ఇంకా సామ్రాజ్యం

Realm of the Four Parts

*Tawantinsuyu* (Quechua)
Realm of the Four Parts; Tawantinsuyu (Quechua)
1438–1533/1572
	Sapa Inca banner
	The Inca Empire at its greatest extent, c. 1525
రాజధాని	Cuzco
అధికార భాషలు	Classical Quechua; likely Aymara before reign of Huayna Capac
సామాన్య భాషలు	Quechuan languages, Aymaran languages, Puquina language, Mochica language, Barbacoan and scores of other smaller languages.
మతం	Inca religion
ప్రభుత్వం	Divine, absolute monarchy; semi-diarchy
Sapa Inca
• 1438–1471	Pachacuti
• 1471–1493	Topa Inca Yupanqui
• 1493–1525	Huayna Capac
• 1525–1532	Huascar
• 1532–1533	Atahualpa
చారిత్రిక కాలం	Pre-Columbian era
• Pachacuti created the Tawantinsuyu	1438
• Civil war between Huascar and Atahualpa	1529–1532
• Spanish conquest led by Francisco Pizarro	1533/1572
• End of the last Inca resistance	1572
విస్తీర్ణం
1527	2,000,000 km2 (770,000 sq mi)
జనాభా
• Early 16th century	12 million
Preceded by	Succeeded by
	Kingdom of Chimor
	Kingdom of Cusco
	Aymara kingdoms
New Castile
New Toledo
New Andalusia
Neo-Inca State

ఇంకా సామ్రాజ్యం, ^[a] అధికారికంగా నాలుగు భాగాల రాజ్యం (Quechua: తవాంటిను‌సుయు, అక్షరాలా 'నాలుగు భాగాల భూమి') అని పిలువబడేది. ఇది కొలంబసు పూర్వ అమెరికాలో అతిపెద్ద సామ్రాజ్యం. ఈ సామ్రాజ్యం పరిపాలనా, రాజకీయ, సైనిక కేంద్రం కుస్కో నగరంలో ఉండేది. ఇంకా నాగరికత 13వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో ఎప్పుడో పెరూవియన్ ఉన్నత ప్రాంతాల నుండి ఉద్భవించింది. పోర్చుగీసు అన్వేషకుడు అలెక్సియో గార్సియా 1524లో ఇంకా సామ్రాజ్యాన్ని చేరుకున్న మొదటి యూరోపియను. ఆ తర్వాత 1532లో స్పానిషు వారు ఇంకా సామ్రాజ్యం మీద దండయాత్రను ప్రారంభించారు. 1572 నాటికి చివరి ఇంకా రాజ్యం పూర్తిగా జయించబడింది.

1438 నుండి 1533 వరకు ఇంకాలు ఆండీసు పర్వతాలను కేంద్రంగా చేసుకుని దండయాత్రలు శాంతియుత విలీనం వంటి పద్ధతులను ఉపయోగించి పశ్చిమ దక్షిణ అమెరికాలో ఒక పెద్ద భాగాన్ని తమ సామ్రాజ్యంలో కలుపుకున్నారు. దాని ఉచ్ఛస్థితిలో ఈ సామ్రాజ్యం ఆధునిక పెరూను, ప్రస్తుత పశ్చిమ ఈక్వెడారు, పశ్చిమ, దక్షిణ-మధ్య బొలీవియా, వాయువ్య అర్జెంటీనా, కొలంబియా నైరుతి కొన, ఆధునిక చిలీలో ఒక పెద్ద భాగంతో కలిపి, యూరేషియాలోని చారిత్రక సామ్రాజ్యాలతో పోల్చదగిన ఒక రాజ్యాన్ని ఏర్పరిచింది. దాని అధికారిక భాష క్వెచువా.^[5]

ఇంకా సామ్రాజ్యం ప్రత్యేకమైనది. ఎందుకంటే ఇందులో పాత ప్రపంచంలోని నాగరికతకు సంబంధించిన అనేక లక్షణాలు లేవు. మానవ శాస్త్రవేత్త గోర్డాను మెక్‌ఎవాను ఇలా వ్రాశారు. ఇంకాలు చక్రం, బరువులు మోసే జంతువులు, ఇనుము లేదా ఉక్కు గురించిన జ్ఞానం, లేదా కనీసం ఒక రాత వ్యవస్థ కూడా లేకుండానే "మానవ చరిత్రలో గొప్ప సామ్రాజ్య రాజ్యాలలో ఒకదాన్ని" నిర్మించగలిగారు. ^[6] ఇంకా సామ్రాజ్యం ముఖ్యమైన లక్షణాలలో దాని స్మారక వాస్తుశిల్పం, ముఖ్యంగా రాతిపని, సామ్రాజ్యం నలుమూలలకు విస్తరించి ఉన్న విస్తృత రహదారి నెటు‌వర్కు(ఖపాకు నాన్), చక్కగా నేసిన వస్త్రాలు, రికార్డుల నిర్వహణ, కమ్యూనికేషను కోసం ముడి వేసిన తాడుల (క్విపు లేదా ఖిపు) ఉపయోగం, కఠినమైన వాతావరణంలో వ్యవసాయ ఆవిష్కరణలు, ఉత్పత్తి, దాని ప్రజల మీద వారి శ్రమ మీద ప్రోత్సహించబడిన లేదా విధించబడిన సంస్థాగత నిర్మాణం, నిర్వహణ ఉన్నాయి.

ఇంకా సామ్రాజ్యం చాలా వరకు డబ్బు లేకుండా, మార్కెట్లు లేకుండానే పనిచేసింది. దానికి బదులుగా, వస్తువులు, సేవల మార్పిడి వ్యక్తుల మధ్య, వ్యక్తులు, సమూహాలు, ఇంకా ఇంకా పాలకుల మధ్య పరస్పర సహకారం మీద ఆధారపడి ఉండేది. "పన్నులు" అనేవి సామ్రాజ్యానికి ఒక వ్యక్తి శ్రమ రూపంలో ఉండే బాధ్యతగా ఉండేవి. (సైద్ధాంతికంగా ఉత్పత్తి సాధనాలన్నింటికీ యజమానులైన) ఇంకా పాలకులు తమ ప్రజలకు భూమి, వస్తువులకు ప్రాప్యత కల్పించడం ద్వారా, ఉత్సవ విందులలో ఆహారం, పానీయాలు అందించడం ద్వారా ప్రతిఫలం ఇచ్చేవారు.^[7]

సామ్రాజ్యంలో అనేక స్థానిక ఆరాధనా పద్ధతులు కొనసాగాయి. వాటిలో చాలా వరకు స్థానిక పవిత్రమైన 'హువాకా' లేదా 'వాకా'లకు సంబంధించినవి. కానీ ఇంకా నాయకత్వం తమ సూర్య దేవుడైన 'ఇంటి' సూర్యారాధనను ప్రోత్సహించింది. పచామామ వంటి ఇతర మత సమూహాల మీద దాని ఆధిపత్యాన్ని విధించింది.^[8] ఇంకా ప్రజలు తమ రాజు, సపా ఇంకాను "సూర్యుని కుమారుడు"గా భావించారు.^[9]

ఇంకా ఆర్థిక వ్యవస్థ మేధావుల చర్చకు కేంద్ర బిందువుగా ఉంది. డారెలు ఇ. లా లోన్, తన "ది ఇంకా యాజు ఎ నాన్‌మార్కెటు ఎకానమీ" అనే తన రచనలో పండితులు దీనిని గతంలో "ఫ్యూడలు, బానిస, [లేదా] సోషలిస్టు" వ్యవస్థగా, అలాగే "పరస్పర సహకారం, పునఃపంపిణీ మీద ఆధారపడిన వ్యవస్థ; మార్కెట్లు, వాణిజ్యం ఉన్న వ్యవస్థ; లేదా ఒక ఆసియాటికు ఉత్పత్తి విధానం"గా వర్ణించారని పేర్కొన్నారు.^[10]

వ్యుత్పత్తి

ఇంకా ప్రజలు తమ సామ్రాజ్యాన్ని 'తవంతీను‌సుయు' అని పిలిచేవారు.^[11] అంటే "నాలుగు [భాగాల] సుయు". క్వెచువా భాషలో, 'తావా' అంటే నాలుగు, '-న్టిన్' అనేది ఒక సమూహానికి పేరు పెట్టే ప్రత్యయం. కాబట్టి 'తవంతీను' అంటే ఒక చతుష్టయం, కలిసి తీసుకున్న నాలుగు వస్తువుల సమూహం, ఈ సందర్భంలో రాజధాని వద్ద మూలలు కలిసే నాలుగు 'సుయు'లు ("ప్రాంతాలు" లేదా "రాష్ట్రాలు"). ఆ నాలుగు 'సుయు'లు: చిన్‌చాయి‌సుయు (ఉత్తరం), ఆంటిసుయు (తూర్పు; అమెజాను అడవి), కుల్లాసుయు (దక్షిణం), కుంటిసుయు (పశ్చిమం). అందువల్ల, 'తవంతీను‌సుయు' అనే పేరు రాజ్యాల ఐక్యతను సూచించే ఒక వర్ణనాత్మక పదం. స్పానిషు వారు సాధారణంగా ఈ పేరును 'తహువాటిను ‌సుయో' అని లిప్యంతరీకరించారు. ప్రస్తుతం క్వెచువా భాషలో ఇంకా అనే పదాన్ని "పాలకుడు" లేదా "ప్రభువు" అని అనువదిస్తున్నప్పటికీ ఈ పదం కేవలం తవాంటిన్సుయు "రాజు" లేదా సపా ఇంకాను మాత్రమే కాకుండా ఇంకా ఉన్నత వర్గాల వారిని కూడా సూచిస్తుంది. దీని అర్థం మరింత విస్తృతమైనదిగా ఉండవచ్చని కొందరు సిద్ధాంతీకరిస్తున్నారు.^[12]^[13] ఆ కోణంలో ఇంకా ఉన్నత వర్గాల వారు సామ్రాజ్యం మొత్తం జనాభాలో ఒక చిన్న శాతంగా ఉండేవారు. బహుశా వారి సంఖ్య 15,000 నుండి 40,000 మాత్రమే ఉంటుంది. కానీ వారు సుమారు 10 మిలియన్ల ప్రజలను పరిపాలించారు.^[14]

స్పానిషు వారు ఇంకా సామ్రాజ్యానికి వచ్చినప్పుడు, స్థానికులు తవాంటిను‌సుయు అని పిలిచే ప్రాంతానికి వారు "పెరూ" అనే పేరు పెట్టారు.^[15] "ఇంకా సామ్రాజ్యం" అనే పేరు 16వ శతాబ్దపు చారిత్రక గ్రంథాల నుండి ఉద్భవించింది.^[16]

చరిత్ర

పూర్వగాములు

టివానాకులోని కలాససయ దేవాలయంలోని శిలాస్తంభం

ఇంకా సామ్రాజ్యం వేలాది సంవత్సరాల ఆండియను నాగరికతల చివరి అధ్యాయం. ఆండియను నాగరికత అనేది మేధావులు "ప్రాచీనమైనది"గా పరిగణించబడే ప్రపంచంలోని కనీసం ఐదు నాగరికతలలో ఒకటి. ప్రాచీన నాగరికత అనే భావన బాహ్య ప్రభావాల నుండి స్వతంత్రంగా అభివృద్ధి చెందిన ఇతర నాగరికతల నుండి ఉద్భవించని నాగరికతను సూచిస్తుంది. ^[17]

ఇంకా సామ్రాజ్యానికి ముందు ఆండీసు‌లో రెండు పెద్ద సామ్రాజ్యాలు ఉండేవి: టిటికాకా సరస్సు చుట్టూ కేంద్రీకృతమైన టివానాకు సామ్రాజ్యం (300–1100 ఎడి) అయాకుచో నగరానికి సమీపంలో కేంద్రీకృతమైన వారీ సామ్రాజ్యం లేదా హువారి (600–1100 AD). వారి సామ్రాజ్యం సుమారు 400 సంవత్సరాల పాటు కుస్కో ప్రాంతాన్ని ఆక్రమించింది. అందువలన ఇంకా సామ్రాజ్యం అనేక లక్షణాలు అంతకు ముందున్న బహుళ-జాతి, విస్తృతమైన ఆండియను సంస్కృతుల నుండి ఉద్భవించాయి. ^[18]ఇంకా సామ్రాజ్యానికి ఆపాదించబడిన కొన్ని విజయాలు ఆ పూర్వ నాగరికతలకే చెంది ఉండవచ్చు: "వేలాది కిలోమీటర్ల రహదారులు, విస్తృతమైన రాతి నిర్మాణాలతో కూడిన డజన్ల కొద్దీ పెద్ద పరిపాలనా కేంద్రాలు... మెట్ల సాగు పర్వత వాలులు, పూడ్చిన లోయలు", "భారీ పరిమాణంలో వస్తువుల" ఉత్పత్తి. ^[19]

కార్లు ట్రోలు వాదించిన దాని ప్రకారం మధ్య ఆండీసు‌లో ఇంకా రాజ్యం అభివృద్ధికి, ప్రధాన ఆహారమైన చున్యో తయారీకి అనువైన పరిస్థితులు దోహదపడ్డాయి. చున్యోను ఎక్కువ కాలం నిల్వ చేయవచ్చు దీనిని దక్షిణ ఆండియను ఉన్నత ప్రాంతాలలో రాత్రిపూట సాధారణంగా ఉండే గడ్డకట్టే ఉష్ణోగ్రతల వద్ద ఎండబెట్టిన బంగాళాదుంపలతో తయారు చేస్తారు. ఇంకా రాజ్యం, చునో మధ్య అటువంటి సంబంధం మీద ప్రశ్నలు తలెత్తాయి. ఎందుకంటే మొక్కజొన్న వంటి ఇతర పంటలను కూడా కేవలం సూర్యరశ్మితోనే ఎండబెట్టవచ్చు.^[20]

ట్రోల్ వాదిస్తూ ఇంకాల బరువు మోసే జంతువైన లామాలు కూడా సరిగ్గా ఈ ప్రాంతంలోనే అత్యధిక సంఖ్యలో కనిపిస్తాయని పేర్కొన్నాడు.^[20] ఇంకా సామ్రాజ్యం గరిష్ట విస్తరణ, లామాలు, అల్పాకాల పంపిణీతో సుమారుగా ఏకీభవించింది. ఇవి కొలంబియా పూర్వ అమెరికాలో పెంపుడు జంతువులుగా ఉన్న ఏకైక పెద్ద జంతువులు.^[21]

మూడవ అంశంగా ట్రోలు ఇంకా రాజ్య నిర్మాణానికి నీటిపారుదల సాంకేతికత ప్రయోజనకరంగా ఉందని ఎత్తి చూపారు. ^[22]ట్రోలు ఇంకా సామ్రాజ్యం మీద పర్యావరణ ప్రభావాల గురించి సిద్ధాంతీకరించినప్పటికీ ఆయన పర్యావరణ నిర్ణయవాదాన్ని వ్యతిరేకించారు. ఇంకా నాగరికతకు సంస్కృతియే మూలమని వాదించారు.^[22]

మూలం

ఇంకా ప్రజలు 12వ శతాబ్దం నాటికి కుస్కో ప్రాంతంలో నివసించిన ఒక పశుపోషణ తెగ. స్థానిక ఆండియను మౌఖిక సంప్రదాయం రెండు ప్రధాన మూల కథలను చెబుతుంది: మాంకో కాపాకు, మామా ఓక్లో కథలు, అయారు సోదరుల కథ.

అయారు సోదరుల కథ

మాంకో కాపాకు, మామా ఓక్లో, ఇంటి పిల్లలు, ఫెలిపే గువామాను పోమా డి అయాలా, *ఎల్ ప్రైమరు న్యూవా కొరోనికా వై బ్యూన్ గోబియెర్నో*, సుమారు 1615

టంబో టోకో (టాంపు ట'ఉకు)లోని మధ్య గుహకు కాపాకు టోకో (ఖపాక్ ట'ఉకు, "ప్రధాన గూడు") అని పేరు పెట్టారు. మిగిలిన గుహలు మరాసు టోకో (మరాసు తుకు), సుటికు టోకో (సుటికు తుకు). నాలుగురు సోదరులు, నలుగురు సోదరీమణులు మధ్య గుహ నుండి బయటకు వచ్చారు. వారు: అయరు మాంకో, అయరు కాచి, అయరు ఔకా, అయరు ఉచు; మామా ఓక్లో, మామా రౌవా, మామా హువాకో, మామా కోయా. పక్క గుహల నుండి ఇంకా వంశాలన్నింటికీ పూర్వీకులు కాబోయే ప్రజలు వచ్చారు.

అయరు మాంకో అత్యుత్తమ బంగారంతో చేసిన ఒక మాయా దండాన్ని మోసుకెళ్లాడు. ఈ దండం ఎక్కడ పడితే, అక్కడ ప్రజలు నివసిస్తారు. వారు చాలా కాలం ప్రయాణించారు. దారిలో అయరు కాచి తన బలం, శక్తి గురించి గొప్పలు చెప్పుకున్నాడు. ఆయన తోబుట్టువులు ఒక పవిత్రమైన లామాను తీసుకురావడానికి ఆయన గుహలోకి తిరిగి వెళ్ళేలా మోసం చేశారు.ఆయన గుహలోకి వెళ్ళినప్పుడు. ఆయనను వదిలించుకోవడానికి వారు ఆయనను లోపల బంధించారు.

అయరు ఉచు ఇంకా ప్రజలను పర్యవేక్షించడానికి గుహ పైభాగంలో ఉండాలని నిర్ణయించుకున్నాడు. ఆయన ఆ విషయం ప్రకటించిన వెంటనే ఆయన రాయిగా మారిపోయాడు. వారు ఆ రాయి చుట్టూ ఒక మందిరాన్ని నిర్మించారు. అది ఒక పవిత్ర వస్తువుగా మారింది. అయరు ఔకా వీటన్నింటితో విసిగిపోయి ఒంటరిగా ప్రయాణించాలని నిర్ణయించుకున్నాడు. అయరు మాంకో, ఆయన నలుగురు సోదరీమణులు మాత్రమే మిగిలారు.

చివరికి వారు కుస్కోకు చేరుకున్నారు. ఆ కర్ర నేలలోకి దిగబడిపోయింది. వారు రాకముందే మామా ఓక్లో అప్పటికే అయరు మాంకోకు సించి రోకా అనే బిడ్డను ప్రసవించింది. అప్పటికే కుస్కోలో నివసిస్తున్న ప్రజలు తమ భూమిని కాపాడుకోవడానికి తీవ్రంగా పోరాడారు. కానీ మామా హువాకా మంచి యోధురాలు. శత్రువులు దాడి చేసినప్పుడు ఆమె తన బోలాసు‌ను (గాలిలో విసిరినప్పుడు తిరిగేలా కలిపి కట్టిన అనేక రాళ్లు) ఒక సైనికుడి మీద విసిరింది. ఆయన తక్షణమే చంపేసింది. మిగిలిన వారు భయపడి పారిపోయారు.

ఆ తర్వాత అయరు మాంకో ఇంకాల వ్యవస్థాపకుడైన మాంకో కాపాకు‌గా ప్రసిద్ధి చెందాడు. ఆయన తన సోదరీమణులు తమ చేతులతోనే లోయలో మొదటి ఇంకా ఇళ్లను నిర్మించారని చెబుతారు. సమయం వచ్చినప్పుడు మాంకో కాపాకు తన సోదరుల వలె రాతిగా మారిపోయాడు. ఆయన కుమారుడు, సించి రోకా, ఇంకాల రెండవ చక్రవర్తి అయ్యాడు. ^[23]

మాంకో కాపాకు - మామా ఓక్లోల పురాణం

ఈ పురాణాన్ని మెస్టిజో చరిత్రకారుడు ఇంకా గార్సిలాసో డి లా వేగా తన 'లాస్ కొమెంటారియోసు రియల్సు డి లాస్ ఇంకాసు' (ఇంకాల రాజ వ్యాఖ్యానాలు) అనే గ్రంథంలో సేకరించారు. ఇది సూర్య భగవానుడిచే పంపబడిన మాంకో కాపాకు, మామా ఓక్లో అనే దంపతుల సాహసయాత్రను వివరిస్తుంది. వారు టిటికాకా సరస్సు లోతుల నుండి ఉద్భవించి ఉత్తరం వైపుకు ప్రయాణించారు. వారు సూర్య భగవానుడు ఇచ్చిన ఒక బంగారు కర్రను మోసుకెళ్లారు; సందేశం స్పష్టంగా ఉంది: బంగారు కర్ర ఎక్కడ మునిగిపోతుందో అక్కడ వారు ఒక నగరాన్ని స్థాపించి స్థిరపడతారు. ఆ కర్ర అకామామా లోయలోని గువానాకౌరే పర్వతం వద్ద మునిగిపోయింది; అందువలన ఆ దంపతులు అక్కడే ఉండాలని నిర్ణయించుకున్నారు. తాము సూర్య భగవానుడిచే పంపబడ్డామని ఆ ప్రాంత నివాసులకు తెలియజేశారు. ఆ తర్వాత వారు వారికి వ్యవసాయం, నేతపని నేర్పించడం ప్రారంభించారు. ఈ విధంగా ఇంకా నాగరికత ప్రారంభమైంది.^[24]^[25]

కుస్కో రాజ్యం

1200ల ప్రారంభంలో మాంకో కాపాకు నాయకత్వంలో ఇంకాలు కుస్కో (క్వెచువా ఖుస్కు) అనే చిన్న నగర-రాజ్యాన్ని స్థాపించారు. అక్కడ మాంకో కాపాకు, ప్రస్తుత కోరికంచా ఉన్న ప్రదేశంలో ఇంటికంచా అని పిలువబడే సూర్య దేవుని ఆలయాన్ని నిర్మించాడు. తదనంతర ఇంకా పాలకుల కాలంలో వారు వరుస యుద్ధాలు, వివాహాలు, పొత్తుల ద్వారా తమ ప్రభావాన్ని కుస్కోకు మించి పవిత్ర లోయ లోకి విస్తరించారు. 1438లో వారు 9వ సపా ఇంకా ("పారామౌంటు లీడరు"), పచకుటి కుసి యుపాంకి (పచకుటీ కుసి యుపాంకి) ఆధ్వర్యంలో చాలా విస్తృతమైన విస్తరణను ప్రారంభించారు. దీని సారాంశం పచకుటీ అంటే "ది టర్న్ ఆఫ్ ది వరల్డు"^[26]చంకా–ఇంకా యుద్ధం (ఆధునిక కాలంలో అపురిమాకు) సమయంలో చాంకాసు తెగను ఆయన జయించిన తర్వాత ఆయన పచాకూటి అనే పేరు వచ్చింది. ఆయన పాలనలో ఆయన తన కుమారుడు తోపా యుపాంకి (తుపా యుపాంకి) పెరూ ఆధునిక భూభాగాన్ని ఇంకా నియంత్రణలోకి తెచ్చారు. ^[27]

పునర్వ్యవస్థీకరణ, ఏర్పాటు

పచాకుటి కుస్కో రాజ్యాన్ని తహువాంటిన్సుయుగా పునర్వ్యవస్థీకరించాడు. ఇందులో ఇంకా చక్రవర్తి అధిపతిగా ఒక కేంద్ర ప్రభుత్వం, బలమైన నాయకులతో కూడిన నాలుగు ప్రాంతీయ ప్రభుత్వాలు ఉండేవి: చించాయ్సుయు (వాయువ్యం), ఆంటిసుయు (ఈశాన్యం), కుంటిసుయు (నైరుతి), కుల్లాసుయు (ఆగ్నేయం). ^[b]పచాకుటి మాచు పిచ్చును ఒక కుటుంబ నివాసంగా లేదా వేసవి విడిదిగా నిర్మించాడని భావిస్తారు. అయితే అది ఒక వ్యవసాయ కేంద్రం కూడా అయి ఉండవచ్చు.^[28]

పచాకుటి తన సామ్రాజ్యంలో చేర్చుకోవాలనుకున్న ప్రాంతాలకు గూఢచారులను పంపాడు. వారు రాజకీయ వ్యవస్థ, సైనిక బలం, సంపద మీద నివేదికలను ఆయన అందించారు. ఆ తర్వాత ఆయన వారి నాయకులకు తన సామ్రాజ్యంలో చేరడం వల్ల కలిగే ప్రయోజనాలను వివరిస్తూ సందేశాలు పంపాడు. వారికి ఉన్నత నాణ్యత గల వస్త్రాల వంటి విలాసవంతమైన వస్తువులను బహుమతులుగా ఇచ్చాడు. తన ప్రజలుగా మారితే వారు భౌతికంగా మరింత సంపన్నులవుతారని వాగ్దానం చేశాడు.

