Jump to content

ఇండో-రోమన్ వాణిజ్య సంబంధాలు

వికీపీడియా నుండి
1వ శతాబ్దపు పెరిప్లస్ మారిస్ ఎరిత్రీ ప్రకారం ఉపఖండంలో రోమన్ల వ్యాపారం
తమిళనాడు, పుదుక్కోట్టైలో త్రవ్వకాలలో లభించిన రోమన్ బంగారు నాణేలు. కాలిగులా (సా.శ. 37–41) నాణెం ఒకటి, నీరో (54–68) నాణేలు రెండు. బ్రిటిష్ మ్యూజియం.
సెప్టిమియస్ సెవెరస్, జూలియా డోమ్నాల చిత్రాలతో ఉన్న కుషానుల ఉంగరం.

ఇండో-రోమన్ వాణిజ్య సంబంధాలు (సుగంధ ద్రవ్యాల వ్యాపారం, సాంబ్రాణి మార్గం కూడా చూడండి) అనేది భారత ఉపఖండం, ఐరోపా, మధ్యధరా సముద్ర ప్రాంతాలలోని రోమన్ సామ్రాజ్యం మధ్య జరిగిన వ్యాపారం. ఆసియా మైనర్, మధ్యప్రాచ్యం మీదుగా సాగే భూభాగ బిడారు మార్గాల ద్వారా జరిగే వ్యాపారం తర్వాతి కాలంతో పోలిస్తే సాపేక్షంగా తక్కువగా ఉన్నప్పటికీ, ఎర్ర సముద్రం మీదుగా సాగే దక్షిణ వాణిజ్య మార్గానికి ముందు నుండే ఉండేది. ఈ దక్షిణ మార్గం సామాన్య శకానికి (సా.శ.) ప్రారంభంలో, అగస్టస్ పాలన, సా.పూ. 30లో ఈజిప్ట్‌పై అతని ఆక్రమణ తర్వాత ప్రారంభమైంది.[1]

ఈ దక్షిణ మార్గం ప్రాచీన రోమన్ సామ్రాజ్యం, భారత ఉపఖండం మధ్య వ్యాపారాన్ని ఎంతగానో మెరుగుపరిచింది, రోమన్ భార్యలను సంతోషపెట్టడానికి పట్టు వస్త్రాలు కొనుగోలు చేయడం వల్ల వెండి, బంగారం నష్టపోతున్నామని రోమన్ రాజకీయ నాయకులు, చరిత్రకారులు ఆవేదన వ్యక్తం చేసినట్లు ఆధారాలు ఉన్నాయి, దక్షిణ మార్గం అభివృద్ధి చెంది భూభాగ వాణిజ్య మార్గాన్ని పూర్తిగా భర్తీ చేసింది.[2] రోమన్, గ్రీకు వ్యాపారులు ప్రాచీన తమిళ దేశం (ప్రస్తుత దక్షిణ భారతదేశం, శ్రీలంక) తరచుగా సందర్శించేవారు, పాండ్య, చోళ, చేర రాజవంశాలకు చెందిన సముద్రయాన తమిళ రాజ్యాలతో వ్యాపారాన్ని సురక్షితం చేసుకున్నారు, వాణిజ్య స్థావరాలను స్థాపించారు. ఇవి సామాన్య శకం ప్రారంభానికి కొన్ని దశాబ్దాల ముందు టోలెమిక్ రాజవంశం కాలం నుండి గ్రీకో-రోమన్ ప్రపంచం భారత ఉపఖండంతో వాణిజ్యాన్ని సురక్షితం చేశాయి[3], పశ్చిమ రోమన్ సామ్రాజ్యం పతనం తర్వాత కూడా చాలా కాలం కొనసాగాయి.[4]

నేపథ్యం

[మార్చు]
రోమన్ ఈజిప్ట్ స్థాపనకు ముందు సెల్యూసిడ్, టోలెమిక్ రాజవంశాలు భారతదేశంతో వాణిజ్య నెట్‌వర్క్‌లను నియంత్రించాయి.
  టోలెమీ రాజ్యం
  సెల్యూకస్ రాజ్యం

అకెమెనిడ్ సామ్రాజ్య ప్రభావంలో గతంలో ఉన్న భారత ఉపఖండంతో అభివృద్ధి చెందిన వాణిజ్య నెట్‌వర్క్‌ను సెల్యూసిడ్ రాజవంశం నియంత్రించింది. దక్షిణ అరేబియా, భారత ఉపఖండానికి ఇతర వాణిజ్య మార్గాల పశ్చిమ, ఉత్తర చివరలను నియంత్రిస్తున్న గ్రీకు-టోలెమిక్ రాజవంశం,[5] రోమన్ల ప్రవేశానికి ముందే ఈ ప్రాంతంలో వాణిజ్య అవకాశాలను ఉపయోగించుకోవడం ప్రారంభించింది. కానీ చరిత్రకారుడు స్ట్రాబో ప్రకారం, భారతీయులు, గ్రీకుల మధ్య వాణిజ్య పరిమాణం తర్వాతి కాలంలో జరిగిన ఇండో-రోమన్ వ్యాపారంతో పోల్చదగినది కాదు.[2]

ఈజిప్ట్, ఉపఖండం మధ్య సముద్ర వ్యాపారంలో ప్రత్యక్ష ప్రయాణాలు లేని కాలాన్ని పెరిప్లస్ మారిస్ ఎరిత్రీ ప్రస్తావించింది.[2] ఈ పరిస్థితులలో సరుకులను అడెన్‌కు రవాణా చేసేవారు:[2]

అడెన్ – అరేబియా యూడైమోన్‌ను అదృష్టవంతులైనదిగా పిలిచేవారు, ఇది ఒకప్పుడు నగరంగా ఉండేది, భారతదేశం నుండి ఈజిప్టుకు ఓడలు రానందున, ఈజిప్ట్ నుండి వచ్చే వారు మరింత ముందుకు వెళ్లడానికి సాహసించనందున, అలెగ్జాండ్రియా బయటి నుండి, ఈజిప్ట్ నుండి వచ్చే వస్తువులను స్వీకరించినట్లే, ఇది కూడా రెండు ప్రాంతాల నుండి సరుకులను స్వీకరించేది.

