస్ట్రియను ప్రజల హక్కును గుర్తించి, ఆస్ట్రియను రాజ్య వ్యవహారాలలో "ప్రతి భాగస్వామ్యాన్ని వదులుకుంటున్నట్లు" ప్రకటించాడు.^[165] ఆయన ఆస్ట్రియను రాజకీయాల నుండి వైదొలగుతున్నట్లు ప్రకటించిన మరుసటి రోజు, జర్మనీ-ఆస్ట్రియను నేషనలు కౌన్సిలు రిపబ్లిక్కు ఆఫ్ జర్మనీ ఆస్ట్రియాను ప్రకటించింది. కరోలీ నవంబరు 16న హంగేరియను డెమోక్రటికు రిపబ్లిక్కును ప్రకటించాడు.

ఉత్తరాధికార రాజ్యాలు

పూర్వ ఆస్ట్రో-హంగేరియను రాచరికానికి రెండు చట్టబద్ధమైన ఉత్తరాధికార రాజ్యాలు ఉన్నాయి:^[166]

జర్మన్ ఆస్ట్రియా (ఇది ఆస్ట్రియా రిపబ్లిక్కు‌గా మారింది)
హంగేరియను డెమోక్రటిక్కు రిపబ్లిక్కు (ఇది కొన్ని ఇతర స్వల్పకాలిక మధ్యంతర ప్రభుత్వాల తర్వాత హంగేరీ రాజ్యంగా మారింది)

1919 నాటి సెయింటు-జర్మైను-ఎన్-లే (మొదటి ప్రపంచ యుద్ధ విజేతలకు, ఆస్ట్రియాకు మధ్య), ట్రియాను (విజేతలకు, హంగేరీకి మధ్య) ఒప్పందాలు ఆస్ట్రియా, హంగేరీల కొత్త సరిహద్దులను నియంత్రించాయి. వాటిని చిన్న పరిమాణంలో భూపరివేష్టిత రాజ్యాలుగా మార్చాయి. మిత్రరాజ్యాలు మైనారిటీ ప్రజలు ఆస్ట్రియా, హంగేరీ నుండి విడిపోవాలని కోరుకుంటున్నారని నిస్సందేహంగా భావించడమే కాకుండా గణనీయమైన జర్మను, హంగేరియను మాట్లాడే జనాభా ఉన్న విశాలమైన భూభాగాలను క్లెయిం చేయడానికి కూడా వారిని అనుమతించాయి. ఈ విషయాన్ని దృష్టిలో ఉంచుకుని నిర్ణయాత్మక జాతీయ మెజారిటీ లేని ప్రాంతాల విషయంలో మిత్రరాజ్యాల శక్తులు అనేక సందర్భాలలో కొత్తగా విముక్తి పొందిన స్వతంత్ర దేశ-రాజ్యాలకు అనుకూలంగా తీర్పు ఇచ్చాయి. మొదటి ఆస్ట్రియను రిపబ్లికు పాత ఆస్ట్రియను సామ్రాజ్య భూభాగంలో సుమారు 60% కోల్పోయింది. లీగు అనుమతి లేకుండా జర్మనీతో ఏకం కావడానికి అనుమతి లేకపోవడంతో అది జర్మనీతో విలీనం కావాలనే తన ప్రణాళికలను కూడా విరమించుకోవలసి వచ్చింది. అయితే హంగరీ తన భూభాగంలో 72%, జనాభాలో 64% తన సహజ వనరులలో ఎక్కువ భాగాన్ని కోల్పోవడం వల్ల తీవ్రంగా దెబ్బతింది. హంగేరియను డెమోక్రటికు రిపబ్లికు స్వల్పకాలం మాత్రమే కొనసాగింది. దాని స్థానంలో తాత్కాలికంగా కమ్యూనిస్టు హంగేరియను సోవియటు రిపబ్లికు ఏర్పడింది. 1919 నాటి హంగేరియను-రొమేనియను యుద్ధం సమయంలో రొమేనియను దళాలు బేలా కున్ కమ్యూనిస్టు ప్రభుత్వాన్ని పదవీచ్యుతులను చేశాయి.

1919 వేసవిలో హాబ్సు‌బర్గు వంశానికి చెందిన ఆర్చుడ్యూకు జోసెఫు ఆగస్టు రీజెంటు‌గా బాధ్యతలు స్వీకరించారు. కానీ మిత్రరాజ్యాలు ఆయనను గుర్తించవని స్పష్టమైన తర్వాత కేవలం రెండు వారాలకే పదవి నుండి వైదొలగవలసి వచ్చింది. చివరగా 1920 మార్చిలో రాజ అధికారాలు మిక్లోసు హోర్తీ అనే రీజెంటు‌కు అప్పగించబడ్డాయి. ఆయన ఆస్ట్రో-హంగేరియను నావికాదళానికి చివరి కమాండింగు అడ్మిరలు‌గా పనిచేశాడు. ప్రతి-విప్లవ శక్తులను నిర్వహించడంలో సహాయపడ్డాడు. ఫ్రాన్సు‌లోని వెర్సైల్సు‌లో ఉన్న గ్రాండు ట్రియానను ప్యాలెసు‌లో 1920 జూన్ 4న నిరసనల మధ్య ట్రియానను ఒప్పందం మీద సంతకం చేసింది ఈ ప్రభుత్వమే. పునరుద్ధరించబడిన హంగేరీ రాజ్యం యుద్ధానికి ముందున్న హంగేరీ రాజ్య భూభాగంలో సుమారు 72% కోల్పోయింది.

హాబ్సు‌బర్గు బహిష్కరణ

ఆస్ట్రియా "హాబ్సు‌బర్గు చట్టం"ను ఆమోదించింది. ఇది హాబ్సు‌బర్గు లను సింహాసనం నుండి తొలగించింది. ఆస్ట్రియను భూభాగం నుండి అన్ని హాబ్సు‌బర్గు‌లను బహిష్కరించింది. కార్ల్ మళ్లీ ఆస్ట్రియాకు తిరిగి రాకుండా నిషేధించబడినప్పటికీ ఇతర హాబ్సు‌బర్గు‌లు నిష్ఫలమైన సింహాసనం మీద ఉన్న అన్ని వాదనలను వదులుకుంటే తిరిగి రావచ్చు. 1921 మార్చి - అక్టోబరులో ఆస్ట్రియాకు చెందిన 1వ చార్లెసు హంగేరీ సింహాసనాన్ని తిరిగి స్వాధీనం చేసుకోవడానికి కార్ల్ చేసిన ముందస్తు ప్రయత్నాలు విఫలమయ్యాయి. మిత్రరాజ్యాల శక్తులు, లిటిలు ఎంటెంటె నుండి జోక్యం చేసుకుంటామని బెదిరింపులు వచ్చిన తర్వాత ప్రారంభంలో ఊగిసలాడుతున్న హోర్తీ ఆయన సహకారాన్ని నిరాకరించాడు. వెంటనే హంగేరియను ప్రభుత్వం ప్రాగ్మాటికు శాంక్షను‌ను రద్దు చేసింది. హాబ్సు‌బర్గులను సమర్థవంతంగా తొలగించింది. తదనంతరం, బ్రిటిషు వారు కార్ల్‌ను అదుపులోకి తీసుకుని అతడిని ఆయన కుటుంబాన్ని పోర్చుగీసు ద్వీపమైన మదీరాకు తరలించారు. అక్కడ ఆయన మరుసటి సంవత్సరం మరణించాడు.

మొదటి ప్రపంచ యుద్ధం తర్వాత ప్రాదేశిక వారసత్వం

పూర్వ ఆస్ట్రో-హంగేరియను రాచరికం రద్దు తర్వాత ఈ క్రింది రాష్ట్రాలు ఏర్పడ్డాయి. పునఃస్థాపించబడ్డాయి లేదా విస్తరించబడ్డాయి:^[166]

జర్మనీ ఆస్ట్రియా (ఇది ఆస్ట్రియా రిపబ్లిక్కు‌గా మారింది)
మొదటి హంగేరియను రిపబ్లిక్కు ఇది హంగేరియను సోవియటు రిపబ్లిక్కు‌గా మారింది, తదనంతరం క్లుప్తంగా పునరుద్ధరించబడి హంగేరియను రిపబ్లిక్కు‌తో భర్తీ చేయబడింది, చివరికి హంగేరీ రాజ్యంగా రూపాంతరం చెందింది
మొదటి చెకోస్లోవాకు రిపబ్లిక్కు, తరువాత "చెకోస్లోవేకియా"
రెండవ పోలిషు రిపబ్లిక్కు, దీని మీద వివాదం ఉంది టార్నోబ్రెజు రిపబ్లిక్కు పోలిషు సోవియటు సోషలిస్టు రిపబ్లిక్కు స్వల్పకాలిక ప్రోటో-స్టేటు‌లు
స్లోవేనియన్లు, క్రొయేషియన్లు, సెర్బు‌ల రాజ్యం, సెర్బియా రాజ్యం, రెండూ తరువాత సెర్బు‌లు, క్రొయేషియన్లు, స్లోవేనియన్ల రాజ్యంలో విలీనం చేయబడ్డాయి
గ్రేటరు రొమేనియా
ఇటలీ రాజ్యం
రిపబ్లిక్ ఆఫ్ చైనా (గతంలో ఆస్ట్రో-హంగేరియను టియాంజిను రాయితీ)
పశ్చిమ ఉక్రేనియను పీపుల్సు రిపబ్లిక్కు స్వల్పకాలిక రుథేనియను (ఉక్రేనియను, రుసిను) ప్రోటో-స్టేటు‌లు (తరువాత ఉక్రేనియను పీపుల్సు రిపబ్లిక్కులో విలీనం చేయబడ్డాయి). హుట్సులు రిపబ్లిక్కు, లెంకో రిపబ్లిక్కు, కోమాన్జ రిపబ్లిక్కు గెలీషియను సోవియటు సోషలిస్టు రిపబ్లిక్కు; అన్నీ చివరికి ఎక్కువగా పోలాండ్‌లో కలిసిపోయాయి. కానీ హంగేరీ, చెకోస్లోవేకియా, రొమేనియా యుగోస్లేవియాలో కూడా విలీనం అయ్యాయి.

గతంలో వియన్నా రక్షణ కోసం చూసే, సిస్లీథానియాలో గణనీయమైన రియలు ఎస్టేటు‌ను కలిగి ఉన్న ప్రిన్సిపాలిటీ ఆఫ్ లీచ్టెను‌స్టెయిను, స్విట్జర్లాండ్తో కస్టమ్సు, డిఫెన్సు యూనియను‌ను ఏర్పాటు చేసి, ఆస్ట్రియను‌కు బదులుగా స్విసు కరెన్సీని స్వీకరించింది. ఏప్రిల్‌లో వోరార్లు‌బర్గు మ్డాషు ఆస్ట్రియాలోని పశ్చిమాన ఉన్న ప్రావిన్సు మ్డాషు 1919 స్విట్జర్లాండు‌లో చేరడానికి అధిక సంఖ్యలో ఓటు వేసింది; అయితే, స్విస్ మిత్రరాజ్యాలు రెండూ ఈ ఫలితాన్ని విస్మరించాయి.