చాలా మంది ఇంకా పాలనను ఒక అనివార్య వాస్తవంగా అంగీకరించి శాంతియుతంగా లొంగిపోయారు. ఇంకా పాలనను అంగీకరించడానికి నిరాకరించిన వారికి సైనిక దండయాత్ర ఎదురైంది. విజయం సాధించిన తర్వాత స్థానిక పాలకులను ఉరితీశారు. పాలకుల పిల్లలను ఇంకా పరిపాలనా వ్యవస్థల గురించి తెలుసుకోవడానికి కుస్కోకు తీసుకువచ్చారు. ఆ మీద వారి స్వస్థలాలను పాలించడానికి తిరిగి పంపారు. ఇది ఇంకా చక్రవర్తులకు వారిని ఇంకా ఉన్నత వర్గాలలోకి చేర్చడానికి, అదృష్టం ఉంటే, వారి కుమార్తెలను సామ్రాజ్యం వివిధ మూలల్లోని కుటుంబాలలోకి ఇచ్చి వివాహం చేయడానికి వీలు కల్పించింది.

విస్తరణ - ఏకీకరణ

పచాకుటి తన ప్రియమైన కుమారుడైన అమరు యుపాంక్విని తన సహ పాలకుడిగా, వారసుడిగా నియమించాడు.^[29] అయితే సహ పాలకుడిగా అమరు సైనిక వ్యవహారాల మీద పెద్దగా ఆసక్తి చూపలేదు. ఈ సైనిక నైపుణ్యం లేకపోవడం వలన ఆయన ఇంకా ఉన్నత వర్గాల నుండి తీవ్ర వ్యతిరేకతను ఎదుర్కొన్నాడు. వారు ఆయన వ్యతిరేకంగా కుట్రలు పన్నడం ప్రారంభించారు.^[30] అయినప్పటికీ పచాకుటి తన కుమారుడి అసమర్థతను పట్టించుకోకూడదని నిర్ణయించుకున్నాడు. ఒక తిరుగుబాటు సమయంలో అమరు దాదాపు ఇంకా దళాలను ఓటమి దిశగా నడిపించిన తరువాత, సాపా ఇంకా తన సహ పాలకుడి స్థానంలో తన మరో కుమారుడైన టోపా ఇంకా యుపాంక్విని నియమించాలని నిర్ణయించుకున్నాడు.^[31] టూపాకు ఇంకా యుపాంక్వి 1463లో ఉత్తరం వైపు దండయాత్రలు ప్రారంభించాడు. 1471లో పచాకుటి మరణానంతరం ఇంకా పాలకుడిగా వాటిని కొనసాగించాడు. టూపాకు ఇంకా అత్యంత ముఖ్యమైన విజయం చిమోరు రాజ్యం మీద సాధించినది. ఇది తీరప్రాంతంలో ఇంకా సామ్రాజ్యానికి ఉన్న ఏకైక బలమైన ప్రత్యర్థి. టూపాకు ఇంకా సామ్రాజ్యం అప్పుడు ఉత్తరాన నేటి ఈక్వెడారు. కొలంబియా వరకు విస్తరించింది. టోపా ఇంకా కుమారుడు హుయానా కాపాకు నేటి ఈక్వెడారు‌లో ఉత్తరాన ఒక చిన్న భూభాగాన్ని సామ్రాజ్యానికి జోడించాడు. దాని ఉచ్ఛస్థితిలో ఇంకా సామ్రాజ్యంలో ఆధునిక పెరూ, నేటి పశ్చిమ, దక్షిణ మధ్య బొలీవియా, నైరుతి ఈక్వెడారు, కొలంబియా, మౌలే నదికి ఉత్తరాన ఉన్న ఆధునిక చిలీలోని ఒక పెద్ద భాగం ఉన్నాయి. సాంప్రదాయ హిస్టోరియోగ్రఫీ మౌలు యుద్ధం తర్వాత దక్షిణం వైపు పురోగతి నిలిచిపోయిందని పేర్కొంది. అక్కడ వారు మపుచే నుండి నిశ్చయాత్మకమైన ప్రతిఘటనను ఎదుర్కొన్నారు. ^[32]

ఈ అభిప్రాయాన్ని చరిత్రకారుడు ఓస్వాల్డో సిల్వా సవాలు చేస్తూ, సామ్రాజ్య పాలనను విధించడంలో ప్రధాన ఇబ్బందికి కారణం మాపుచే ప్రజల సామాజిక, రాజకీయ స్వరూపమేనని వాదించారు.^[32] మౌలే యుద్ధం ఒక ప్రతిష్టంభనగా ముగిసిందని సిల్వా అంగీకరించినప్పటికీ చిమూ సామ్రాజ్యం వంటి మరింత సంక్లిష్ట సమాజాలతో పోరాడినప్పుడు ఉన్నంత ప్రేరణలు ఇంకాలకు ఈ యుద్ధంలో లేవని ఆయన వాదించారు.^[32]

ఈ యుద్ధానికి సాంప్రదాయ చరిత్ర రచనలో పేర్కొన్న తేదీని కూడా సిల్వా విభేదిస్తున్నారు: టోపా ఇంకా యుపాంక్వి (1471–1493) పాలన 15వ శతాబ్దం చివరిలో జరిగినట్లు చెప్పిన తేదీని ఆయన అంగీకరించలేదు.^[32] దానికి బదులుగా ఆయన ఈ యుద్ధాన్ని ఇంకా అంతర్యుద్ధం సమయంలో 1532లో జరిగిందని పేర్కొన్నారు.^[32] అయినప్పటికీ ఇంకాల విజయాలలో ఎక్కువ భాగం 15వ శతాబ్దం చివరిలో జరిగాయనే వాదనతో సిల్వా ఏకీభవిస్తున్నారు.^[32] ఇంకా అంతర్యుద్ధం సమయంలో డియెగో డి రోసాలెసు అభిప్రాయం ప్రకారం ఒక ఇంకా సైన్యం కోపియాపో, కోక్వింబో ప్రాంతాలలోని డియాగ్వితా ప్రజల తిరుగుబాటును అణచివేస్తోంది.^[32]

చిన్చిపే నది సమీపంలోని అమెజాను బేసిను లోకి సామ్రాజ్యం విస్తరించడాన్ని 1527లో షువారు ప్రజలు అడ్డుకున్నారు. ^[33]ఈ సామ్రాజ్యం నేటి ఉత్తర అర్జెంటీనా, దక్షిణ కొలంబియాలోని కొన్ని భాగాల వరకు విస్తరించింది. అయితే ఇంకా సామ్రాజ్యం దక్షిణ భాగంలో ఎక్కువ భాగం, అంటే కుల్లాసుయు అని పిలువబడే ప్రాంతం, ఆల్టిప్లానోలో ఉంది.

ఇంకా సామ్రాజ్యం భాషలు, సంస్కృతులు, ప్రజల సమ్మేళనం. సామ్రాజ్యంలోని భాగాలు అన్నీ ఒకే విధంగా విధేయంగా లేవు, స్థానిక సంస్కృతులు కూడా పూర్తిగా ఏకీకృతం కాలేదు. ఇంకా సామ్రాజ్యం మొత్తంలో విలాసవంతమైన వస్తువులు, శ్రమ మీద ఆధారపడిన మార్పిడి, పన్నుల వ్యవస్థావిధానం ఉండేది. కింది ఉల్లేఖన పన్నుల వసూలు పద్ధతిని వివరిస్తుంది:

అందరికీ తెలిసినట్లుగా పర్వత ప్రాంతాలలో గానీ, మైదాన ప్రాంతాలలో గానీ ఒక్క గ్రామం కూడా ఈ విషయాల బాధ్యత వహించే వారిచే విధించబడిన కప్పాన్ని చెల్లించకుండా తప్పించుకోలేదు. కొన్ని ప్రావిన్సులలో స్థానికులు తమ కప్పం చెల్లించలేమని చెప్పినప్పుడు. ప్రతి నాలుగు నెలలకు ఒకసారి ప్రతి నివాసి ఒక పెద్ద ఈక గొట్టం నిండా సజీవ పేలను అప్పగించాలని ఇంకా చక్రవర్తి ఆదేశించాడు. ఈ విధంగా కప్పం చెల్లించడానికి వారికి నేర్పించి, అలవాటు చేయడం ఇంకా పాలకుల పద్ధతి.^[34]

తొలి పరిచయం

అలీక్సో గార్సియా (మరణం 1525) ఒక పోర్చుగీసు అన్వేషకుడు, విజేత. ఆయన బ్రెజిలు‌లో నివసించిన ఒక ఓడ ప్రమాద బాధితుడు. పరాగ్వే, బొలీవియా దేశాలను అన్వేషించాడు. గ్వారానీ సైన్యంతో కలిసి ఒక దండయాత్రలో, గార్సియా ఆయన కొద్దిమంది సహచరులు ఇంకా సామ్రాజ్యంతో సంబంధం పెట్టుకున్నట్లు తెలిసిన మొదటి యూరోపియన్లు.

ఇంకా అంతర్యుద్ధం - స్పానిషు ఆక్రమణ

ఐరోపాలో ఇంకా ప్రజల మొదటి చిత్రం, పెడ్రో సియెజా డి లియోను, *క్రోనికా డెల్ పెరూ*, 1553

ఫ్రాన్సిస్కో పిజారో, ఆయన సోదరుల నేతృత్వంలోని స్పానిషు విజేతలు నేటి పనామా నుండి దక్షిణం వైపుగా అన్వేషిస్తూ, 1526 నాటికి ఇంకా భూభాగానికి చేరుకున్నారు. ^[35] వారు గొప్ప సంపదకు అవకాశాలున్న ఒక సంపన్న భూభాగానికి చేరుకున్నారని స్పష్టమైంది. 1529లో మరో యాత్ర తర్వాత పిజారో స్పెయిను‌కు ప్రయాణించి ఆ ప్రాంతాన్ని జయించి, దానికి వైస్రాయిగా ఉండటానికి రాజ ఆమోదం పొందాడు. ఈ ఆమోదం క్రింది ఉల్లేఖనంలో వివరించిన విధంగా లభించింది: "జూలై 1529లో స్పెయిను రాణి ఇసాబెల్లా, ఇంకాలను జయించడానికి పిజారోకు అనుమతినిస్తూ ఒక శాసనం మీద సంతకం చేసింది. పెరూలో లేదా స్పానిషు వారు ఇప్పుడు ఆ భూమిని పిలిచే న్యూ కాస్టిలు‌లో జరిగిన అన్ని విజయాలకు పిజారో గవర్నరు‌గా, కెప్టెను‌గా నియమించబడ్డాడు."^[36]

1532లో విజేతలు పెరూకు తిరిగి వచ్చినప్పుడు, సపా ఇంకా హుయానా కాపాకు కుమారులైన హువాస్కారు, అటహువాల్పా మధ్య జరిగిన వారసత్వ యుద్ధం కొత్తగా జయించిన భూభాగాలలో నెలకొన్న అశాంతి సామ్రాజ్యాన్ని బలహీనపరిచాయి. బహుశా అంతకంటే ముఖ్యంగా, మశూచి, ఇన్‌ఫ్లుయెంజా, టైఫసు, తట్టు వ్యాధులు మధ్య అమెరికా నుండి వ్యాపించి ఉండవచ్చు. ఇంకా సామ్రాజ్యంలో యూరోపియను వ్యాధుల మొదటి మహమ్మారి బహుశా 1520లలో సంభవించి, హుయానా కాపాకు, ఆయన నియమిత వారసుడు నినాన్ కుయోచి, తెలియని బహుశా పెద్ద సంఖ్యలో ఉన్న ఇతర ఇంకా ప్రజలను బలిగొంది.^[37] ఈ వాదన మీద వివాదం ఉంది. హుయానా కాపాకు మరణం గురించిన తొలి వ్రాతపూర్వక కథనాలు కారణం మీద పూర్తిగా ఏకీభవించలేదు. ఫ్రాన్సిస్కో డి జెరెసు వంటి తొలి చరిత్రకారులు దీనిని కేవలం "ఆ వ్యాధి" అని మాత్రమే వర్ణించారు. ^[38]

పిజారో నాయకత్వంలోని దళాలలో 168 మంది సైనికులు, ఒక ఫిరంగి, 27 గుర్రాలు ఉన్నాయి. ఆ కాంక్విస్టాడార్లు ఈటెలు, ఆర్కెబసు తుపాకులు, ఉక్కు కవచాలు, పొడవాటి కత్తులతో ఆయుధాలు ధరించి ఉన్నారు. దీనికి విరుద్ధంగా, ఇంకాలు చెక్క, రాయి, రాగి, కంచుతో చేసిన ఆయుధాలను ఉపయోగించారు. అల్పాకా ఫైబరు‌తో చేసిన కవచాన్ని ధరించారు. ఇది వారిని సాంకేతికంగా తీవ్రమైన ప్రతికూలతలో పడేసింది – వారి ఆయుధాలలో ఏవీ స్పానిషు ఉక్కు కవచాన్ని ఛేదించలేకపోయాయి. అదనంగా పెరూలో గుర్రాలు లేకపోవడం వల్ల, ఇంకాలు అశ్వికదళంతో పోరాడటానికి వ్యూహాలను అభివృద్ధి చేయలేదు. అయినప్పటికీ ఇంకాలు సమర్థవంతమైన యోధులుగా ఉన్నారు. వారు మాపుచేలతో విజయవంతంగా పోరాడగలిగారు. ఈ మాపుచేలు తరువాత దక్షిణ చిలీలో స్పానిషు వలసవాదాన్ని వ్యూహాత్మకంగా ఓడించి తిప్పికొట్టారు.

ఇంకాలకు, స్పానిషు వారికి మధ్య జరిగిన మొదటి పోరాటం పసిఫికు తీరంలో ప్రస్తుత ఈక్వెడార్‌లోని గ్వాయాక్విలు సమీపంలో జరిగిన పునా యుద్ధం; పిజారో జూలై 1532లో పియురా నగరాన్ని స్థాపించాడు. హెర్నాండో డి సోటోను లోపలి ప్రాంతాలను అన్వేషించడానికి పంపారు. ఆయన అంతర్యుద్ధంలో తన సోదరుడిని ఓడించి, 80,000 మంది సైన్యంతో కజమార్కాలో విశ్రాంతి తీసుకుంటున్న ఇంకా పాలకుడు అటహువల్పాను కలవడానికి ఆహ్వానంతో తిరిగి వచ్చాడు. ఆ సమయంలో ఆ సైన్యం కేవలం వేట పరికరాలతో (లామాలను వేటాడటానికి కత్తులు, ఉచ్చలు) మాత్రమే ఆయుధాలు ధరించి ఉంది.

పిజారో, ఆయన అనుచరులలో కొందరు; ముఖ్యంగా విన్సెంటు డి వాల్వర్డే అనే సన్యాసి, కేవలం కొద్దిమంది పరివారంతో వచ్చిన ఇంకా పాలకుడిని కలిశారు. ఇంకా వారికి బంగారు కప్పులో ఆచారబద్ధమైన చిచా పానీయాన్ని అందించాడు. దానిని స్పానిషు వారు తిరస్కరించారు. స్పానిషు అనువాదకుడైన ఫాదరు విన్సెంటు, "రిక్వెరిమియెంటో"ను చదివాడు. అది ఆయన, ఆయన సామ్రాజ్యం స్పానిషు రాజు మొదటి చార్లెసు పాలనను అంగీకరించి, క్రైస్తవ మతంలోకి మారాలని డిమాండు చేసింది. అటహువల్పా ఆ సందేశాన్ని తోసిపుచ్చి, వారిని వెళ్ళిపొమ్మని చెప్పాడు. దీని తరువాత స్పానిషు వారు ఎక్కువగా నిరాయుధులైన ఇంకాల మీద తమ దాడిని ప్రారంభించి అటహువల్పాను బందీగా పట్టుకున్నారు. ఇంకాలను సహకరించమని బలవంతం చేశారు. అటహువల్పా తాను బంధించబడిన గదినిండా సరిపోయేంత బంగారాన్ని, దానికి రెట్టింపు వెండిని స్పానిషు వారికి ఇస్తానని ప్రతిపాదించాడు. ఇంకా ప్రజలు ఈ విమోచన క్రయధనాన్ని చెల్లించారు. కానీ పిజారో వారిని మోసం చేసి ఆ తర్వాత ఇంకా చక్రవర్తిని విడుదల చేయడానికి నిరాకరించాడు. అటహువల్పా జైలులో ఉన్న సమయంలో హువాస్కారు వేరే చోట హత్యకు గురయ్యాడు. ఇది అటహువల్పా ఆదేశాల మేరకే జరిగిందని స్పానిషు వారు వాదించారు; ఆగష్టు 1533లో స్పానిషు వారు అటహువల్పాను ఉరితీసినప్పుడు ఆయన మోపిన ఆరోపణలలో ఇది కూడా ఒకటిగా ఉపయోగించబడింది.

"ఓటమి" అనేది తరచుగా యుద్ధంలో అవాంఛిత నష్టాన్ని సూచించినప్పటికీ ఇంకా ప్రజలచే పాలించబడిన అనేక విభిన్న జాతి సమూహాలు "స్పానిషు ఆక్రమణదారులను విముక్తి ప్రదాతలుగా స్వాగతించాయి. ఆండియను రైతులు, గని కార్మికుల మీద పాలనను పంచుకోవడానికి వారితో పాటు సంతోషంగా స్థిరపడ్డాయి". కురకాసు అని పిలువబడే చాలా మంది ప్రాంతీయ నాయకులు, ఇంకా అధిపతులకు సేవ చేసినట్లే, ఎన్‌కోమెండెరోసు అని పిలువబడే స్పానిషు అధిపతులకు సేవ చేయడం కొనసాగించారు. క్రైస్తవ మతాన్ని వ్యాప్తి చేసే ప్రయత్నాలు తప్ప, 1569 నుండి 1581 వరకు ఫ్రాన్సిస్కో డి టోలెడో వైస్రాయి‌గా పాలించే వరకు స్పానిషు వారు పూర్వ ఇంకా సామ్రాజ్య సమాజం, సంస్కృతి నుండి ప్రయోజనం పొందారు. దానిని మార్చడానికి పెద్దగా ప్రయత్నించలేదు.

ఇంకా సామ్రాజ్యం ముగింపు

స్పానిషు వారు అటహువల్పా సోదరుడైన మాంకో ఇంకా యుపాంక్విని అధికారంలోకి తెచ్చారు; ఉత్తరాన ప్రతిఘటనను అణచివేయడానికి స్పానిషు వారు పోరాడుతున్నప్పుడు కొంతకాలం మాంకో వారితో సహకరించాడు. ఇంతలో పిజారో సహచరుడైన డియెగో డి అల్మాగ్రో, కుస్కోను స్వాధీనం చేసుకోవడానికి ప్రయత్నించాడు. మాంకో ఈ స్పానిషు అంతర్గత కలహాన్ని తన ప్రయోజనం కోసం ఉపయోగించుకోవడానికి ప్రయత్నించి 1536లో కుస్కోను తిరిగి స్వాధీనం చేసుకున్నాడు. కానీ ఆ తర్వాత స్పానిషు వారు నగరాన్ని తిరిగి వశం చేసుకున్నారు. మాంకో ఇంకా అప్పుడు విల్కాబంబా పర్వతాలకు పారిపోయి చిన్న నియో-ఇంకా రాజ్యాన్ని స్థాపించాడు. అక్కడ ఆయన తన వారసులు మరో 36 సంవత్సరాలు పాలించారు. కొన్నిసార్లు స్పానిషు వారి మీద దాడులు చేస్తూ లేదా వారికి వ్యతిరేకంగా తిరుగుబాట్లను ప్రేరేపిస్తూ ఉండేవారు. 1572లో చివరి ఇంకా కోట జయించబడింది. చివరి పాలకుడు మాంకో కుమారుడైన టోపా అమరు పట్టుబడి ఉరితీయబడ్డాడు.^[39] దీంతో ఇంకా రాజ్యం రాజకీయ అధికారం కింద స్పానిషు ఆక్రమణకు వ్యతిరేకంగా జరిగిన ప్రతిఘటన ముగిసింది.

ఇంకా సామ్రాజ్యం పతనం తర్వాత ఇంకా సంస్కృతిలోని అనేక అంశాలు క్రమపద్ధతిలో నాశనం చేయబడ్డాయి. వాటిలో లంబ ద్వీపసమూహ వ్యవసాయ నమూనాగా పిలువబడే వారి అధునాతన వ్యవసాయ వ్యవస్థ కూడా ఉంది.^[40] స్పానిషు వలస అధికారులు ఇంకా మిటా వెట్టిచాకిరి కార్మిక వ్యవస్థను వలసవాద లక్ష్యాల కోసం, కొన్నిసార్లు క్రూరంగా ఉపయోగించుకున్నారు. ప్రతి కుటుంబం నుండి ఒక సభ్యుడిని బంగారం, వెండి గనులలో పనిచేయడానికి బలవంతం చేసేవారు. వాటిలో ముఖ్యమైనది పొటోసి వద్ద ఉన్న భారీ వెండి గని. కుటుంబ సభ్యుడు మరణించినప్పుడు, ఇది సాధారణంగా ఒకటి లేదా రెండు సంవత్సరాలలో జరిగేది, ఆ కుటుంబం ఆయన స్థానంలో మరొకరిని పంపవలసి వచ్చేది.^[41]

స్పానిషు వారు రాకముందే సామ్రాజ్యంలో మశూచి వ్యాపించిందని సాధారణంగా భావించినప్పటికీ, ఈ విధ్వంసం ఇతర సిద్ధాంతాలకు కూడా అనుగుణంగా ఉంది.^[42] కొలంబియాలో ప్రారంభమై, స్పానిషు ఆక్రమణదారులు సామ్రాజ్యంలోకి మొదటిసారిగా ప్రవేశించడానికి ముందే మశూచి వేగంగా వ్యాపించింది. సమర్థవంతమైన ఇంకా రహదారి వ్యవస్థ ఈ వ్యాప్తికి సహాయపడి ఉండవచ్చు. మశూచి కేవలం మొదటి అంటువ్యాధి మాత్రమే. ^[43]1546లో సంభవించిన టైఫసు వ్యాప్తి 1558లో ఒకేసారి వచ్చిన ఇన్‌ఫ్లుయెంజా, మశూచి, 1589లో మళ్లీ మశూచి, 1614లో డిఫ్తీరియా, 1618లో తట్టుతో సహా ఇతర వ్యాధులు కూడా ఇంకా ప్రజలను నాశనం చేశాయి.

