Jump to content

ఇరాన్ చరిత్ర

వికీపీడియా నుండి

ఇరాన్ చరిత్ర (దీనిని పర్షియా అని కూడా పిలుస్తారు) గ్రేటర్ ఇరాన్తో ముడిపడి ఉంది, ఇది ఇరానియన్ ప్రజలు, ఇరానియన్ భాషలు - ప్రధానంగా పర్షియన్లు, పర్షియన్ భాష - గణనీయమైన స్థావరం లేదా ప్రభావాన్ని చూసిన ప్రాంతాలన్నింటినీ చుట్టుముట్టే ప్రాంతం. ఈ ప్రాంతం కేంద్రంగా ఇరానియన్ పీఠభూమి ఉంది, దీనిని ఇప్పుడు ఆధునిక ఇరాన్ కవర్ చేస్తుంది. ఇరానియన్ చరిత్ర అత్యంత స్పష్టమైన ప్రభావం పశ్చిమాన ఉన్న అనటోలియా నుండి తూర్పున ఉన్న సింధు లోయ వరకు విస్తరించి ఉంది, ఇందులో లెవాంట్, మెసొపొటేమియా, కాకసస్, చాలా వరకు మధ్య ఆసియా ఉన్నాయి. ఇది భారతదేశం, చైనా, గ్రీస్, రోమ్, ఈజిప్ట్ వంటి అనేక ఇతర ప్రధాన నాగరికతల చరిత్రలతో కూడా సంబంధం కలిగి ఉంది.

క్రీస్తుపూర్వం 5వ సహస్రాబ్ది నాటి చారిత్రక, పట్టణ స్థావరాలతో ప్రపంచంలో అత్యంత పురాతనమైన నిరంతర ప్రధాన నాగరికతలలో ఒకదానికి ఇరాన్ నిలయం.[1] ఇరానియన్ పీఠభూమి పశ్చిమ ప్రాంతాలు ఎలమైట్లకు (ఇలాం, ఖుజెస్తాన్లో), కస్సైట్లకు (కుహ్‌దాష్ట్లో), గుటియన్లకు (లురిస్తాన్లో), తరువాత ఉర్మియా సరస్సు సమీపంలోని ఉరార్టియన్ల వంటి ఇతర ప్రజలకు (ఒష్నవియే, సర్దాష్ట్లో)[2][3][4][5], కుర్దిస్తాన్ లోని మన్నాయియన్లకు (పిరాన్షహర్, సక్వెజ్, బుకాన్లో) నిలయంగా ఉండేవి.[6][7][8][9][10][11][12][13][14] జర్మన్ తత్వవేత్త జార్జ్ విల్హెల్మ్ ఫ్రెడరిక్ హెగెల్ తన లెక్చర్స్ ఆన్ ది ఫిలాసఫీ ఆఫ్ వరల్డ్ హిస్టరీలో పర్షియన్లను "మొదటి చారిత్రక ప్రజలు" అని పిలిచాడు.[15] క్రీస్తుపూర్వం 7వ శతాబ్దంలో మీడియన్ రాజ్యం కింద ఇరాన్ ఒక దేశంగా ఏకమైనప్పుడు, ఇనుప యుగంలో మీడ్స్ ఆవిర్భావంతో నిరంతర ఇరానియన్ సామ్రాజ్యం ప్రారంభమైందని అర్థం చేసుకోవచ్చు.[16] క్రీస్తుపూర్వం 550 నాటికి, సైరస్ ది గ్రేట్ విజయాలతో మీడ్స్ పక్కన పెట్టబడ్డారు, అతను అకిమెనిడ్ సామ్రాజ్యాన్ని స్థాపించడం ద్వారా పర్షియన్లను అధికారంలోకి తీసుకువచ్చాడు. సైరస్ తదుపరి దండయాత్రలు పర్షియన్ రాజ్య విస్తరణను చాలా వరకు పశ్చిమ ఆసియా, మధ్య ఆసియా అంతటా ఎనేబుల్ చేశాయి, అతని వారసులు చివరికి ఆగ్నేయ ఐరోపా, ఉత్తర ఆఫ్రికా భాగాలను జయించి ప్రపంచం అప్పటివరకు చూడని అతిపెద్ద సామ్రాజ్యానికి అధ్యక్షత వహించారు. క్రీస్తుపూర్వం 4వ శతాబ్దంలో, అకిమెనిడ్ సామ్రాజ్యాన్ని అలెగ్జాండర్ ది గ్రేట్ నాయకత్వంలోని మాసిడోనియన్ సామ్రాజ్యం జయించింది, అతని మరణం పూర్వపు అకిమెనిడ్ భూభాగం చాలా భాగంపై సెల్యూసిడ్ సామ్రాజ్యం స్థాపనకు దారితీసింది. మరుసటి శతాబ్దంలో, పార్థియన్ సామ్రాజ్యం ఆవిర్భావంతో ఇరానియన్ పీఠభూమిపై గ్రీకు పాలన ముగిసింది, ఇది సెల్యూసిడ్ల అనటోలియన్, మెసొపొటేమియన్, మధ్య ఆసియా ఆస్తులలో పెద్ద భాగాలను కూడా జయించింది. 2వ శతాబ్దంలో పార్థియన్ల స్థానంలో సాసానియన్ సామ్రాజ్యం వచ్చినప్పటికీ, ఇరాన్ తదుపరి సహస్రాబ్ది పాటు ప్రముఖ శక్తిగా కొనసాగింది, అయితే ఈ కాలంలో ఎక్కువ భాగం రోమన్-పర్షియన్ యుద్ధాలతో గుర్తించబడింది.