ఇవి కూడా చూడండి

మొదటి ప్రపంచ యుద్ధం తరువాత
ఆస్ట్రియను ప్రభువులు
కార్పొరేటివు ఫెడరలిజం, ఆస్ట్రో-హంగేరియను సామ్రాజ్యం స్వీకరించిన పరిపాలనా విధానం
మొదటి ప్రపంచ యుద్ధం దౌత్య చరిత్ర
మొదటి ప్రపంచ యుద్ధంలోకి ఆస్ట్రో-హంగేరియను ప్రవేశం
ఆస్ట్రియా-హంగేరీ జాతి కూర్పు
1815 తర్వాత ఐరోపాలోని పూర్వ దేశాలు
హంగేరియను ప్రభువులు
బోహేమియను క్రౌన్ భూములు (1867–1918)
గ్రేటరు ఆస్ట్రియా యునైటెడ్ స్టేట్సు

గమనికలు

↑ Including 64–66% Latin and 10–12% Eastern
↑ Lutheran, Reformed, Unitarian
↑ German: Österreich-Ungarn [ˈøːstəʁaɪç ˈʊŋɡaʁn] , Hungarian: Ausztria–Magyarország [ˈɒustrijɒ ˈmɒɟɒrorsaːɡ]
↑ తూర్పు ఐరోపా అనే భావన దృఢంగా నిర్వచించబడలేదు, వివరణను బట్టి, కొన్ని భూభాగాలు దాని నుండి చేర్చబడవచ్చు లేదా మినహాయించబడవచ్చు; ఇది ఆస్ట్రియా-హంగేరీలోని కొన్ని ప్రాంతాలకు కూడా వర్తిస్తుంది, అయితే చారిత్రక వివరణ స్పష్టంగా మధ్య ఐరోపాలో రాచరికాన్ని ఉంచుతుంది.
↑ "హంగేరీ రాజ్యం ఆస్ట్రియన్ సామ్రాజ్యంతో సమాన హోదాను కోరుకుంది, ఇది 1866 జర్మన్ (ఆస్ట్రో-ప్రష్యన్) యుద్ధంలో ఓటమితో బలహీనపడింది. ఆస్ట్రియన్ చక్రవర్తి ఫ్రాన్సిస్ జోసెఫ్ హంగేరీకి పూర్తి అంతర్గత స్వయంప్రతిపత్తిని, బాధ్యతాయుతమైన మంత్రిత్వ శాఖను ఇచ్చాడు, ప్రతిగా యుద్ధం, విదేశాంగ వ్యవహారాల ప్రయోజనాల కోసం సామ్రాజ్యం ఇప్పటికీ ఒకే గొప్ప రాష్ట్రంగా ఉండాలని అంగీకరించింది, తద్వారా దాని రాజవంశ ప్రతిష్టను కొనసాగించింది. విదేశాలలో.""^[41]
↑ 45.5% నుండి 50.4% వరకు.^[73]
↑ బోస్నియా-హెర్జెగోవినా ఈ అంచనాల నుండి మినహాయించబడింది.