18వ శతాబ్దం చివరి నాటికి స్థానిక నాయకులు స్పానిషు వలసవాదులను తరిమివేసి ఇంకా సామ్రాజ్యాన్ని పునఃసృష్టించడానికి కాలానుగుణంగా ప్రయత్నాలు జరుగుతూనే ఉండేవి. జువాను శాంటోసు అటహువాల్పా టూపాకు 2వ అమరు చూడండి.

సమాజం

జనాభా

4–37 మిలియన్ల వరకు ఉండవచ్చని అంచనా వేయబడింది. తవంతిన్సుయులో అత్యధికంగా నివసించే వ్యక్తుల సంఖ్య అనిశ్చితంగా ఉంది. అత్యధిక జనాభా అంచనాలు 6 నుండి 14 మిలియన్ల పరిధిలో ఉన్నాయి. ఇంకా వారు క్విపసుని ఉపయోగించి అద్భుతమైన జనాభా గణన రికార్డులను ఉంచినప్పటికీ దాదాపు అన్ని వాడుకలో పడిపోవడం కాలక్రమేణా విచ్ఛిన్నం కావడం లేదా స్పెయిను దేశస్థులు నాశనం చేయడంతో వాటిని ఎలా చదవాలనే దాని గురించిన జ్ఞానం కోల్పోయింది. ^[44]

భాషలు

సామ్రాజ్యం భాషాపరంగా వైవిధ్యమైనది. చాలా ముఖ్యమైన భాషలలో కొన్ని క్వెచువా, అయ్మారా, పుక్వినా, మోచికా, ఇవి ప్రధానంగా సెంట్రలు అండీసు, అల్టిప్లానో (కుల్లాసుయుయు), ఉత్తర తీరంలోని కుంటు ప్రాంతంలో మాట్లాడతారు. (చిన్చాయ్సుయు) చుట్టూ చాన్ చాన్, ఈ రోజు ట్రుజిల్లో. ఇతర భాషలలో క్విగ్నాం, జఖారు, లెకో, ఉరు-చిపాయా భాషలు, కుంజా, హుమాహుకా, కాకాను, మాపుడుంగును, కుల్లె, మరానా నదీ పరీవాహక ప్రాంతంలో అంతరించిపోయిన చాచపొయా, కాటకావో భాషలు, మాంటా, బార్బాకోను భాషలు, పి సియారి, సినారీ-పురుహా అలాగే సరిహద్దు ప్రాంతాలలో అనేక అమెజోనియను భాషలు. అనేక భాషలు అంతరించిపోవడం, చారిత్రక రికార్డులను కోల్పోవడం వల్ల కొలంబియన్ పూర్వం, తొలి వలసరాజ్యాల ఆండీసు ఖచ్చితమైన భాషా స్థలాకృతి అసంపూర్తిగా అర్థం చేసుకోబడింది.

ఈ వైవిధ్యాన్ని నిర్వహించడానికి, ఇంకా ప్రభువులు క్వెచువా భాషను, ముఖ్యంగా ప్రస్తుత లిమా ప్రాంతపు మాండలికాన్ని,^[45] అధికార భాషగా లేదా లింగ్వా ఫ్రాంకాగా ప్రోత్సహించారు. పరస్పర అవగాహన ఆధారంగా నిర్వచించబడిన క్వెచువా, వాస్తవానికి ఒకే భాష కాకుండా, ఐరోపాలోని రొమాన్సు లేదా స్లావికు భాషల మాదిరిగానే, ఒక భాషా కుటుంబం. సామ్రాజ్యంలోని చాలా సమాజాలు, ఇంకా పాలనను ప్రతిఘటించినవి కూడా, ఇంకా ప్రభువులు మిత్మా వలసవాసులతో, అలాగే విస్తృత ఏకీకృత సమాజంతో సంభాషించడానికి ఒక రకమైన క్వెచువా భాషను మాట్లాడటం నేర్చుకున్నాయి (దీనివల్ల విలక్షణమైన ధ్వనిశాస్త్రంతో కొత్త ప్రాంతీయ మాండలికాలు ఏర్పడ్డాయి). కానీ తమ మాతృభాషలను కూడా ఎక్కువగా నిలుపుకున్నాయి. ఇంకాలకు వారి స్వంత జాతి భాష కూడా ఉండేది. అది పుక్వినా భాషకు దగ్గరి సంబంధం కలిగి ఉందని లేదా దాని మాండలికమని భావిస్తున్నారు.

క్వెచువా చరిత్ర గురించి అనేక సాధారణ అపోహలు ఉన్నాయి. ఎందుకంటే దీనిని తరచుగా "ఇంకా భాష"గా గుర్తిస్తారు. క్వెచువా భాష ఇంకాలతో ఉద్భవించలేదు. ఇంకా సామ్రాజ్య విస్తరణలకు ముందు ఇది అనేక ప్రాంతాలలో ఒక సాధారణ సంభాషణ భాషగా ఉండేది ఇంకాల ఆవిర్భావానికి ముందే ఇది వైవిధ్యభరితంగా ఉండేది. ఇది ఇంకాల మాతృభాష లేదా అసలైన భాష కాదు. అయితే ఇంకాలు ఒక భాషా వారసత్వాన్ని వదిలి వెళ్ళారు. అదేమిటంటే వారు క్వెచువాను ఈక్వెడారు, దక్షిణ బొలీవియా, దక్షిణ కొలంబియా, అమెజాను పరీవాహక ప్రాంతంలోని కొన్ని భాగాలతో సహా నేటికీ విస్తృతంగా మాట్లాడే అనేక ప్రాంతాలకు పరిచయం చేశారు. స్పానిషు విజేతలు ప్రారంభ వలసరాజ్యాల కాలంలో క్వెచువాను అధికారికంగా ఉపయోగించడాన్ని కొనసాగించారు. దానిని ఒక సాహిత్య భాషగా మార్చారు. ^[46]ఇంకాలు భాషకు లిఖిత రూపాన్ని అభివృద్ధి చేసినట్లు తెలియదు; అయితే, వారు కుండలు కప్పుల మీద (కిరులు) చిత్రాల ద్వారా కథనాలను దృశ్యరూపంలో నమోదు చేశారు. ^[47]ఈ చిత్రాలతో పాటు సాధారణంగా టోకాపు అని పిలువబడే జ్యామితీయ నమూనాలు ఉంటాయి. ఇవి వస్త్రాలలో కూడా కనిపిస్తాయి. టోకాపు నమూనాలు ఒక రకమైన లిఖిత సమాచార మార్గంగా (ఉదా. రాజ చిహ్నాలు లేదా గ్లిఫు‌లు) ఉపయోగపడి ఉండవచ్చని పరిశోధకులు ఊహించారు. అయితే ఇది ఇంకా అస్పష్టంగానే ఉంది. ^[48]ఇంకాలు క్విపు లను ఉపయోగించి కూడా రికార్డులను నిర్వహించేవారు.

వయస్సు - లింగ నిర్ధారణ

ఇంకా సామ్రాజ్యాన్ని పీడించిన అధిక శిశు మరణాల రేట్ల కారణంగా పుట్టిన నవజాత శిశువులందరికీ 'వావా' అనే పదాన్ని ఉపయోగించేవారు. చాలా కుటుంబాలు తమ పిల్లలకు రెండు లేదా మూడు సంవత్సరాల వయస్సు వచ్చే వరకు వారి మీద పెద్దగా పెట్టుబడి పెట్టేవి కావు. పిల్లలకి మూడు సంవత్సరాల వయస్సు రాగానే, 'రుటుచికుయి' అని పిలువబడే ఒక "వయస్సులోకి రావడం" అనే వేడుక జరిగేది. ఇంకాలకు ఈ వేడుక పిల్లవాడు "అజ్ఞాన" దశలోకి ప్రవేశించాడని సూచిస్తుంది. ఈ వేడుకలో కుటుంబం తమ బంధువులందరినీ తమ ఇంటికి ఆహారం, నృత్యం కోసం ఆహ్వానిస్తుంది. ఆ మీద కుటుంబంలోని ప్రతి సభ్యుడు పిల్లల జుట్టు నుండి ఒక పాయను తీసుకుంటారు. కుటుంబ సభ్యులందరూ ఒక పాయను తీసుకున్న తర్వాత, తండ్రి పిల్లల తలని గుండు చేస్తాడు. జీవితంలోని ఈ దశ "అజ్ఞానం, అనుభవం లేకపోవడం, విచక్షణ లోపం" అనే దశగా వర్గీకరించబడింది. ఈ పరిస్థితిని పిల్లవాడు కాలక్రమేణా అధిగమిస్తాడు. ^[49]ఇంకా సమాజంలో అజ్ఞాన దశ నుండి అభివృద్ధి దశకు చేరుకోవడానికి పిల్లలు తమ లింగానికి సంబంధించిన పాత్రలను నేర్చుకోవాలి.

తరువాతి ముఖ్యమైన ఆచారం పిల్లల పరిపక్వతను జరుపుకోవడం. యుక్తవయస్సు వేడుకకు భిన్నంగా పరిపక్వత వేడుక పిల్లల లైంగిక శక్తిని సూచించింది. ఈ యుక్తవయస్సు వేడుకను అబ్బాయిలకు 'వరాచికూయి' అని, అమ్మాయిలకు 'కికుచికూయి' అని పిలిచేవారు. 'వరాచికూయి' వేడుకలో నృత్యం, ఉపవాసం, బలాన్ని ప్రదర్శించే పనులు, కుటుంబ వేడుకలు ఉండేవి. ఆ అబ్బాయికి కొత్త బట్టలు ఇచ్చి, అవివాహితుడిగా ఎలా ప్రవర్తించాలో కూడా నేర్పేవారు. 'కికుచికూయి' రుతుక్రమం ప్రారంభాన్ని సూచించింది. దీని తర్వాత అమ్మాయి ఒంటరిగా అడవిలోకి వెళ్లి, రక్తస్రావం ఆగిపోయిన తర్వాతే తిరిగి వచ్చేది. అడవిలో ఆమె ఉపవాసం ఉండేది. తిరిగి వచ్చిన తర్వాత, ఆ అమ్మాయికి కొత్త పేరు, పెద్దల దుస్తులు, సలహాలు ఇచ్చేవారు. జీవితంలోని ఈ "అవివేకం" దశలో యువతీ యువకులకు తల్లిదండ్రులు కాకుండానే లైంగిక సంబంధాలు పెట్టుకోవడానికి అనుమతి ఉండేది.^[49]

20 నుండి 30 సంవత్సరాల మధ్య వయస్సు గల వారిని యువ వయోజనులుగా, "తీవ్రమైన ఆలోచన, శ్రమకు సిద్ధంగా ఉన్నవారు"గా పరిగణించేవారు.^[49] యువ వయోజనులు ఇంట్లోనే ఉంటూ తమ సొంత సమాజంలో సహాయం చేయడం ద్వారా తమ యవ్వన హోదాను నిలుపుకోగలిగేవారు. యువ వయోజనులు వివాహం చేసుకున్న తర్వాతే పూర్తి పరిపక్వత, స్వాతంత్ర్యం పొందేవారు.

జీవిత చరమాంకంలో, పురుషులకు, మహిళలకు ఉపయోగించే పదాలు లైంగిక శక్తి, మానవత్వం కోల్పోవడాన్ని సూచిస్తాయి. ప్రత్యేకంగా, "వృద్ధాప్యం" దశ మానసిక శ్రేయస్సు కోల్పోవడాన్న, శారీరక క్షీణతను సూచిస్తుంది.

ఆర్. అలన్ కోవే వ్యాసం నుండి పట్టిక 7.1^[49]
వయస్సు	జీవిత దశ యొక్క సామాజిక విలువ	స్త్రీలింగ పదం	పుంలింగ పదం
< 3	గర్భధారణ	వావా	వావా
3–7	అజ్ఞానం (మాట్లాడలేని దశ)	వార్మా	వార్మా
7–14	అభివృద్ధి	థాస్కి (లేదా ప'స్నా)	మఖ్తా
14–20	అవివేకం (లైంగికంగా చురుకుగా ఉండే దశ)	సిపాస్ (అవివాహిత)	వైనా (అవివాహితుడు)
20+	పరిపక్వత (శరీరం మరియు మనస్సు)	వార్మి	ఖారి
70	బలహీనత	పాయా	మాచు
90	వృద్ధాప్యం	రుకు	రుకు

లూయిస్ బాడిన్ తన చివరి ఇంకాల పాలనలో పెరూలో దైనందిన జీవితం అనే పుస్తకంలో ప్రతి వయస్సులో పని చేయగల సామర్థ్యం ఆధారంగా మరొక వర్గీకరణను అందించారు:

డైలీ లైఫ్ ఇన్ పెరూ అండర్ ది లాస్ట్ ఇంకాసు పుస్తకం నుండి ఇంకా సామ్రాజ్యంలో వయస్సు వారీగా విభజన, పేజీ 103-104^[50]
వయస్సు	నిర్వచనం
0-1 సంవత్సరాలు	ఉయ్యాలలో ఉన్న శిశువు
1-5 సంవత్సరాలు	ఆడుకునే పిల్లవాడు
5-9 సంవత్సరాలు	నడిచే పిల్లవాడు
9-12 సంవత్సరాలు	మొక్కజొన్న పొలాల నుండి పక్షులను తరిమే పిల్లవాడు
12-18 సంవత్సరాలు	లామా కాపరి మరియు చేతిపని నేర్చుకునేవాడు
18-25 సంవత్సరాలు	అన్ని రకాల పనులలో తన తల్లిదండ్రులకు సహాయం చేసే వ్యక్తి
25-50	పన్ను చెల్లించే వయోజనుడు
50-60	ఇంకా కొంత పని చేయగలిగే వృద్ధుడు
60+	కేవలం సలహాలు మాత్రమే ఇవ్వగలిగే నిద్రమత్తులో ఉన్న వృద్ధుడు

"కేవలం సలహాలు మాత్రమే ఇవ్వగలిగే నిద్రమత్తులో ఉన్న వృద్ధుడు" అనే వర్గంలో పని చేయలేని పురుషులు కూడా చేర్చబడ్డారు.^[50]

వివాహం

ఇంకా సామ్రాజ్యంలో, పురుషులకు, మహిళలకు వివాహ వయస్సు భిన్నంగా ఉండేది: పురుషులు సాధారణంగా 20 సంవత్సరాల వయస్సులో వివాహం చేసుకునేవారు. అయితే మహిళలు సాధారణంగా నాలుగు సంవత్సరాల ముందుగానే అంటే 16 సంవత్సరాల వయస్సులో వివాహం చేసుకునేవారు.^[51]సమాజంలో ఉన్నత స్థానంలో ఉన్న పురుషులకు బహుళ భార్యలు ఉండేవారు. కానీ తక్కువ స్థాయిలో ఉన్నవారు కేవలం ఒక భార్యను మాత్రమే కలిగి ఉండేవారు. ^[52]వివాహాలు సాధారణంగా ఒకే వర్గాల మధ్య జరిగేవి, ఒక వ్యాపార ఒప్పందంలా ఉండేవి. వివాహం అయిన తర్వాత మహిళలు వంట చేయడం, ఆహారం సేకరించడం, పిల్లలు, పశువులను చూసుకోవడం వంటివి చేయాల్సి ఉండేది.^[51] బాలికలు, తల్లులు కూడా ప్రభుత్వ తనిఖీదారులను మెప్పించడానికి ఇంటిని క్రమబద్ధంగా ఉంచడానికి ఇంటి పనులు చేసేవారు. ^[53] భార్యలు గర్భవతి అయిన తర్వాత కూడా ఈ విధులు అలాగే ఉండేవి. దానికి తోడు గర్భధారణ దేవత అయిన కనోపాకు ప్రార్థనలు చేయడం, నైవేద్యాలు సమర్పించడం అనే అదనపు బాధ్యత కూడా ఉండేది.^[51] వివాహాలు సాధారణంగా ప్రయోగాత్మక ప్రాతిపదికన ప్రారంభమయ్యేవి, వివాహం ఎంతకాలం కొనసాగాలనే దాని మీద పురుషులు, మహిళలు ఇద్దరికీ నిర్ణయాధికారం ఉండేది. ఒకవేళ ఆ వివాహం సరిగ్గా సాగదని పురుషుడు భావించినా లేదా మహిళ తన తల్లిదండ్రుల ఇంటికి తిరిగి వెళ్లాలనుకున్నా వివాహం ముగిసిపోయేది. వివాహం ఖరారు అయిన తర్వాత వారికి పిల్లలు లేకపోతే తప్ప విడాకులు తీసుకోవడానికి వేరే మార్గం ఉండేది కాదు.^[51] సామ్రాజ్యంలో మనుగడకు వివాహం చాలా కీలకం. కుటుంబ కేంద్రంలో వివాహిత జంట లేకపోతే, ఆ కుటుంబాన్ని వెనుకబడినదిగా పరిగణించేవారు. ఎందుకంటే దైనందిన జీవితం పురుషులు, స్త్రీల పనుల సమతుల్యత చుట్టూ కేంద్రీకృతమై ఉండేది. ^[54]

లింగ పాత్రలు

టెరెన్స్ ఎన్. డి'ఆల్ట్రాయి వంటి కొంతమంది చరిత్రకారుల అభిప్రాయం ప్రకారం ఇంకా సమాజంలో పురుష, స్త్రీ పాత్రలు సమానంగా పరిగణించబడ్డాయి. "స్థానిక సంస్కృతులు రెండు లింగాలను ఒక సంపూర్ణమైన దానిలో పరిపూరక భాగాలుగా చూశాయి".మరో మాటలో చెప్పాలంటే ఇంకాలలో గృహ రంగంలో ఒక శ్రేణి వ్యవస్థ లేదు. గృహ రంగంలో మహిళలు నేత కార్మికులుగా గుర్తింపు పొందారు. అయితే ఈ లింగ పాత్ర వలసవాద స్పానిషు వారు ఈ రంగంలో మహిళల ఉత్పాదక నైపుణ్యాలను గుర్తించి దానిని తమ ఆర్థిక ప్రయోజనం కోసం ఉపయోగించుకునే వరకు కనిపించలేదని సూచించడానికి గణనీయమైన ఆధారాలు ఉన్నాయి. హిస్పానికు పూర్వ ఆండియను సంస్కృతిలో నేత పనులకు స్త్రీలు పురుషులు ఇద్దరూ సమానంగా సహకరించారని సూచించడానికి ఆధారాలు ఉన్నాయి.మహిళల రోజువారీ పనులలో ఇవి ఉండేవి: నూలు వడకడం, పిల్లలను చూసుకోవడం, బట్టలు నేయడం, వంట చేయడం, చిచా తయారు చేయడం, సాగు కోసం పొలాలను సిద్ధం చేయడం, విత్తనాలు నాటడం, పిల్లలను కనడం, పంట కోయడం, కలుపు తీయడం, గుల్ల తవ్వడం, పశువులను మేపడం, నీరు మోయడం.మరోవైపు పురుషులు, "కలుపు తీయడం, దున్నడం, యుద్ధంలో పాల్గొనడం, పంట కోతలో సహాయం చేయడం, కట్టెలు మోయడం, ఇళ్లు కట్టడం, లామా, అల్పాకా పశువులను మేపడం, అవసరమైనప్పుడు నూలు వడకడం, నేయడం" వంటి పనులు చేసేవారు.స్త్రీపురుషుల మధ్య ఈ సంబంధం ఒకదానికొకటి పూరకంగా ఉండేది. కావచ్చు. చూస్తున్న స్పానిషు వారు మహిళలను బానిసలలా చూస్తున్నారని భావించారు. ఎందుకంటే స్పానిషు సమాజంలో మహిళలు ఆ స్థాయిలో పని చేసేవారు కాదు. ఖచ్చితంగా పొలాల్లో పని చేసేవారు కాదు. ^[55] కొన్నిసార్లు మహిళలను భూమి పశువుల మందలను కలిగి ఉండటానికి అనుమతించేవారు. ఎందుకంటే వారసత్వం తల్లి, తండ్రి ఇద్దరి కుటుంబాల నుండి సంక్రమించేది. ^[56] ఇంకా సమాజంలో బంధుత్వం సమాంతర వంశపారంపర్య పద్ధతిని అనుసరించింది. మరో మాటలో చెప్పాలంటే, స్త్రీలు స్త్రీల నుండి, పురుషులు పురుషుల నుండి వంశపారంపర్యంగా వచ్చారు. ఈ సమాంతర వంశపారంపర్య విధానం కారణంగా ఒక స్త్రీకి తన తల్లి ద్వారా భూమి ఇతర ఆస్తుల మీద హక్కు లభించేది.