—గ్యారీ కీత్ యంగ్, రోమ్స్ ఈస్టర్న్ ట్రేడ్: ఇంటర్నేషనల్ కామర్స్ అండ్ ఇంపీరియల్ పాలసీ

టోలెమిక్ రాజవంశం ఎర్ర సముద్ర ఓడరేవులను ఉపయోగించి భారతీయ రాజ్యాలతో వ్యాపారాన్ని అభివృద్ధి చేసింది.[1] రోమన్ ఈజిప్ట్ స్థాపనతో రోమన్లు బాధ్యతలు చేపట్టి, ఈ ఓడరేవులను ఉపయోగించి అప్పటికే ఉన్న వ్యాపారాన్ని మరింత అభివృద్ధి చేశారు.[1]

స్ట్రాబో, ప్లినీ ది ఎల్డర్ వంటి సాంప్రదాయ భౌగోళిక శాస్త్రవేత్తలు సాధారణంగా కొత్త సమాచారాన్ని తమ రచనలలో చేర్చడంలో నెమ్మదిగా ఉండేవారు, గౌరవనీయమైన పండితులుగా వారి స్థానాల నుండి, అల్పులైన వ్యాపారులు, వారి భౌగోళిక వృత్తాంతాలపై పక్షపాతంతో ఉన్నట్లు కనిపించేవారు.[6] టోలెమీ రచించిన భౌగోళిక శాస్త్రం దీనికి కొంత మినహాయింపుగా నిలుస్తుంది, ఎందుకంటే అతను వారి వృత్తాంతాలకు ప్రాధాన్యతనిచ్చాడు, వ్యాపారుల సమాచారం లేకపోయి ఉంటే అతను బంగాళాఖాతాన్ని అంత కచ్చితంగా చిత్రించగలిగేవాడు కాదు.[6] మలయ్ ద్వీపకల్పానికి తూర్పున ఉన్న మాగ్నస్ సైనస్ (అంటే థాయిలాండ్ సింధుశాఖ, దక్షిణ చైనా సముద్రం) లోని కాటిగారా (బహుశా వియత్నాంలోని ఓక్ ఇయో, ఇక్కడ రోమన్ కళాఖండాలు కనుగొనబడ్డాయి) ను ఎలా చేరుకోవాలో అలెగ్జాండర్ అనే గ్రీకు నావికుడి సాక్ష్యంపై మారినస్, టోలెమీ ఆధారపడటంలో ఆశ్చర్యం లేదు.[7][8] 1వ శతాబ్దపు పెరిప్లస్ ఆఫ్ ది ఎరిత్రియన్ సీలో, దాని అజ్ఞాత గ్రీకు రచయిత (రోమన్ ఈజిప్ట్‌కు చెందిన వ్యాపారి) అరేబియా, భారతదేశంలోని వాణిజ్య నగరాల గురించి స్పష్టమైన వివరాలు అందించాడు. నదులు, పట్టణాల నుండి ప్రయాణ సమయాలు, లంగరు ఎక్కడ వేయాలి, రాజ దర్బారుల స్థానాలు, స్థానికుల జీవనశైలి, వారి మార్కెట్లలో లభించే వస్తువులు, రుతుపవనాల గాలులను పట్టుకోవడానికి ఈజిప్ట్ నుండి ఈ ప్రదేశాలకు ప్రయాణించడానికి సంవత్సరంలో అనుకూలమైన సమయాలు వంటి వాటిని వివరించాడు, అతను ఈ ప్రదేశాలలో చాలా వాటిని సందర్శించాడని స్పష్టమవుతుంది.[9]

స్థాపన

[మార్చు]
పుదుక్కోట్టై నిధిలో లభించిన రోమన్ చక్రవర్తి అగస్టస్ నాణెం. బ్రిటిష్ మ్యూజియం.
2వ శతాబ్దానికి చెందిన ఫౌస్టినా మేజర్ ఆరియస్ భారతీయ కాపీ. బ్రిటిష్ మ్యూజియం.

తూర్పు మధ్యధరా బేసిన్ నిర్వాహకుడిగా గ్రీకు రాజ్యాల స్థానంలో రోమన్ సామ్రాజ్యం రావడం వల్ల తూర్పుతో ప్రత్యక్ష సముద్ర వ్యాపారం బలోపేతం కావడానికి, గతంలో వివిధ భూభాగ వాణిజ్య మార్గాల మధ్యవర్తులు వసూలు చేసే పన్నుల తొలగింపుకు దారితీసింది.[10] రోమన్లు ఈజిప్టును స్వాధీనం చేసుకున్న తర్వాత వాణిజ్యంలో భారీ పెరుగుదల గురించి స్ట్రాబో ప్రస్తావించడం అతని కాలం నాటికే రుతుపవనాల గురించి తెలుసునని సూచిస్తుంది.[11]

సా.పూ. 130లో సిజికస్‌కు చెందిన యూడోక్సస్ ప్రారంభించిన వ్యాపారం పెరుగుతూనే ఉందని స్ట్రాబో (II.5.12.) పేర్కొన్నాడు:[12]

ఏది ఏమైనప్పటికీ గాలస్ ఈజిప్ట్ పాలకుడిగా ఉన్నప్పుడు నేను అతనితో పాటు వెళ్లి నైలు నది వెంబడి సైనే, ఇథియోపియా సరిహద్దుల వరకు ప్రయాణించాను, మయోస్ హార్మోస్ నుండి నూట ఇరవై నావలు ఉపఖండానికి ప్రయాణిస్తున్నాయని తెలుసుకున్నాను, గతంలో టోలెమిల ఆధ్వర్యంలో చాలా కొద్దిమంది మాత్రమే ప్రయాణాలు చేయడానికి, భారతీయ వస్తువుల వ్యాపారాన్ని కొనసాగించడానికి సాహసించేవారు.

—స్ట్రాబో

అగస్టస్ కాలం నాటికి మయోస్ హార్మోస్ నుండి భారతదేశానికి ప్రతి సంవత్సరం 120 వరకు ఓడలు ప్రయాణించేవి.[12] ఈ వాణిజ్యానికి చాలా బంగారం ఉపయోగించబడింది, కుషాణులు తమ స్వంత నాణేల తయారీకి దీనిని రీసైకిల్ చేశారని తెలుస్తోంది, దీని వల్ల భారతదేశానికి బంగారం తరలిపోవడం గురించి ప్లినీ ది ఎల్డర్ (NH VI.101) ఫిర్యాదు చేశాడు:

భారతదేశం, చైనా, అరేబియా ద్వీపకల్పం మన సామ్రాజ్యం నుండి సంవత్సరానికి కనీసం పది కోట్ల సెస్టెర్స్‌లను తీసుకువెళుతున్నాయి: మన విలాసాలు, మహిళల కోసం మనం వెచ్చిస్తున్నది ఇదే. ఈ దిగుమతులలో దేవుళ్లకు లేదా చనిపోయిన వారి ఆత్మలకు బలులు ఇవ్వడానికి ఉద్దేశించిన భాగం ఎంత?