మూలాలు

↑ Citype – Internet – Portal Betriebsges.m.b.H.
↑ Fisher, Gilman. The Essentials of Geography for School Year 1888–1889, p. 47 Archived 6 మే 2023 at the Wayback Machine. New England Publishing Company (Boston), 1888. Retrieved 20 August 2014.
↑ "Austria-Races". Encyclopædia Britannica. Vol. III (9th ed.). p. 118. Archived from the original on 5 March 2023. Retrieved 25 March 2022.
↑ From the Encyclopædia Britannica (1878),^[3] although this "Romani" refers to the language of those described by the EB as "Gypsies"; the EB's "Rumäni or Wallachian" refers to what is today known as Romanian; Rusyn and Ukrainian correspond to dialects of what the EB refers to as "Ruthenian"; and Yiddish was the common language of the Austrian Jews, although Hebrew was also known by many.
↑ Geographischer Atlas zur Vaterlandskunde, 1911, Tabelle 3.
1 2 3 Headlam, James Wycliffe (1911). "Austria-Hungary" . In Chisholm, Hugh (ed.). ఎన్‌సైక్లోపీడియా బ్రిటానికా (in ఇంగ్లీష్). Vol. 3 (11th ed.). Cambridge University Press. pp. 2–39.
↑ Österreichische Statistik, Neue Folge (in జర్మన్). Österreichische Nationalbibliothek. Archived from the original on 1 June 2023. Retrieved 13 September 2024.
↑ 1910. ÉVI NÉPSZÁMLÁLÁS 1. A népesség főbb adatai községek és népesebb puszták, telepek szerint (1912) | Könyvtár | Hungaricana (in హంగేరియన్). Hungarian Central Statistical Office. 1912. p. 17. Archived from the original on 23 December 2023. Retrieved 13 September 2024.
↑ "మార్టిన్ ముట్ష్లెచ్నర్: ద్వంద్వ రాచరికం: ఒకే సామ్రాజ్యంలో రెండు రాష్ట్రాలు". 6 జూన్ 2014. Archived from the original on 3 జూన్ 2023. Retrieved 6 మే 2023.
↑ Schulze, Max-Stephan (1996). ఇంజనీరింగ్, ఆర్థిక వృద్ధి: పంతొమ్మిదవ శతాబ్దం చివరిలో ఆస్ట్రియా-హంగేరీ యొక్క యంత్ర నిర్మాణ పరిశ్రమ అభివృద్ధి. Frankfurt am Main: Peter Lang. p. 295.
↑ Andrássy, Gyula (1896). Az 1867-iki (అంటే ezernyolcszázhatvanhetediki) kiegyezésről. Franklin-Társulat. p. 321.
↑ Könyvszemle, Ferenc Tibor. (పుస్తక సమీక్ష): కొజారి మోనికా: ఎ డ్యుయాలిస్టా రెండ్స్జర్ (1867–1918): మోడరన్ మాగ్యార్ పొలిటికై రెండ్స్జెరెక్ (in హంగేరియన్). p. 401. Archived from the original on 28 జూలై 2013. Retrieved 20 జూలై 2012.
↑ "హంగేరీ - ద్వంద్వ రాచరికం, ఆస్ట్రో-హంగేరియన్ సామ్రాజ్యం, WWI | బ్రిటానికా". www.britannica.com (in ఇంగ్లీష్). Archived from the original on 16 మే 2024. Retrieved 16 మే 2024.
↑ Minahan 1998, p. 48.
1 2 3 "Jayne, Kingsley Garland (1911). "బోస్నియా, హెర్జెగోవినా" . In Chisholm, Hugh (ed.). ఎన్‌సైక్లోపీడియా బ్రిటానికా (in ఇంగ్లీష్). Vol. 4 (11th ed.). Cambridge University Press. pp. 279–286.
↑ "హంగేరీ - ద్వంద్వ రాచరికం, ఆస్ట్రో-హంగేరియన్ సామ్రాజ్యం, WWI | బ్రిటానికా". www.britannica.com (in ఇంగ్లీష్). Archived from the original on 16 మే 2024. Retrieved 16 మే 2024.
↑ Minahan 1998, p. 48].
↑ Vajda, Stephan (1980). Felix Austria. Eine Geschichte Österreichs: Manuscript of Franz Joseph I. (in జర్మన్). Vienna: Ueberreuter. ISBN 3-8000-3168-X.
↑ Philippoff, Eva (2002). L'Autriche-Hongorie: Politique et culture à travers les texts (1867–1918) [Die Doppelmonarchie Österreich-Ungarn. Ein politisches Lesebuch (1867–1918)] (in ఫ్రెంచ్). Villeneuve d'Ascq: Presses Univ. Septentrion. p. 60. ISBN 2-8593-9739-6. OL 3631159M.)
↑ Kotulla, Michael (17 August 2008). Deutsche Verfassungsgeschichte. Springer Berlin Heidelberg. ISBN 978-3-5404-8707-4.
↑ Kay, David (1878). "Austria" . In Baynes, T. S. (ed.). Encyclopædia Britannica. Vol. 3 (9th ed.). New York: Charles Scribner's Sons. pp. 116–141.
1 2 Péter, László (2011). హంగేరీస్ లాంగ్ నైంటీన్త్ సెంచరీ: కాన్స్టిట్యూషనలు అండ్ డెమోక్రటికు ట్రెడిషన్సు ఇన్ ఎ యూరోపియను పెర్స్పెక్టివు. Leiden, the Netherlands: Koninklijke Brill. ISBN 978-9-0042-2421-6.
↑ "Austria and Her Reforms". The Westminster Review. New York: Leonard Scott & Co. April 1861. Retrieved 15 April 2025.
↑ Kann 1974; Sked 1989; Taylor 1964
↑ Knickerbocker, Jonathan (2014-01-01). Osterreich und Anschluss : ponderous dilemma of Austrian identity (1848-1948) (Thesis). University at Albany, SUNY. doi:10.54014/8PA9-EX2B.^{[permanent dead link]}
1 2 3 Kann 1974
↑ లెస్సాఫర్, రాండాల్ (2021). "1866 యుద్ధం, వియన్నా రద్దు". Oxford Public International Law. Archived from the original on 31 జూలై 2021. Retrieved 31 జూలై 2021.
↑ Schmitt, Hans A. (1968). "కౌంట్ బ్యూస్ట్, జర్మనీ, 1866–1870: పునఃవిజయం, పునఃసమీకరణ లేదా రాజీనామా?". సెంట్రల్ యూరోపియన్ హిస్టరీ. 1 (1): 20–34. doi:10.1017/S000893890001476X. ISSN 0008-9389. JSTOR 4545476. S2CID 144762108.
↑ Roider, Karl A.; Wagnleitner, Reinhold F.; Fellner, Fritz; Zöllner, Erich; Ray, Michael (28 నవంబరు 2023). "ఆస్ట్రియా చరిత్ర" (in ఇంగ్లీష్). Encyclopedia Britannica. Archived from the original on 8 ఏప్రిల్ 2024. Retrieved 31 జనవరి 2024.
↑ Langer, William L. (1950). European Alliances and Alignments: 1871–1890 (2nd ed.). p. 20.
↑ Wheatcroft, Andrew (28 April 2009). The Enemy at the Gate: Habsburgs, Ottomans and the Battle for Europe. Basic Books. p. 264. ISBN 978-0-7867-4454-1.
↑ Albrecht-Carrié 1973, chapter 6.
1 2 3 4 5 6 7 "Austria". Britannica. Archived from the original on 13 March 2012. Retrieved 24 March 2012.
↑ Austria-Hungary - MSN Encarta.
↑ Albrecht-Carrié 1973, chapter 8.
↑ Albrecht-Carrié 1973, p. 259–272.
↑ గూచ్, 1936, పేజీలు 366–438.
↑ Wank 2020.
↑ Bridge 1972, pp. 338–339.
↑ లాంగర్, యూరోపియన్ అలయన్స్ అండ్ అలైన్‌మెంట్స్: 1871–1890 పేజీలు. 138, 155–6, 163
↑ 1867 రాజీ, ఎన్‌సైక్లోపీడియా బ్రిటానికా, 2007
↑ Roman 2003.
↑ ది న్యూ ఎన్‌సైక్లోపీడియా బ్రిటానికా. ఎన్‌సైక్లోపీడియా బ్రిటానికా. 2003. ISBN 978-0-8522-9961-6.
↑ Balázs, Éva H. (1997). హంగేరీ అండ్ ది హాబ్స్‌బర్గ్స్, 1765–1800: యాన్ ఎక్స్‌పెరిమెంట్ ఇన్ ఎన్‌లైటెన్డ్ అబ్సొల్యూటిజం. సెంట్రల్ యూరోపియన్ యూనివర్సిటీ ప్రెస్. p. 320. ISBN 978-9-6391-1603-0.
↑ Minahan & 1998, p. 48.
↑ Kronenbitter, Günther (2003). "Krieg im Frieden". Die Führung der k.u.k. ఆర్మీ అండ్ డై గ్రోస్మాచ్ట్పోలిటిక్ ఓస్టెర్రీచ్-ఉన్‌గార్న్స్ 1906–1914 (in జర్మన్). మ్యూనిచ్: వెర్లాగ్ ఓల్డెన్‌బోర్గ్. p. 150. ISBN 3-4865-6700-4.
↑ Taylor 1964
↑ Gábór 2010.
↑ Staatsgrundgesetz 1867.
↑ Headlam 1911, p. 39.
↑ వాంక్, సోలమన్; జెలావిచ్, బార్బరా (1980). "ఆస్ట్రియా, వైస్-వెర్సాలోని జర్మన్‌లపై ద్వంద్వ కూటమి ప్రభావం". తూర్పు మధ్య యూరప్. 7 (2): 288–309. doi:10.1163/187633080X00202.
↑ బిడెలియక్స్, రాబర్ట్; జెఫ్రీస్, ఇయాన్ (1998). తూర్పు ఐరోపా చరిత్ర: సంక్షోభం, మార్పు. Routledge. p. 366.
↑ Beniston, Judith; Vilain, Robert, eds. (2004). ది ఆస్ట్రియన్ లిరిక్. మానీ పబ్లిషింగ్ ఫర్ ది మోడరన్ హ్యుమానిటీస్ రీసెర్చ్ అసోసియేషన్. p. 8. ISBN 978-1-9043-5040-8. Archived from the original on 14 నవంబరు 2023. Retrieved 14 నవంబరు 2023. {{cite book}}: zero width space character in |publisher= at position 6 (help)
↑ Wierzbieniec, Wacław (28 డిసెంబరు 2021). "యూదుల స్వపరిపాలన గలీసియాలో, 1815–1914". పోలిష్ భూములలో యూదుల స్వపరిపాలనపై మూలాలు దాని ప్రారంభం నుండి ప్రస్తుత కాలం వరకు (in ఇంగ్లీష్). Brill. pp. 283–351. ISBN 978-9-0045-0161-4. Archived from the original on 4 జూన్ 2024. Retrieved 30 జూన్ 2024.{{cite web}}: CS1 maint: periodical has ISBN (link)
↑ "చార్లెస్ విశ్వవిద్యాలయం | చెక్ రిపబ్లిక్, 14వ శతాబ్దం, అధ్యాపకులు | బ్రిటానికా". www.britannica.com (in ఇంగ్లీష్). Archived from the original on 29 జూన్ 2024. Retrieved 30 జూన్ 2024.
↑ Jelavich, Barbara (1984). "రష్యా, రొమేనియన్ జాతీయ రాష్ట్రం యొక్క నిర్మాణం, 1821–1878". Cambridge University Press. Retrieved 21 జూన్ 2025.
↑ Jelavich, చార్లెస్, బార్బరా (1977). "బాల్కన్ జాతీయ స్థాపన స్టేట్స్, 1804–1920". యూనివర్సిటీ ఆఫ్ వాషింగ్టన్ ప్రెస్. Retrieved 21 జూన్ 2025.{{cite web}}: CS1 maint: multiple names: authors list (link)
↑ సెర్బియన్-రొమేనియన్ సంబంధాలపై కొత్త సాంస్కృతిక, రాజకీయ దృక్పథాలు. పీటర్ లాంగ్ వెర్లాగ్. 2019. Retrieved 21 జూన్ 2025.
↑ "1848లో రొమేనియన్లు, సెర్బ్‌లు". 1848 విప్లవాల ఎన్‌సైక్లోపీడియా. ఒహియో విశ్వవిద్యాలయం. Retrieved 21 జూన్ 2025.
↑ Miletić, Svetozar (1863). "Istočno pitanje (తూర్పు ప్రశ్న)". సెర్బియన్ వికీసోర్స్ (in సెర్బియన్). Retrieved 21 జూన్ 2025.
↑ "బెర్లిన్ కాంగ్రెస్". Encyclopedia Britannica. Retrieved 21 జూన్ 2025.
↑ Budisavljević, Srđan, Stvaranje-Države-SH,S,Stvaranje-Države-SHS of the Zagreation,Države-SHS 1958, p. 132–133.
↑ Nicoară, Vincențiu (1890). "Transilvania" (PDF). Asociația Transilvană Pentru Literatura Română și Cultura Poporului Român (in రొమేనియన్): 3–9. Archived (PDF) from the original on 9 October 2022.
↑ {{Cite book| last=Weigand | first=Gustav | url=https://archive.org/details/romania21pariuoft | title=Romania.
↑ పోపోవిసి, ఐయోసిఫ్ (1914). డైలెక్టేల్ రోమేన్ దిన్ ఇస్ట్రియా (in రొమేనియన్). Vol. 9. హాలే యాన్ డెర్ సాలే. pp. 21–32.
1 2 బురాడా, టియోడర్. O călătorie ప్రిన్ ఉపగ్రహం rom=1896. Iasi: Tipografia Naśională. pp. 119–198. Archived from the original on 1 మార్చి 2021. Retrieved 7 సెప్టెంబరు 2020.
↑ Spicijarić Paškvan, Nina (2014). "Vlachs from the Island Krk in the Primary Historical and Literature Sources". Studii și Cercetări – Actele Simpozionului "Banat – Istorie & Multiculturalitate" (in క్రొయేషియన్): 345–358.
↑ వైటల్, డేవిడ్ (1999). ఎ పీపుల్ అపార్ట్: ఎ పొలిటికల్ హిస్టరీ ఆఫ్ ది యూరప్ ఇన్ యూరప్ 1789–1939. ఆక్స్‌ఫర్డ్ యూనివర్సిటీ ప్రెస్. p. 299. ISBN 978-0-1982-1980-4.
↑ జకారియా, ఫరీద్ (2003). ది ఫ్యూచర్ ఆఫ్ ఫ్రీడం: ఇల్లీబరల్ డెమోక్రసీ ఎట్ హోమ్ అండ్ అబ్రాడ్. నార్టన్. p. 60.
↑ Rothenberg 1976, p. 118.
↑ Rothenberg 1976, p. 128.
↑ Wyman, David S.; Rosenzveig, Charles H. The World Reacts to the Holocaust. p. 474.
↑ Braham, Randolph L. The Politics of Genocide. p. 5.
↑ "హంగేరీ – సామాజిక మార్పులు". Countrystudies.us. Archived from the original on 14 అక్టోబరు 2012. Retrieved 19 నవంబరు 2013.
↑ László, Sebők (2012). "A magyarországi zsidók a számok tükrében" [the Jews in the number]. Archived from the original on 20 ఫిబ్రవరి 2015.
↑ Karady, Victor; Nagy, Peter Tabor, eds. (2012). "హంగేరీలోని సంఖ్యా క్లాసస్" (PDF). p. 42. Archived (PDF) from the original on 9 అక్టోబరు 2022.
↑ Mühlberger, Kurt (27 ఫిబ్రవరి 2015). "ఆల్మా మాటర్ రుడాల్ఫినా ప్రారంభం". 650 Plus. Archived from the original on 1 డిసెంబరు 2022. Retrieved 20 జూన్ 2019.
↑ Strauss, Johann (7 July 2016). "7. చివరి ఒట్టోమన్ సామ్రాజ్యంలో భాష, శక్తి". In Murphey, Rhoads (ed.). తూర్పు మధ్యధరా ప్రాంతంలో సామ్రాజ్య వంశాలు, వారసత్వాలు: రోమన్, బైజాంటైన్, ఒట్టోమన్ పాలన యొక్క ముద్రను నమోదు చేయడం. Birmingham బైజాంటైన్, ఒట్టోమన్ అధ్యయనాలు. Vol. 18. Routledge. p. 196. ISBN 978-1-3171-1844-2.
↑ "Miskolc, విశ్వవిద్యాలయం". Archived from the original on 1 మార్చి 2012. Retrieved 28 జనవరి 2014.
↑ "బుడాపెస్టి ముస్జాకి ఎజ్ గజ్దాసగ్టుడోమాని ఎగ్యెటెం (బుడాపెస్ట్ యూనివర్శిటీ ఆఫ్ టెక్నాలజీ అండ్ ఎకనామిక్స్) — moveonnet". Archived from the original on 19 నవంబరు 2012. Retrieved 11 జూన్ 2012.
↑ కప్లాన్, రాబర్ట్ బి.; రిచర్డ్ బి. బాల్డాఫ్ (2005). యూరప్‌లో భాషా ప్రణాళిక, విధానం. బహుభాషా విషయాలు. p. 56. ISBN 978-1-8535-9811-1.}
↑ Barcsay, Thomas (1991). "హంగేరియన్ ఎకనామిక్ డెవలప్‌మెంట్‌లో బ్యాంకింగ్, 1867–1919" (PDF). Ryeson పాలిటెక్నికల్ ఇన్స్టిట్యూట్. p. 216. Archived from the original (PDF) on 17 నవంబరు 2014. Retrieved 28 ఆగస్టు 2016.
↑ Sugar & Hanak 1990, p. 262.
↑ Publishers' Association, Booksellers Association of Great Britain and Ireland (1930). The Publisher. Vol. 133. p. 355.
↑ Schulze, Max-Stephan (2000). "పందొమ్మిదవ శతాబ్దం చివరిలో హాబ్స్‌బర్గ్ ఆర్థిక వ్యవస్థలో వృద్ధి, స్తబ్దత యొక్క నమూనాలు" (PDF). European Review of Economic History. 4 (3): 311–340, 337–338. doi:10.1017/S1361491600000095.