విద్య

ఇంకా సమాజంలో లాంఛనప్రాయ విద్యకు ప్రాప్యత కేంద్ర ఉన్నత వర్గాల పిల్లలకు కొన్ని స్థాయిల కురకలు (హతున్ కురకా) వారికి మాత్రమే పరిమితం చేయబడింది. వారు అమౌటాలు (జ్ఞానులు) హరవికుస్ (కవులు) నుండి నేర్చుకోవడానికి కుస్కోలోని యాచయ్వాసి (జ్ఞాన గృహం)కి హాజరయ్యేవారు. వారు భాషలు, అకౌంటింగు, ఖగోళ శాస్త్రం, యుద్ధాలు, రాజకీయ అనువర్తన వ్యూహాల గురించి నేర్చుకున్నారు. హతున్ రునాస్ కోసం లాంఛనప్రాయం కాని విద్య రోజువారీ జీవితంలో ఆచరణలో ఇవ్వబడింది; ఇది అయ్లు లేదా కమాచికో సమావేశాలలో కూడా ఇవ్వబడింది. అక్కడ వారికి మూడు నైతిక, చట్టపరమైన సూత్రాలు బోధించబడ్డాయి: అమా క్వెల్లా (సోమరిగా ఉండవద్దు), అమా సువా (దొంగతనం చేయవద్దు), అమా ల్లుల్లా (అబద్ధం చెప్పవద్దు). ^[57]

అంత్యక్రియల ఆచారాలు

ఆధునిక పెరూ నుండి ఇప్పుడు చిలీలోని నోర్టే గ్రాండే వరకు విస్తరించి ఉన్న పొడి వాతావరణం కారణంగా ఎండిపోవడం ద్వారా సహజంగానే మమ్మీకరణ జరిగింది. ప్రాచీన ఇంకాలు తమ నాయకులు, ప్రతినిధుల పట్ల గౌరవం చూపడానికి మృతదేహాలను మమ్మీలుగా మార్చడం నేర్చుకున్నారని నమ్ముతారు. ^[58] శరీరాన్ని భద్రపరచడానికి, మరణానంతరం ఇతరులు వారిని పూజించే అవకాశాన్ని కల్పించడానికి మమ్మీకరణ పద్ధతిని ఎంచుకున్నారు. ప్రాచీన ఇంకాలు పునర్జన్మను విశ్వసించేవారు. కాబట్టి మరణానంతర జీవితంలోకి ప్రవేశించడానికి శరీరాన్ని భద్రపరచడం చాలా ముఖ్యమైనది. ^[59] మమ్మీకరణ కేవలం రాజకుటుంబీకుల కోసం మాత్రమే కేటాయించబడినందున ఇది మరణించిన వారి విలువైన వస్తువులను శరీరంతో పాటు గౌరవప్రదమైన ప్రదేశాలలో ఉంచడం ద్వారా అధికారాన్ని కాపాడుకోవడాన్ని సూచిస్తుంది. ఈ మృతదేహాలు వేడుకల కోసం అందుబాటులో ఉండేవి ఆ వేడుకలలో వాటిని బయటకు తీసి, వాటితో పాటు ఉత్సవాలు జరిపేవారు. ^[60]ప్రాచీన ఇంకాలు వివిధ రకాల పరికరాలను ఉపయోగించి తమ మృతదేహాలను మమ్మీలుగా మార్చేవారు. చిచా మొక్కజొన్న బీరును కుళ్ళిపోవడాన్ని, శరీరం మీద బాక్టీరియా చర్యల ప్రభావాన్ని ఆలస్యం చేయడానికి ఉపయోగించారు. ఆ తర్వాత శరీరాలలో కూరగాయల పదార్థాలు, జంతువుల వెంట్రుకల వంటి సహజ పదార్థాలను నింపేవారు. వాటి ఆకారాన్ని, భంగిమలను నిలబెట్టడానికి కర్రలను ఉపయోగించారు.^[61] మమ్మీకరణ ప్రక్రియతో పాటు, ఇంకాలు తమ మృతులను వారి కొత్త జననానికి సన్నాహకంగా గర్భాన్ని పోలి ఉండే ఒక పాత్రలో పిండం స్థితిలో ఖననం చేసేవారు. మరణించిన వారి బంధువులు. ప్రియమైన వారి కోసం సంగీతం, ఆహారం, పానీయాలతో కూడిన ఒక వేడుకను నిర్వహించేవారు.^[62]

ద్వంద్వత్వం

ఇంకా సమాజం ప్రాథమిక వ్యవస్థాపక సూత్రం ద్వంద్వత్వం లేదా యానాంటిను. ఇది బంధుత్వ సంబంధాల మీద ఆధారపడి ఉండేది. అయ్లులు హనను లేదా హురిను, అలాసా లేదా మస్సా, ఉమా లేదా ఉర్కో, అల్లౌకా లేదా ఇచోకు అనే రెండు భాగాలుగా విభజించబడ్డాయి; ఫ్రాంక్లిను పీసు అభిప్రాయం ప్రకారం, ఈ పదాలను " మీద లేదా కింద," "కుడి లేదా ఎడమ," "పురుషుడు లేదా స్త్రీ," "లోపల లేదా బయట," "దగ్గర లేదా దూరం," "ముందు లేదా వెనుక"గా అర్థం చేసుకున్నారు. ప్రతి భాగం నిర్దిష్ట విధులు అస్పష్టంగా ఉన్నప్పటికీ ఒక నాయకుడు మరొకరికి అధీనంలో ఉండేవాడని నమోదు చేయబడింది. మరియా రోస్టు‌వోరోవ్స్క కుస్కోలో మీద సగం మరింత ముఖ్యమైనదని అయితే ఇకాలో కింది సగం ఎక్కువ ప్రాముఖ్యతను కలిగి ఉందని పేర్కొన్నారు.^[63] రెండు భాగాలు పరస్పర సహకారం ద్వారా ఏకీకృతం అయ్యాయని పీస్ కూడా ఎత్తి చూపారు. కుస్కోలో, "హనను", "హురిను" వ్యతిరేకమైనవి అయినప్పటికీ యానాంటిన్లోని మానవ చేతుల వలె ఒకదానికొకటి పూరకంగా ఉండేవి.^[12]

మతం

ఇంకా పురాణాలు ప్రారంభ స్పానిషు వలసవాదులు వాటిని నమోదు చేసే వరకు మౌఖికంగా ప్రసారం చేయబడ్డాయి; అయితే కొందరు మేధావులు అవి ఆండియను ముడి తాడుల రికార్డులైన క్విపుల మీద నమోదు చేయబడ్డాయని వాదిస్తున్నారు.^[64]

ఇంకాలు పునర్జన్మను విశ్వసించేవారు.^[65]మరణానంతరం పరలోకానికి ప్రయాణం కష్టాలతో నిండి ఉంటుందని విశ్వసించారు. మృతుడి ఆత్మ, 'కమాక్వెను' ఒక పొడవైన మార్గంలో ప్రయాణించాల్సి ఉంటుంది. ఆ ప్రయాణంలో చీకటిలో చూడగలిగే ఒక నల్ల కుక్క సహాయం అవసరమౌతుందని విశ్వసించారు. చాలా మంది ఇంకాలు పరలోకాన్ని పూలతో నిండిన పొలాలు, మంచుతో కప్పబడిన పర్వతాలతో కూడిన భూలోక స్వర్గంలా ఊహించుకున్నారు.

ఇంకాలకు తాము కాలిపోవడం వల్ల చనిపోకూడదని లేదా మరణించిన వారి శరీరాన్ని దహనం చేయకూడదని ముఖ్యంగా భావించారు. దహనం చేయడం వలన వారి ప్రాణశక్తి అదృశ్యమై, పరలోకానికి వారి ప్రయాణానికి ముప్పు వాటిల్లుతుందని వారు నమ్మేవారు. ఇంకా ఉన్నత వర్గాల వారు పుర్రె ఆకారాన్ని మార్చే పద్ధతిని ఆచరించేవారు.^[66] వారు నవజాత శిశువుల మెత్తటి పుర్రెలకు గట్టి గుడ్డ పట్టీలను చుట్టి, వాటిని శంఖాకారంలోకి మార్చేవారు. తద్వారా ఉన్నత వర్గాలను ఇతర సామాజిక వర్గాల నుండి వేరుగా గుర్తించేవారు.

ఇంకాలు మానవ బలులు ఇచ్చేవారు. 1527లో ఇంకా పాలకుడు హుయానా కాపాకు మరణించినప్పుడు ఏకంగా 4,000 మంది సేవకులు, ఆస్థాన అధికారులు, ఇష్టమైనవారు, ఉపపత్నులను చంపారు.^[67] సపా ఇంకా మరణం లేదా కరువు వంటి ముఖ్యమైన సంఘటనల సమయంలో ఇంకాలు పిల్లలను బలి ఇచ్చేవారు.^[68] ఈ బలులను 'కపాకోచా' లేదా 'ఖపాకు హుచా' అని పిలిచేవారు.^[69]

ఇంకాలు బహుదేవతారాధకులు, వారు అనేక దేవతలను పూజించేవారు. వీటిలో వీరు ఉన్నారు:

విరాకోచా (విరాకుచా) (పచాకామాకు లేదా పచా కమాకు అని కూడా పిలుస్తారు) – అన్ని జీవులను సృష్టించాడు
అపు ఇల్లాపు – వర్షపు దేవుడు, వర్షం అవసరమైనప్పుడు ఆయనకు ప్రార్థనలు చేస్తారు
అయరు కాచి – కోపిష్టి దేవుడు, భూకంపాలకు కారణమవుతాడు
ఇల్లాపా – మెరుపు ఉరుముల దేవత (యాకుమామా, నీటి దేవత కూడా)
ఇంటి – సూర్య దేవుడు పవిత్రమైన కుస్కో నగరం సంరక్షక దేవత (సూర్యుని నివాసం)
కుయ్చి – ఇంద్రధనస్సు దేవుడు, సంతానోత్పత్తితో సంబంధం ఉన్నవాడు
మామా కిలా – అంటే "చంద్రుని తల్లి", ఇంటి భార్య
మామా ఓక్లో (మామా ఉక్లు) – ప్రజలను నాగరికులను చేయడానికి జ్ఞానాన్ని సృష్టించింది, మహిళలకు బట్టలు నేయడం, ఇళ్లు కట్టడం నేర్పింది
మాంకో కాపాక్ (మాంకు ఖపాకు) – తన ధైర్యానికి ప్రసిద్ధి చెందినవాడు. ఇంకాల మొదటి రాజు కావడానికి భూమికి పంపబడ్డాడు. ప్రజలకు మొక్కలు ఎలా పెంచాలో, ఆయుధాలు ఎలా తయారు చేయాలో, కలిసి ఎలా పనిచేయాలో, వనరులను ఎలా పంచుకోవాలో, ఇతర దేవతలను ఎలా పూజించాలో నేర్పించాడు
పచామామా – భూమి దేవతం విరాకోచా భార్య. ప్రజలు ఆమెకు కోకా ఆకులు, బీరును నైవేద్యంగా ఇచ్చి, ముఖ్యమైన వ్యవసాయ సందర్భాలలో ఆమెకు ప్రార్థనలు చేస్తారు
కుచామామా – అంటే "సరస్సు తల్లి", సముద్ర దేవతను సూచిస్తుంది.
సచామామా – అంటే "చెట్టు తల్లి", రెండు తలల పాముగా చిత్రీకరించబడింది.
యాకుమామా – అంటే "నీటి తల్లి", ఒక పాముగా చిత్రీకరించబడింది. ఆమె భూమికి వచ్చినప్పుడు ఒక గొప్ప నదిగా రూపాంతరం చెందింది (ఇల్లాపా కూడా). ఇంకా పురాణాల ప్రకారం, విరాకోచాచే సృష్టించబడిన మూడు విభిన్న లోకాలు ఉన్నాయి:
హనను పచా (పై లోకం, స్వర్గలోకం లేదా భూమికి అతీతమైనది): ఇది పుణ్యాత్ముల కోసం కేటాయించబడింది. ఇక్కడ దేవతలు నివసించేవారు. వెంట్రుకలతో చేసిన వంతెన ద్వారా మాత్రమే దీనిని చేరుకోవడం సాధ్యమయ్యేది. దీనికి కాండరు పక్షి ప్రతీకగా ఉండేది.
కే పచా (వర్తమాన, ఇక్కడి లోకం): మానవులు నివసించే భూలోకం దీనికి ప్యూమా ప్రతీక.
ఉకు పచా (దిగువ లోకం లేదా మృతుల లోకం): మరణించిన వారితో, భూమి ఉపరితలం క్రింద ఉన్న ప్రతిదానితో కూడిన ఈ లోకాన్ని సుపాయి పరిపాలించేవాడు. దీనికి సర్పం ప్రతీకగా ఉండేది.

ఆర్థిక వ్యవస్థ

ఫెలిపే గువామను పోమా డి అయాలా రచించిన *ఎల్ ప్రైమెరు నుయెవా కొరోనికా వై బ్యూన్ గోబియెర్నో* (సుమారు 1615)లో *చాకి తక్లా* (ఆండియన్ పాద నాగలి)ని ఉపయోగిస్తున్న ఇంకా రైతుల చిత్రం.

ఇంకా సామ్రాజ్యం కేంద్రీకృత ప్రణాళికను అమలు చేసింది. ఇంకా సామ్రాజ్యంలో ఉన్న తీరప్రాంత రాజ్యాలు బయటి ప్రాంతాలతో క్రమం తప్పకుండా వ్యాపారం చేసేవి. అయినప్పటికీ అవి గణనీయమైన అంతర్గత మార్కెటు ఆర్థిక వ్యవస్థను నిర్వహించలేదు. ఉత్తర తీరంలో పరస్పర మార్పిడి ఆచారం లేని చోట, గొడ్డలి-నాణేలు ఉపయోగించబడ్డాయి.^[70] బహుశా ప్రాంతీయ మిండాలే వ్యాపార వర్గం ద్వారా వ్యాపారాలు జరిగాయి.^[71] సామ్రాజ్యంలోని చాలా కుటుంబాలు సాంప్రదాయ ఆర్థిక వ్యవస్థలో జీవించాయి. దీనిలో కుటుంబాలు సాధారణంగా మిటా వెట్టిచాకిరీ రూపంలో పన్నులు చెల్లించాల్సి వచ్చేది. సైనిక బాధ్యతలను కూడా నిర్వర్తించాల్సి ఉండేది.^[72] అయితే కొన్ని ప్రాంతాలలో వస్తు మార్పిడి (లేదా ట్రూకు) కూడా ఉండేది.^[73] దీనికి ప్రతిఫలంగా రాజ్యం భద్రతను, కష్టకాలంలో అత్యవసర వనరుల సరఫరా ద్వారా ఆహారాన్ని, ఉత్పాదకతను పెంచడానికి వ్యవసాయ ప్రాజెక్టులను (ఉదా. కాలువలు తవ్వించడం, మెట్ల సాగు), ఇంకా అధికారులు తమ ప్రజల కోసం అప్పుడప్పుడు విందులను అందించేవారు. రాజ్యం శ్రమను పొందడానికి మిట్'అను ఉపయోగించినప్పటికీ, వ్యక్తిగత గ్రామాలలో ప్రీ-ఇంకా కాలం నాటి మింక్'అ అని పిలువబడే ఒక సామూహిక పని వ్యవస్థ ఉండేది. ఈ వ్యవస్థ నేటికీ మింక్'అ లేదా ఫాయెనా అనే పేర్లతో కొనసాగుతోంది. ఆర్థిక వ్యవస్థ, వనరులను పొందడంలో పర్యావరణ పరస్పర పూరక వ్యవస్థ అయిన వర్టికలు ఆర్కిపెలాగో భౌతిక పునాదులు 'అయ్ని' లేదా పరస్పర మార్పిడి అనే సాంస్కృతిక పునాది మీద ఆధారపడి ఉంది. ^[74]^[75]

వ్యవసాయం

తవంతీన్సుయులో పశుపోషణ తర్వాత వ్యవసాయం ప్రధాన ఆర్థిక కార్యకలాపంగా ఉండేది. ఇది పూర్వీకుల జ్ఞానం మీద ఆధారపడిన వ్యవసాయ సాంకేతికతతో కూడిన మిశ్రమ ఆర్థిక వ్యవస్థ. ఈ సాంకేతికతలో అండెనెసు (మెట్ల సాగు), వాచాక్ (లోతైన పొలాలు), వార్ వార్ (ఎత్తైన పొలాలు), కుచా (కృత్రిమ సరస్సులు) వంటివి ఉన్నాయి; చాకిటాక్లా రౌకానా వంటి సాగు పనిముట్లను మెరుగుపరచడం కూడా ఇందులో భాగం.^[76] 200 కంటే ఎక్కువ జాతులు, 5000 విభిన్న రకాలతో బంగాళాదుంప ప్రధాన ఆహారంగా ఉండేది. అయితే మొక్కజొన్న కోకా పవిత్రమైన మొక్కలుగా పరిగణించబడ్డాయి.^[77]

వారు మొరాయి (కుజ్కో), కాస్ట్రోవిర్రేయినా (హువాంకావెలికా), కరానియా (యాయోసు) వంటి వ్యవసాయ జీవశాస్త్ర ప్రయోగా కేంద్రాలను కూడా నిర్మించారు. ఇక్కడ వృత్తాకార మెట్ల సాగు పద్ధతిలో సామ్రాజ్యం నలుమూలల నుండి తెచ్చిన ఉత్పత్తులను పునరుత్పత్తి చేసేవారు.^[76]

పశుపోషణ

తవంతీన్సుయులో ఒంటె జాతి జంతువులు ఒక కీలక వనరుగా ఉండేవి. ఇంకా రాజ్యం ఈ జంతువుల నుండి మాంసం మరియు పీచు రెండింటి సరఫరాను నిర్ధారించింది.

హిస్పానికు పూర్వ ఆండీసు‌లో ఒంటె జాతి జంతువులు ఆర్థిక వ్యవస్థలో కీలక పాత్ర పోషించాయి. పెంపుడు జాతులైన లామా, అల్పాకాను పెద్ద మందలుగా పెంచి ఇంకా ఉత్పత్తి వ్యవస్థలో వివిధ ప్రయోజనాల కోసం ఉపయోగించారు. ^[78] అదనంగా, వికున్యా, గ్వానాకో అనే రెండు అడవి ఒంటె జాతులను కూడా ఉపయోగించుకున్నారు. వికున్యాలను సామూహిక వేట (చాకోసు) ద్వారా వేటాడి, రాళ్లు, కత్తులు, లోహపు గొడ్డళ్ల వంటి పనిముట్లతో వాటి బొచ్చును కత్తిరించి ఆ తరువాత వాటి జనాభాను కాపాడటానికి తిరిగి వదిలివేశారు. గ్వానాకోలను వాటి అత్యంత విలువైన మాంసం కోసం వేటాడారు. చారిత్రక గ్రంథాల ప్రకారం, అన్ని ఒంటె జాతి జంతువుల మాంసం తినబడింది. కానీ వధ మీద ఆంక్షల కారణంగా దాని వినియోగం ఒక విలాసవంతమైనదిగా పరిగణించబడింది. బహుశా సైన్యానికి లేదా బలిచ్చిన జంతువులను విస్తృతంగా పంపిణీ చేసే ఉత్సవాల సమయంలో తాజా మాంసం అందుబాటులో ఉండేది. వలసవాద కాలంలో ప్రవేశపెట్టబడిన స్పానిషు జంతువులు భారీ సంఖ్యలో ఉండటం, వాటి మేత అలవాట్ల కారణంగా పచ్చిక బయళ్ళు తగ్గిపోయాయి లేదా నాశనమయ్యాయి. ఇది ఆండియను పర్యావరణాన్ని గణనీయంగా మార్చివేసింది. ^[79]

ప్రభుత్వం

నమ్మకాలు

ఎగువ కుస్కోకు అధిపతి అయిన సపా ఇంకా, దైవ స్వరూపంగా భావించబడ్డాడు. వాస్తవానికి రాజ్య మతానికి అధిపతిగా ఉండేవాడు. దిగువ కుస్కోకు అధిపతి అయిన విల్లాకు ఉము (లేదా ప్రధాన పూజారి), చక్రవర్తి తర్వాత రెండవ స్థానంలో ఉండేవాడు. ^[80] స్థానిక మత సంప్రదాయాలు కొనసాగాయి. తీరప్రాంతంలోని పచాకామాకు వద్ద ఉన్న దేవాలయం వంటి కొన్ని సందర్భాలలో వాటిని అధికారికంగా పూజించేవారు. ^[80] పచాకుటి తరువాత, సపా ఇంకా ఇంటి నుండి తమ వంశం వచ్చిందని చెప్పుకున్నారు. వారు సామ్రాజ్య రక్తానికి అధిక విలువ ఇచ్చేవారు; సామ్రాజ్యం ముగిసే నాటికి అన్నదమ్ములు అక్కాచెల్లెళ్లను వివాహం చేసుకోవడం సర్వసాధారణమైంది. ఆయన "సూర్యుని కుమారుడు", ఆయన ప్రజలు ఇంటిపు చురిను, లేదా "సూర్యుని పిల్లలు", ఆయన పరిపాలన హక్కు, జయించాలనే లక్ష్యం రెండూ ఆయన పవిత్ర పూర్వీకుడి నుండి ఉద్భవించాయి. సపా ఇంకా సైద్ధాంతికంగా ముఖ్యమైన పండుగలకు కూడా అధ్యక్షత వహించేవాడు. ముఖ్యంగా ఇంటి రాయ్మి లేదా "సూర్య పండుగ" సమయంలో ఇది జూన్ అయనాంతం నాడు ప్రారంభమై, తొమ్మిది రోజుల తర్వాత ఇంకా చక్రవర్తి పాదాల నాగలితో భూమిని దున్నే ఆచారంతో ముగిసేది. ఈ పండుగకు సైనికులు, మమ్మీలుగా మార్చబడిన పాలకులు, ప్రభువులు, మతాధికారులు, కుస్కో సాధారణ ప్రజలు హాజరయ్యేవారు. అంతేకాకుండా, కుస్కో విశ్వోద్భవ శాస్త్రపరంగా కేంద్రంగా పరిగణించబడింది. ఎందుకంటే అది హువాకాసుతో నిండి ఉంది. నాలుగు భాగాలకు భౌగోళిక కేంద్రంగా సెక్వి రేఖలను ప్రసరింపజేసింది; ఇంకా గార్సిలాసో డి లా వేగా దీనిని "విశ్వం, నాభి" అని పిలిచాడు. ^[81]^[82]^[83]^[84]

సామ్రాజ్య వ్యవస్థ

ఇంకా సామ్రాజ్యం ఒక వికేంద్రీకృత ప్రభుత్వంగా ఉండేది. దీనిలో ఇంకా చక్రవర్తి అధిపతిగా ఒక కేంద్ర ప్రభుత్వం, నాలుగు ప్రాంతీయ విభాగాలు, లేదా 'సుయు' ఉండేవి:

చిన్‌చాయ్ సుయు (వాయువ్యం)
ఆంటి సుయు (ఈశాన్యం)
కుంటి సుయు (నైరుతి)
క్విల్లా సుయు (ఆగ్నేయం)

ఈ నాలుగు విభాగాల మూలలు కేంద్రమైన కుస్కో వద్ద కలిసేవి. ఈ 'సుయు'లు సామ్రాజ్యం తన గరిష్ట ప్రాదేశిక విస్తీర్ణానికి చేరుకోవడానికి ముందు పచాకుటి పాలనలో సుమారు 1460లో సృష్టించబడి ఉండవచ్చు. 'సుయు'లు స్థాపించబడిన సమయంలో అవి సుమారుగా సమాన పరిమాణంలో ఉండేవి. ఆండీసు పర్వతాల వెంబడి సామ్రాజ్యం ఉత్తరం దక్షిణానికి విస్తరించినప్పుడు మాత్రమే వాటి నిష్పత్తులు మారాయి. ^[85]

కుస్కో నగరం బహుశా 'వమాని' లేదా ప్రావిన్సు‌గా నిర్వహించబడలేదు. బదులుగా ఇది బహుశా వాషింగ్టను డి.సి. లేదా మెక్సికో సిటీ వంటి ఆధునిక సమాఖ్య జిల్లాను పోలి ఉండేది. ఈ నగరం నాలుగు 'సుయు'ల కేంద్రంలో ఉంది. రాజకీయ, మతపరమైన అత్యున్నత కేంద్రంగా పనిచేసింది. కుస్కో నగరం ప్రాథమికంగా సాపా ఇంకా, ఆయన బంధువులు, రాజ 'పనాకా' వంశాలచే పరిపాలించబడినప్పటికీ, ప్రతి 'సుయు' ఒక 'అపు'చే పరిపాలించబడింది. 'అపు' అనేది ఉన్నత హోదా ఉన్న పురుషులకు, పూజనీయమైన పర్వతాలకు ఉపయోగించే ఒక గౌరవ పదం. కుస్కో జిల్లాగా, నాలుగు 'సుయు'లు పరిపాలనా ప్రాంతాలుగా ఉన్నత 'హనను', దిగువ 'హురిను' విభాగాలుగా వర్గీకరించబడ్డాయి. ఇంకాలకు వ్రాతపూర్వక రికార్డులు లేనందున దానిలోని 'వమాని'ల జాబితాను సమగ్రంగా ఇవ్వడం అసాధ్యం. అయితే వలసవాద రికార్డులు పాక్షిక జాబితాను పునర్నిర్మించడానికి మనకు వీలు కల్పిస్తాయి. బహుశా 86 కంటే ఎక్కువ 'వమాని'లు ఉండేవి. వాటిలో 48 కంటే ఎక్కువ ఉన్నత ప్రాంతాలలో, 38 కంటే ఎక్కువ తీరప్రాంతంలో ఉండేవి. ^[86]^[87]^[88]

సుయు

అత్యంత జనసాంద్రత కలిగినది 'సుయు' చిన్‌చాయి‌సుయు. పూర్వపు చిమూ సామ్రాజ్యంలో ఉత్తర ఆండీసు‌లో ఎక్కువ భాగం ఉంది. దాని గరిష్ట విస్తరణలో ఇది ప్రస్తుతం ఈక్వెడారు, కొలంబియాలో ఉన్న చాలా ప్రాంతాల గుండా విస్తరించి ఉంది.