—ప్లినీ, హిస్టోరియా నేచురే 12.41.84.

అరుదైన జంతువుల వ్యాపారం

[మార్చు]
4వ శతాబ్దపు రోమన్ నాణేల శ్రీలంక అనుకరణలు, 4-8వ శతాబ్దం.

హిందూ మహాసముద్ర ఓడరేవులు, మధ్యధరా ప్రాంతం మధ్య జంతువుల వ్యాపారం జరిగినట్లు ఆధారాలు ఉన్నాయి. ఇటలీలోని రోమన్ విల్లా అవశేషాల మొజాయిక్లు, ఫ్రెస్కోలలో దీనిని చూడవచ్చు. ఉదాహరణకు, విల్లా డెల్ కాసేల్‌లో భారతదేశం, ఇండోనేషియా, ఆఫ్రికాలలో జంతువులను బంధించడాన్ని వర్ణించే మొజాయిక్లు ఉన్నాయి. జంతువుల ఖండాంతర వ్యాపారం ఆ విల్లా యజమానులకు సంపద వనరులలో ఒకటిగా ఉండేది. ఆంబులాక్రో డెల్లా గ్రాండే కాసియాలో [13] జంతువుల వేట, వాటిని బంధించడం ఎంతో వివరంగా ప్రదర్శించబడింది, జాతులను గుర్తించడం సాధ్యమే. పులి పిల్లలను తీసుకువెళ్ళడానికి మెరిసే గాజు బంతి లేదా అద్దంతో దాని దృష్టి మళ్లించే సాంకేతికతను చూపే దృశ్యం ఒకటి ఉంది. ఎరుపు రంగు రిబ్బన్లను పరధ్యానం చేయడానికి ఉపయోగించి పులిని వేటాడటం కూడా చూపబడింది. ఆ మొజాయిక్‌లో ఖడ్గమృగం, భారతీయ మావటితో ఉన్న భారతీయ ఏనుగు (చెవుల ద్వారా గుర్తించబడింది), భారతీయ నెమలి, ఇతర అరుదైన పక్షులు వంటి అనేక ఇతర జంతువులు కూడా ఉన్నాయి. ఆఫ్రికా నుండి వచ్చిన జంతువులు కూడా చాలా ఉన్నాయి. పులులు, చిరుతలు, ఆసియా, ఆఫ్రికన్ సింహాలను క్రీడా ప్రాంగణాలు, సర్కస్‌లలో ఉపయోగించేవారు. ఆ సమయంలో ఐరోపా సింహం అంతరించిపోయింది. బహుశా చివరివి బాల్కన్ ద్వీపకల్పంలో నివసించి ఉండవచ్చు, క్రీడా ప్రాంగణాలకు తరలించడానికి వాటిని వేటాడి ఉండవచ్చు. పక్షులు, కోతులు అనేక విల్లాల అతిథులను అలరించాయి. విల్లా రొమానా డెల్ టెల్లారోలో రోమన్ దుస్తులు ధరించిన వ్యక్తిపై అడవిలో పులి దాడి చేస్తున్న మొజాయిక్ ఉంది, బహుశా అతను అజాగ్రత్తగా ఉన్న వేటగాడు కావచ్చు. జంతువులను ఓడ ద్వారా బోనులలో రవాణా చేసేవారు.[14]

ఓడరేవులు

[మార్చు]

రోమన్ ఓడరేవులు

[మార్చు]

తూర్పు వ్యాపారంలో పాలుపంచుకున్న మూడు ప్రధాన రోమన్ ఓడరేవులు ఆర్సినో, బెరెనిస్, మయోస్ హార్మోస్. ఆర్సినో ప్రారంభ వాణిజ్య కేంద్రాలలో ఒకటి, కానీ త్వరలోనే సులభంగా చేరుకోగల మయోస్ హార్మోస్, బెరెనిస్‌ల ప్రాముఖ్యత పెరగడంతో ఇది మరుగునపడింది.

ఆర్సినో

[మార్చు]
అలెగ్జాండ్రియా, బెరెనిస్‌తో సహా ఈజిప్షియన్ ఎర్ర సముద్ర ఓడరేవుల ప్రదేశాలు.

ఉపఖండంతో వ్యాపారాన్ని సురక్షితం చేయడానికి టోలెమిక్ రాజవంశం అలెగ్జాండ్రియా వ్యూహాత్మక స్థానాన్ని ఉపయోగించుకుంది.[3] తూర్పుతో వ్యాపార మార్గం మొదట ప్రస్తుత సూయజ్ అయిన ఆర్సినో నౌకాశ్రయం గుండా సాగినట్లు తెలుస్తోంది.[3] తూర్పు ఆఫ్రికా వాణిజ్యం నుండి వచ్చిన వస్తువులను ఆర్సినో, బెరెనిస్ లేదా మయోస్ హార్మోస్ అనే మూడు ప్రధాన రోమన్ ఓడరేవులలో ఒకదాని వద్ద దించేవారు.[15] నైలు నది నుండి ఎర్ర సముద్రంలోని ఆర్సినో నౌకాశ్రయ కేంద్రం వరకు పూడికతో నిండిన కాలువను రోమన్లు మరమ్మతులు చేసి శుభ్రం చేశారు.[16] వీలైనంత ఎక్కువ వ్యాపారాన్ని సముద్ర మార్గాలకు మళ్లించడానికి రోమన్ పరిపాలన చేపట్టవలసిన అనేక ప్రయత్నాలలో ఇది ఒకటి.[16]

ఆర్సినో కాలక్రమేణా మయోస్ హార్మోస్ పెరుగుతున్న ప్రాముఖ్యతతో మరుగునపడింది.[16] సూయజ్ సింధుశాఖలో వీచే ఉత్తర గాలుల కారణంగా మయోస్ హార్మోస్‌తో పోలిస్తే ఆర్సినో-క్లిస్మా వంటి ఉత్తర ఓడరేవులకు ప్రయాణించడం కష్టంగా మారింది.[17] ఈ ఉత్తర ఓడరేవులకు వెళ్లడం వల్ల ఇసుక దిబ్బలు, ప్రమాదకరమైన ప్రవాహాల వంటి అదనపు ఇబ్బందులు ఎదురయ్యాయి.[17]

మయోస్ హార్మోస్, బెరెనిస్

[మార్చు]
2022లో ఈజిప్ట్‌లోని బెరెనిస్‌లో కనుగొనబడిన బౌద్ధ విగ్రహం.