↑ Schulze 2005, p. 79.
↑ Good, David. The Economic Rise of the Habsburg Empire
↑ Schulze 1996, p. 80.
↑ యునైటెడ్ స్టేట్స్ యొక్క వాణిజ్య సంబంధాలు: వారి కాన్సులర్ జిల్లాల వాణిజ్యం, తయారీ సంస్థలు మొదలైన వాటిపై యునైటెడ్ స్టేట్స్ యొక్క కాన్సుల్స్ నుండి నివేదికలు. ప్రచురణకర్త: యుఎస్ ప్రభుత్వ ముద్రణ కార్యాలయం, 1881 (పేజీ: 371)
↑ Davies, Norman (24 February 2005). God's Playground A History of Poland: Volume II: 1795 to the Present. Oxford University Press. pp. 106–108. ISBN 978-0-1992-5340-1.
↑ Berend, Iván T. (2013). Case Studies on Modern European Economy: Entrepreneurship, Inventions, and Institutions. Routledge. p. 151. ISBN 978-1-1359-1768-5.
↑ Fichtner 2009, p. 69.
↑ "Telegraph Vienna-Zagreb" (in క్రొయేషియన్). 28 September 2012. Archived from the original on 11 March 2016. Retrieved 11 March 2016.
↑ Kiesewetter, Herbert: Industrielle Revolution in Deutschland. Regionen als Wachstumsmotoren. Stuttgart, Franz Steiner 2004, ISBN 3-5150-8613-7, p. 246.
↑ {{Cite web| title=Telegráf – Lexikon | url=http://www.kislexikon.hu/telegraf.html | url-status=live| archive-url=https://web.archive.org/web/20140429191923/http://www.kislexikon.hu/telegraf.html | archive-date=29 ఏప్రిల్ 2014 | access-date=25 మార్చి 2013 | access-date=25 March 2013 | access-date=25 March 2013 | publisher= by the number of the telegraph.huKislex
↑ Dániel Szabó; Zoltán Fónagy=. "Kettős kötődés : Az Osztrák–Magyar Monarchia (1867–1918)". Archived from the original on 31 జూలై 2013.
↑ మొస్లావినా కుటినా మ్యూజియం, జాస్మినా ఉరోడా కుట్లికు: 'టెలిఫోన్ – నూతన శకపు అద్భుతం'
↑ "క్రొయేషియాలో టెలిఫోనీకి 125 సంవత్సరాలు" (in క్రొయేషియన్). Archived from the original on 11 March 2016. Retrieved 11 March 2016.
↑ HT మ్యూజియం (క్రొయేషియన్ టెలికాం మ్యూజియం): 'క్రొయేషియాలో టెలిఫోనీకి 125 సంవత్సరాలు', జాగ్రెబ్ 2006, పేజీ-2,
↑ టెలిఫోన్ హిస్టరీ ఇన్‌స్టిట్యూట్: టెలికాం హిస్టరీ – సంచిక 1 – పేజీ 14
↑ థామస్ డెర్డాక్, అడెల్ హాస్ట్: అంతర్జాతీయ కంపెనీ చరిత్రల డైరెక్టరీ – సంపుటి 5 – పేజీ 315
↑ Broadberry & O'Rourke 2010, p. 80].
↑ మికూలాస్ టెయిచ్, రాయ్ పోర్టర్, ది ఇండస్ట్రియల్ రివల్యూషన్ ఇన్ నేషనల్ కాంటెక్స్ట్: యూరప్ అండ్ ది USA, పుట 266.
↑ Berend, Iván T. (2003). చరిత్ర పట్టాలు తప్పింది: పంతొమ్మిదవ శతాబ్దంలో మధ్య, తూర్పు యూరప్ (in హంగేరియన్). p. 152. ISBN 978-0-5202-3299-0.
↑ ఇస్త్వాన్ టిస్జా, లాస్జ్లో కోవాక్స్: ఎ మాగ్యార్ అల్లామి, మాగాన్-ఇస్ హెలియెర్డెకో వాసుట్టార్సాసాగోక్ ఫెజ్లాడేస్ 1876–1900 közöt.Vertétt, Magyar. బుడాపెస్ట్: కోజ్లెకెడెసి డాకుమెంటాసియోస్ Kft., 58–59, 83–84. ఓ. ISBN 9-6355-2313-0 (1996)(ఆంగ్లం: 1876 – 1900 మధ్య హంగేరియన్ ప్రైవేట్, ప్రభుత్వ యాజమాన్యంలోని కమ్యూటర్ రైల్వే కంపెనీల అభివృద్ధి, హంగేరియన్ రైల్వే హిస్టరీ వాల్యూమ్ II.
↑ Tramways in Austria: Book: Buckley, Richard (2000). ట్రామ్‌వేస్ అండ్ లైట్ రైల్వేస్ ఆఫ్ స్విట్జర్లాండ్, ఆస్ట్రియా (2వ ఎడిషన్), pp. 129–135 ISBN 0-9481-0627-1.
↑ ట్రామ్‌వేస్ ఇన్ చెక్ రిపబ్లిక్: బుక్: జాన్ వినాř : హిస్టారిక్ ట్రస్సులు (పేజీ 351లో పోరింగ్‌లో) Galicia), పుస్తకం: Arkadiusz Kołoś, Uniwersytet Jagielloński. ఇన్‌స్టిటట్ జియోగ్రాఫి, గోస్పోడార్కి ప్రజెస్ట్‌జెన్‌నెజ్: రోజ్‌వోజ్ ప్రజెస్ట్‌జెన్‌ని ఎ స్పోజ్‌ప్చ్నే ఫంక్షనల్ మైజ్‌స్కీగో ట్రాన్స్‌పోర్టు స్జినోవెగో డబ్ల్యు పోల్స్ (పేజీ: 19)
↑ హంగేరిలో ప్రజా రవాణా చరిత్ర. పుస్తకం: Zsuzsa Frisnyák: A magyarországi krónikája krónikája, 1750–2000
↑ ట్రామ్‌వేస్ ఇన్ క్రొయేషియా: పుస్తకం: వ్లాడో పుల్జిజ్, గోజ్‌కో బెజోవాన్, టెయో మట్కోవిక్, డా. జోరాన్ షుచర్, సినిషా జ్రిన్‌షాక్: సోసిజల్నా పొలిటికా హ్ర్వట్స్కే
↑ "రొమేనియాలో ట్రామ్‌లు, ట్రామ్‌వేలు – టిమిసోరా, అరాడ్, బుకారెస్ట్". beyondtheforest.com. Archived from the original on 20 సెప్టెంబరు 2013. Retrieved 19 ఆగస్టు 2013.
↑ స్లోవేకియాలో ట్రామ్‌వేలు: పుస్తకం: జూలియస్ బార్ట్ల్: స్లోవాక్ చరిత్ర: క్రోనాలజీ & లెక్సికాన్ – పేజీ. 112
↑ కోగన్ పేజ్: యూరప్ రివ్యూ 2003/2004, ఐదవ ఎడిషన్, వోల్డెన్ పబ్లిషింగ్ లిమిటెడ్, 2003, పేజీ 174 Archived 14 ఆగస్టు 2024 at the Wayback Machine
↑ "ది హిస్టరీ ఆఫ్ BKV, పార్ట్ 1". Bkv.hu. 22 November 1918. Archived from the original on 12 March 2013. Retrieved 25 March 2013.
↑ UNESCO World Heritage Centre. "యునెస్కో ప్రపంచ వారసత్వ కేంద్రం – ప్రపంచ వారసత్వ కమిటీ ప్రపంచ వారసత్వ జాబితాలో 9 కొత్త ప్రదేశాలను చేర్చింది". whc.unesco.org. Archived from the original on 28 November 2009. Retrieved 10 April 2013.
↑ "బుడాపెస్ట్ యొక్క ఎలక్ట్రిక్ అండర్‌గ్రౌండ్ రైల్వే 120 సంవత్సరాలకు పైగా నడుస్తూనే ఉంది". IEEE. 31 March 2020. Archived from the original on 19 March 2022. Retrieved 8 October 2021.
↑ Žmuc, Irena (2010). "Sustained Interest" (PDF). In Županek, Bernarda (ed.). Emona: Myth and Reality. Museum and Galleries of Ljubljana; City Museum of Ljubljana. p. 63. ISBN 978-9-6165-0920-6. Archived from the original (PDF) on 5 November 2013. Retrieved 19 June 2012.
↑ స్కాట్-కెల్టీ, జాన్ (1919). ది స్టేట్స్‌మ్యాన్స్ ఇయర్‌బుక్. మాక్‌మిలన్. p. 670.
↑ "Deutschlandfunk – Essay und Diskurs". Dradio.de. Archived from the original on 14 September 2011. Retrieved 11 September 2011.
↑ Swiggum 2008.
↑ "Österreichischer Lloyd". Aeiou.at. 31 July 2001. Archived from the original on 7 December 2011. Retrieved 11 September 2011.
↑ "Baron Gautsch". Members.dame.at. 16 June 1908. Archived from the original on 30 August 2011. Retrieved 11 September 2011.
↑ Wörthersee Schifffahrt.
↑ "DDSG Blue Danube GmbH". Ddsg-blue-danube.at. 13 November 2006. Archived from the original on 2 September 2011. Retrieved 11 September 2011.
↑ Scott-Keltie 1919, p. 683.
↑ గంతర్ రోథెన్‌బర్గ్, ది ఆర్మీ ఆఫ్ ఫ్రాన్సిస్ జోసెఫ్ (1976).
1 2 One or more of the preceding sentences incorporates text from a publication now in the public domain: Headlam, James Wycliffe (1911b). "Austria-Hungary". In Chisholm, Hugh (ed.). ఎన్‌సైక్లోపీడియా బ్రిటానికా (in ఇంగ్లీష్). Vol. 3 (11th ed.). Cambridge University Press. p. 3.
↑ Headlam 1911b, p. 4.
↑ Finestone, Jeffrey; Massie, Robert K. (1981). ది లాస్ట్ కోర్ట్స్ ఆఫ్ యూరప్. Dent. p. 247. ISBN 978-0-4600-4519-3.
↑ Smith, David James (2010). వన్ మార్నింగ్ ఇన్ సారాజెవో. Hachette UK. ISBN 978-0-2978-5608-5. అతను స్టేషన్‌కు వెళ్లే దారిలో ఫోటో తీయబడ్డాడు, ఆ ఫోటో పుస్తకాలలో, వ్యాసాలలో చాలాసార్లు పునరుత్పత్తి చేయబడింది, ఇది గావ్రిలో ప్రిన్సిప్ అరెస్టును చిత్రిస్తుందని పేర్కొంది. కానీ గావ్రో అరెస్టుకు సంబంధించిన ఫోటో లేదు – ఈ ఫోటో బెహర్ అరెస్టును చూపిస్తుంది.
↑ Ladislaus Count von Szögyény-Marich (Berlin) to Leopold Count von Berchtold (5 July 1914), in Ludwig Bittner, et al., eds., Österreich-Ungarns Aussenpolitik von der Bosnischen Krise 1908 bis zum Kriegsausbruch 1914 [Austria–Hungary's Foreign Policy prior to the Bosnian Crisis of 1908 up to the Outbreak of War in 1914]. 8 vols, Vienna, 1930, vol. 8, no. 10,058.
↑ "Primary Documents: Austrian Ultimatum to Serbia". 24 May 2003 [Originally published 23 July 1914]. Archived from the original on 30 October 2004. Retrieved 29 September 2019.
↑ Clark, Christopher (2013). The Sleepwalkers: How Europe Went to War in 1914. pp. 420–430.
↑ Pribram, A. F. (1923). Austrian Foreign Policy, 1908–18. pp. 68–128.
↑ Zeman, Z.A.B. (Zbyněk Anthony Bohuslav) (1971). A Diplomatic History of the First World War. Weidenfeld and Nicolson. pp. 121–161. OL 5388162M.
1 2 Stevenson, David (1988). The First World War and International Politics. pp. 139–148. OL 21170640M.
↑ Stevenson, David (1991). "The failure of peace by negotiation in 1917" (PDF). Historical Journal. 34 (1): 65–86. doi:10.1017/S0018246X00013935. S2CID 154930518. Archived (PDF) from the original on 26 May 2023. Retrieved 9 May 2023.
↑ Keleher, Edward P. (1992). "చక్రవర్తి కార్ల్, సిక్స్టస్ వ్యవహారం: జర్మన్, ఆస్ట్రో-జర్మన్ శిబిరాలలో రాజకీయ-జాతీయవాద ప్రతిధ్వనులు, హాబ్స్‌బర్గ్ ఆస్ట్రియా విచ్ఛిన్నం, 1916–1918". ఈస్ట్ యూరోపియన్ క్వార్టర్లీ. 26 (2): 163ff.
1 2 Schulze, Max-Stephan (2005). "మొదటి ప్రపంచ యుద్ధంలో ఆస్ట్రియా-హంగరీ ఆర్థిక వ్యవస్థ" (PDF). In Broadberry, Stephen; Harrison, Mark (eds.). ది ఎకనామిక్స్ ఆఫ్ వరల్డ్ వార్ I. కేంబ్రిడ్జ్ యూనివర్శిటీ ప్రెస్. p. 95. doi:10.1017/CBO9780511497339.002. ISBN 978-0-5218-5212-8. S2CID 16455027. Archived from the original (PDF) on 29 సెప్టెంబరు 2018. Retrieved 6 జూన్ 2018 – via library6.com.
↑ Kann, Robert A.; et al., eds. (1977). ది హాబ్స్‌బర్గ్ ఎంపైర్ ఇన్ వరల్డ్ వార్ I: ఎస్సేస్ ఆన్ ది ఇంటెలెక్చువల్, మిలిటరీ, పొలిటికల్ అండ్ ఎకనామిక్ ఆస్పెక్ట్స్ ఆఫ్ ది హాబ్స్‌బర్గ్ వార్ ఎఫర్ట్.
↑ {{Cite book| last=Mowat | first=C.L. (Charles Loch) | author-link=C. L. Mowat | title=ది న్యూ కేంబ్రిడ్జ్ మోడరన్ హిస్టరీ.
↑ Kappeler, Andreas (2014). The Russian Empire: A Multi-ethnic History. Routledge. p. 287. ISBN 978-1-3175-6810-0.
↑ Cirkovic, Sima M. (2008). The Serbs Volume 10 of The Peoples of Europe. John Wiley & Sons. p. 235. ISBN 978-1-4051-4291-5.
↑ Rotar, Marius (2013). History of Modern Cremation in Romania. Cambridge Scholars Publishing. p. 24. ISBN 978-1-4438-4542-7.
↑ . Vol. xii. London: Cambridge University Press. 1968. p. 479. ISBN 978-0-5210-4551-3. {{cite book}}: Missing or empty |title= (help)
↑ Broadberry & O'Rourke 2010, p. 70].
↑ Stevenson, David (2011). With Our Backs to the Wall: Victory and Defeat in 1918. Harvard University Press. p. 399. ISBN 978-0-6740-6319-8.
↑ Healy, Maureen (2007). Vienna and the Fall of the Habsburg Empire: Total War and Everyday Life in World War I.
↑ Banac, Ivo (1992). "'Emperor Karl Has Become a Comitadji': The Croatian Disturbances of Autumn 1918". Slavonic and East European Review. 70 (2): 284–305.
↑ Tucker, Spencer (1996). ది యూరోపియన్ పవర్స్ ఇన్ ది ఫస్ట్ వరల్డ్ వార్. Taylor & Francis. p. 173. ISBN 978-0-8153-0399-2.
↑ Watson 2014.
↑ French forces occupy Corfu 2011.
↑ Burgwyn, H. James (1997). ఇటాలియన్ విదేశాంగ విధానం అంతర్యుద్ధ కాలంలో, 1918–1940. గ్రీన్‌వుడ్ పబ్లిషింగ్ గ్రూప్. p. 4. ISBN 978-0-2759-4877-1.
↑ Schindler, John R. (2001). ఇసోంజో: మొదటి ప్రపంచ యుద్ధం యొక్క మరచిపోయిన త్యాగం.
↑ Lowry, Bullitt (2000). Armistice 1918. Kent State University Press. p. 112. ISBN 978-0-8733-8651-7. Archived from the original on 27 January 2024. Retrieved 19 November 2023.
↑ Torrey, Glenn E. (1998). Romania and World War I. Histria Books.
↑ Shanafelt, Gary W. (April 1999). "Review of Torrey, Glenn E., Romania and World War I: A Collection of Studies. HABSBURG". H-Net Reviews. Archived from the original on 5 March 2023. Retrieved 25 September 2019.
↑ చూడండి: 1910 జనాభా లెక్కలు
↑ Buranbaeva, Oksana; Mladineo, Vanja (2011). Culture and Customs of Hungary, Cultures and Customs of the World. Bonn, Germany: ABC-CLIO. p. 32. ISBN 978-0-3133-8370-0.
↑ Bassett, Richard (2015). For God and Kaiser: The Imperial Austrian Army, 1619-1918. Yale University Press. p. 506. ISBN 978-0-3001-7858-6.
↑ Uyar, Mesut (2015). "Review of Austro-Hungarian War Aims in the Balkans during World War I". Reviews in History. doi:10.14296/RiH/2014/1846.
↑ Watson 2014, p. 536.
↑ Watson 2014, pp. 536–540.
↑ Cornelius, Deborah S. (2011). Hungary in World War II: Caught in the Cauldron. Fordham University Press. pp. 9–10. ISBN 978-0-8232-3343-4. Archived from the original on 10 November 2023. Retrieved 2 December 2023.
↑ Watson 2014, pp. 542–556.
↑ The 1918 Karl's proclamation Archived 8 మార్చి 2021 at the Wayback Machine. బ్రిటిష్ లైబ్రరీ.
1 2 Stangl, Andrea (21 June 2014). "ఆస్ట్రో-హంగేరియన్ రాచరికానికి వారసత్వ రాజ్యాలు". habsburger.net. Archived from the original on 5 June 2023. Retrieved 3 March 2021.