విస్తీర్ణం ప్రకారం అతిపెద్దది 'సుయు' కుల్లాసుయు. దీనికి ఐమారా మాట్లాడే కుల్లా ప్రజలు పేరు పెట్టారు. ఇది ప్రస్తుతం బొలీవియాలోని అల్టిప్లానో, దక్షిణ ఆండీసు‌లో ఎక్కువ భాగం ఉంది. ప్రస్తుతం అర్జెంటీనా వరకు, ఆధునిక మధ్య చిలీ లోని మైపో లేదా మౌలే నది వరకు దక్షిణాన విస్తరించి ఉంది.^[89] చరిత్రకారుడు జోసు బెంగోవా చిలీలో ఇంకాల ప్రముఖ స్థావరం బహుశా క్విల్లోటా అయి ఉంటుందని పేర్కొన్నారు.^[90]

రెండవ అతి చిన్న 'సుయు' అయిన యాంటిసుయు, కుస్కోకు వాయువ్యంగా ఎత్తైన ఆండీసు‌లో ఉంది. దాని పేరే "ఆండీసు" అనే పదానికి మూలం.^[91]

కుంటిసుయు అనేది ఆధునిక పెరూ దక్షిణ తీరం వెంబడి ఉన్న అతి చిన్న 'సుయు', ఇది కుస్కో వైపు పర్వత ప్రాంతాలలోకి విస్తరించి ఉంది.^[92]

చట్టాలు

ఇంకా రాజ్యానికి ప్రత్యేక న్యాయవ్యవస్థ గానీ లేదా క్రోడీకరించిన చట్టాలు గానీ లేవు. ఆచారాలు, అంచనాలు, సాంప్రదాయ స్థానిక అధికార హోదాలు ప్రవర్తనను నియంత్రించాయి. రాజ్యానికి చట్టపరమైన అధికారం ఉండేది. అది 'తుకుయి రికుకు' (అక్షరాలా: అందరినీ చూసేవాడు) లేదా ఇన్‌స్పెక్టర్ల ద్వారా అమలు చేయబడింది. అత్యున్నత ఇన్‌స్పెక్టరు సాధారణంగా సపా ఇంకాకు రక్త సంబంధీకుడిని నియమించేవారు. ఆయన సంప్రదాయ సోపానక్రమానికి అతీతంగా స్వతంత్రంగా వ్యవహరించేవాడు. తద్వారా సపా ఇంకాకు అధికార యంత్రాంగ ప్రభావం లేని దృక్కోణాన్ని అందించేవాడు.^[93]

ఇంకాల ప్రవర్తనను నియంత్రించే మూడు నైతిక సూత్రాలు ఉండేవి:

'అమా సువా': దొంగతనం చేయవద్దు
'అమా ల్లుల్లా': అబద్ధం చెప్పవద్దు
'అమా క్వెల్లా': సోమరిగా ఉండవద్దు

పరిపాలన

ఇంకా ప్రభుత్వ నిర్మాణం, ప్రభుత్వ పదవుల కచ్చితమైన విధులు బాధ్యతల వంటి విషయాల గురించి వలసవాద మూలాలు పూర్తిగా స్పష్టంగా లేవు లేదా ఏకీభవించడం లేదు. కానీ ప్రాథమిక నిర్మాణాన్ని స్థూలంగా వివరించవచ్చు. అగ్రస్థానంలో 'సాపా ఇంకా' ఉండేవారు. ఆయన అధికారానికి చిహ్నంగా మస్కాయపాచా ధరించేవారు.^[94] దాని క్రింద 'విల్లాు్ ఉము' ఉండేవారు. అక్షరాలా "వివరించే పూజారి" అంటే సూర్య భగవానుడి ప్రధాన పూజారి.^[95] అయితే 'సాపా ఇంకా' క్రింద 'ఇంకాపు రాంటిను' కూడా ఉండేవారు. ఆయన 'సాపా ఇంకా'కు నమ్మకస్తుడు. సహాయకుడు బహుశా ప్రధానమంత్రికి సమానమైన హోదాలో ఉండేవారు.^[96] టోపా ఇంకా యుపాంక్వి కాలం నుండి, ఒక "రాజ్య మండలి" 16 మంది ప్రభువులతో కూడి ఉండేది: 'హనను' కుస్కో నుండి 2; 'హురిను' కుస్కో నుండి 2; చించాయ్సుయు నుండి 4; కుంటిసుయు నుండి 2; కొల్లాసుయు నుండి 4; ఆంటిసుయు నుండి 2. ఈ ప్రాతినిధ్య కేటాయింపు సామ్రాజ్యం 'హనను' 'హురిను' విభాగాలను, కుస్కో లోపల క్వార్టర్లలో ('హనను సుయు', 'హురిను సుయు') సమతుల్యం చేసింది.^[97]

ప్రాంతీయ అధికార యంత్రాంగం ప్రభుత్వం చాలా విభిన్నంగా ఉన్నప్పటికీ ప్రాథమిక సంస్థ దశాంశ పద్ధతిలో ఉండేది. పన్ను చెల్లింపుదారులు – ఒక నిర్దిష్ట వయస్సు పరిధిలోని పురుష కుటుంబ పెద్దలు – మిటా సేవలో భాగంగా రాజ్యానికి వెన్నెముకగా పనిచేసే వెట్టిచాకిరీ విభాగాలలో (ఇవి తరచుగా సైనిక విభాగాలుగా కూడా పనిచేసేవి) వ్యవస్థీకరించబడ్డారు. 100 కంటే ఎక్కువ పన్ను చెల్లింపుదారులు ఉన్న ప్రతి విభాగానికి ఒక 'కురకా' అధిపతిగా ఉండేవాడు. అయితే చిన్న విభాగాలకు తక్కువ స్థాయి. వంశపారంపర్యం కాని హోదా కలిగిన 'కమాయుకు' అధిపతిగా ఉండేవాడు. అయితే 'కురకా' హోదా వంశపారంపర్యమైనది. సాధారణంగా జీవితాంతం కొనసాగేది అయినప్పటికీ సోపానక్రమంలో ఉన్న ఉన్నతాధికారుల అధికారాలను బట్టి ఆ సోపానక్రమంలో 'కురకా' స్థానం మారే అవకాశం ఉండేది; ఒక 'వరంకా కురకా' ఒక 'పచాకా కురకా'ను ఆ పదవికి నియమించగలడు. అంతేకాకుండా ప్రతి దశాంశ స్థాయిలో ఒక 'కురకా' దిగువ స్థాయిలో ఉన్న తొమ్మిది సమూహాలలో ఒకదానికి అధిపతిగా కూడా పనిచేయగలడు. తద్వారా ఒక 'పచాకా కురకా' ఒక 'వరంకా కురకా'గా కూడా ఉండవచ్చు. అంటే ఆయన 100 మంది పన్ను చెల్లింపుదారుల ఒక విభాగానికి నేరుగా బాధ్యత వహించడంతో పాటు, అలాంటి మరో తొమ్మిది విభాగాలకు పరోక్షంగా బాధ్యత వహించేవాడు.

కురక ఇన్ ఛార్జ్^[98]^[99]	పన్ను చెల్లింపుదారుల సంఖ్య
హును కురక	10,000
పిచ్కవారంక కురక	5,000ప్
వారంక కురక	1,000
పిచ్కపచక కురక	500
పచ్చక కురక	100
పిచ్చచుంక కమయుక్	50
చుంకా కామయుక్	10

సంస్కృతి

స్మారక కట్టడాల వాస్తుశిల్పం

ఇది చాలా అందంగా ఉందని మరియు ఇందులో చాలా చక్కని భవనాలు ఉన్నాయని మేము మీ మహారాజుకు హామీ ఇవ్వగలము, అవి స్పెయిన్‌లో కూడా చెప్పుకోదగినవిగా ఉండేవి.

ఫ్రాన్సిస్కో పిజారో

ఇంకా కళలలో వాస్తుశిల్పం అత్యంత ముఖ్యమైనది, వస్త్రాలు కూడా వాస్తుశిల్ప నమూనాలను ప్రతిబింబిస్తాయి. దీనికి అత్యంత ముఖ్యమైన ఉదాహరణ మాచు పిచ్చు, దీనిని ఇంకా ఇంజనీర్లు నిర్మించారు. ప్రధాన ఇంకా నిర్మాణాలు రాతి దిమ్మలతో నిర్మించబడ్డాయి. అవి ఒకదానితో ఒకటి ఎంత చక్కగా అమరిపోయాయంటే ఆ రాళ్ల మధ్యలో కత్తిని కూడా దూర్చలేము. ఈ నిర్మాణాలను నిలబెట్టడానికి ఎలాంటి సున్నపు గార ఉపయోగించకపోయినప్పటికీ ఇవి శతాబ్దాలుగా నిలిచి ఉన్నాయి.

ఈ ప్రక్రియను మొదట దక్షిణాన టిటికాకా సరస్సు వద్ద ఉన్న పుకారా (క్రీ.పూ. 300–క్రీ.శ. 300) ప్రజలు పెద్ద ఎత్తున ఉపయోగించారు. తరువాత ఇప్పుడు బొలీవియాలో ఉన్న టివానాకు నగరం (క్రీ.శ. 400–1100)లో ఉపయోగించారు. రాళ్లను ఒకదాని మీద ఒకటి పదేపదే దించి కింద ఉన్న రాయి మీద దుమ్ము ఎక్కడైతే నొక్కుకుపోయిందో ఆ భాగాలను చెక్కి, అవి సరిగ్గా సరిపోయేలా రూపొందించారు. ఈ గట్టి అమరిక, కింద రాళ్ల మీద ఉన్న పుటాకార ఆకారం, భూకంపాలు, అగ్నిపర్వత కార్యకలాపాల నిరంతర సవాలు ఉన్నప్పటికీ వాటిని అసాధారణంగా స్థిరంగా ఉంచాయి.

ట్యూనికు‌లు

ఉన్నత శ్రేణి ఇంకా వ్యక్తి ధరించిన ట్యూనిక్, వికున్యా ఉన్ని, పత్తితో తయారు చేయబడింది (1450–1540), వాషింగ్టను‌లోని డంబార్టను ఓక్స్ రీసెర్చి లైబ్రరీ అండ్ కలెక్షనులో భద్రపరచబడింది. ^[100]

ట్యూనికు‌లను నైపుణ్యం కలిగిన ఇంకా వస్త్ర తయారీదారులు వెచ్చని దుస్తులుగా సృష్టించారు. కానీ అవి సాంస్కృతిక, రాజకీయ హోదా, అధికారానికి కూడా ప్రతీకగా నిలిచాయి. 'కుంబి' అనేది ట్యూనికు‌ల తయారీకి అవసరమైన, చక్కని, టేపెస్ట్రీ-నేసిన ఉన్ని వస్త్రం. 'కుంబి' వస్త్రాలను ప్రత్యేకంగా నియమించబడిన స్త్రీలు, పురుషులు తయారు చేశారు. సాధారణంగా, వస్త్రాల తయారీని పురుషులు, స్త్రీలు ఇద్దరూ అభ్యసించేవారు. కొంతమంది చరిత్రకారులు నొక్కి చెప్పినట్లుగా ఇంకా సమాజంలో ప్రత్యేక వస్త్రాలను పురుషులు, స్త్రీలు సమానంగా ఉత్పత్తి చేసేవారు. కానీ యూరోపియన్ల ఆక్రమణ తర్వాతే సమాజంలో స్త్రీలు ప్రధాన నేత కార్మికులుగా మారతారనే భావన ఏర్పడింది.^[101]

సంక్లిష్టమైన నమూనాలు, డిజైన్లు ఆండియను సమాజంలో అలాగే విశ్వంలో ఉన్న క్రమం గురించిన సమాచారాన్ని తెలియజేయడానికి ఉద్దేశించబడ్డాయి. ట్యూనికు‌లు ప్రాచీన పాలకులతో లేదా ముఖ్యమైన పూర్వీకులతో ఒకరి సంబంధాన్ని కూడా సూచించగలవు. ఈ వస్త్రాలు తరచుగా ఒక సమాజం భౌతిక క్రమాన్ని, ఉదాహరణకు, ఒక సామ్రాజ్యంలో కప్పం ప్రవాహాన్ని సూచించేలా రూపొందించబడ్డాయి. అనేక ట్యూనికు‌లు 'కొల్కాపాటా' అని పిలువబడే "చదరంగపు పలకల ప్రభావం"ను కలిగి ఉంటాయి. చరిత్రకారులు కెన్నెతు మిల్సు, విలియం బి. టేలరు సాండ్రా లాడరు‌డేలు గ్రాహం ప్రకారం, కొల్కాపాటా నమూనాలు "సామాన్యత భావనలను, అంతిమంగా అన్ని వర్గాల ప్రజల ఐక్యతను వ్యక్తీకరించినట్లు కనిపిస్తాయి. ఇది ఇంకా సార్వత్రికవాదం, నిర్మాణం నిర్మించబడిన ఒక జాగ్రత్తతో కూడిన పునాదిని సూచిస్తుంది." పాలకులు సంవత్సరం పొడవునా వివిధ రకాల ట్యూనికు‌లను ధరించేవారు. విభిన్న సందర్భాలు, విందుల కోసం వాటిని మార్చుకుంటూ ఉండేవారు.

ట్యూనికు‌లలో ఉన్న చిహ్నాలు స్పానిషు క్రైస్తవుల చిత్రకళలకు చాలా కాలం ముందుగానే ఉనికిలో ఉన్న ఇంకా, ఇతర ఆండియను సమాజాలలో "చిత్రరూప వ్యక్తీకరణ" ప్రాముఖ్యతను సూచిస్తున్నాయి.^[102]

ఉంకు

ఉంకు అనేది ట్యూనికు‌ను పోలిన పురుషుల వస్త్రం. ఇది మోకాలి వరకు ఉండే పైభాగపు వస్త్రం; రాజకుటుంబీకులు దీనిని 'యాకోల్లా' అనే కండువాతో ధరించేవారు. ^[103]^[104]

సిరామిక్సు, విలువైన లోహాలు - వస్త్రాలు

సిరామికు వస్తువులను బహుళ-రంగుల పద్ధతిలో చిత్రించేవారు. ఇందులో జంతువులు, పక్షులు, అలలు, పిల్లి జాతి జంతువులు (ఇవి చావిను సంస్కృతిలో ప్రసిద్ధి చెందాయి), నాజ్కా శైలి సిరామిక్సు‌లో కనిపించే రేఖాగణిత నమూనాలతో సహా అనేక మూలాంశాలను చిత్రీకరించేవారు. లిఖిత భాష లేని సంస్కృతిలో, కుండపని వస్తువులు లోహాల శుద్ధి, సంబంధాలు, గిరిజన యుద్ధాల దృశ్యాలతో సహా రోజువారీ జీవితంలోని ప్రాథమిక సన్నివేశాలను చిత్రీకరించాయి. అత్యంత విశిష్టమైన ఇంకా సిరామికు వస్తువులు ఉర్పు (కుజ్కో సీసాలు లేదా "అరిబల్లోసు"). వీటిని ప్రధానంగా చిచా తయారీకి ఉపయోగించేవారు.^[105] ఈ వస్తువులలో చాలా వరకు లిమాలోని లార్కో పురావస్తు మ్యూజియం, జాతీయ పురావస్తు, మానవ శాస్త్ర, చరిత్ర మ్యూజియంలో ప్రదర్శనలో ఉన్నాయి.

ఇంకా సామ్రాజ్యానికి చెందిన దాదాపు అన్ని బంగారం, వెండి వస్తువులను స్పానిషు విజేతలు కరిగించి స్పెయిను‌కు పంపించేశారు.^[106]

కోకా

ఇంకాలు కోకా మొక్కను పవిత్రమైనదిగా/అద్భుతమైనదిగా పూజించారు. దీని ఆకులను పని చేసేటప్పుడు ఆకలి నొప్పిని తగ్గించడానికి మితమైన పరిమాణంలో ఉపయోగించారు. కానీ ఎక్కువగా మతపరమైన, ఆరోగ్య ప్రయోజనాల కోసం వాడారు. ^[107] స్పానిషు వారు కోకా ఆకులను నమలడం వల్ల కలిగే ప్రభావాలను సద్వినియోగం చేసుకున్నారు.^[107] సామ్రాజ్యం అంతటా సందేశాలను చేరవేయడానికి పరిగెత్తే దూతలైన చాస్కిలు, అదనపు శక్తి కోసం కోకా ఆకులను నమిలేవారు. శస్త్రచికిత్సల సమయంలో కోకా ఆకులను మత్తుమందుగా కూడా ఉపయోగించారు.

ఇంకాల పతాకం

16వ, 17వ శతాబ్దాల నాటి చారిత్రక గ్రంథాలు, ఆధారాలు ఒక పతాకం ఉందనే భావనకు మద్దతు ఇస్తున్నాయి. అయితే అది సామ్రాజ్యాన్ని కాకుండా ఇంకా (చక్రవర్తి)ని సూచించింది. ఫ్రాన్సిస్కో లోపెజ్ డి జెరెజు ^[108] 1534లో రాశారు:

క్రానికలు బెర్నాబే కోబో ఇలా వ్రాశాడు:

... టోడోస్ వెనియన్ రిపార్టిడోస్ ఎన్ సస్ ఎస్క్యూడ్రాస్ కాన్ సస్ బాండెరాస్ వై క్యాపిటేన్స్ క్యూ లాస్ మండన్, కాన్ టాంటో కన్సీర్టో కోమో టర్కోస్. (... వారందరూ స్క్వాడ్‌లుగా పంపిణీ చేయబడ్డారు, వారి జెండాలు మరియు కెప్టెన్‌లు వారికి ఆదేశిస్తూ, టర్క్స్‌ల వలె బాగా ఆర్డర్ చేశారు.)

గ్వామను పోమా 1615 పుస్తకం

రాజ ప్రమాణం లేదా బ్యానర్ ఒక చిన్న చతురస్రాకార జెండా, చుట్టూ పది లేదా పన్నెండు స్పాన్‌లు, పత్తి లేదా ఉన్ని గుడ్డతో తయారు చేయబడింది, పొడవాటి కర్ర చివర ఉంచబడుతుంది, అది గాలిలో కదలకుండా విస్తరించి మరియు గట్టిగా ఉంటుంది మరియు దానిపై ప్రతి రాజు తన చేతులు మరియు చిహ్నాలను చిత్రించాడు, ప్రతి ఒక్కరూ వేర్వేరు వాటిని ఎంచుకున్నారు, అయితే ఇంకాల చిహ్నం ఇంద్రధనుస్సుతో పాటు రెండు సమాంతరంగా ఉంటుంది. రాజు బ్యాడ్జ్ లేదా బ్లేజోన్ కోసం సింహం, డేగ మరియు ఇతర బొమ్మల వంటి వాటిని జోడించేవాడు.
(... ఎల్ గుయోన్ ఓ ఎస్టాండార్టే రియల్ ఎరా ఉనా బాండెరిల్లా క్యూడ్రాడా వై పెక్వెనా, డి డైజ్ ఓ డోస్ పామోస్ డి రూడో, హెచా డి లియెంజో డి అల్గోడాన్ ఓ డి లానా, ఇబా ప్యూస్టా ఎన్ ఎల్ రీమేట్ డి ఉనా అస్టా లార్గా, టెండియా ఎయిర్, టెండియా ఎయిలా ఆన్ పింటాబా కాడా రే సుస్ అర్మాస్ వై డివిసాస్, పోర్క్ కాడా యునో లాస్ ఎస్కోగియా డిఫెరెంట్స్, ఔన్క్యూ లాస్ జనరల్స్ డి లాస్ ఇంకాస్ ఎరాన్ ఎల్ ఆర్కో సెలెస్టే వై డాస్ కులెబ్రాస్ టెండిడాస్ ఎ లో లార్గో పారాలేలాస్ కాన్ లా బోర్డా క్యూ లే అసోల్యాడిస్ సర్వియా డి డివిసా వై బ్లాసన్ కాడా రే లాస్ క్యూ లే పరేసియా, కోమో అన్ లియోన్, అన్ అగుయిలా వై ఓట్రాస్ ఫిగురాస్.)
-బెర్నాబే కోబో, హిస్టోరియా డెల్ న్యూవో ముండో (1653)

ఎల్ ప్రైమరు న్యూవా కరోనికా వై బ్యూను గోబియర్నో, ఇంకా జెండాల అనేక రేఖల చిత్రాలను చూపుతుంది. ^[109] ఆయన 1847 పుస్తకం 'ఎ హిస్టరీ ఆఫ్ ది కాంక్వెస్టు ఆఫ్ పెరూ'లో, విలియం హెచ్. ప్రెస్కాటు ఇలా పేర్కొన్నారు. ఇంకా సైన్యంలో ప్రతి కంపెనీకి దాని స్వంత ప్రత్యేక జెండా ఉండేదని, అన్నింటికంటే ఎత్తులో ఉన్న సామ్రాజ్య పతాకం మీద ఇంద్రధనస్సు మెరిసే చిహ్నం అంటే ఇంకాల రాజ చిహ్నం ప్రదర్శించబడిందని చెప్పారు. 1917 నాటి ప్రపంచ జెండాల పుస్తకం ప్రకారం, ఇంకా "యువరాజు... తన సైనిక దండయాత్రలలో ఇంద్రధనస్సు రాజ పతాకాన్ని ప్రదర్శించడానికి అర్హత కలిగి ఉండేవాడు."