మయోస్ హార్మోస్, బెరెనిస్ ముఖ్యమైన ప్రాచీన వాణిజ్య ఓడరేవులుగా కనిపిస్తున్నాయి, రోమన్ల నియంత్రణలోకి రాకముందు ప్రాచీన ఈజిప్ట్ ఫారోల వ్యాపారులు, టోలెమిక్ రాజవంశం వీటిని ఉపయోగించి ఉండవచ్చు.[1]

బెల్జోని (1818) కనుగొన్నప్పటి నుండి బెరెనిస్ ప్రదేశం దక్షిణ ఈజిప్ట్‌లోని రాస్ బనాస్ సమీపంలోని శిధిలాలతో సమానంగా పరిగణించబడింది.[1] అయినప్పటికీ మయోస్ హార్మోస్ కచ్చితమైన స్థానం వివాదాస్పదంగా ఉంది, టోలెమీ భౌగోళిక శాస్త్రంలో ఇచ్చిన అక్షాంశం, రేఖాంశం అబు షార్‌కు అనుకూలంగా ఉన్నాయి, శాస్త్రీయ సాహిత్యం, ఉపగ్రహ చిత్రాలలో ఇచ్చిన వివరాలు నైలు నదిపై కాప్టోస్ నుండి కోటతో కూడిన రహదారి చివరిలో ఉన్న ఖుసీర్ ఎల్-క్వాడిమ్‌ను సూచిస్తున్నాయి.[1] మార్గం మధ్యలో ఉన్న ఎల్-జెర్కా వద్ద జరిగిన త్రవ్వకాలలో మయోస్ హార్మోస్‌కు సంబంధించి మరింత సమాచారం లభించింది, ఈ రహదారి చివర ఉన్న ఓడరేవు మయోస్ హార్మోస్ అయి ఉండవచ్చని నిర్ధారణకు వచ్చేలా ఆధారాలు లభించాయి.[1] ఆ ప్రదేశంలోని త్రవ్వకాలు ఒక బహుళ-జాతి సమాజాన్ని వెల్లడిస్తున్నాయి, తమిళం, గ్రీకు, లాటిన్, దక్షిణ అరేబియన్, నబాటేయన్, పాల్మిరీన్ భాషలలోని శాసనాలు దీనికి నిదర్శనం.[18]

2022 మార్చిలో బెరెనిస్‌లో ఐసిస్ దేవతకు అంకితం చేయబడిన ప్రధాన ప్రారంభ రోమన్ కాలపు ఆలయాన్ని త్రవ్విన ఒక అమెరికన్-పోలిష్ పురావస్తు బృందం ఆలయ ప్రాంగణంలో బుద్ధుని పాలరాయి విగ్రహాన్ని కనుగొంది, ఆ సమయంలో ఈజిప్టులో భారతదేశం నుండి వచ్చిన బౌద్ధ వ్యాపారుల ఉనికిని ఇది సూచిస్తుంది.[19][20]

ప్రధాన ప్రాంతీయ ఓడరేవులు

[మార్చు]
లటియమ్‌లోని అరెజ్జోకు చెందిన రోమన్ కుండల ముక్క, అరికమేడులోని విరాంపట్నంలో లభించింది (సా.శ. 1వ శతాబ్దం). గిమెట్ మ్యూజియం.
టోలెమిక్ ఈజిప్ట్‌లోని సాఫ్ట్ ఎల్ హెన్నాలో జరిగిన త్రవ్వకాలలో లభించిన లక్షణమైన భారతీయ చెక్కబడిన కార్నెలియన్ పూస. పెట్రీ మ్యూజియం.

ప్రస్తుత భారతదేశ దక్షిణ కొనలో ఉన్న బార్బారికమ్ (ఆధునిక కరాచీ), సౌనగౌరా (మధ్య బంగ్లాదేశ్), బారుగాజా (గుజరాత్‌లోని భరూచ్), ముజైరిస్ (ప్రస్తుత కొడుంగల్లూర్), కొర్కై, కావేరిపట్నం, అరికమేడు ప్రాంతీయ ఓడరేవులు, లోతట్టు నగరమైన కొడుమనల్ ఈ వాణిజ్యానికి ప్రధాన కేంద్రాలుగా ఉండేవి. గ్రీకో-రోమన్ వ్యాపారులు బార్బారికమ్‌లో పలచని బట్టలు, బొమ్మలతో కూడిన నార వస్త్రాలు, పుష్యరాగం, పగడం, స్టోరాక్స్, సాంబ్రాణి, గాజు పాత్రలు, వెండి, బంగారు పలకలు, కొద్దిగా వైన్ అమ్మి, వాటికి బదులుగా కోస్టస్, బ్డెలియం, లైసియం, నార్డ్, టర్కోయిస్, లాపిస్ లాజులి, సెరిక్ చర్మాలు, నూలు వస్త్రం, పట్టు దారం, నీలిమందు కొనుగోలు చేసేవారని పెరిప్లస్ మారిస్ ఎరిత్రీ వివరిస్తుంది.[21] బారుగాజాలో వారు గోధుమలు, బియ్యం, నువ్వుల నూనె, పత్తి, వస్త్రాలను కొనుగోలు చేసేవారు.[21]

బారుగాజా

[మార్చు]

ఇండో-సిథియన్ వెస్ట్రన్ సత్రాప్ నహపానా ("నంబానస్") నియంత్రణలో ఉన్న బారుగాజాతో వ్యాపారం విశేషంగా వర్ధిల్లింది:[21]