7వ శతాబ్దంలో, ముస్లింల దండయాత్ర సాసానియన్ సామ్రాజ్యాన్ని రషీదున్ కాలిఫేట్ స్వాధీనం చేసుకోవడానికి, ఇరాన్ ఇస్లామీకరణ ప్రారంభానికి దారితీసింది. గ్రీకులు, అరబ్బులు, టర్క్‌లు, మంగోలులు, తదితర విదేశీ శక్తులు దాడులు చేసినప్పటికీ, ఇరానియన్ జాతీయ గుర్తింపు పదేపదే నొక్కి చెప్పబడింది, సంరక్షించబడింది, ఇది ఒక విభిన్న రాజకీయ, సాంస్కృతిక అస్తిత్వంగా అభివృద్ధి చెందడానికి అనుమతించింది, దానిపై దాడి చేసిన వారిని భారీగా ప్రభావితం చేసింది. ప్రారంభ ముస్లిం ఆక్రమణలు అప్పటి వరకు ఇరాన్ మెజారిటీ, అధికారిక మతంగా ఉన్న జొరాస్ట్రియనిజం క్షీణతకు కారణమైనప్పటికీ, మునుపటి ఇరానియన్ నాగరికతల విజయాలు కొత్తగా పుట్టుకొచ్చిన ఇస్లామిక్ సామ్రాజ్యాలలోకి విలీనం చేయబడ్డాయి, ఇస్లామిక్ స్వర్ణయుగంలో విస్తరించబడ్డాయి. సంచార టర్కిక్ తెగలు మలి మధ్యయుగంలో, ప్రారంభ ఆధునిక కాలంలో ఇరానియన్ పీఠభూమిలోని భాగాలను ఆక్రమించాయి, ఈ ప్రాంతాన్ని ప్రతికూలంగా ప్రభావితం చేశాయి.[17] 1501 నాటికి, ఈ దేశం సఫావిద్ రాజవంశం ద్వారా పునరేకీకరించబడింది, ఇది ఇరాన్‌ను షియా ఇస్లాంలోకి మార్చడం ద్వారా అసలు ముస్లింల దండయాత్ర తర్వాత ఇరాన్ చరిత్రలో అత్యంత ముఖ్యమైన మతపరమైన మార్పును ప్రారంభించింది.[18][19] ఇరాన్ మళ్ళీ ప్రముఖ ప్రపంచ శక్తిగా ఉద్భవించింది, ముఖ్యంగా టర్కిష్-పాలనలోని ఒట్టోమన్ సామ్రాజ్యంతో పోటీలో. 19వ శతాబ్దంలో, ఇరాన్ రష్యన్ సామ్రాజ్యంతో వివాదానికి దిగింది, ఇది రస్సో-పర్షియన్ యుద్ధాల ముగింపు నాటికి దక్షిణ కాకసస్‌ను స్వాధీనం చేసుకుంది.[20]