ఆధునిక కాలంలో ఇంద్రధనస్సు జెండాను తప్పుగా తవంతీను ‌సుయుతో ముడిపెట్టి పెరూ, బొలీవియాలోని కొన్ని సమూహాలు దీనిని ఇంకా వారసత్వానికి చిహ్నంగా ప్రదర్శిస్తున్నాయి. కుస్కో నగరం కూడా ఇంద్రధనస్సు జెండాను ఎగురవేస్తుంది. కానీ అది నగరం అధికారిక జెండాగా పెరూ అధ్యక్షుడు అలెజాండ్రో టోలెడో (2001–2006) లిమాలోని అధ్యక్ష భవనంలో ఇంద్రధనస్సు జెండాను ఎగురవేశారు. అయితే పెరూ చరిత్ర ప్రకారం ఇంకా సామ్రాజ్యానికి ఎప్పుడూ జెండా లేదు. పెరూ చరిత్రకారిణి మరియా రోస్టు‌వోరోవ్స్కీ ఇలా అన్నారు. "నేను నా ప్రాణంపైన పందెం కాయగలను, ఇంకాలకు ఆ జెండా ఎప్పుడూ లేదు. అది ఎప్పుడూ ఉనికిలో లేదు ఏ చరిత్రకారుడూ దాని గురించి ప్రస్తావించలేదు". అలాగే పెరూవియను వార్తాపత్రిక ఎల్ కొమెర్సియో ప్రకారం, ఈ జెండా 20వ శతాబ్దం మొదటి దశాబ్దాలకు చెందినది. పెరూవియను జాతీయ చరిత్ర అకాడమీ ముగింపును ఉటంకిస్తూ పెరూ రిపబ్లికు కాంగ్రెసు కూడా ఈ జెండా నకిలీదని నిర్ధారించింది:

తప్పుగా పిలవబడే 'తవంతినసుయు జెండా'ను అధికారికంగా ఉపయోగించడం ఒక పొరపాటు. హిస్పానిక్ పూర్వ ఆండియన్ ప్రపంచంలో జెండా అనే భావన ఉనికిలో లేదు, అది వారి చారిత్రక సందర్భానికి చెందినది కాదు.[126] పెరూవియన్ జాతీయ చరిత్ర అకాడమీ

సంగీతం - నృత్యం

పురాతన ఆండియను నివాసులు అకా (చిచా డి జోరా)తో పాడటం, నృత్యం చేయడం ద్వారా తమ అనుభవాలను పంచుకున్నారు. అయితే ఈ అభ్యాసాలు సామాజిక అసమానతలను ప్రతిబింబిస్తాయి. కొన్ని నృత్యాలు, పాటలు ప్రభువుల కోసం ప్రత్యేకించబడ్డాయి. ^[110]

ఇంకాయికు ఆండియను సంగీతం పెంటాటోనికు (రి, ఫా, సోల్, లా, డో నోట్సు ఉపయోగించి).^[111] వారు స్ట్రింగు ఇన్‌స్ట్రుమెంట్సు లేని గాలి, పెర్కషను వాయిద్యాలతో టాకీ ("పాటలు") కంపోజు చేసారు. కీలకమైన గాలి వాయిద్యాలలో క్వెనా (చెరకు, ఎముకతో తయారు చేయబడింది) జాంపోనా, పుటుటో లేదా హువాయ్లా క్విప్పా, కుయి‌హుయి (ఐదు-వాయిసు విజిలు), పిన్కుల్లొ (ఒక పొడవైన వేణువు). పెర్కషను వాయిద్యాలలో టిన్యా (ఒక సాధారణ చిన్న డ్రం), హ్యూయన్కరు (ఒక కర్రతో కూడిన ఒక పెద్ద డ్రం), వెండి గిలక్కాయలు చిల్చిలే (బెల్లు) ఉన్నాయి. ^[112]

నృత్యాలు సపా ఇంకా పనాకాసు‌కి సంపన్న నృత్యాలుగా వర్గీకరించబడ్డాయి. ఉదాహరణకు యురిక్సా అరవి, గుయారా, అలాగే యువ ప్రభువుల కోసం గ్వారీ; ముసుగు వేసుకున్న పురుషుల యుద్ధ నృత్యాలు, వాకాను; కూలీలు (హైల్లి), గొర్రెల కాపరులు (గుయాయ్తురిల్లా) వారి పనులలో అయిల్లు (కషువా) కోసం సామూహిక నృత్యాలు.^[112]

విజ్ఞాన శాస్త్రం సాంకేతికత

కొలతలు, కాలగణన - గణితం

ఇంకాలచే ఉపయోగించబడిన భౌతిక కొలతలు మానవ శరీర భాగాల మీద ఆధారపడి ఉండేవి. ఈ కొలతలలో వేళ్లు, బొటనవేలు నుండి చూపుడు వేలు వరకు ఉన్న దూరం, అరచేతులు, మూరలు, రెక్కల వెడల్పులు ఉండేవి. అత్యంత ప్రాథమిక దూర ప్రమాణం తట్కి లేదా ఒక అడుగు. దీని తర్వాతి పెద్ద ప్రమాణం టోపో లేదా టూపు అని కోబో పేర్కొన్నాడు. ఇది 6,000 తట్కిలకు సమానం, అంటే సుమారు 7.7 కిలోమీటర్లు (4.8 మైళ్లు); అయితే, జాగ్రత్తగా చేసిన అధ్యయనం ప్రకారం 4.0 నుండి 6.3 కిలోమీటర్ల (2.5 నుండి 3.9 మైళ్లు) పరిధిలో ఉండవచ్చని తేలింది. దీని తర్వాతిది వమాని, ఇది 30 టోపోలతో (సుమారు 232 కిలోమీటర్లు లేదా 144 మైళ్లు) కూడి ఉంటుంది. వైశాల్యాన్ని కొలవడానికి, 25 బై 50 రెక్కల వెడల్పులను ఉపయోగించేవారు. దీనిని టోపోలలో లెక్కించేవారు (సుమారు 3,280 చదరపు కిలోమీటర్లు లేదా 1,270 చదరపు మైళ్లు). దూరాన్ని తరచుగా ఒక రోజు నడకగా భావించేవారని అనిపిస్తుంది; తాంబో విశ్రాంతి కేంద్రాల మధ్య దూరం పరంగా చాలా వ్యత్యాసం ఉన్నప్పటికీ ఆ దూరాన్ని నడవడానికి పట్టే సమయం పరంగా వ్యత్యాసం చాలా తక్కువగా ఉంటుంది. ^[113]^[114]

ఇంకాల క్యాలెండరులు ఖగోళ శాస్త్రంతో బలంగా ముడిపడి ఉన్నాయి. ఇంకా ఖగోళ శాస్త్రవేత్తలకు విషువత్తులు, అయనాలు శిఖర ప్రయాణాలు, అలాగే శుక్ర గ్రహ చక్రం గురించి అవగాహన ఉండేది. అయితే వారు గ్రహణంలను అంచనా వేయలేకపోయారు. ఇంకా క్యాలెండరు ముఖ్యంగా చాంద్రసౌర క్యాలెండరు. ఎందుకంటే రెండు క్యాలెండర్లను సమాంతరంగా నిర్వహించేవారు. ఒకటి సౌర మరొకటి చాంద్ర. పన్నెండు చాంద్రమాసాలు పూర్తి 365 రోజుల సౌర సంవత్సరానికి 11 రోజులు తక్కువగా ఉండటంతో క్యాలెండరు‌కు బాధ్యత వహించేవారు ప్రతి శీతాకాలపు అయనాంతం వద్ద సర్దుబాటు చేయాల్సి వచ్చేది. ప్రతి చాంద్రమాసం పండుగలు, ఆచారాలతో గుర్తించబడింది. వారంలోని రోజులకు స్పష్టంగా పేర్లు పెట్టలేదు. రోజులను వారాలుగా విభజించలేదు. అదేవిధంగా నెలలను రుతువులుగా విభజించలేదు. పగటిపూట సమయాన్ని గంటలు లేదా నిమిషాలలో కొలవకుండా, సూర్యుడు ఎంత దూరం ప్రయాణించాడు అనే దాని ఆధారంగా లేదా ఒక పనిని పూర్తి చేయడానికి ఎంత సమయం పట్టింది, అనే దాని ఆధారంగా కొలిచేవారు.

ఇంకా పరిపాలన, క్యాలెండరు వ్యవస్థ, ఇంజనీరింగు ‌లోని అధునాతనతకు సంఖ్యల మీద పట్టు అవసరం. సంఖ్యా సమాచారం 'క్విపు' తాడుల ముడులలో నిల్వ చేయబడింది. ఇది పెద్ద సంఖ్యలను సంక్షిప్తంగా నిల్వ చేయడానికి వీలు కల్పించింది.^[115]^[116] ఈ సంఖ్యలు బేసు-10 అంకెల్లో నిల్వ చేయబడ్డాయి. ఇదే ఆధారాన్ని క్వెచువా భాష^[117] పరిపాలనా, సైనిక విభాగాలు ఉపయోగించాయి.^[118] 'క్విపు'లో నిల్వ చేయబడిన సంఖ్యలను 'యుపానా'ల మీద లెక్కించేవారు. ఇవి స్థానాన్ని బట్టి వేర్వేరు గణిత విలువలు గల చతురస్రాలతో కూడిన గ్రిడు‌లు, బహుశా ఇవి ఒక అబాకసు వలె పనిచేసేవి. లెక్కలను సులభతరం చేయడానికి యుపానాలోని గదుల మధ్య టోకెన్లు, విత్తనాలు లేదా గులకరాళ్ల కుప్పలను కదిలించేవారు. ఇంకా గణితం కనీసం పూర్ణాంకాలను పూర్ణాంకాలు లేదా భిన్నాలుగా విభజించడానికి, పూర్ణాంకాలు, భిన్నాలను గుణించడానికి అనుమతించి ఉండవచ్చని భావిస్తున్నారు.

17వ శతాబ్దం మధ్యకాలానికి చెందిన జెసూటు చరిత్రకారుడు బెర్నాబే కోబో ప్రకారం^[119] ఇంకాలు అకౌంటింగు‌కు సంబంధించిన పనులను నిర్వహించడానికి అధికారులను నియమించారు. ఈ అధికారులను క్విపో కమాయోసు అని పిలిచేవారు. క్విపు నమూనా VA 42527 (మ్యూజియం ఫర్ వోల్కెరు‌కుండే, బెర్లిను) అధ్యయనం^[120] ప్రకారం క్యాలెండరు పరంగా ముఖ్యమైన నమూనాలలో అమర్చబడిన సంఖ్యలను, అకౌంటింగు పుస్తకాలను మూసివేయడాన్ని సులభతరం చేయడానికి క్విపుకమాయుకు (అకౌంటెంటు లేదా గిడ్డంగి నిర్వాహకుడు) నిర్వహించే "వ్యవసాయ ఖాతా పుస్తకాలలో" వ్యవసాయ ప్రయోజనాల కోసం ఉపయోగించారు.^[121]

కమ్యూనికేషను - వైద్యం

ఇంకాలు ముడి వేసిన తాడుల సమూహాల మీద సమాచారాన్ని నమోదు చేశారు. వీటిని క్విపు అని పిలుస్తారు. అయినప్పటికీ వాటిని ఇప్పుడు డీకోడు చేయడం సాధ్యం కాదు. వాస్తవానికి, క్విపులను కేవలం జ్ఞాపకశక్తికి సహాయపడే సాధనాలుగా లేదా సంఖ్యా డేటాను నమోదు చేయడానికి మాత్రమే ఉపయోగించారని భావించారు. క్విపులు చరిత్ర, సాహిత్యాన్ని కూడా నమోదు చేయడానికి ఉపయోగపడ్డాయని విశ్వసిస్తారు. ^[122]

ఇంకాలు వైద్యశాస్త్రంలో అనేక ఆవిష్కరణలు చేశారు. ^[123] తల గాయాల వల్ల కలిగే ద్రవం పేరుకుపోవడం, వాపును తగ్గించడానికి, వారు పుర్రెలో రంధ్రాలు చేసి విజయవంతంగా పుర్రె శస్త్రచికిత్సలు చేశారు. ఇంకా శస్త్రచికిత్స నిపుణులు చేసిన అనేక పుర్రె శస్త్రచికిత్సలు విజయవంతమయ్యాయి.^[124] ఇంకా కాలానికి ముందు సుమారు 30% ఉన్న మనుగడ రేట్లు వారి కాలంలో 80–90%కి పెరిగాయి. చరిత్రకారుడు బెర్నాబే కోబో ప్రకారం వారికి మూలికా వైద్యంలో కూడా లోతైన జ్ఞానం ఉంది. స్పానిషు సైనికులు తమతో పాటు వచ్చిన మంగలి వైద్యుల కంటే ఒక స్థానిక శస్త్రచికిత్స నిపుణుడిని ఎక్కువగా విశ్వసించారు.

ఆయుధాలు, కవచాలు - యుద్ధం

ఇంకా సైన్యం దక్షిణ అమెరికాలో అత్యంత శక్తివంతమైన స్థానిక సైన్యం. తప్పనిసరి ప్రజా సేవ అయిన మిత్'అ వ్యవస్థలో భాగంగా ఏ సాధారణ గ్రామస్తుడినైనా లేదా రైతునైనా సైనికుడిగా నియమించుకోవచ్చు. యుద్ధం చేయగల వయస్సులో ఉన్న ప్రతి ఆరోగ్యవంతుడైన ఇంకా పురుషుడు కనీసం ఒక్కసారైనా ఏదో ఒక హోదాలో యుద్ధంలో పాల్గొనవలసి ఉంటుంది. అవసరమైనప్పుడు మళ్లీ యుద్ధానికి సిద్ధం కావాలి. సామ్రాజ్యం తన గరిష్ట పరిమాణానికి చేరుకునే సమయానికి, సామ్రాజ్యం, ప్రతి విభాగం యుద్ధం కోసం సైన్యాన్ని ఏర్పాటు చేయడంలో సహకరించింది. ఇంకాలలో ఇనుము లేదా ఉక్కు ఉండేవి కావు. వారి ఆయుధాలు వారి ప్రత్యర్థుల ఆయుధాల కంటే అంత ప్రభావవంతమైనవి కావు. కాబట్టి వారు తరచుగా కేవలం సంఖ్యాబలంతో ప్రత్యర్థులను ఓడించేవారు. లేదా ఉదారమైన షరతులను అందించి వారిని ముందుగానే లొంగిపోయేలా ఒప్పించేవారు.^[125] ఇంకాల ఆయుధాగారంలో "ఈటె విసిరే సాధనాలతో ప్రయోగించే గట్టి చెక్క ఈటెలు, బాణాలు, బల్లాలు, వడిసెలలు, బోలాసు, కర్రలు, రాగి లేదా కంచుతో చేసిన నక్షత్ర ఆకారపు తలలు గల గదలు" ఉండేవి.^[125]^[126] కొండ ప్రాంతాన్ని సద్వినియోగం చేసుకుంటూ కొండ మీద నుండి శత్రువులపైకి రాళ్లను దొర్లించడం ఒక సాధారణ వ్యూహం.^[127] కొన్నిసార్లు చెక్క, గవ్వ లేదా ఎముకతో చేసిన డప్పులు, బూరల శబ్దాల మధ్య యుద్ధాలు జరిగేవి.^[128]^[129] కవచంలో ఇవి ఉండేవి:^[125]^[130]

చెక్క, వెదురు లేదా జంతు చర్మంతో చేసిన శిరస్త్రాణాలు, తరచుగా రాగి లేదా కంచుతో లోపలి పొర వేయబడినవి; కొన్ని ఈకలతో అలంకరించబడ్డాయి.
చెక్క లేదా తోలుతో చేసిన గుండ్రని లేదా చతురస్రాకారపు డాలులు
వెన్నెముకను రక్షించడానికి పత్తి, చిన్న చెక్క పలకలతో కుట్టిన వస్త్ర ట్యూనికు‌లు
రాగి, వెండి, బంగారంతో చేసిన ఉత్సవ లోహపు రొమ్ము కవచాలు సమాధుల ప్రదేశాలలో కనుగొనబడ్డాయి. వాటిలో కొన్ని యుద్ధంలో కూడా ఉపయోగించబడి ఉండవచ్చు.^[131]^[132]

రహదారులు ఇంకా సైన్యానికి (కాలినడకన) వేగవంతమైన కదలికను అనుమతించాయి. టంబో అని పిలువబడే ఆశ్రయాలు, కుల్కాలు అని పిలువబడే నిల్వ గోదాములు ఒకదానికొకటి ఒక రోజు ప్రయాణ దూరంలో నిర్మించబడ్డాయి. తద్వారా దండయాత్రలో ఉన్న సైన్యానికి ఆహారం అందించి విశ్రాంతి ఇవ్వవచ్చు. దీనిని ఒల్లంటాయ్టంబో లేదా "ఒల్లంటాయి. గిడ్డంగి" వంటి శిధిలాల పేర్లలో చూడవచ్చు. ఇంకా రాజు, ఆయన పరివారం ప్రయాణించేటప్పుడు వారికి అవసరమైన సామాగ్రి ( బహుశా ఆశ్రయం) ఎల్లప్పుడూ సిద్ధంగా ఉండేలా వీటిని ఏర్పాటు చేశారు.

ఎత్తైన ప్రదేశాలకు అనుసరణలు

ఇంకాలతో సహా ఆండీసు పర్వత ప్రాంత ప్రజలు, రక్త కణజాలాలకు ఆక్సిజను సరఫరాను పెంచడం ద్వారా ఎత్తైన ప్రదేశాలలో జీవించడానికి విజయవంతంగా అలవాటు పడగలిగారు. ఆండీసు పర్వత ప్రాంతాలలో నివసించే స్థానిక ప్రజలలో ఇది పెద్ద ఊపిరితిత్తుల సామర్థ్యం, ఎర్ర రక్త కణాల సంఖ్యలో పెరుగుదల, హిమోగ్లోబిను సాంద్రత, కేశనాళికల సంఖ్యలో పెరుగుదల ద్వారా సాధించబడింది.^[133]

ఇతర మానవులతో పోలిస్తే, ఆండీసు ప్రజలకు నెమ్మదిగా ఉండే హృదయ స్పందన రేటు, దాదాపు మూడింట ఒక వంతు ఎక్కువ ఊపిరితిత్తుల సామర్థ్యం, సుమారు 2 లీటర్ల (4 పింట్లు) ఎక్కువ రక్త పరిమాణం, ఊపిరితిత్తుల నుండి శరీరంలోని మిగిలిన భాగాలకు ఆక్సిజను‌ను రవాణా చేసే హిమోగ్లోబిను పరిమాణం రెట్టింపు ఉండేది. కాంక్విస్టడార్లు పొడవుగా ఉన్నప్పటికీ అసాధారణమైన ఎత్తులో జీవించడానికి అలవాటుపడటం ఇంకాలకు ఒక ప్రయోజనంగా ఉండేది.^[134] ఆసియాలోని హిమాలయాలలో నివసించే టిబెటను ప్రజలు కూడా అధిక ఎత్తులో జీవించడానికి అలవాటుపడ్డారు. అయితే ఈ అనుసరణ ఆండియన్ల అనుసరణ కంటే భిన్నంగా ఉంటుంది.^[135]

ఇంకా పురావస్తు ప్రదేశాలు

చోక్విరావు
కోజితంబో
ఎల్ ఫ్యూర్టే డి సమైపాట
హువానుకో పంపా
హుచుయి కోస్కో
ఇంకా-కారాంకి
లఖ్తపత
మోరే (ఇంకా శిథిలం)
ఒరోంకోటా
పంబమార్కా కోట సముదాయం
పిసాకు
పుకార ఆఫ్ లా కంపానియా
క్విస్పిగువాన్కా
రుమికుచో
టాంబో వీజో
తుమేబాంబ
విట్కోసు
చిలీ ఇంకా ట్రైలు

ఇంకా-సంబంధిత

అక్లా, "ఎంచుకున్న మహిళలు"
అమౌతా, ఇంకా ఉపాధ్యాయులు
ఇంకా సామ్రాజ్యానికి ముందు అమెజోనాసు
అండెను, వ్యవసాయ టెర్రేసు
ఇంకా వంటకాలు
ఇంకా అక్విడక్ట్సు
ఇంకా సామ్రాజ్యం పాల్గొన్న యుద్ధాల జాబితా
పారియా, బొలీవియా
టంపుకంచ, ఇంకా మతపరమైన ప్రదేశం

సాధారణ

పెరూ చరిత్ర
మశూచి చరిత్ర § అమెరికాలలో అంటువ్యాధులు
ముయిస్కా కాన్ఫెడరేషను
ప్రీ-కొలంబియను పెరూ కాలవ్యవధి
అమెరికాలోని స్థానిక ప్రజల జనాభా చరిత్ర
దక్షిణ అమెరికా చరిత్ర