ఈ మార్కెట్ పట్టణానికి (బారుగాజా) ఇటాలియన్, లావోడిసియన్, అరేబియన్ వైన్‌లు, రాగి, తగరం, సీసం, పగడం, పుష్యరాగం, సన్నని దుస్తులు, అన్ని రకాల నాసిరకం వస్తువులు, ఒక అడుగు వెడల్పు ఉన్న ప్రకాశవంతమైన రంగుల నడికట్లు, స్టోరాక్స్, స్వీట్ క్లోవర్, ఫ్లింట్ గ్లాస్, రియాల్గర్, ఆంటిమోనీ, బంగారు, వెండి నాణేలు దిగుమతి అవుతాయి, దేశపు డబ్బు కోసం మార్పిడి చేసినప్పుడు లాభం ఉంటుంది. రాజు కోసం చాలా ఖరీదైన వెండి పాత్రలు, పాడే కుర్రాళ్ళు, అంతఃపురం కోసం అందమైన కన్యలు, మంచి వైన్‌లు, అత్యుత్తమ నేతలతో ఉన్న సన్నని దుస్తులు, ఎంపిక చేసిన లేపనాలు ఆ ప్రదేశాలకు తీసుకురాబడతాయి. ఈ ప్రదేశాల నుండి స్పైక్‌నార్డ్, కోస్టస్, బ్డెలియం, దంతం, అగేట్, కార్నెలియన్, లైసియం, అన్ని రకాల నూలు వస్త్రాలు, పట్టు వస్త్రం, మల్లో వస్త్రం, దారం, పొడవాటి మిరియాలు, వివిధ మార్కెట్ పట్టణాల నుండి ఇక్కడకు తీసుకువచ్చిన ఇతర వస్తువులు ఎగుమతి చేయబడతాయి. ఈజిప్ట్ నుండి ఈ మార్కెట్ పట్టణానికి వెళ్లేవారు జూలై నెలలో అనగా ఎపిఫిలో సులభంగా ప్రయాణం చేస్తారు.

—పెరిప్లస్ ఆఫ్ ది ఎరిత్రియన్ సీ (పేరా 49).

ముజైరిస్

[మార్చు]
టాబులా ప్యూటింగెరియానాలో చూపినట్లుగా "టెంప్లమ్ అగస్టి"తో ముజైరిస్

ముజైరిస్ అనేది భారతదేశ నైరుతి తీరంలో కనుమరుగైన ఓడరేవు నగరం, ఇది చేర రాజ్యం, రోమన్ సామ్రాజ్యం మధ్య ప్రాచీన తమిళ దేశంలో వాణిజ్యానికి ప్రధాన కేంద్రంగా ఉండేది.[22] దీని స్థానం సాధారణంగా ఆధునిక క్రాంగనోర్ (మధ్య కేరళ) తో గుర్తించబడింది.[23][24] క్రాంగనోర్ సమీపంలోని పట్టణంలో పెద్ద ఎత్తున లభించిన నాణేలు, లెక్కలేనన్ని కుండ పెంకులు ఈ ఓడరేవు నగరపు సంభావ్య స్థానాన్ని కనుగొనడంలో ఇటీవలి కాలంలో పురావస్తు ఆసక్తిని రేకెత్తించాయి.[22]

పెరిప్లస్ ప్రకారం, అనేక మంది గ్రీకు నావికులు ముజైరిస్‌తో తీవ్రమైన వ్యాపారాన్ని నిర్వహించారు:[21]

ఆ తర్వాత నౌరా, టిండిస్ వస్తాయి, ఇవి డమిరికా (లిమిరికే) మొదటి మార్కెట్లు, ఆ తర్వాత ముజైరిస్, నెల్సిండా వస్తాయి, ఇవి ఇప్పుడు ప్రముఖ ప్రాముఖ్యతను కలిగి ఉన్నాయి. టిండిస్ చేర రాజ్యానికి చెందినది, ఇది సముద్రం ద్వారా స్పష్టంగా కనిపించే గ్రామం. అదే రాజ్యానికి చెందిన ముజైరిస్, అరేబియా నుండి గ్రీకుల సరుకులతో పంపబడిన ఓడలతో సమృద్ధిగా ఉంది, ఇది ఒక నదిపై ఉంది, టిండిస్ నుండి నది, సముద్రం ద్వారా ఐదు వందల స్టేడియా దూరంలో ఉంది, ఒడ్డు నుండి నది గుండా ఇరవై స్టేడియా దూరంలో ఉంది"

—ది పెరిప్లస్ ఆఫ్ ది ఎరిత్రియన్ సీ (53–54)

అరికమేడు

[మార్చు]

పెరిప్లస్ మారిస్ ఎరిత్రీ పోడుకే అనే మార్కెట్ ప్రదేశాన్ని (అధ్యాయం 60) ప్రస్తావించింది, జి.డబ్ల్యూ.బి. హంటింగ్‌ఫోర్డ్ దీనిని బహుశా తమిళనాడులోని ప్రారంభ చోళుల వాణిజ్య కేంద్రమైన అరికమేడు (ఇప్పుడు అరియాంకుప్పంలో భాగం) గా గుర్తించాడు, ఇది ఆధునిక పాండిచ్చేరి నుండి సుమారు 3 కి.మీ దూరంలో ఉంది.[25] 1937లో అరికమేడులో రోమన్ కుండలు లభించాయని, 1944, 1949 మధ్య జరిగిన పురావస్తు త్రవ్వకాలలో ఇది సా.శ. 1వ శతాబ్దం మొదటి భాగంలో రోమన్ తయారీ వస్తువులు దిగుమతి చేసుకోబడిన వాణిజ్య కేంద్రమని తేలిందని హంటింగ్‌ఫోర్డ్ మరింత వివరించాడు.[25]

సాంస్కృతిక మార్పిడి

[మార్చు]
1వ శతాబ్దపు అగస్టస్ నాణెం భారతీయ అనుకరణ, బ్రిటిష్ మ్యూజియం.
రోమన్ నాణెం కాంస్య అనుకరణ, శ్రీలంక, 4–8వ శతాబ్దం

రోమ్-ఉపఖండ వ్యాపారం వల్ల అనేక సాంస్కృతిక మార్పిడిలు జరిగాయి, ఇవి రెండు నాగరికతలపై, వ్యాపారంలో పాలుపంచుకున్న ఇతరులపై శాశ్వత ప్రభావాన్ని చూపాయి. ఇథియోపియన్ రాజ్యమైన అక్సుమ్ హిందూ మహాసముద్ర వాణిజ్య నెట్‌వర్క్‌లో పాలుపంచుకుంది, రోమన్ సంస్కృతి, భారతీయ వాస్తుశిల్పం దీనిపై ప్రభావం చూపాయి.[4] రోమన్ వెండి, దంతపు పనులలో లేదా ఐరోపాలో విక్రయించడానికి ఉపయోగించే ఈజిప్షియన్ పత్తి, పట్టు బట్టలలో భారతీయ ప్రభావాల ఆనవాళ్లు కనిపిస్తాయి.[26] అలెగ్జాండ్రియాలో భారతీయుల ఉనికి సంస్కృతిని ప్రభావితం చేసి ఉండవచ్చు కానీ ఈ ప్రభావం ఎలా జరిగిందనే దాని గురించి చాలా తక్కువగా తెలుసు.[26] అలెగ్జాండ్రియాకు చెందిన క్లెమెంట్ తన రచనలలో బుద్ధుని గురించి ప్రస్తావించాడు, ఆ కాలం నాటి ఇతర గ్రంథాలలో ఇతర భారతీయ మతాల ప్రస్తావనలు కనిపిస్తాయి.[26]