సఫావిద్ శకం (1501-1736) ఇరాన్, పాశ్చాత్య దేశాలలోని పండితులచే ఇరాన్ చరిత్రలో ఒక ముఖ్యమైన సమయంగా మరింత గుర్తింపు పొందుతోంది. 1501లో, సఫావిద్ రాజవంశం 7వ శతాబ్దంలో అరబ్బులు సాసానియన్ సామ్రాజ్యాన్ని పడగొట్టిన తర్వాత ఇరాన్ మొత్తాన్ని పాలించిన మొదటి స్థానిక రాజవంశంగా అవతరించింది. ఎనిమిదిన్నర శతాబ్దాల పాటు, ఇరాన్ స్వతంత్ర ప్రభుత్వం లేని భౌగోళిక ప్రాంతంగా మాత్రమే ఉంది, వివిధ విదేశీ శక్తులచే పాలించబడింది-అరబ్బులు, టర్క్‌లు, మంగోలులు, టార్టార్‌లు. 13వ శతాబ్దంలో మంగోలుల దండయాత్రలు ఇరాన్ చరిత్రలో, ఇస్లాంలో ఒక మలుపు. 600 సంవత్సరాలుగా ఇస్లామిక్ ప్రపంచానికి ఐక్యతకు చిహ్నంగా ఉన్న చారిత్రక కాలిఫేట్‌ను మంగోలులు నాశనం చేశారు. సుదీర్ఘ విదేశీ పాలనలో, ఇరానియన్లు తమ ప్రత్యేక సంస్కృతిని, జాతీయ గుర్తింపును కొనసాగించారు, వారు తమ రాజకీయ స్వాతంత్ర్యాన్ని తిరిగి పొందేందుకు ఈ అవకాశాన్ని ఉపయోగించుకున్నారు.[21]

1940లలో, ఇరాన్ రాజ్యాంగ రాచరికంగా మారుతుందనే ఆశలు ఉన్నాయి, కానీ యు.ఎస్., యు.కె. సహాయంతో జరిగిన 1953 తిరుగుబాటు ఎన్నికైన ప్రధానమంత్రిని తొలగించింది, ఆ సమయం నుండి విప్లవం వరకు అమెరికా మద్దతుతో షా ఆధ్వర్యంలో ఇరాన్ నిరంకుశాధికారంతో పాలించబడింది. ఇరానియన్ రాచరికం 1979లో ఇస్లామిక్ విప్లవం వరకు కొనసాగింది, అప్పుడు దేశం అధికారికంగా ఇస్లామిక్ రిపబ్లిక్‌గా ప్రకటించబడింది.[22][23] అప్పటి నుండి, ఇది గణనీయమైన రాజకీయ, సామాజిక, ఆర్థిక మార్పులను ఎదుర్కొంది. ఇస్లామిక్ రిపబ్లిక్ స్థాపన దేశ రాజకీయ వ్యవస్థలో ఒక పెద్ద పునర్నిర్మాణానికి దారితీసింది. ఇరాన్ విదేశీ సంబంధాలు ప్రాంతీయ సంఘర్షణల ద్వారా రూపుదిద్దుకున్నాయి, ఇది ఇరాన్-ఇరాక్ యుద్ధంతో ప్రారంభమై అనేక అరబ్ దేశాల ద్వారా కొనసాగుతోంది; ఇజ్రాయెల్, యునైటెడ్ స్టేట్స్, పాశ్చాత్య ప్రపంచంతో కొనసాగుతున్న ఉద్రిక్తతలు; ఇరాన్ అణు కార్యక్రమం, ఇది అంతర్జాతీయ దౌత్యంలో వివాదాస్పద అంశంగా ఉంది. అంతర్జాతీయ ఆంక్షలు, అంతర్గత సవాళ్లు ఉన్నప్పటికీ, ప్రాంతీయ, ప్రపంచ భౌగోళిక రాజకీయాలలో ఇరాన్ కీలక పాత్ర పోషిస్తోంది.