వనరులు

Albrecht-Carrié, René (1973) [1958]. A Diplomatic History of Europe Since the Congress of Vienna (Revised ed.). Harper & Row. ISBN 0-0604-0171-0. OL 21992200M.
"Austria-Hungary - MSN Encarta". 28 August 2009. Archived from the original on 28 August 2009.

Bridge, Francis Roy (1972). From Sadowa to Sarajevo: the foreign policy of Austria-Hungary, 1866–1914. OL 22077590M.
Broadberry, Stephen; O'Rourke, Kevin H. (2010). The Cambridge Economic History of Modern Europe: Volume 2, 1870 to the Present. Cambridge University Press. ISBN 978-1-1394-8951-5.

Citype – Internet – Portal Betriebsges.m.b.H. "Austro-Hungarian Empire k.u.k. Monarchy dual-monarchic Habsburg Emperors of Austria". Wien-vienna.com. Archived from the original on 23 November 2011. Retrieved 11 September 2011.

Fichtner, Paula Sutter (2009). Historical Dictionary of Austria. Historical Dictionaries of Europe (2nd ed.). ISBN 978-0-8108-5592-2.
"January 11, 1916: French forces occupy Corfu". History.com. Archived from the original on 23 June 2011. Retrieved 11 September 2011 – via History.com This Day in History.

Gábór, Ján (17–18 May 2010). "Slovakia – Hungary Relations in the European Union" (PDF). Suedosteuropa-gesellschaft.com. Archived from the original (PDF) on 20 March 2012. Retrieved 19 November 2013.

Kann, Robert A. (1974). A History of the Habsburg Empire: 1526–1918. University of California Press. Highly detailed history; emphasis on ethnicity

Minahan, James (1998). Miniature Empires: A Historical Dictionary of the Newly Independent States. Bloomsbury Academic. ISBN 978-0-3133-0610-5. OL 489895W.

Nagy, Miklós (6 September 2006). "Hungarian foreign ministers from 1848 to our days". Ministry for Foreign Affairs of the Republic of Hungary. Archived from the original on 21 June 2006. Retrieved 28 August 2016 – via Mfa.gov.hu.

Roman, Eric (2003). Austria-Hungary & the Successor States: A Reference Guide from the Renaissance to the Present.
Rothenberg, Gunther E. (1976), The Army of Francis Joseph, Purdue University Press

Scott-Keltie, John (1919). The Statesman's Yearbook. Macmillan].
Sked, Alan (1989). The Decline and Fall of the Habsburg Empire, 1815–1918. London: Longman.
"Staatsgrundgesetz über die allgemeinen Rechte und Staatsbürger für die im Reichsrate vertretenen Königreiche und Länder" [Basic Law on the General Rights of Nationals of the Kingdoms and Länder represented in the Council of the Realm] (in జర్మన్). 21 December 1867. Archived from the original on 12 June 2024. Retrieved 24 December 2024.
Sugar, Peter F.; Hanak, Peter, eds. (1990). A History of Hungary.
Swiggum, Sue (3 May 2008). "Unione Austriaca (Austro-Americana) / Cosulich Line". Theshipslist.com. Archived from the original on 1 October 2011. Retrieved 11 September 2011.
Taylor, A.J.P. (1964). The Habsburg monarchy, 1809–1918: a history of the Austrian Empire and Austria–Hungary (2nd ed.). London: Penguin Books.; politics and diplomacy
Tomasevich, Jozo (2001). War and Revolution in Yugoslavia: 1941–1945. Stanford University Press. ISBN 978-0-8047-7924-1. Archived from the original on 17 February 2024. Retrieved 4 December 2013.
Wank, Solomon (2020). In the Twilight of Empire. Count Alois Lexa von Aehrenthal (1854–1912): Imperial Habsburg Patriot and Statesman. Vol. 2: From Foreign Minister in Waiting to de facto Chancellor. Vandenhoeck & Ruprecht.
Watson, Alexander (2014). Ring of Steel: Germany and Austria–Hungary at War, 1914–1918. Basic Books. ISBN 978-0-4650-9488-2.
Williamson, Samuel R. (1991). Austria–Hungary and the Origins of the First World War. doi:10.1007/978-1-349-21163-0. ISBN 978-0-3334-2081-2.
"Wörthersee Schifffahrt". Archived from the original on 28 March 2009. Retrieved 28 August 2016.

[6] Including 64–66% Latin and 10–12% Eastern

[7] Lutheran, Reformed, Unitarian

[11] German: Österreich-Ungarn [ˈøːstəʁaɪç ˈʊŋɡaʁn] ^ⓘ, Hungarian: Ausztria–Magyarország [ˈɒustrijɒ ˈmɒɟɒrorsaːɡ]

[12] తూర్పు ఐరోపా అనే భావన దృఢంగా నిర్వచించబడలేదు, వివరణను బట్టి, కొన్ని భూభాగాలు దాని నుండి చేర్చబడవచ్చు లేదా మినహాయించబడవచ్చు; ఇది ఆస్ట్రియా-హంగేరీలోని కొన్ని ప్రాంతాలకు కూడా వర్తిస్తుంది, అయితే చారిత్రక వివరణ స్పష్టంగా మధ్య ఐరోపాలో రాచరికాన్ని ఉంచుతుంది.

[46] "హంగేరీ రాజ్యం ఆస్ట్రియన్ సామ్రాజ్యంతో సమాన హోదాను కోరుకుంది, ఇది 1866 జర్మన్ (ఆస్ట్రో-ప్రష్యన్) యుద్ధంలో ఓటమితో బలహీనపడింది. ఆస్ట్రియన్ చక్రవర్తి ఫ్రాన్సిస్ జోసెఫ్ హంగేరీకి పూర్తి అంతర్గత స్వయంప్రతిపత్తిని, బాధ్యతాయుతమైన మంత్రిత్వ శాఖను ఇచ్చాడు, ప్రతిగా యుద్ధం, విదేశాంగ వ్యవహారాల ప్రయోజనాల కోసం సామ్రాజ్యం ఇప్పటికీ ఒకే గొప్ప రాష్ట్రంగా ఉండాలని అంగీకరించింది, తద్వారా దాని రాజవంశ ప్రతిష్టను కొనసాగించింది. విదేశాలలో.""^[41]

[79] 45.5% నుండి 50.4% వరకు.^[73]

[92] బోస్నియా-హెర్జెగోవినా ఈ అంచనాల నుండి మినహాయించబడింది.

[FOOTNOTECitype_–_Internet_–_Portal_Betriebsges.m.b.H-1] Citype – Internet – Portal Betriebsges.m.b.H.

[2] Fisher, Gilman. The Essentials of Geography for School Year 1888–1889, p. 47 Archived 6 మే 2023 at the Wayback Machine. New England Publishing Company (Boston), 1888. Retrieved 20 August 2014.

[britannica9th-3] "Austria-Races". Encyclopædia Britannica. Vol. III (9th ed.). p. 118. Archived from the original on 5 March 2023. Retrieved 25 March 2022.

[4] From the Encyclopædia Britannica (1878),^[3] although this "Romani" refers to the language of those described by the EB as "Gypsies"; the EB's "Rumäni or Wallachian" refers to what is today known as Romanian; Rusyn and Ukrainian correspond to dialects of what the EB refers to as "Ruthenian"; and Yiddish was the common language of the Austrian Jews, although Hebrew was also known by many.

[Vaterlandskunde_1911-5] Geographischer Atlas zur Vaterlandskunde, 1911, Tabelle 3.

[ah1911-8] 1 2 3 Headlam, James Wycliffe (1911). "Austria-Hungary" . In Chisholm, Hugh (ed.). ఎన్‌సైక్లోపీడియా బ్రిటానికా (in ఇంగ్లీష్). Vol. 3 (11th ed.). Cambridge University Press. pp. 2–39.

[9] Österreichische Statistik, Neue Folge (in జర్మన్). Österreichische Nationalbibliothek. Archived from the original on 1 June 2023. Retrieved 13 September 2024.

[10] 1910. ÉVI NÉPSZÁMLÁLÁS 1. A népesség főbb adatai községek és népesebb puszták, telepek szerint (1912) | Könyvtár | Hungaricana (in హంగేరియన్). Hungarian Central Statistical Office. 1912. p. 17. Archived from the original on 23 December 2023. Retrieved 13 September 2024.

[13] "మార్టిన్ ముట్ష్లెచ్నర్: ద్వంద్వ రాచరికం: ఒకే సామ్రాజ్యంలో రెండు రాష్ట్రాలు". 6 జూన్ 2014. Archived from the original on 3 జూన్ 2023. Retrieved 6 మే 2023.

[14] Schulze, Max-Stephan (1996). ఇంజనీరింగ్, ఆర్థిక వృద్ధి: పంతొమ్మిదవ శతాబ్దం చివరిలో ఆస్ట్రియా-హంగేరీ యొక్క యంత్ర నిర్మాణ పరిశ్రమ అభివృద్ధి. Frankfurt am Main: Peter Lang. p. 295.

[15] Andrássy, Gyula (1896). Az 1867-iki (అంటే ezernyolcszázhatvanhetediki) kiegyezésről. Franklin-Társulat. p. 321.

[16] Könyvszemle, Ferenc Tibor. (పుస్తక సమీక్ష): కొజారి మోనికా: ఎ డ్యుయాలిస్టా రెండ్స్జర్ (1867–1918): మోడరన్ మాగ్యార్ పొలిటికై రెండ్స్జెరెక్ (in హంగేరియన్). p. 401. Archived from the original on 28 జూలై 2013. Retrieved 20 జూలై 2012.