చైనీస్ చరిత్రల ప్రకారం 166, 226, 284 సంవత్సరాలలో రోమన్ రాయబార కార్యాలయాలు ఉత్తర వియత్నాంలోని రినాన్ (జియావోజీ) లో అడుగుపెట్టినట్లు నమోదైంది, కాబట్టి హాన్ చైనా కూడా రోమన్ వాణిజ్యంలో పాలుపంచుకుని ఉండవచ్చు.[7][27][28][29] చైనాలో రోమన్ నాణేలు, గాజుసామాను, వెండి వస్తువులు లభించాయి, అలాగే వియత్నాంలో ముఖ్యంగా ఓక్ ఇయో (ఫునాన్ రాజ్యానికి చెందినది) వద్ద రోమన్ నాణేలు, కంకణాలు, గాజు పూసలు, ఒక కాంస్య దీపం, పతకాలు లభించాయి.[7][27][30] థినే అనే గొప్ప నగరంతో ఉన్న దిస్ అనే దేశం పట్టును ఉత్పత్తి చేసి, భారతదేశంలోని బారుగాజా, గంగా నది గుండా భూభాగంలో ప్రయాణించడానికి ముందు బ్రాక్టియాకు ఎలా ఎగుమతి చేసిందో 1వ శతాబ్దపు పెరిప్లస్ వివరిస్తుంది.[31] టైర్‌కు చెందిన మారినస్, టోలెమీ థాయిలాండ్ సింధుశాఖ, ఆగ్నేయాసియా గురించి అస్పష్టమైన వివరాలు అందించగా, అలెగ్జాండ్రియన్ గ్రీకు సన్యాసి, మాజీ వ్యాపారి అయిన కాస్మాస్ ఇండికోప్లూస్టెస్ తన క్రిస్టియన్ టోపోగ్రఫీలో (సుమారు 550) చైనా గురించి, అక్కడికి ఎలా వెళ్లాలి, సిలోన్ వరకు విస్తరించిన లవంగాల వ్యాపారంలో అది ఎలా పాలుపంచుకుందో స్పష్టంగా వివరించాడు.[32][33] భారతదేశంతో పోలిస్తే చైనాలో లభించిన తక్కువ మొత్తంలో రోమన్ నాణేలను పోల్చి చూస్తూ, రోమన్లు కొనుగోలు చేసిన చాలా చైనీస్ పట్టు భారతదేశంలోనే కొనుగోలు చేయబడిందని, ప్రాచీన పర్షియా గుండా వెళ్ళే భూభాగ మార్గం ద్వితీయ పాత్ర పోషించిందని వార్విక్ బాల్ నొక్కి చెప్పాడు.[34]

ద్వైపాక్షిక వాణిజ్యం క్షీణించిన చాలా కాలం తర్వాత కూడా రోమ్ నుండి వచ్చిన క్రైస్తవ, యూదు స్థిరనివాసులు భారతదేశంలో నివసించడం కొనసాగించారు.[4] భారతదేశం అంతటా, ముఖ్యంగా దక్షిణాన ఉన్న రద్దీ సముద్ర వాణిజ్య కేంద్రాలలో పెద్ద ఎత్తున రోమన్ నాణేల నిధులు లభించాయి.[4] తమిళకం రాజులు తమ సార్వభౌమత్వాన్ని సూచించడానికి నాణేలను పాడుచేసిన తర్వాత తమ సొంత పేరుతో రోమన్ నాణేలను తిరిగి జారీ చేశారు.[35] భారతదేశ తమిళ సంగం సాహిత్యంలో వ్యాపారుల ప్రస్తావనలు నమోదయ్యాయి.[35] అటువంటి ఒక ప్రస్తావన ఇలా ఉంది: "యవనుల అందంగా నిర్మించిన ఓడలు బంగారంతో వచ్చి మిరియాలతో తిరిగి వెళ్ళాయి, ముజైరిస్ ఆ శబ్దంతో ప్రతిధ్వనించింది." (సంగం సాహిత్యంలోని 'అకనానూరు' పద్యం సంఖ్య 149 నుండి)"[35]

క్షీణత, పర్యవసానాలు

[మార్చు]

రోమన్ క్షీణత

[మార్చు]
భారతదేశంలోని అజంతా గుహలలోని ఆశ్రమం త్రవ్వకాల్లో లభించిన బైజాంటైన్ చక్రవర్తి థియోడోసియస్ II నాణెం.

రోమన్ సామ్రాజ్యంలో సంక్షోభం కారణంగా 3వ శతాబ్దం మధ్యలో వాణిజ్యం క్షీణించింది, కానీ 4వ శతాబ్దంలో కోలుకుని 7వ శతాబ్దం ప్రారంభం వరకు కొనసాగింది, ఆ సమయంలో సస్సానిద్ సామ్రాజ్యానికి చెందిన షా ఖోస్రో II ఫెర్టైల్ క్రెసెంట్, ఈజిప్ట్ రోమన్ భాగాలను ఆక్రమించాడు, 627 చివరలో తూర్పు రోమన్ చక్రవర్తి హెరాక్లియస్ చేతిలో ఓడిపోయే వరకు అవి అతని ఆధీనంలో ఉన్నాయి, ఆ తర్వాత కోల్పోయిన భూభాగాలు తూర్పు రోమన్లకు తిరిగి ఇవ్వబడ్డాయి.[36] కాస్మాస్ ఇండికోప్లూస్టెస్ ('భారతదేశానికి ప్రయాణించిన కాస్మాస్') ఒక గ్రీకు-ఈజిప్షియన్ వ్యాపారి, తరువాత సన్యాసిగా మారాడు, అతను 6వ శతాబ్దంలో భారతదేశం, శ్రీలంకలకు తన వాణిజ్య పర్యటనల గురించి రాశాడు.