మూలాలు

↑ Cerrón-Palomino, Rodolfo Las lenguas de los incas: el puquina, el aimara y el quechua Germany: PL Academic Research, 2013.
↑ Turchin, Peter; Adams, Jonathan M.; Hall, Thomas D. (December 2006). "East-West Orientation of Historical Empires". Journal of World-Systems Research. 12 (2): 222. ISSN 1076-156X. Retrieved 16 September 2016.
↑ Taagepera, Rein (September 1997). "Expansion and Contraction Patterns of Large Polities: Context for Russia". International Studies Quarterly. 41 (3): 497. doi:10.1111/0020-8833.00053. ISSN 0020-8833. JSTOR 2600793. Retrieved 7 September 2018.
↑ ""La catastrophe démographique" (The Demographical Catastrophe"), L'Histoire n° 322, July–August 2007, p. 17".
↑ "క్వెచువా, ఇంకాల భాష". 11 నవంబర్ 2013. Archived from the original on 27 జూన్ 2019. Retrieved 5 జనవరి 2019. {{cite web}}: Check date values in: |date= (help)
↑ McEwan, Gordon F. (2006). The Incas - New Perspectives. W. W. Norton & Company. p. 5.
↑ Morris, Craig and von Hagen, Adrianna (2011), The Incas, London, Thames_&_Hudson, pp. 48–58
↑ "The Inca - All Empires". allempires.com. Archived from the original on 29 February 2024. Retrieved 27 December 2023.
↑ "The Inca", National Foreign Language Center at the University of Maryland, 29 May 2007, retrieved 10 September 2013.
↑ La Lone, Darrell E. (1982). "The Inca as a Nonmarket Economy - Supply on Command versus Supply and Demand". Contexts for Prehistoric Exchange: 292. Retrieved 10 August 2017.
↑ McEwan 2008, p. 221.
↑ ^12.0 ^12.1 Pease, Franklin (2011). The Incas (1st ed.). Fondo Editorial de la Pontificia Universidad Católica del Perú. pp. 95–121. ISBN 978-9972-42-949-1.
↑ "Inca". American Heritage Dictionary. Houghton Mifflin Harcourt. 2009.
↑ McEwan 2008, p. 93.
↑ Prescott, William Hickling (1847). History of the Conquest of Peru. Retrieved 12 July 2022.
↑ Pease, Franklin (2011). The Incas (1st ed.). Fondo Editorial de la Pontificia Universidad Católica del Perú. p. 31. ISBN 978-9972-42-949-1.
↑ Upton, Gary and von Hagen, Adriana (2015), Encyclopedia of the Incas, New York, Rowman & Littlefield, p. 2. Some scholars cite 6 or 7 pristine civilisations ISBN 0804715165.
↑ McEwan, Gordon F.; (2006), The Incas: New Perspectives Archived 11 డిసెంబరు 2022 at the Wayback Machine, New York, W. W. Norton & Company, p. 65
↑ Spalding, Karen (1984), Huarocochí, Stanford University Press, page 77
↑ ^20.0 ^20.1 Gade, Daniel (2016). "Urubamba Verticality: Reflections on Crops and Diseases". Spell of the Urubamba: Anthropogeographical Essays on an Andean Valley in Space and Time. Springer. p. 86. ISBN 978-3-319-20849-7.
↑ Hardoy, Jorge Henríque (1973). Pre-Columbian Cities. Routledge. p. 24. ISBN 978-0-8027-0380-4.
↑ ^22.0 ^22.1 Gade, Daniel W. (1996). "Carl Troll on Nature and Culture in the Andes (Carl Troll über die Natur und Kultur in den Anden)". Erdkunde. 50 (4): 301–316. doi:10.3112/erdkunde.1996.04.02.
↑ McEwan 2008, p. 69.
↑ Vega, Garcilaso de la (1966). Royal Commentaries of the Incas, and General History of Peru (in ఇంగ్లీష్). University of Texas Press. ISBN 978-0-608-08701-6.
↑ "The Great Inka Road: Engineering an Empire - Creation Stories". americanindian.si.edu. Retrieved 2024-07-21.
↑ Cerrón-Palomino, Rodolfo (2008). Voces del Ande: ensayos sobre onomástica andina [Words of the Andes: essays on Andean onomastics] (in స్పానిష్). Fondo Editorial de la Pontificia Universidad Católica del Perú. p. 298. doi:10.18800/9789972428562. ISBN 978-9972-42-856-2.
↑ Demarest, Arthur Andrew; Conrad, Geoffrey W. (1984). [. p. 57. IqecX148zLsC. {{cite book}}: Missing or empty |title= (help); Unknown parameter |plainurl= ignored (help) Religion and Empire: The Dynamics of Aztec and Inca Expansionism]. Cambridge University Press. pp. 57–59. ISBN 0-521-31896-3. {{cite book}}: Check |url= value (help); templatestyles stripmarker in |url= at position 1 (help)
↑ Weatherford, J. McIver (1988). [. p. 60. xrjz_PgrAdsC. {{cite book}}: Missing or empty |title= (help); Unknown parameter |plainurl= ignored (help) Indian Givers: How the Indians of the Americas Transformed the World]. Fawcett Columbine. pp. 60–62. ISBN 0-449-90496-2. {{cite book}}: Check |url= value (help); templatestyles stripmarker in |url= at position 1 (help)
↑ de Gamboa, Pedro Sarmiento. Historia de los Incas.
↑ José Antonio, del Busto Duthurburu. Une cronología aproximada del Tahuantinsuyu. p. 18.
↑ Rostworowski, María (2008). Le Grand Inca Pachacútec Inca Yupanqui. Tallandier. ISBN 978-2-84734-462-2.
↑ ^32.0 ^32.1 ^32.2 ^32.3 ^32.4 ^32.5 ^32.6 Silva Galdames, Osvaldo (1983). "¿Detuvo la batalla del Maule la expansión inca hacia el sur de Chile?". Cuadernos de Historia (in స్పానిష్). 3: 7–25. Retrieved 10 January 2019.
↑ Ernesto Salazar (1977). An Indian federation in lowland Ecuador (PDF). International Work Group for Indigenous Affairs. p. 13. Retrieved 16 February 2013.
↑ Starn, Orin; Kirk, Carlos Iván; Degregori, Carlos Iván (2009). [. YyNo4Nsh_qQC. {{cite book}}: Missing or empty |title= (help); Unknown parameter |plainurl= ignored (help) The Peru Reader: History, Culture, Politics]. Duke University Press. ISBN 978-0-8223-8750-3. {{cite book}}: Check |url= value (help); templatestyles stripmarker in |url= at position 1 (help)
↑ *Juan de Samano (9 October 2009). "Relacion de los primeros descubrimientos de Francisco Pizarro y Diego de Almagro, 1526". bloknot.info. Retrieved 10 October 2009.{{cite web}}: CS1 maint: deprecated archival service (link)
↑ Somervill, Barbara (2005). [. j-FusDo4ssoC. {{cite book}}: Missing or empty |title= (help); Unknown parameter |plainurl= ignored (help) Francisco Pizarro: Conqueror of the Incas]. Compass Point Books. p. 52. ISBN 978-0-7565-1061-9. {{cite book}}: Check |url= value (help); templatestyles stripmarker in |url= at position 1 (help)
↑ D'Altroy, Terence N. (2003). The Incas. Blackwell Publishing. p. 76. ISBN 9780631176770.
↑ "Why Blame Smallpox? The Death of the Inca Huayna Capac and the Demographic Destruction of Ancient Peru (Tawantinsuyu)". users.pop.umn.edu. Retrieved 2025-09-28.
↑ McEwan 2008, p. 31.
↑ Sanderson 1992, p. 76.
↑ Wiedner, Donald L. (April 1960). "Forced Labor in Colonial Peru". The Americas (in ఇంగ్లీష్). 16 (4): 357–383. doi:10.2307/978993. ISSN 0003-1615. JSTOR 978993. S2CID 147198034.
↑ Sandweiss, Daniel H.; Quilter, Jeffrey (31 January 2009). El Niño, Catastrophism, and Culture Change in Ancient America. Dumbarton Oaks Other Titles in Pre-Columbian Studies (in ఇంగ్లీష్). Harvard University Press. ISBN 9780884023531. Retrieved 7 August 2022.
↑ Millersville University Silent Killers of the New World Archived 3 నవంబరు 2006 at the Wayback Machine
↑ McEwan 2008, pp. 93–96, The 10 million population estimate in the info box is a mid-range estimate of the population..
↑ Torero Fernández de Córdoba, Alfredo, (1970), "Lingüística e historia de la Sociedad Andina", Anales Científicos de la Universidad Agraria, VIII, 3-4, pp. 249–251, Lima: UNALM.
↑ "Origins And Diversity of Quechua". quechua.org.uk.
↑ "Comparing chronicles and Andean visual texts" (PDF). Chungara, Revista de Antropología Chilena. 46, Nº 1, 2014: 91–113.
↑ Eeckhout, Peter (11 April 2004). "Royal Tocapu in Guacan Poma: An Inca Heraldic?". Boletin de Arqueologia PUCP. Nº 8 (8): 305–323. doi:10.18800/boletindearqueologiapucp.200401.016. S2CID 190129569.
↑ ^49.0 ^49.1 ^49.2 ^49.3 Covey, R. Alan (1947). "Inca Gender Relations: from household to empire". In Brettell, Caroline; Sargent, Carolyn F. (eds.), Gender in cross-cultural perspective, (7th ed.) ISBN 978-0-415-78386-6 OCLC 962171839.
↑ ^50.0 ^50.1 Baudin, Luis (1962). Daily Life in Peru Under the Last Incas. New York: The Macmillan company. pp. 103–104. Retrieved 28 May 2025.
↑ ^51.0 ^51.1 ^51.2 ^51.3 Incas: lords of gold and glory. Time-Life Books. 1992. ISBN 0-8094-9870-7. OCLC 25371192.
↑ Gouda, F. (2008), Colonial Encounters, Body Politics, and Flows of Desire, Journal of Women's History, 20(3), 166–180.
↑ Gerard, K. (1997), Ancient Lives, New Moon, 4(4), 44.
↑ D'Altroy, Terence N. (2002). The Incas. Blackwell. ISBN 0-631-17677-2. OCLC 46449340.
↑ Cobo, Bernabé (1979). History of the Inca Empire: an account of the Indians' customs and their origin, together with a treatise on Inca legends, history, and social institutions. University of Texas Press. ISBN 0-292-73008-X. OCLC 4933087.
↑ Malpass, Michael Andrew (1996). Daily life in the Inca empire. Greenwood Press. ISBN 0-313-29390-2. OCLC 33405288.
↑ Davies, Nigel (1995). The Incas. University Press of Colorado. pp. 103–104. ISBN 978-0-87081-360-3.
↑ Heaney, Christopher. "The Fascinating Afterlife of Peru's Mummies". Smithsonian Magazine (in ఇంగ్లీష్). Retrieved 31 July 2022.
↑ Tom Garlinghouse (15 July 2020). "Mummification: The lost art of embalming the dead". livescience.com (in ఇంగ్లీష్). Retrieved 31 July 2022.
↑ Heaney, Christopher. "The Fascinating Afterlife of Peru's Mummies". smithsonianmag.com (in ఇంగ్లీష్). Retrieved 2 August 2022.
↑ Williams, Emma J. (22 May 2018). "Comparing Mummification Processes: Egyptian & Inca". EXARC Journal (in ఇంగ్లీష్) (EXARC Journal Issue 2018/2). ISSN 2212-8956.
↑ Morveli, Fidelus Coraza (14 August 2018). "Funeral Rites in Inca Times". cuzcoeats.com (in ఇంగ్లీష్). Retrieved 4 August 2022.
↑ Vergara, Teresa (2000). "Tahuantinsuyo: El mundo de los Incas". In Teodoro Hampe Martínez (ed.). Historia del Perú. Incanato y conquista. Lexus. ISBN 9972-625-35-4.
↑ Urton, Gary (2009). [. koUyPlsu_VIC. {{cite book}}: Missing or empty |title= (help); Unknown parameter |plainurl= ignored (help) Signs of the Inka Khipu: Binary Coding in the Andean Knotted-String Records]. University of Texas Press. ISBN 978-0-292-77375-2. {{cite book}}: Check |url= value (help); templatestyles stripmarker in |url= at position 1 (help)
↑ "The Incas of Peru". Archived from the original on 4 November 2016. Retrieved 15 October 2007.
↑ Burger, Richard L.; Salazar, Lucy C. (2004). [. p. 4. bBHrWwtr_pYC. {{cite book}}: Missing or empty |title= (help); Unknown parameter |plainurl= ignored (help) Machu Picchu: Unveiling the Mystery of the Incas]. Yale University Press. ISBN 978-0-300-09763-4. {{cite book}}: Check |url= value (help); templatestyles stripmarker in |url= at position 1 (help)
↑ Davies, Nigel (1981). [. p. 261. vaGAAAAAMAAJ. {{cite book}}: Missing or empty |title= (help); Unknown parameter |plainurl= ignored (help) Human sacrifice: in history and today]. Morrow. pp. 261–262. ISBN 978-0-688-03755-0. {{cite book}}: Check |url= value (help); templatestyles stripmarker in |url= at position 1 (help)
↑ Heaney, Christopher (2023-09-28), "Curing Incas: Andean Lifeways and the Pre-Hispanic Imperial Dead", Empires of the Dead (in ఇంగ్లీష్) (1 ed.), Oxford University PressNew York, pp. 13–30, doi:10.1093/oso/9780197542552.003.0002, ISBN 978-0-19-754255-2, retrieved 2025-12-02{{citation}}: CS1 maint: work parameter with ISBN (link)
↑ Reinhard, Johan (November 1999). "A 6,700 metros niños incas sacrificados quedaron congelados en el tiempo". National Geographic, Spanish version: 36–55.
↑ Rostworowski, María (1999). History of the Inca Realm (in ఇంగ్లీష్). Translated by B. Iceland, Harry. Cambridge University Press.
↑ Salomon, Frank (1 January 1987). "A North Andean Status Trader Complex under Inka Rule". Ethnohistory. 34 (1): 63–77. doi:10.2307/482266. JSTOR 482266.
↑ Earls, J. The Character of Inca and Andean Agriculture. pp. 1–29
↑ Moseley 2001, p. 44.
↑ Maffie, James (2009-12-04). "Pre-Columbian Philosophies". In Nuccetelli, Susana; Schutte, Ofelia; Bueno, Otávio (eds.). A Companion to Latin American Philosophy (in ఇంగ్లీష్) (1 ed.). Wiley. doi:10.1002/9781444314847. ISBN 978-1-4051-7979-9.
↑ Newitz, Annalee (3 January 2012), The greatest mystery of the Inca Empire was its strange economy, io9, archived from the original on 10 December 2015, retrieved 4 January 2012
↑ ^76.0 ^76.1 Hernández, Francisco (2012). Los Incas y el poder de sus ancestros. Fondo Editorial de la PUCP.
↑ Graves, C., ed. (2000). La papa: tesoro de los andes: de la agricultura a la cultura (PDF). International Potato Center.
↑ Marín, Juan (2007). "Sistemática, taxonomía y domesticación de alpacas y llamas: nueva evidencia cromosómica y molecular". Revista Chilena de Historia Natural (in స్పానిష్). 80 (2): 121–140. doi:10.4067/S0716-078X2007000200001. hdl:10533/178784.
↑ Rostworowski, María (1995). Historia del Tahuantinsuyo (in స్పానిష్). Instituto de Estudios Peruanos. Archived from the original on 2 February 2009.
↑ ^80.0 ^80.1 Espinoza, Waldemar (1997). Los Incas [The Incas] (in స్పానిష్) (3 ed.). Amaru Editores. p. 297.
↑ Willey, Gordon R. (1966). [. J6pGAAAAMAAJ. {{cite book}}: Missing or empty |title= (help); Unknown parameter |plainurl= ignored (help) An Introduction to American Archaeology: South America]. Prentice Hall. pp. 173–175. {{cite book}}: Check |url= value (help); templatestyles stripmarker in |url= at position 1 (help)
↑ D'Altroy 2014, pp. 86–89, 111, 154–55.
↑ Moseley 2001, pp. 81–85.
↑ McEwan 2008, pp. 138–139.
↑ Steward 1946, p. 262.
↑ Steward 1946, pp. 185–192.
↑ D'Altroy 2014, pp. 42–43, 86–89.
↑ McEwan 2008, pp. 113–114.
↑ Dillehay, T.; Gordon, A. (1998). [. F9UuVyGcZ7MC. {{cite book}}: Missing or empty |title= (help); Unknown parameter |plainurl= ignored (help) "La actividad prehispánica y su influencia en la Araucanía"]. In Dillehay, Tom; Netherly, Patricia (eds.). La frontera del estado Inca. Editorial Abya Yala. ISBN 978-9978-04-977-8. {{cite book}}: Check |chapter-url= value (help); templatestyles stripmarker in |chapter-url= at position 1 (help)
↑ Bengoa 2003, pp. 37–38.
↑ D'Altroy 2014, p. 87.
↑ D'Altroy 2014, pp. 87–88.
↑ D'Altroy 2014, pp. 235–236.
↑ Baudin, Louis (1961). Daily Life in Peru under the Last of the Incas. Macmillan.
↑ D'Altroy 2014, p. 99.
↑ Zuidema, R. T. (Spring 1983). "Hierarchy and Space in Incaic Social Organization". Ethnohistory. 30 (2): 49–75. doi:10.2307/481241. JSTOR 481241.
↑ Zuidema 1983, p. 48.
↑ జూలియన్ 1982, p. 123.
↑ D'Altroy 2014, p. 233.
↑ "All T'oqapu Tunic". Dumbarton Oaks Research Library and Collection.
↑ Karen B. Graubart (2000), "Weaving and the Construction of a Gender Division of Labor in Early Colonial Peru", The American Indian Quarterly, 24, no. 4, pp. 537–561.
↑ Mills, Kenneth; Taylor, William B.; and Graham, Sandra Lauderdale, eds. Colonial Latin America - A Documentary History, Denver, Rowman & Littlefield Publishers, 2002, pp. 14–18.
↑ Cummins, Thomas B. F.; Anderson, Barbara (23 September 2008). The Getty Murua: Essays on the Making of Martin de Murua's "Historia General del Piru", J. Paul Getty Museum Ms. Ludwig XIII 16 (in ఇంగ్లీష్). Getty Publications. p. 127. ISBN 978-0-89236-894-5.
↑ Feltham, Jane (1989). Peruvian textiles. Aylesbury. p. 57. ISBN 978-0-7478-0014-9.
↑ Berrin, Kathleen (1997). [. RbNuQgAACAAJ. {{cite book}}: Missing or empty |title= (help); Unknown parameter |plainurl= ignored (help) The Spirit of Ancient Peru - Treasures from the Museo Arqueológico Rafael Larco Herrera]. Thames & Hudson. ISBN 978-0-500-01802-6. {{cite book}}: Check |url= value (help); templatestyles stripmarker in |url= at position 1 (help)
↑ Minster, Christopher. "What Happened to the Treasure Hoard of the Inca Emperor?". thoughtco.com (in ఇంగ్లీష్). Retrieved 13 February 2019.
↑ ^107.0 ^107.1 "Cocaine's use: From the Incas to the U.S." Boca Raton News. 4 April 1985. Retrieved 2 February 2014.
↑ Francisco López de Jerez,Verdadera relación de la conquista del Peru y provincia de Cusco, llamada la Nueva Castilla, 1534.
↑ Guaman Poma, El primer nueva corónica y buen gobierno, (1615/1616), pp. 256, 286, 344, 346, 400, 434, 1077, this pagination corresponds to the Det Kongelige Bibliotek search engine pagination of the book. Additionally Poma shows both well drafted European flags and coats of arms on pp. 373, 515, 558, 1077. On pp. 83, 167–171 Poma uses a European heraldic graphic convention, a shield, to place certain totems related to Inca leaders.
↑ Bolaños, C.; García, F.; Pineda, J. R.; Salazar, A. (1978). Mapa de los instrumentos musicales de uso popular en el Perú. Instituto Nacional de Cultura del Perú.
↑ D'Harcourt, R.; D'Harcourt, M. (1935). La musique des Incas et ses survivances.
↑ ^112.0 ^112.1 Salas, Samuel J.A.; Pauletto, Pedro I.; Salas, Pedro J.S. (1938). Historia de la Música. Segundo volumen: América Latina. Editorial José Joaquín de Araujo. p. 13.
↑ D'Altroy 2014, pp. 246–247.
↑ McEwan 2008, pp. 179–180.
↑ Neuman, William (2 January 2016). "Untangling an Accounting Tool and an Ancient Incan Mystery". The New York Times. Archived from the original on 3 January 2022. Retrieved 2 January 2016.
↑ McEwan 2008, pp. 183–185.
↑ "Supplementary Information for: Heggarty 2008". arch.cam.ac.uk. Archived from the original on 12 March 2013. Retrieved 24 September 2012.
↑ D'Altroy 2014, pp. 233–234.
↑ Cobo, B., (1983 [1653]), Obras del P. Bernabé Cobo, Vol. 1, Edited and preliminary study By Francisco Mateos, Biblioteca de Autores Españoles, vol. 91, Madrid, Ediciones Atlas.
↑ Sáez-Rodríguez, A. (2012). "An Ethnomathematics Exercise for Analyzing a Khipu Sample from Pachacamac (Perú)". Revista Latinoamericana de Etnomatemática. 5 (1): 62–88.
↑ Sáez-Rodríguez, A. (2013). "Knot numbers used as labels for identifying subject matter of a khipu". Revista Latinoamericana de Etnomatemática. 6 (1): 4–19.
↑ McEwan 2008, p. 183.
↑ Somervill, Barbara A. (2005). Empire of the Inca. Facts on File. pp. 101–103. ISBN 0-8160-5560-2.
↑ "Incan skull surgery". Science News. Archived from the original on 13 May 2012. Retrieved 25 September 2009.
↑ ^125.0 ^125.1 ^125.2 Cartwright, Mark (19 May 2016). "Inca Warfare". World History Encyclopedia.
↑ Kim MacQuarrie (17 June 2008). The Last Days of the Incas. Simon and Schuster. p. 144. ISBN 978-0-7432-6050-3.
↑ Geoffrey Parker (29 September 2008). The Cambridge Illustrated History of Warfare: The Triumph of the West. Cambridge University Press. p. 136. ISBN 978-0-521-73806-4.
↑ Robert Stevenson (1 January 1968). Music in Aztec & Inca Territory. | publisher=యూనివర్శిటీ_ఆఫ్_కాలిఫోర్నియా_ప్రెస్ | isbn=978-0-520-03169-2 | page=77}}
↑ ఫాదర్ బెర్నాబే కోబో; రోలాండ్ హామిల్టన్ (1 మే 1990). ఇంకా మతం మరియు ఆచారాలు. యూనివర్శిటీ ఆఫ్ టెక్సాస్ ప్రెస్. p. 218. ISBN 978-0-292-73861-4.
↑ కాటీ ఆర్థర్ బర్లాండ్ (1968). ఇంకాల పాలనలో పెరూ. పుట్నం. p. 101. {{cite book}}: Unknown parameter |source= ignored (help)
↑ Peter Von Sivers; Charles Desnoyers; George B. Stow (2012). ప్రపంచ చరిత్ర యొక్క నమూనాలు. ఆక్స్‌ఫర్డ్ యూనివర్శిటీ ప్రెస్. p. 505. ISBN 978-0-19-533334-3.
↑ మాస్ట్రో, కార్మెన్ పెరెజ్ (1999). "ప్రీ-హిస్పానిక్ పెరూలో లోహ ఆయుధాలు". ఎస్పాసియో, టైంపో వై ఫోర్మా, సెనె I, ప్రీహిస్టోరియా వై ఆర్కియాలజియా (in స్పానిష్): 319–346. Archived from the original on 1 జూలై 2019. Retrieved 1 జూలై 2019.
↑ Frisancho, A. Roberto (2013), "Developmental Functional Adaptation to High Altitude: Review" (PDF), American Journal of Human Biology, 25 (2): 151–168, doi:10.1002/ajhb.22367, hdl:2027.42/96751, PMID 24065360, S2CID 33055072
↑ Kellog, RH (1968). "Altitude acclimatization, A historical introduction emphasizing the regulation of breathing". Physiologist. 11 (1): 37–57. PMID 4865521.
↑ Gibbons, Ann. "Tibertans inherited high-altitude gene from ancient humans". science.org. Retrieved 18 June 2021.

ఉల్లేఖన లోపం: "lower-alpha" అనే గ్రూపులో <ref> ట్యాగులు ఉన్నాయి గానీ, దానికి సంబంధించిన <references group="lower-alpha"/> ట్యాగు కనబడలేదు

[1] Cerrón-Palomino, Rodolfo Las lenguas de los incas: el puquina, el aimara y el quechua Germany: PL Academic Research, 2013.

[Turchin222-2] Turchin, Peter; Adams, Jonathan M.; Hall, Thomas D. (December 2006). "East-West Orientation of Historical Empires". Journal of World-Systems Research. 12 (2): 222. ISSN 1076-156X. Retrieved 16 September 2016.

[Taagepera497-3] Taagepera, Rein (September 1997). "Expansion and Contraction Patterns of Large Polities: Context for Russia". International Studies Quarterly. 41 (3): 497. doi:10.1111/0020-8833.00053. ISSN 0020-8833. JSTOR 2600793. Retrieved 7 September 2018.

[La_catastrophe_démographique-4] ""La catastrophe démographique" (The Demographical Catastrophe"), L'Histoire n° 322, July–August 2007, p. 17".

[6] "క్వెచువా, ఇంకాల భాష". 11 నవంబర్ 2013. Archived from the original on 27 జూన్ 2019. Retrieved 5 జనవరి 2019. {{cite web}}: Check date values in: |date= (help)

[7] McEwan, Gordon F. (2006). The Incas - New Perspectives. W. W. Norton & Company. p. 5.

[8] Morris, Craig and von Hagen, Adrianna (2011), The Incas, London, Thames_&_Hudson, pp. 48–58

[9] "The Inca - All Empires". allempires.com. Archived from the original on 29 February 2024. Retrieved 27 December 2023.

[10] "The Inca", National Foreign Language Center at the University of Maryland, 29 May 2007, retrieved 10 September 2013.

[11] La Lone, Darrell E. (1982). "The Inca as a Nonmarket Economy - Supply on Command versus Supply and Demand". Contexts for Prehistoric Exchange: 292. Retrieved 10 August 2017.

[FOOTNOTEMcEwan2008221-12] McEwan 2008, p. 221.

[pease-13] 12.0 ^12.1 Pease, Franklin (2011). The Incas (1st ed.). Fondo Editorial de la Pontificia Universidad Católica del Perú. pp. 95–121. ISBN 978-9972-42-949-1.

[14] "Inca". American Heritage Dictionary. Houghton Mifflin Harcourt. 2009.

[FOOTNOTEMcEwan200893-15] McEwan 2008, p. 93.

[16] Prescott, William Hickling (1847). History of the Conquest of Peru. Retrieved 12 July 2022.

[17] Pease, Franklin (2011). The Incas (1st ed.). Fondo Editorial de la Pontificia Universidad Católica del Perú. p. 31. ISBN 978-9972-42-949-1.

[18] Upton, Gary and von Hagen, Adriana (2015), Encyclopedia of the Incas, New York, Rowman & Littlefield, p. 2. Some scholars cite 6 or 7 pristine civilisations ISBN 0804715165.

[19] McEwan, Gordon F.; (2006), The Incas: New Perspectives Archived 11 డిసెంబరు 2022 at the Wayback Machine, New York, W. W. Norton & Company, p. 65

[20] Spalding, Karen (1984), Huarocochí, Stanford University Press, page 77

[Gade2016-21] 20.0 ^20.1 Gade, Daniel (2016). "Urubamba Verticality: Reflections on Crops and Diseases". Spell of the Urubamba: Anthropogeographical Essays on an Andean Valley in Space and Time. Springer. p. 86. ISBN 978-3-319-20849-7.

[22] Hardoy, Jorge Henríque (1973). Pre-Columbian Cities. Routledge. p. 24. ISBN 978-0-8027-0380-4.