[17] "హంగేరీ - ద్వంద్వ రాచరికం, ఆస్ట్రో-హంగేరియన్ సామ్రాజ్యం, WWI | బ్రిటానికా". www.britannica.com (in ఇంగ్లీష్). Archived from the original on 16 మే 2024. Retrieved 16 మే 2024.

[FOOTNOTEMinahan199848-18] Minahan 1998, p. 48.

[b1911-19] 1 2 3 "Jayne, Kingsley Garland (1911). "బోస్నియా, హెర్జెగోవినా" . In Chisholm, Hugh (ed.). ఎన్‌సైక్లోపీడియా బ్రిటానికా (in ఇంగ్లీష్). Vol. 4 (11th ed.). Cambridge University Press. pp. 279–286.

[20] "హంగేరీ - ద్వంద్వ రాచరికం, ఆస్ట్రో-హంగేరియన్ సామ్రాజ్యం, WWI | బ్రిటానికా". www.britannica.com (in ఇంగ్లీష్). Archived from the original on 16 మే 2024. Retrieved 16 మే 2024.

[FOOTNOTEMinahan199848]-21] Minahan 1998, p. 48].

[22] Vajda, Stephan (1980). Felix Austria. Eine Geschichte Österreichs: Manuscript of Franz Joseph I. (in జర్మన్). Vienna: Ueberreuter. ISBN 3-8000-3168-X.

[23] Philippoff, Eva (2002). L'Autriche-Hongorie: Politique et culture à travers les texts (1867–1918) [Die Doppelmonarchie Österreich-Ungarn. Ein politisches Lesebuch (1867–1918)] (in ఫ్రెంచ్). Villeneuve d'Ascq: Presses Univ. Septentrion. p. 60. ISBN 2-8593-9739-6. OL 3631159M.)

[24] Kotulla, Michael (17 August 2008). Deutsche Verfassungsgeschichte. Springer Berlin Heidelberg. ISBN 978-3-5404-8707-4.

[eb9-25] Kay, David (1878). "Austria" . In Baynes, T. S. (ed.). Encyclopædia Britannica. Vol. 3 (9th ed.). New York: Charles Scribner's Sons. pp. 116–141.

[:0-26] 1 2 Péter, László (2011). హంగేరీస్ లాంగ్ నైంటీన్త్ సెంచరీ: కాన్స్టిట్యూషనలు అండ్ డెమోక్రటికు ట్రెడిషన్సు ఇన్ ఎ యూరోపియను పెర్స్పెక్టివు. Leiden, the Netherlands: Koninklijke Brill. ISBN 978-9-0042-2421-6.

[27] "Austria and Her Reforms". The Westminster Review. New York: Leonard Scott & Co. April 1861. Retrieved 15 April 2025.

[28] Kann 1974; Sked 1989; Taylor 1964

[29] Knickerbocker, Jonathan (2014-01-01). Osterreich und Anschluss : ponderous dilemma of Austrian identity (1848-1948) (Thesis). University at Albany, SUNY. doi:10.54014/8PA9-EX2B.^{[permanent dead link]}

[Kann_1974-30] 1 2 3 Kann 1974

[31] లెస్సాఫర్, రాండాల్ (2021). "1866 యుద్ధం, వియన్నా రద్దు". Oxford Public International Law. Archived from the original on 31 జూలై 2021. Retrieved 31 జూలై 2021.

[32] Schmitt, Hans A. (1968). "కౌంట్ బ్యూస్ట్, జర్మనీ, 1866–1870: పునఃవిజయం, పునఃసమీకరణ లేదా రాజీనామా?". సెంట్రల్ యూరోపియన్ హిస్టరీ. 1 (1): 20–34. doi:10.1017/S000893890001476X. ISSN 0008-9389. JSTOR 4545476. S2CID 144762108.

[33] Roider, Karl A.; Wagnleitner, Reinhold F.; Fellner, Fritz; Zöllner, Erich; Ray, Michael (28 నవంబరు 2023). "ఆస్ట్రియా చరిత్ర" (in ఇంగ్లీష్). Encyclopedia Britannica. Archived from the original on 8 ఏప్రిల్ 2024. Retrieved 31 జనవరి 2024.

[34] Langer, William L. (1950). European Alliances and Alignments: 1871–1890 (2nd ed.). p. 20.

[35] Wheatcroft, Andrew (28 April 2009). The Enemy at the Gate: Habsburgs, Ottomans and the Battle for Europe. Basic Books. p. 264. ISBN 978-0-7867-4454-1.

[FOOTNOTEAlbrecht-Carrié1973chapter_6-36] Albrecht-Carrié 1973, chapter 6.

[B-37] 1 2 3 4 5 6 7 "Austria". Britannica. Archived from the original on 13 March 2012. Retrieved 24 March 2012.

[FOOTNOTEAustria-Hungary_-_MSN_Encarta-38] Austria-Hungary - MSN Encarta.

[FOOTNOTEAlbrecht-Carrié1973chapter_8-39] Albrecht-Carrié 1973, chapter 8.

[FOOTNOTEAlbrecht-Carrié1973259–272-40] Albrecht-Carrié 1973, p. 259–272.

[41] గూచ్, 1936, పేజీలు 366–438.

[FOOTNOTEWank2020-42] Wank 2020.

[FOOTNOTEBridge1972338–339-43] Bridge 1972, pp. 338–339.

[44] లాంగర్, యూరోపియన్ అలయన్స్ అండ్ అలైన్‌మెంట్స్: 1871–1890 పేజీలు. 138, 155–6, 163

[45] 1867 రాజీ, ఎన్‌సైక్లోపీడియా బ్రిటానికా, 2007

[FOOTNOTERoman2003-47] Roman 2003.

[48] ది న్యూ ఎన్‌సైక్లోపీడియా బ్రిటానికా. ఎన్‌సైక్లోపీడియా బ్రిటానికా. 2003. ISBN 978-0-8522-9961-6.

[49] Balázs, Éva H. (1997). హంగేరీ అండ్ ది హాబ్స్‌బర్గ్స్, 1765–1800: యాన్ ఎక్స్‌పెరిమెంట్ ఇన్ ఎన్‌లైటెన్డ్ అబ్సొల్యూటిజం. సెంట్రల్ యూరోపియన్ యూనివర్సిటీ ప్రెస్. p. 320. ISBN 978-9-6391-1603-0.

[FOOTNOTEMinahan1998[httpsbooksgooglecombooksidRSxt-JB-PDkCpgPA48_48]-50] Minahan & 1998, p. 48.

[kronenbitter-51] Kronenbitter, Günther (2003). "Krieg im Frieden". Die Führung der k.u.k. ఆర్మీ అండ్ డై గ్రోస్మాచ్ట్పోలిటిక్ ఓస్టెర్రీచ్-ఉన్‌గార్న్స్ 1906–1914 (in జర్మన్). మ్యూనిచ్: వెర్లాగ్ ఓల్డెన్‌బోర్గ్. p. 150. ISBN 3-4865-6700-4.

[Taylor_1964-52] Taylor 1964

[FOOTNOTEGábór2010-53] Gábór 2010.

[FOOTNOTEStaatsgrundgesetz_1867-54] Staatsgrundgesetz 1867.

[FOOTNOTEHeadlam191139-55] Headlam 1911, p. 39.

[56] వాంక్, సోలమన్; జెలావిచ్, బార్బరా (1980). "ఆస్ట్రియా, వైస్-వెర్సాలోని జర్మన్‌లపై ద్వంద్వ కూటమి ప్రభావం". తూర్పు మధ్య యూరప్. 7 (2): 288–309. doi:10.1163/187633080X00202.

[57] బిడెలియక్స్, రాబర్ట్; జెఫ్రీస్, ఇయాన్ (1998). తూర్పు ఐరోపా చరిత్ర: సంక్షోభం, మార్పు. Routledge. p. 366.

[58] Beniston, Judith; Vilain, Robert, eds. (2004). ది ఆస్ట్రియన్ లిరిక్. మానీ పబ్లిషింగ్ ఫర్ ది మోడరన్ హ్యుమానిటీస్ రీసెర్చ్ అసోసియేషన్. p. 8. ISBN 978-1-9043-5040-8. Archived from the original on 14 నవంబరు 2023. Retrieved 14 నవంబరు 2023. {{cite book}}: zero width space character in |publisher= at position 6 (help)

[59] Wierzbieniec, Wacław (28 డిసెంబరు 2021). "యూదుల స్వపరిపాలన గలీసియాలో, 1815–1914". పోలిష్ భూములలో యూదుల స్వపరిపాలనపై మూలాలు దాని ప్రారంభం నుండి ప్రస్తుత కాలం వరకు (in ఇంగ్లీష్). Brill. pp. 283–351. ISBN 978-9-0045-0161-4. Archived from the original on 4 జూన్ 2024. Retrieved 30 జూన్ 2024.{{cite web}}: CS1 maint: periodical has ISBN (link)

[60] "చార్లెస్ విశ్వవిద్యాలయం | చెక్ రిపబ్లిక్, 14వ శతాబ్దం, అధ్యాపకులు | బ్రిటానికా". www.britannica.com (in ఇంగ్లీష్). Archived from the original on 29 జూన్ 2024. Retrieved 30 జూన్ 2024.

[61] Jelavich, Barbara (1984). "రష్యా, రొమేనియన్ జాతీయ రాష్ట్రం యొక్క నిర్మాణం, 1821–1878". Cambridge University Press. Retrieved 21 జూన్ 2025.

[62] Jelavich, చార్లెస్, బార్బరా (1977). "బాల్కన్ జాతీయ స్థాపన స్టేట్స్, 1804–1920". యూనివర్సిటీ ఆఫ్ వాషింగ్టన్ ప్రెస్. Retrieved 21 జూన్ 2025.{{cite web}}: CS1 maint: multiple names: authors list (link)

[63] సెర్బియన్-రొమేనియన్ సంబంధాలపై కొత్త సాంస్కృతిక, రాజకీయ దృక్పథాలు. పీటర్ లాంగ్ వెర్లాగ్. 2019. Retrieved 21 జూన్ 2025.

[64] "1848లో రొమేనియన్లు, సెర్బ్‌లు". 1848 విప్లవాల ఎన్‌సైక్లోపీడియా. ఒహియో విశ్వవిద్యాలయం. Retrieved 21 జూన్ 2025.

[65] Miletić, Svetozar (1863). "Istočno pitanje (తూర్పు ప్రశ్న)". సెర్బియన్ వికీసోర్స్ (in సెర్బియన్). Retrieved 21 జూన్ 2025.

[66] "బెర్లిన్ కాంగ్రెస్". Encyclopedia Britannica. Retrieved 21 జూన్ 2025.

[Budisavljević-67] Budisavljević, Srđan, Stvaranje-Države-SH,S,Stvaranje-Države-SHS of the Zagreation,Države-SHS 1958, p. 132–133.

[68] Nicoară, Vincențiu (1890). "Transilvania" (PDF). Asociația Transilvană Pentru Literatura Română și Cultura Poporului Român (in రొమేనియన్): 3–9. Archived (PDF) from the original on 9 October 2022.

[69] {{Cite book| last=Weigand | first=Gustav | url=https://archive.org/details/romania21pariuoft | title=Romania.

[70] పోపోవిసి, ఐయోసిఫ్ (1914). డైలెక్టేల్ రోమేన్ దిన్ ఇస్ట్రియా (in రొమేనియన్). Vol. 9. హాలే యాన్ డెర్ సాలే. pp. 21–32.

[istro-71] 1 2 బురాడా, టియోడర్. O călătorie ప్రిన్ ఉపగ్రహం rom=1896. Iasi: Tipografia Naśională. pp. 119–198. Archived from the original on 1 మార్చి 2021. Retrieved 7 సెప్టెంబరు 2020.

[72] Spicijarić Paškvan, Nina (2014). "Vlachs from the Island Krk in the Primary Historical and Literature Sources". Studii și Cercetări – Actele Simpozionului "Banat – Istorie & Multiculturalitate" (in క్రొయేషియన్): 345–358.