హూణులచే గుప్త సామ్రాజ్య విధ్వంసం

[మార్చు]
గుప్త సామ్రాజ్యం (సుమారు సా.శ. 319-560)
ఇండో-రోమన్ వాణిజ్య సంబంధాలు is located in South Asia
ఇండో-రోమన్ వాణిజ్య సంబంధాలు
సంజేలి
సంజేలి
ఎరాన్
ఎరాన్
గ్వాలియర్
గ్వాలియర్
సోందాని
సోందాని
చోటి సాద్రి
చోటి సాద్రి
కురా
కురా
కౌశాంబి(తోరమాన)
కౌశాంబి
(తోరమాన)
రిస్థాల్
అల్చాన్
హూణులు
హెఫ్తలైట్లు
నెజాక్
హూణులు
సస్సానియన్లు
రాయ్ రాజవంశం
గుప్తులు
వాకాటకులు
ఉత్తర వీ
తోచారియన్లు
సా.శ. 500-530 మధ్య భారతదేశంలో అల్చాన్ హూణుల స్థానిక నియంత్రణను సూచించే శాసనాలు లభించిన ప్రదేశాలు (ఎరుపు చుక్కలు),[37] పొరుగు రాజ్యాలు,[38] అల్చాన్ హూణుల ప్రాదేశిక విస్తరణ (గోధుమ రంగు).[39]

భరుకచ్చ, కళ్యాణ్, సింధ్ ఓడరేవులు, ఉజ్జయిని నగరం నుండి పట్టు, తోలు వస్తువులు, ఉన్ని, ఇనుప ఉత్పత్తులు, దంతం, ముత్యాలు, మిరియాలు వంటి అనేక లగ్జరీ ఉత్పత్తుల ఎగుమతి ద్వారా ఇండో-రోమన్ వాణిజ్యం నుండి గుప్త సామ్రాజ్యం ఎంతో లబ్ది పొందింది.[40]

అల్చాన్ హూణుల దాడులు (సా.శ. 496–534) గుప్తుల (సా.శ. 319–560) ఐరోపా, మధ్య ఆసియాలతో వాణిజ్యాన్ని తీవ్రంగా దెబ్బతీశాయని చెబుతారు.[41] దాడుల తర్వాత కొద్దికాలానికే, ఈ దాడులు, స్థానిక పాలకుల పెరుగుదల వల్ల అప్పటికే బలహీనపడిన గుప్త సామ్రాజ్యం అంతమైంది.[42] దాడుల తరువాత, ఉత్తర భారతదేశం గందరగోళంలో పడింది, గుప్తుల పతనం తరువాత అనేక చిన్న భారతీయ రాజ్యాలు ఉద్భవించాయి.[43]

అరబ్ విస్తరణ

[మార్చు]
ఆధునిక రాష్ట్ర సరిహద్దులపై గీసిన రషీదున్, ఉమయ్యద్ కాలిఫేట్‌ల పాలనలో ఈజిప్ట్.

అమర్ ఇబ్న్ అల్-ఆస్ నాయకత్వంలో అరబ్బులు సా.శ. 639 చివరలో లేదా 640 ప్రారంభంలో ఈజిప్ట్‌లోకి ప్రవేశించారు.[44] ఈ పురోగతి ఈజిప్ట్ ఇస్లామిక్ ఆక్రమణకు నాంది పలికింది.[44] అలెగ్జాండ్రియా, దేశంలోని మిగిలిన ప్రాంతాలను స్వాధీనం చేసుకోవడంతో ఉపఖండంతో రోమన్ల 670 సంవత్సరాల వాణిజ్యం ముగిసింది.[45][3]

తమిళం మాట్లాడే దక్షిణ భారతదేశం అంతర్జాతీయ వాణిజ్యం కోసం ఆగ్నేయాసియా వైపు మళ్లింది, ఇక్కడ హిందూ మతం, ఆ తరువాత బౌద్ధమతం స్వీకరణలో కనిపించినట్లు రోమ్‌పై పడిన అస్పష్టమైన ముద్రల కంటే స్థానిక సంస్కృతిని భారతీయ సంస్కృతి ఎక్కువ స్థాయిలో ప్రభావితం చేసింది.[46] అయినప్పటికీ, భారత ఉపఖండం, దాని వాణిజ్యం గురించి జ్ఞానం బైజాంటైన్ పుస్తకాలలో భద్రపరచబడింది, మధ్యప్రాచ్యం, పర్షియాలో ఇస్లామిక్ రాజ్యాల పెరుగుతున్న ప్రభావానికి వ్యతిరేకంగా ఒక మిత్రుడిని కోరుతూ, కనీసం కాన్స్టాంటైన్ VII కాలం వరకు చక్రవర్తి ఆస్థానం ఈ ప్రాంతంతో ఏదో ఒక రూపంలో దౌత్య సంబంధాలను కొనసాగించి ఉండవచ్చు, ఇది డి సెరిమోనిస్ అనే వేడుకలపై రాసిన రచనలో కనిపిస్తుంది.[47]

ఓట్టోమన్ టర్క్‌లు 15వ శతాబ్దంలో (1453) కాన్స్టాంటినోపుల్‌ను జయించారు, ఇది ఐరోపా, ఆసియా మధ్య అత్యంత ప్రత్యక్ష వాణిజ్య మార్గాలపై టర్కిష్ నియంత్రణకు నాంది పలికింది.[48] ఒట్టోమన్లు ప్రారంభంలో ఐరోపాతో తూర్పు వాణిజ్యాన్ని నిలిపివేశారు, ఇది ఐరోపావాసులు ఆఫ్రికా చుట్టూ సముద్ర మార్గాన్ని కనుగొనడానికి దారితీసింది, యూరోపియన్ అన్వేషణ యుగాన్ని ప్రోత్సహించింది, కాలక్రమంలో యూరోపియన్ వాణిజ్యవాదం, వలసవాదం పెరగడానికి దారితీసింది.