[Gade1996-23] 22.0 ^22.1 Gade, Daniel W. (1996). "Carl Troll on Nature and Culture in the Andes (Carl Troll über die Natur und Kultur in den Anden)". Erdkunde. 50 (4): 301–316. doi:10.3112/erdkunde.1996.04.02.

[FOOTNOTEMcEwan200869-24] McEwan 2008, p. 69.

[25] Vega, Garcilaso de la (1966). Royal Commentaries of the Incas, and General History of Peru (in ఇంగ్లీష్). University of Texas Press. ISBN 978-0-608-08701-6.

[26] "The Great Inka Road: Engineering an Empire - Creation Stories". americanindian.si.edu. Retrieved 2024-07-21.

[27] Cerrón-Palomino, Rodolfo (2008). Voces del Ande: ensayos sobre onomástica andina [Words of the Andes: essays on Andean onomastics] (in స్పానిష్). Fondo Editorial de la Pontificia Universidad Católica del Perú. p. 298. doi:10.18800/9789972428562. ISBN 978-9972-42-856-2.

[isbn0-521-31896-3-28] Demarest, Arthur Andrew; Conrad, Geoffrey W. (1984). [. p. 57. IqecX148zLsC. {{cite book}}: Missing or empty |title= (help); Unknown parameter |plainurl= ignored (help) Religion and Empire: The Dynamics of Aztec and Inca Expansionism]. Cambridge University Press. pp. 57–59. ISBN 0-521-31896-3. {{cite book}}: Check |url= value (help); templatestyles stripmarker in |url= at position 1 (help)

[30] Weatherford, J. McIver (1988). [. p. 60. xrjz_PgrAdsC. {{cite book}}: Missing or empty |title= (help); Unknown parameter |plainurl= ignored (help) Indian Givers: How the Indians of the Americas Transformed the World]. Fawcett Columbine. pp. 60–62. ISBN 0-449-90496-2. {{cite book}}: Check |url= value (help); templatestyles stripmarker in |url= at position 1 (help)

[31] Gamboa, Pedro Sarmiento. Historia de los Incas.

[32] José Antonio, del Busto Duthurburu. Une cronología aproximada del Tahuantinsuyu. p. 18.

[33] Rostworowski, María (2008). Le Grand Inca Pachacútec Inca Yupanqui. Tallandier. ISBN 978-2-84734-462-2.

[Silva1983-34] 32.0 ^32.1 ^32.2 ^32.3 ^32.4 ^32.5 ^32.6 Silva Galdames, Osvaldo (1983). "¿Detuvo la batalla del Maule la expansión inca hacia el sur de Chile?". Cuadernos de Historia (in స్పానిష్). 3: 7–25. Retrieved 10 January 2019.

[Salazar1977-35] Ernesto Salazar (1977). An Indian federation in lowland Ecuador (PDF). International Work Group for Indigenous Affairs. p. 13. Retrieved 16 February 2013.

[StarnKirk2009-36] Starn, Orin; Kirk, Carlos Iván; Degregori, Carlos Iván (2009). [. YyNo4Nsh_qQC. {{cite book}}: Missing or empty |title= (help); Unknown parameter |plainurl= ignored (help) The Peru Reader: History, Culture, Politics]. Duke University Press. ISBN 978-0-8223-8750-3. {{cite book}}: Check |url= value (help); templatestyles stripmarker in |url= at position 1 (help)

[37] *Juan de Samano (9 October 2009). "Relacion de los primeros descubrimientos de Francisco Pizarro y Diego de Almagro, 1526". bloknot.info. Retrieved 10 October 2009.{{cite web}}: CS1 maint: deprecated archival service (link)

[38] Somervill, Barbara (2005). [. j-FusDo4ssoC. {{cite book}}: Missing or empty |title= (help); Unknown parameter |plainurl= ignored (help) Francisco Pizarro: Conqueror of the Incas]. Compass Point Books. p. 52. ISBN 978-0-7565-1061-9. {{cite book}}: Check |url= value (help); templatestyles stripmarker in |url= at position 1 (help)

[D'Altroy-39] D'Altroy, Terence N. (2003). The Incas. Blackwell Publishing. p. 76. ISBN 9780631176770.

[40] "Why Blame Smallpox? The Death of the Inca Huayna Capac and the Demographic Destruction of Ancient Peru (Tawantinsuyu)". users.pop.umn.edu. Retrieved 2025-09-28.

[FOOTNOTEMcEwan200831-41] McEwan 2008, p. 31.

[FOOTNOTESanderson199276-42] Sanderson 1992, p. 76.

[43] Wiedner, Donald L. (April 1960). "Forced Labor in Colonial Peru". The Americas (in ఇంగ్లీష్). 16 (4): 357–383. doi:10.2307/978993. ISSN 0003-1615. JSTOR 978993. S2CID 147198034.

[44] Sandweiss, Daniel H.; Quilter, Jeffrey (31 January 2009). El Niño, Catastrophism, and Culture Change in Ancient America. Dumbarton Oaks Other Titles in Pre-Columbian Studies (in ఇంగ్లీష్). Harvard University Press. ISBN 9780884023531. Retrieved 7 August 2022.

[45] Millersville University Silent Killers of the New World Archived 3 నవంబరు 2006 at the Wayback Machine

[FOOTNOTEMcEwan200893–96,_The_10_million_population_estimate_in_the_info_box_is_a_mid-range_estimate_of_the_population.-46] McEwan 2008, pp. 93–96, The 10 million population estimate in the info box is a mid-range estimate of the population..

[47] Torero Fernández de Córdoba, Alfredo, (1970), "Lingüística e historia de la Sociedad Andina", Anales Científicos de la Universidad Agraria, VIII, 3-4, pp. 249–251, Lima: UNALM.

[autogenerated1-48] "Origins And Diversity of Quechua". quechua.org.uk.

[49] "Comparing chronicles and Andean visual texts" (PDF). Chungara, Revista de Antropología Chilena. 46, Nº 1, 2014: 91–113.

[50] Eeckhout, Peter (11 April 2004). "Royal Tocapu in Guacan Poma: An Inca Heraldic?". Boletin de Arqueologia PUCP. Nº 8 (8): 305–323. doi:10.18800/boletindearqueologiapucp.200401.016. S2CID 190129569.

[:1-51] 49.0 ^49.1 ^49.2 ^49.3 Covey, R. Alan (1947). "Inca Gender Relations: from household to empire". In Brettell, Caroline; Sargent, Carolyn F. (eds.), Gender in cross-cultural perspective, (7th ed.) ISBN 978-0-415-78386-6 OCLC 962171839.

[Daily-52] 50.0 ^50.1 Baudin, Luis (1962). Daily Life in Peru Under the Last Incas. New York: The Macmillan company. pp. 103–104. Retrieved 28 May 2025.

[:0-53] 51.0 ^51.1 ^51.2 ^51.3 Incas: lords of gold and glory. Time-Life Books. 1992. ISBN 0-8094-9870-7. OCLC 25371192.

[54] Gouda, F. (2008), Colonial Encounters, Body Politics, and Flows of Desire, Journal of Women's History, 20(3), 166–180.

[55] Gerard, K. (1997), Ancient Lives, New Moon, 4(4), 44.

[:3-56] D'Altroy, Terence N. (2002). The Incas. Blackwell. ISBN 0-631-17677-2. OCLC 46449340.

[57] Cobo, Bernabé (1979). History of the Inca Empire: an account of the Indians' customs and their origin, together with a treatise on Inca legends, history, and social institutions. University of Texas Press. ISBN 0-292-73008-X. OCLC 4933087.

[58] Malpass, Michael Andrew (1996). Daily life in the Inca empire. Greenwood Press. ISBN 0-313-29390-2. OCLC 33405288.

[59] Davies, Nigel (1995). The Incas. University Press of Colorado. pp. 103–104. ISBN 978-0-87081-360-3.

[60] Heaney, Christopher. "The Fascinating Afterlife of Peru's Mummies". Smithsonian Magazine (in ఇంగ్లీష్). Retrieved 31 July 2022.

[61] Tom Garlinghouse (15 July 2020). "Mummification: The lost art of embalming the dead". livescience.com (in ఇంగ్లీష్). Retrieved 31 July 2022.

[62] Heaney, Christopher. "The Fascinating Afterlife of Peru's Mummies". smithsonianmag.com (in ఇంగ్లీష్). Retrieved 2 August 2022.

[63] Williams, Emma J. (22 May 2018). "Comparing Mummification Processes: Egyptian & Inca". EXARC Journal (in ఇంగ్లీష్) (EXARC Journal Issue 2018/2). ISSN 2212-8956.

[64] Morveli, Fidelus Coraza (14 August 2018). "Funeral Rites in Inca Times". cuzcoeats.com (in ఇంగ్లీష్). Retrieved 4 August 2022.

[65] Vergara, Teresa (2000). "Tahuantinsuyo: El mundo de los Incas". In Teodoro Hampe Martínez (ed.). Historia del Perú. Incanato y conquista. Lexus. ISBN 9972-625-35-4.

[Urton2009-66] Urton, Gary (2009). [. koUyPlsu_VIC. {{cite book}}: Missing or empty |title= (help); Unknown parameter |plainurl= ignored (help) Signs of the Inka Khipu: Binary Coding in the Andean Knotted-String Records]. University of Texas Press. ISBN 978-0-292-77375-2. {{cite book}}: Check |url= value (help); templatestyles stripmarker in |url= at position 1 (help)

[67] "The Incas of Peru". Archived from the original on 4 November 2016. Retrieved 15 October 2007.

[BurgerSalazar2004-68] Burger, Richard L.; Salazar, Lucy C. (2004). [. p. 4. bBHrWwtr_pYC. {{cite book}}: Missing or empty |title= (help); Unknown parameter |plainurl= ignored (help) Machu Picchu: Unveiling the Mystery of the Incas]. Yale University Press. ISBN 978-0-300-09763-4. {{cite book}}: Check |url= value (help); templatestyles stripmarker in |url= at position 1 (help)

[Davies1981-69] Davies, Nigel (1981). [. p. 261. vaGAAAAAMAAJ. {{cite book}}: Missing or empty |title= (help); Unknown parameter |plainurl= ignored (help) Human sacrifice: in history and today]. Morrow. pp. 261–262. ISBN 978-0-688-03755-0. {{cite book}}: Check |url= value (help); templatestyles stripmarker in |url= at position 1 (help)

[70] Heaney, Christopher (2023-09-28), "Curing Incas: Andean Lifeways and the Pre-Hispanic Imperial Dead", Empires of the Dead (in ఇంగ్లీష్) (1 ed.), Oxford University PressNew York, pp. 13–30, doi:10.1093/oso/9780197542552.003.0002, ISBN 978-0-19-754255-2, retrieved 2025-12-02{{citation}}: CS1 maint: work parameter with ISBN (link)

[71] Reinhard, Johan (November 1999). "A 6,700 metros niños incas sacrificados quedaron congelados en el tiempo". National Geographic, Spanish version: 36–55.

[72] Rostworowski, María (1999). History of the Inca Realm (in ఇంగ్లీష్). Translated by B. Iceland, Harry. Cambridge University Press.

[73] Salomon, Frank (1 January 1987). "A North Andean Status Trader Complex under Inka Rule". Ethnohistory. 34 (1): 63–77. doi:10.2307/482266. JSTOR 482266.

[74] Earls, J. The Character of Inca and Andean Agriculture. pp. 1–29

[FOOTNOTEMoseley200144-75] Moseley 2001, p. 44.

[:02-76] Maffie, James (2009-12-04). "Pre-Columbian Philosophies". In Nuccetelli, Susana; Schutte, Ofelia; Bueno, Otávio (eds.). A Companion to Latin American Philosophy (in ఇంగ్లీష్) (1 ed.). Wiley. doi:10.1002/9781444314847. ISBN 978-1-4051-7979-9.

[77] Newitz, Annalee (3 January 2012), The greatest mystery of the Inca Empire was its strange economy, io9, archived from the original on 10 December 2015, retrieved 4 January 2012

[hernandez-78] 76.0 ^76.1 Hernández, Francisco (2012). Los Incas y el poder de sus ancestros. Fondo Editorial de la PUCP.

[79] Graves, C., ed. (2000). La papa: tesoro de los andes: de la agricultura a la cultura (PDF). International Potato Center.

[80] Marín, Juan (2007). "Sistemática, taxonomía y domesticación de alpacas y llamas: nueva evidencia cromosómica y molecular". Revista Chilena de Historia Natural (in స్పానిష్). 80 (2): 121–140. doi:10.4067/S0716-078X2007000200001. hdl:10533/178784.

[81] Rostworowski, María (1995). Historia del Tahuantinsuyo (in స్పానిష్). Instituto de Estudios Peruanos. Archived from the original on 2 February 2009.

[:5-82] 80.0 ^80.1 Espinoza, Waldemar (1997). Los Incas [The Incas] (in స్పానిష్) (3 ed.). Amaru Editores. p. 297.

[83] Willey, Gordon R. (1966). [. J6pGAAAAMAAJ. {{cite book}}: Missing or empty |title= (help); Unknown parameter |plainurl= ignored (help) An Introduction to American Archaeology: South America]. Prentice Hall. pp. 173–175. {{cite book}}: Check |url= value (help); templatestyles stripmarker in |url= at position 1 (help)

[FOOTNOTED'Altroy201486–89,_111,_154–55-84] D'Altroy 2014, pp. 86–89, 111, 154–55.

[FOOTNOTEMoseley200181–85-85] Moseley 2001, pp. 81–85.

[FOOTNOTEMcEwan2008138–139-86] McEwan 2008, pp. 138–139.

[FOOTNOTESteward1946262-87] Steward 1946, p. 262.

[FOOTNOTESteward1946185–192-88] Steward 1946, pp. 185–192.

[FOOTNOTED'Altroy201442–43,_86–89-89] D'Altroy 2014, pp. 42–43, 86–89.

[FOOTNOTEMcEwan2008113–114-90] McEwan 2008, pp. 113–114.

[Dillehay1988-91] Dillehay, T.; Gordon, A. (1998). [. F9UuVyGcZ7MC. {{cite book}}: Missing or empty |title= (help); Unknown parameter |plainurl= ignored (help) "La actividad prehispánica y su influencia en la Araucanía"]. In Dillehay, Tom; Netherly, Patricia (eds.). La frontera del estado Inca. Editorial Abya Yala. ISBN 978-9978-04-977-8. {{cite book}}: Check |chapter-url= value (help); templatestyles stripmarker in |chapter-url= at position 1 (help)

[FOOTNOTEBengoa200337–38-92] Bengoa 2003, pp. 37–38.

[FOOTNOTED'Altroy201487-93] D'Altroy 2014, p. 87.

[FOOTNOTED'Altroy201487–88-94] D'Altroy 2014, pp. 87–88.

[FOOTNOTED'Altroy2014235–236-95] D'Altroy 2014, pp. 235–236.

[96] Baudin, Louis (1961). Daily Life in Peru under the Last of the Incas. Macmillan.

[FOOTNOTED'Altroy201499-97] D'Altroy 2014, p. 99.

[98] Zuidema, R. T. (Spring 1983). "Hierarchy and Space in Incaic Social Organization". Ethnohistory. 30 (2): 49–75. doi:10.2307/481241. JSTOR 481241.

[FOOTNOTEZuidema198348-99] Zuidema 1983, p. 48.

[FOOTNOTEజూలియన్1982123-100] జూలియన్ 1982, p. 123.

[FOOTNOTED'Altroy2014233-101] D'Altroy 2014, p. 233.

[102] "All T'oqapu Tunic". Dumbarton Oaks Research Library and Collection.

[:4-103] Karen B. Graubart (2000), "Weaving and the Construction of a Gender Division of Labor in Early Colonial Peru", The American Indian Quarterly, 24, no. 4, pp. 537–561.

[104] Mills, Kenneth; Taylor, William B.; and Graham, Sandra Lauderdale, eds. Colonial Latin America - A Documentary History, Denver, Rowman & Littlefield Publishers, 2002, pp. 14–18.

[105] Cummins, Thomas B. F.; Anderson, Barbara (23 September 2008). The Getty Murua: Essays on the Making of Martin de Murua's "Historia General del Piru", J. Paul Getty Museum Ms. Ludwig XIII 16 (in ఇంగ్లీష్). Getty Publications. p. 127. ISBN 978-0-89236-894-5.

[106] Feltham, Jane (1989). Peruvian textiles. Aylesbury. p. 57. ISBN 978-0-7478-0014-9.

[HerreraBerrin1997-107] Berrin, Kathleen (1997). [. RbNuQgAACAAJ. {{cite book}}: Missing or empty |title= (help); Unknown parameter |plainurl= ignored (help) The Spirit of Ancient Peru - Treasures from the Museo Arqueológico Rafael Larco Herrera]. Thames & Hudson. ISBN 978-0-500-01802-6. {{cite book}}: Check |url= value (help); templatestyles stripmarker in |url= at position 1 (help)

[108] Minster, Christopher. "What Happened to the Treasure Hoard of the Inca Emperor?". thoughtco.com (in ఇంగ్లీష్). Retrieved 13 February 2019.

[Boca_Raton-109] 107.0 ^107.1 "Cocaine's use: From the Incas to the U.S." Boca Raton News. 4 April 1985. Retrieved 2 February 2014.

[110] Francisco López de Jerez,Verdadera relación de la conquista del Peru y provincia de Cusco, llamada la Nueva Castilla, 1534.

[111] Guaman Poma, El primer nueva corónica y buen gobierno, (1615/1616), pp. 256, 286, 344, 346, 400, 434, 1077, this pagination corresponds to the Det Kongelige Bibliotek search engine pagination of the book. Additionally Poma shows both well drafted European flags and coats of arms on pp. 373, 515, 558, 1077. On pp. 83, 167–171 Poma uses a European heraldic graphic convention, a shield, to place certain totems related to Inca leaders.

[112] Bolaños, C.; García, F.; Pineda, J. R.; Salazar, A. (1978). Mapa de los instrumentos musicales de uso popular en el Perú. Instituto Nacional de Cultura del Perú.

[113] D'Harcourt, R.; D'Harcourt, M. (1935). La musique des Incas et ses survivances.

[incamusic-114] 112.0 ^112.1 Salas, Samuel J.A.; Pauletto, Pedro I.; Salas, Pedro J.S. (1938). Historia de la Música. Segundo volumen: América Latina. Editorial José Joaquín de Araujo. p. 13.

[FOOTNOTED'Altroy2014246–247-115] D'Altroy 2014, pp. 246–247.

[FOOTNOTEMcEwan2008179–180-116] McEwan 2008, pp. 179–180.

[NYT-20160102-117] Neuman, William (2 January 2016). "Untangling an Accounting Tool and an Ancient Incan Mystery". The New York Times. Archived from the original on 3 January 2022. Retrieved 2 January 2016.

[FOOTNOTEMcEwan2008183–185-118] McEwan 2008, pp. 183–185.

[119] "Supplementary Information for: Heggarty 2008". arch.cam.ac.uk. Archived from the original on 12 March 2013. Retrieved 24 September 2012.

[FOOTNOTED'Altroy2014233–234-120] D'Altroy 2014, pp. 233–234.

[121] Cobo, B., (1983 [1653]), Obras del P. Bernabé Cobo, Vol. 1, Edited and preliminary study By Francisco Mateos, Biblioteca de Autores Españoles, vol. 91, Madrid, Ediciones Atlas.

[122] Sáez-Rodríguez, A. (2012). "An Ethnomathematics Exercise for Analyzing a Khipu Sample from Pachacamac (Perú)". Revista Latinoamericana de Etnomatemática. 5 (1): 62–88.

[123] Sáez-Rodríguez, A. (2013). "Knot numbers used as labels for identifying subject matter of a khipu". Revista Latinoamericana de Etnomatemática. 6 (1): 4–19.

[FOOTNOTEMcEwan2008183-124] McEwan 2008, p. 183.

[125] Somervill, Barbara A. (2005). Empire of the Inca. Facts on File. pp. 101–103. ISBN 0-8160-5560-2.

[126] "Incan skull surgery". Science News. Archived from the original on 13 May 2012. Retrieved 25 September 2009.

[AHE-127] 125.0 ^125.1 ^125.2 Cartwright, Mark (19 May 2016). "Inca Warfare". World History Encyclopedia.

[MacQuarrie2008-128] Kim MacQuarrie (17 June 2008). The Last Days of the Incas. Simon and Schuster. p. 144. ISBN 978-0-7432-6050-3.

[Parker2008-129] Geoffrey Parker (29 September 2008). The Cambridge Illustrated History of Warfare: The Triumph of the West. Cambridge University Press. p. 136. ISBN 978-0-521-73806-4.

[Stevenson1968-130] Robert Stevenson (1 January 1968). Music in Aztec & Inca Territory. | publisher=యూనివర్శిటీ_ఆఫ్_కాలిఫోర్నియా_ప్రెస్ | isbn=978-0-520-03169-2 | page=77}}

[CoboHamilton1990-131] ఫాదర్ బెర్నాబే కోబో; రోలాండ్ హామిల్టన్ (1 మే 1990). ఇంకా మతం మరియు ఆచారాలు. యూనివర్శిటీ ఆఫ్ టెక్సాస్ ప్రెస్. p. 218. ISBN 978-0-292-73861-4.

[Burland1968-132] కాటీ ఆర్థర్ బర్లాండ్ (1968). ఇంకాల పాలనలో పెరూ. పుట్నం. p. 101. {{cite book}}: Unknown parameter |source= ignored (help)

[SiversDesnoyers2012-133] Peter Von Sivers; Charles Desnoyers; George B. Stow (2012). ప్రపంచ చరిత్ర యొక్క నమూనాలు. ఆక్స్‌ఫర్డ్ యూనివర్శిటీ ప్రెస్. p. 505. ISBN 978-0-19-533334-3.

[134] మాస్ట్రో, కార్మెన్ పెరెజ్ (1999). "ప్రీ-హిస్పానిక్ పెరూలో లోహ ఆయుధాలు". ఎస్పాసియో, టైంపో వై ఫోర్మా, సెనె I, ప్రీహిస్టోరియా వై ఆర్కియాలజియా (in స్పానిష్): 319–346. Archived from the original on 1 జూలై 2019. Retrieved 1 జూలై 2019.

[135] Frisancho, A. Roberto (2013), "Developmental Functional Adaptation to High Altitude: Review" (PDF), American Journal of Human Biology, 25 (2): 151–168, doi:10.1002/ajhb.22367, hdl:2027.42/96751, PMID 24065360, S2CID 33055072

[136] Kellog, RH (1968). "Altitude acclimatization, A historical introduction emphasizing the regulation of breathing". Physiologist. 11 (1): 37–57. PMID 4865521.

[Gibbons-137] Gibbons, Ann. "Tibertans inherited high-altitude gene from ancient humans". science.org. Retrieved 18 June 2021.

[1]

[2]

[3]

[4]

[a]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]

[25]

[26]

[27]

[b]

[28]

[29]

[30]

[31]

[32]

[33]

[34]

[35]

[36]

[37]

[38]

[39]

[40]

[41]

[42]

[43]

[44]

[45]

[46]

[47]

[48]

[49]

[50]

[51]

[52]

[53]

[54]

[55]

[56]

[57]

[58]

[59]

[60]

[61]

[62]

[63]

[64]

[65]

[66]

[67]

[68]

[69]

[70]

[71]

[72]

[73]

[74]

[75]

[76]

[77]

[78]

[79]

[80]

[81]

[82]

[83]

[84]

[85]

[86]

[87]

[88]

[89]

[90]

[91]

[92]

[93]

[94]

[95]

[96]

[97]

[98]