[73] వైటల్, డేవిడ్ (1999). ఎ పీపుల్ అపార్ట్: ఎ పొలిటికల్ హిస్టరీ ఆఫ్ ది యూరప్ ఇన్ యూరప్ 1789–1939. ఆక్స్‌ఫర్డ్ యూనివర్సిటీ ప్రెస్. p. 299. ISBN 978-0-1982-1980-4.

[74] జకారియా, ఫరీద్ (2003). ది ఫ్యూచర్ ఆఫ్ ఫ్రీడం: ఇల్లీబరల్ డెమోక్రసీ ఎట్ హోమ్ అండ్ అబ్రాడ్. నార్టన్. p. 60.

[FOOTNOTERothenberg1976118-75] Rothenberg 1976, p. 118.

[FOOTNOTERothenberg1976128-76] Rothenberg 1976, p. 128.

[77] Wyman, David S.; Rosenzveig, Charles H. The World Reacts to the Holocaust. p. 474.

[78] Braham, Randolph L. The Politics of Genocide. p. 5.

[80] "హంగేరీ – సామాజిక మార్పులు". Countrystudies.us. Archived from the original on 14 అక్టోబరు 2012. Retrieved 19 నవంబరు 2013.

[81] László, Sebők (2012). "A magyarországi zsidók a számok tükrében" [the Jews in the number]. Archived from the original on 20 ఫిబ్రవరి 2015.

[82] Karady, Victor; Nagy, Peter Tabor, eds. (2012). "హంగేరీలోని సంఖ్యా క్లాసస్" (PDF). p. 42. Archived (PDF) from the original on 9 అక్టోబరు 2022.

[83] Mühlberger, Kurt (27 ఫిబ్రవరి 2015). "ఆల్మా మాటర్ రుడాల్ఫినా ప్రారంభం". 650 Plus. Archived from the original on 1 డిసెంబరు 2022. Retrieved 20 జూన్ 2019.

[StraussPT196-84] Strauss, Johann (7 July 2016). "7. చివరి ఒట్టోమన్ సామ్రాజ్యంలో భాష, శక్తి". In Murphey, Rhoads (ed.). తూర్పు మధ్యధరా ప్రాంతంలో సామ్రాజ్య వంశాలు, వారసత్వాలు: రోమన్, బైజాంటైన్, ఒట్టోమన్ పాలన యొక్క ముద్రను నమోదు చేయడం. Birmingham బైజాంటైన్, ఒట్టోమన్ అధ్యయనాలు. Vol. 18. Routledge. p. 196. ISBN 978-1-3171-1844-2.

[85] "Miskolc, విశ్వవిద్యాలయం". Archived from the original on 1 మార్చి 2012. Retrieved 28 జనవరి 2014.

[86] "బుడాపెస్టి ముస్జాకి ఎజ్ గజ్దాసగ్టుడోమాని ఎగ్యెటెం (బుడాపెస్ట్ యూనివర్శిటీ ఆఫ్ టెక్నాలజీ అండ్ ఎకనామిక్స్) — moveonnet". Archived from the original on 19 నవంబరు 2012. Retrieved 11 జూన్ 2012.

[87] కప్లాన్, రాబర్ట్ బి.; రిచర్డ్ బి. బాల్డాఫ్ (2005). యూరప్‌లో భాషా ప్రణాళిక, విధానం. బహుభాషా విషయాలు. p. 56. ISBN 978-1-8535-9811-1.}

[88] Barcsay, Thomas (1991). "హంగేరియన్ ఎకనామిక్ డెవలప్‌మెంట్‌లో బ్యాంకింగ్, 1867–1919" (PDF). Ryeson పాలిటెక్నికల్ ఇన్స్టిట్యూట్. p. 216. Archived from the original (PDF) on 17 నవంబరు 2014. Retrieved 28 ఆగస్టు 2016.

[FOOTNOTESugarHanak1990262-89] Sugar & Hanak 1990, p. 262.

[90] Publishers' Association, Booksellers Association of Great Britain and Ireland (1930). The Publisher. Vol. 133. p. 355.

[Schulze1-91] Schulze, Max-Stephan (2000). "పందొమ్మిదవ శతాబ్దం చివరిలో హాబ్స్‌బర్గ్ ఆర్థిక వ్యవస్థలో వృద్ధి, స్తబ్దత యొక్క నమూనాలు" (PDF). European Review of Economic History. 4 (3): 311–340, 337–338. doi:10.1017/S1361491600000095.

[FOOTNOTESchulze200579-93] Schulze 2005, p. 79.

[economic-94] Good, David. The Economic Rise of the Habsburg Empire

[FOOTNOTESchulze199680-95] Schulze 1996, p. 80.

[96] యునైటెడ్ స్టేట్స్ యొక్క వాణిజ్య సంబంధాలు: వారి కాన్సులర్ జిల్లాల వాణిజ్యం, తయారీ సంస్థలు మొదలైన వాటిపై యునైటెడ్ స్టేట్స్ యొక్క కాన్సుల్స్ నుండి నివేదికలు. ప్రచురణకర్త: యుఎస్ ప్రభుత్వ ముద్రణ కార్యాలయం, 1881 (పేజీ: 371)

[97] Davies, Norman (24 February 2005). God's Playground A History of Poland: Volume II: 1795 to the Present. Oxford University Press. pp. 106–108. ISBN 978-0-1992-5340-1.

[98] Berend, Iván T. (2013). Case Studies on Modern European Economy: Entrepreneurship, Inventions, and Institutions. Routledge. p. 151. ISBN 978-1-1359-1768-5.

[FOOTNOTEFichtner200969-99] Fichtner 2009, p. 69.

[Brzojav_1850-100] "Telegraph Vienna-Zagreb" (in క్రొయేషియన్). 28 September 2012. Archived from the original on 11 March 2016. Retrieved 11 March 2016.

[101] Kiesewetter, Herbert: Industrielle Revolution in Deutschland. Regionen als Wachstumsmotoren. Stuttgart, Franz Steiner 2004, ISBN 3-5150-8613-7, p. 246.

[102] {{Cite web| title=Telegráf – Lexikon | url=http://www.kislexikon.hu/telegraf.html | url-status=live| archive-url=https://web.archive.org/web/20140429191923/http://www.kislexikon.hu/telegraf.html | archive-date=29 ఏప్రిల్ 2014 | access-date=25 మార్చి 2013 | access-date=25 March 2013 | access-date=25 March 2013 | publisher= by the number of the telegraph.huKislex

[Kettős_kötődés-103] Dániel Szabó; Zoltán Fónagy=. "Kettős kötődés : Az Osztrák–Magyar Monarchia (1867–1918)". Archived from the original on 31 జూలై 2013.

[104] మొస్లావినా కుటినా మ్యూజియం, జాస్మినా ఉరోడా కుట్లికు: 'టెలిఫోన్ – నూతన శకపు అద్భుతం'

[Telephone_line_in_Zagreb-105] "క్రొయేషియాలో టెలిఫోనీకి 125 సంవత్సరాలు" (in క్రొయేషియన్). Archived from the original on 11 March 2016. Retrieved 11 March 2016.

[106] HT మ్యూజియం (క్రొయేషియన్ టెలికాం మ్యూజియం): 'క్రొయేషియాలో టెలిఫోనీకి 125 సంవత్సరాలు', జాగ్రెబ్ 2006, పేజీ-2,

[107] టెలిఫోన్ హిస్టరీ ఇన్‌స్టిట్యూట్: టెలికాం హిస్టరీ – సంచిక 1 – పేజీ 14

[108] థామస్ డెర్డాక్, అడెల్ హాస్ట్: అంతర్జాతీయ కంపెనీ చరిత్రల డైరెక్టరీ – సంపుటి 5 – పేజీ 315

[FOOTNOTEBroadberryO'Rourke201080]-109] Broadberry & O'Rourke 2010, p. 80].

[110] మికూలాస్ టెయిచ్, రాయ్ పోర్టర్, ది ఇండస్ట్రియల్ రివల్యూషన్ ఇన్ నేషనల్ కాంటెక్స్ట్: యూరప్ అండ్ ది USA, పుట 266.

[111] Berend, Iván T. (2003). చరిత్ర పట్టాలు తప్పింది: పంతొమ్మిదవ శతాబ్దంలో మధ్య, తూర్పు యూరప్ (in హంగేరియన్). p. 152. ISBN 978-0-5202-3299-0.

[112] ఇస్త్వాన్ టిస్జా, లాస్జ్లో కోవాక్స్: ఎ మాగ్యార్ అల్లామి, మాగాన్-ఇస్ హెలియెర్డెకో వాసుట్టార్సాసాగోక్ ఫెజ్లాడేస్ 1876–1900 közöt.Vertétt, Magyar. బుడాపెస్ట్: కోజ్లెకెడెసి డాకుమెంటాసియోస్ Kft., 58–59, 83–84. ఓ. ISBN 9-6355-2313-0 (1996)(ఆంగ్లం: 1876 – 1900 మధ్య హంగేరియన్ ప్రైవేట్, ప్రభుత్వ యాజమాన్యంలోని కమ్యూటర్ రైల్వే కంపెనీల అభివృద్ధి, హంగేరియన్ రైల్వే హిస్టరీ వాల్యూమ్ II.

[113] Tramways in Austria: Book: Buckley, Richard (2000). ట్రామ్‌వేస్ అండ్ లైట్ రైల్వేస్ ఆఫ్ స్విట్జర్లాండ్, ఆస్ట్రియా (2వ ఎడిషన్), pp. 129–135 ISBN 0-9481-0627-1.

[114] ట్రామ్‌వేస్ ఇన్ చెక్ రిపబ్లిక్: బుక్: జాన్ వినాř : హిస్టారిక్ ట్రస్సులు (పేజీ 351లో పోరింగ్‌లో) Galicia), పుస్తకం: Arkadiusz Kołoś, Uniwersytet Jagielloński. ఇన్‌స్టిటట్ జియోగ్రాఫి, గోస్పోడార్కి ప్రజెస్ట్‌జెన్‌నెజ్: రోజ్‌వోజ్ ప్రజెస్ట్‌జెన్‌ని ఎ స్పోజ్‌ప్చ్నే ఫంక్షనల్ మైజ్‌స్కీగో ట్రాన్స్‌పోర్టు స్జినోవెగో డబ్ల్యు పోల్స్ (పేజీ: 19)

[115] హంగేరిలో ప్రజా రవాణా చరిత్ర. పుస్తకం: Zsuzsa Frisnyák: A magyarországi krónikája krónikája, 1750–2000

[116] ట్రామ్‌వేస్ ఇన్ క్రొయేషియా: పుస్తకం: వ్లాడో పుల్జిజ్, గోజ్‌కో బెజోవాన్, టెయో మట్కోవిక్, డా. జోరాన్ షుచర్, సినిషా జ్రిన్‌షాక్: సోసిజల్నా పొలిటికా హ్ర్వట్స్కే

[117] "రొమేనియాలో ట్రామ్‌లు, ట్రామ్‌వేలు – టిమిసోరా, అరాడ్, బుకారెస్ట్". beyondtheforest.com. Archived from the original on 20 సెప్టెంబరు 2013. Retrieved 19 ఆగస్టు 2013.

[118] స్లోవేకియాలో ట్రామ్‌వేలు: పుస్తకం: జూలియస్ బార్ట్ల్: స్లోవాక్ చరిత్ర: క్రోనాలజీ & లెక్సికాన్ – పేజీ. 112

[119] కోగన్ పేజ్: యూరప్ రివ్యూ 2003/2004, ఐదవ ఎడిషన్, వోల్డెన్ పబ్లిషింగ్ లిమిటెడ్, 2003, పేజీ 174 Archived 14 ఆగస్టు 2024 at the Wayback Machine

[120] "ది హిస్టరీ ఆఫ్ BKV, పార్ట్ 1". Bkv.hu. 22 November 1918. Archived from the original on 12 March 2013. Retrieved 25 March 2013.

[121] UNESCO World Heritage Centre. "యునెస్కో ప్రపంచ వారసత్వ కేంద్రం – ప్రపంచ వారసత్వ కమిటీ ప్రపంచ వారసత్వ జాబితాలో 9 కొత్త ప్రదేశాలను చేర్చింది". whc.unesco.org. Archived from the original on 28 November 2009. Retrieved 10 April 2013.