ఇవి కూడా చూడండి

[మార్చు]

గమనికలు

[మార్చు]
  1. 1 2 3 4 5 6 7 Shaw 2003: 426
  2. 1 2 3 4 Young 2001: 19
  3. 1 2 3 4 Lindsay 2006: 101
  4. 1 2 3 4 Curtin 1984: 100
  5. ↑ Potter 2004: 20
  6. 1 2 Parker 2008: 118.
  7. 1 2 3 Young 2001: 29.
  8. ↑ Mawer 2013: 38.
  9. ↑ William H. Schoff (2004) [1912]. Lance Jenott (ed.). ""The Periplus of the Erythraean Sea: Travel and Trade in the Indian Ocean by a Merchant of the First Century" in The Voyage around the Erythraean Sea". Depts.washington.edu. University of Washington. Retrieved 19 September 2016.
  10. ↑ Lach 1994: 13
  11. ↑ Young 2001: 20
  12. 1 2 "The Geography of Strabo published in Vol. I of the Loeb Classical Library edition, 1917".
  13. ↑ "Ambulacro della grande caccia". Archived from the original on 13 ఫిబ్రవరి 2017. Retrieved 19 February 2011.,"Ambulacro della grande caccia". Archived from the original on 13 February 2017. Retrieved 19 February 2011.{{cite web}}: CS1 maint: bot: original URL status unknown (link)
  14. ↑ "Il Blog sulla Villa Romana del Casale Piazza Armerina". villadelcasale.it. Retrieved 12 February 2017.
  15. ↑ O'Leary 2001: 72
  16. 1 2 3 Fayle 2006: 52
  17. 1 2 Freeman 2003: 72
  18. ↑ Nappo, Dario (2020). "The Abandonment of Myos Hormos". Before/After: Transformation, Change, and Abandonment in the Roman and Late Antique Mediterranean. Archaeopress. pp. 18–27. ISBN 9781789695991.
  19. ↑ "Garum Masala;Dramatic archaeological discoveries have led scholars to radically reassess the size and importance of the trade between ancient Rome and India". New York Review. 20 April 2023.
  20. ↑ Magazine, Smithsonian; Parker, Christopher. "Archaeologists Unearth Buddha Statue in Ancient Egyptian Port City". Smithsonian Magazine (in ఇంగ్లీష్).
  21. 1 2 3 4 Halsall, Paul. "Ancient History Sourcebook: The Periplus of the Erythraean Sea: Travel and Trade in the Indian Ocean by a Merchant of the First Century". Fordham University.
  22. 1 2 "Search for India's ancient city". BBC. 11 June 2006. Retrieved 4 January 2010.
  23. ↑ George Menachery (1987) Kodungallur City of St. Thomas; (2000) Azhikode alias Kodungallur Cradle of Christianity in India
  24. ↑ "Signs of ancient port in Kerala". telegraphindia.com. Calcutta (Kolkata): The Telegraph. Archived from the original on 4 August 2009. Retrieved 12 February 2017.
  25. 1 2 Huntingford 1980: 119.
  26. 1 2 3 Lach 1994: 18
  27. 1 2 Ball 2016: 152–53
  28. ↑ Hill 2009: 27
  29. ↑ Yule 1915: 53–54
  30. ↑ O'Reilly 2007: 97
  31. ↑ Schoff 2004 [1912]: paragraph #64. Retrieved 24 September 2016.
  32. ↑ Yule 1915: 25–28
  33. ↑ Lieu 2009: 227
  34. ↑ Ball 2016: 153–54.
  35. 1 2 3 Kulke 2004: 108
  36. ↑ Farrokh 2007: 252
  37. ↑ Bakker, Hans (2017). Monuments of Hope, Gloom, and Glory in the Age of the Hunnic Wars. 50 years that changed India. Amsterdam: J. Gonda Fund Foundation of the KNAW. pp. 484–534. ISBN 978-9069847153.
  38. ↑ Schwartzberg, Joseph E. (1978). A Historical atlas of South Asia. Chicago: University of Chicago Press. p. 25. ISBN 0226742210. Archived from the original on 7 February 2025. Retrieved 2 November 2023.
  39. ↑ Schwartzberg, Joseph E. (1978). A Historical atlas of South Asia. Chicago: University of Chicago Press. p. 145, map XIV.1 (k). ISBN 0226742210. Archived from the original on 24 February 2021. Retrieved 2 November 2023.
  40. ↑ Longman History & Civics ICSE 9 by Singh p. 81
  41. ↑ The First Spring: The Golden Age of India by Abraham Eraly pp. 48 sq
  42. ↑ Ancient Indian History and Civilization by Sailendra Nath Sen p. 221
  43. ↑ A Comprehensive History Of Ancient India p. 174
  44. 1 2 Meri 2006: 224
  45. ↑ Holl 2003: 9
  46. ↑ Kulke 2004: 106
  47. ↑ Luttwak 2009: 167–68
  48. ↑ The Encyclopedia Americana 1989: 176

మూలాలు

[మార్చు]

మరింత చదవడానికి

[మార్చు]
  • Lionel Casson, The Periplus Maris Erythraei: Text With Introduction, Translation, and Commentary. Princeton University Press, 1989. ISBN 0-691-04060-5.
  • Chakrabarti D.K. (1990). The External Trade of the Indus Civilization. Delhi: Manoharlal Publishers Private Limited
  • Chami, F. A. 1999. “The Early Iron Age on Mafia island and its relationship with the mainland.” Azania Vol. XXXIV.
  • Darlymple, William, ది గోల్డెన్ రోడ్: హౌ ఏన్షియంట్ ఇండియా ట్రాన్స్‌ఫార్మ్డ్ ది వరల్డ్. Bloomsbury Publishing, 2024.
  • McLaughlin, Raoul. (2010). Rome and the Distant East: Trade Routes to the Ancient Lands of Arabia, India and China. Continuum, London and New York. ISBN 978-1-84725-235-7.
  • Miller, J. Innes. 1969. The Spice Trade of The Roman Empire: 29 B.C. to A.D. 641. Oxford University Press. Special edition for Sandpiper Books. 1998. ISBN 0-19-814264-1.
  • Raith, M. – Hoffbauer, R. – Euler, H. – Yule, P. – Damgaard, K. (2013). “The view from Ẓafār –An archaeometric study of the Aqaba late Roman period pottery complex and distribution in the 1st millennium CE”. Zeitschrift für Orient-Archäologie 6, 320–50. ISBN 978-3-11-019704-4
  • Sidebotham, Steven E. (2011). Berenike and the Ancient Maritime Spice Route. University of California Press. ISBN 978-0-520-24430-6.
  • Van der Veen, Marijke (2011). Consumption, Trade and Innovation. Exploring the Botanical Remains from the Roman and Islamic Ports at Quseir al-Qadim, Egypt. Frankfurt: Africa Magna Verlag. ISBN 978-3-937248-23-3

.

బయటి లింకులు

[మార్చు]

మూస:Trade route 2 మూస:Ancient seafaring మూస:Ancient international relations మూస:Territories with limited Roman Empire occupation & presence

"https://te.wikipedia.org/w/index.php?title=ఇండో-రోమన్_వాణిజ్య_సంబంధాలు&oldid=4923667" నుండి వెలికితీశారు