[122] "బుడాపెస్ట్ యొక్క ఎలక్ట్రిక్ అండర్‌గ్రౌండ్ రైల్వే 120 సంవత్సరాలకు పైగా నడుస్తూనే ఉంది". IEEE. 31 March 2020. Archived from the original on 19 March 2022. Retrieved 8 October 2021.

[123] Žmuc, Irena (2010). "Sustained Interest" (PDF). In Županek, Bernarda (ed.). Emona: Myth and Reality. Museum and Galleries of Ljubljana; City Museum of Ljubljana. p. 63. ISBN 978-9-6165-0920-6. Archived from the original (PDF) on 5 November 2013. Retrieved 19 June 2012.

[124] స్కాట్-కెల్టీ, జాన్ (1919). ది స్టేట్స్‌మ్యాన్స్ ఇయర్‌బుక్. మాక్‌మిలన్. p. 670.

[dradio-125] "Deutschlandfunk – Essay und Diskurs". Dradio.de. Archived from the original on 14 September 2011. Retrieved 11 September 2011.

[FOOTNOTESwiggum2008-126] Swiggum 2008.

[aeiou-127] "Österreichischer Lloyd". Aeiou.at. 31 July 2001. Archived from the original on 7 December 2011. Retrieved 11 September 2011.

[dame-128] "Baron Gautsch". Members.dame.at. 16 June 1908. Archived from the original on 30 August 2011. Retrieved 11 September 2011.

[FOOTNOTEWörthersee_Schifffahrt-129] Wörthersee Schifffahrt.

[danube-130] "DDSG Blue Danube GmbH". Ddsg-blue-danube.at. 13 November 2006. Archived from the original on 2 September 2011. Retrieved 11 September 2011.

[FOOTNOTEScott-Keltie1919683-131] Scott-Keltie 1919, p. 683.

[132] గంతర్ రోథెన్‌బర్గ్, ది ఆర్మీ ఆఫ్ ఫ్రాన్సిస్ జోసెఫ్ (1976).

[Headlam_1911,_p._3-133] 1 2 One or more of the preceding sentences incorporates text from a publication now in the public domain: Headlam, James Wycliffe (1911b). "Austria-Hungary". In Chisholm, Hugh (ed.). ఎన్‌సైక్లోపీడియా బ్రిటానికా (in ఇంగ్లీష్). Vol. 3 (11th ed.). Cambridge University Press. p. 3.

[FOOTNOTEHeadlam1911b4-134] Headlam 1911b, p. 4.

[FinestoneMassie-135] Finestone, Jeffrey; Massie, Robert K. (1981). ది లాస్ట్ కోర్ట్స్ ఆఫ్ యూరప్. Dent. p. 247. ISBN 978-0-4600-4519-3.

[OneMorningSarajevo-136] Smith, David James (2010). వన్ మార్నింగ్ ఇన్ సారాజెవో. Hachette UK. ISBN 978-0-2978-5608-5. అతను స్టేషన్‌కు వెళ్లే దారిలో ఫోటో తీయబడ్డాడు, ఆ ఫోటో పుస్తకాలలో, వ్యాసాలలో చాలాసార్లు పునరుత్పత్తి చేయబడింది, ఇది గావ్రిలో ప్రిన్సిప్ అరెస్టును చిత్రిస్తుందని పేర్కొంది. కానీ గావ్రో అరెస్టుకు సంబంధించిన ఫోటో లేదు – ఈ ఫోటో బెహర్ అరెస్టును చూపిస్తుంది.

[137] Ladislaus Count von Szögyény-Marich (Berlin) to Leopold Count von Berchtold (5 July 1914), in Ludwig Bittner, et al., eds., Österreich-Ungarns Aussenpolitik von der Bosnischen Krise 1908 bis zum Kriegsausbruch 1914 [Austria–Hungary's Foreign Policy prior to the Bosnian Crisis of 1908 up to the Outbreak of War in 1914]. 8 vols, Vienna, 1930, vol. 8, no. 10,058.

[firstworldwar-138] "Primary Documents: Austrian Ultimatum to Serbia". 24 May 2003 [Originally published 23 July 1914]. Archived from the original on 30 October 2004. Retrieved 29 September 2019.

[139] Clark, Christopher (2013). The Sleepwalkers: How Europe Went to War in 1914. pp. 420–430.

[140] Pribram, A. F. (1923). Austrian Foreign Policy, 1908–18. pp. 68–128.

[141] Zeman, Z.A.B. (Zbyněk Anthony Bohuslav) (1971). A Diplomatic History of the First World War. Weidenfeld and Nicolson. pp. 121–161. OL 5388162M.

[Stevenson,_1988_pp_139-142] 1 2 Stevenson, David (1988). The First World War and International Politics. pp. 139–148. OL 21170640M.

[143] Stevenson, David (1991). "The failure of peace by negotiation in 1917" (PDF). Historical Journal. 34 (1): 65–86. doi:10.1017/S0018246X00013935. S2CID 154930518. Archived (PDF) from the original on 26 May 2023. Retrieved 9 May 2023.

[144] Keleher, Edward P. (1992). "చక్రవర్తి కార్ల్, సిక్స్టస్ వ్యవహారం: జర్మన్, ఆస్ట్రో-జర్మన్ శిబిరాలలో రాజకీయ-జాతీయవాద ప్రతిధ్వనులు, హాబ్స్‌బర్గ్ ఆస్ట్రియా విచ్ఛిన్నం, 1916–1918". ఈస్ట్ యూరోపియన్ క్వార్టర్లీ. 26 (2): 163ff.

[Schulze2005-145] 1 2 Schulze, Max-Stephan (2005). "మొదటి ప్రపంచ యుద్ధంలో ఆస్ట్రియా-హంగరీ ఆర్థిక వ్యవస్థ" (PDF). In Broadberry, Stephen; Harrison, Mark (eds.). ది ఎకనామిక్స్ ఆఫ్ వరల్డ్ వార్ I. కేంబ్రిడ్జ్ యూనివర్శిటీ ప్రెస్. p. 95. doi:10.1017/CBO9780511497339.002. ISBN 978-0-5218-5212-8. S2CID 16455027. Archived from the original (PDF) on 29 సెప్టెంబరు 2018. Retrieved 6 జూన్ 2018 – via library6.com.

[146] Kann, Robert A.; et al., eds. (1977). ది హాబ్స్‌బర్గ్ ఎంపైర్ ఇన్ వరల్డ్ వార్ I: ఎస్సేస్ ఆన్ ది ఇంటెలెక్చువల్, మిలిటరీ, పొలిటికల్ అండ్ ఎకనామిక్ ఆస్పెక్ట్స్ ఆఫ్ ది హాబ్స్‌బర్గ్ వార్ ఎఫర్ట్.

[147] {{Cite book| last=Mowat | first=C.L. (Charles Loch) | author-link=C. L. Mowat | title=ది న్యూ కేంబ్రిడ్జ్ మోడరన్ హిస్టరీ.

[148] Kappeler, Andreas (2014). The Russian Empire: A Multi-ethnic History. Routledge. p. 287. ISBN 978-1-3175-6810-0.

[149] Cirkovic, Sima M. (2008). The Serbs Volume 10 of The Peoples of Europe. John Wiley & Sons. p. 235. ISBN 978-1-4051-4291-5.

[150] Rotar, Marius (2013). History of Modern Cremation in Romania. Cambridge Scholars Publishing. p. 24. ISBN 978-1-4438-4542-7.

[151] . Vol. xii. London: Cambridge University Press. 1968. p. 479. ISBN 978-0-5210-4551-3. {{cite book}}: Missing or empty |title= (help)

[FOOTNOTEBroadberryO'Rourke201070]-152] Broadberry & O'Rourke 2010, p. 70].

[153] Stevenson, David (2011). With Our Backs to the Wall: Victory and Defeat in 1918. Harvard University Press. p. 399. ISBN 978-0-6740-6319-8.

[154] Healy, Maureen (2007). Vienna and the Fall of the Habsburg Empire: Total War and Everyday Life in World War I.

[155] Banac, Ivo (1992). "'Emperor Karl Has Become a Comitadji': The Croatian Disturbances of Autumn 1918". Slavonic and East European Review. 70 (2): 284–305.

[156] Tucker, Spencer (1996). ది యూరోపియన్ పవర్స్ ఇన్ ది ఫస్ట్ వరల్డ్ వార్. Taylor & Francis. p. 173. ISBN 978-0-8153-0399-2.

[FOOTNOTEWatson2014-157] Watson 2014.

[FOOTNOTEFrench_forces_occupy_Corfu_2011-158] French forces occupy Corfu 2011.

[159] Burgwyn, H. James (1997). ఇటాలియన్ విదేశాంగ విధానం అంతర్యుద్ధ కాలంలో, 1918–1940. గ్రీన్‌వుడ్ పబ్లిషింగ్ గ్రూప్. p. 4. ISBN 978-0-2759-4877-1.

[160] Schindler, John R. (2001). ఇసోంజో: మొదటి ప్రపంచ యుద్ధం యొక్క మరచిపోయిన త్యాగం.

[161] Lowry, Bullitt (2000). Armistice 1918. Kent State University Press. p. 112. ISBN 978-0-8733-8651-7. Archived from the original on 27 January 2024. Retrieved 19 November 2023.

[162] Torrey, Glenn E. (1998). Romania and World War I. Histria Books.

[163] Shanafelt, Gary W. (April 1999). "Review of Torrey, Glenn E., Romania and World War I: A Collection of Studies. HABSBURG". H-Net Reviews. Archived from the original on 5 March 2023. Retrieved 25 September 2019.

[164] చూడండి: 1910 జనాభా లెక్కలు

[165] Buranbaeva, Oksana; Mladineo, Vanja (2011). Culture and Customs of Hungary, Cultures and Customs of the World. Bonn, Germany: ABC-CLIO. p. 32. ISBN 978-0-3133-8370-0.

[166] Bassett, Richard (2015). For God and Kaiser: The Imperial Austrian Army, 1619-1918. Yale University Press. p. 506. ISBN 978-0-3001-7858-6.

[167] Uyar, Mesut (2015). "Review of Austro-Hungarian War Aims in the Balkans during World War I". Reviews in History. doi:10.14296/RiH/2014/1846.

[FOOTNOTEWatson2014536-168] Watson 2014, p. 536.

[FOOTNOTEWatson2014536–540-169] Watson 2014, pp. 536–540.

[170] Cornelius, Deborah S. (2011). Hungary in World War II: Caught in the Cauldron. Fordham University Press. pp. 9–10. ISBN 978-0-8232-3343-4. Archived from the original on 10 November 2023. Retrieved 2 December 2023.

[FOOTNOTEWatson2014542–556-171] Watson 2014, pp. 542–556.

[172] The 1918 Karl's proclamation Archived 8 మార్చి 2021 at the Wayback Machine. బ్రిటిష్ లైబ్రరీ.

[successorStates-173] 1 2 Stangl, Andrea (21 June 2014). "ఆస్ట్రో-హంగేరియన్ రాచరికానికి వారసత్వ రాజ్యాలు". habsburger.net. Archived from the original on 5 June 2023. Retrieved 3 March 2021.

[1]

[2]

[4]

[5]

[a]

[b]

[6]

[7]

[8]

[c]

[d]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]

[25]

[26]

[27]

[28]

[29]

[30]

[31]

[32]

[33]

[34]

[35]

[36]

[37]

[38]

[39]

[40]

[e]

[42]

[43]

[44]

[45]

[46]

[47]

[48]

[49]

[50]

[51]

[52]

[53]

[54]

[55]

[56]

[57]

[58]

[59]

[60]

[61]

[62]

[63]

[64]

[65]

[66]

[67]

[68]

[69]

[70]

[71]

[72]

[f]

[74]

[75]

[76]

[77]

[78]

[79]

[80]

[81]

[82]

[83]

[84]

[85]

[g]

[86]

[87]

[88]

[89]

[90]

[91]

[92]

[93]

[94]

[95]

[96]