చరిత్రపూర్వ కాలం

[మార్చు]

పాతరాతి యుగం

[మార్చు]

ఇరాన్‌లో కనుగొనబడిన పురాతన పురావస్తు కళాఖండాలు కషఫ్రుద్, గంజ్ పర్ ప్రదేశాలలో లభించాయి, ఇవి మధ్య పాతరాతి యుగంలో 100,000 సంవత్సరాల క్రితం నాటివిగా భావిస్తారు.[1] నియాండర్తల్స్ తయారు చేసిన మౌస్టీరియన్ రాతి పనిముట్లు కూడా కనుగొనబడ్డాయి.[24] మధ్య పాతరాతి యుగానికి చెందిన నియాండర్తల్స్ సాంస్కృతిక అవశేషాలు ఎక్కువగా జాగ్రోస్ ప్రాంతంలో (మధ్య ఇరాన్‌లో తక్కువగా) కోబే, కుంజి, బిసిటున్ గుహ, తమ్తమా, వార్వాసి, యాఫ్తే గుహ వంటి ప్రదేశాలలో కనుగొనబడ్డాయి.[25] 1949లో, బిసిటున్ గుహలో కార్లెటన్ ఎస్. కూన్ చేత ఒక నియాండర్తల్ రేడియస్ ఎముక కనుగొనబడింది.[26] ఎగువ పాతరాతి యుగం, ఎపిపాలియోలిథిక్ కాలాలకు సంబంధించిన ఆధారాలు ప్రధానంగా జాగ్రోస్ పర్వతాలలో కెర్మాన్షా, ఖొర్రమాబాద్ గుహలలో, పిరాన్షహర్, అల్బోర్జ్, మధ్య ఇరాన్ లోని కొన్ని ప్రదేశాల నుండి తెలిశాయి. ఈ సమయంలో, ప్రజలు రాతి కళను సృష్టించడం ప్రారంభించారు.[27][28]

నవీన రాతియుగం నుండి తామ్రశిలాయుగం వరకు

[మార్చు]

జాగ్రోస్ పర్వతాలలో, దాని చుట్టుపక్కల క్రీస్తుపూర్వం 11వ సహస్రాబ్దిలో చోఘా గోలన్ వంటి ప్రారంభ వ్యవసాయ సంఘాలు,[29][30] క్రీస్తుపూర్వం 9వ సహస్రాబ్దిలో చోఘా బోనుట్ (ఎలమ్ లోని పురాతన గ్రామం) వంటి స్థావరాలు అభివృద్ధి చెందడం ప్రారంభించాయి.[31][32] దాదాపు అదే సమయంలో, గంజ్ దారే వద్ద తొలిసారిగా తెలిసిన మట్టి పాత్రలు, మానవ, జంతువుల మట్టి బొమ్మలు ఉత్పత్తి చేయబడ్డాయి.[33] అనేక ఇతర పురాతన కళాఖండాలతో పాటు కెర్మాన్షా ప్రావిన్స్ లోని టెపె సరాబ్ నుండి 10,000 సంవత్సరాల నాటి మానవ, జంతువుల బొమ్మలు ఉన్నాయి.[34]

ఇరాన్ నైరుతి భాగం ఫెర్టైల్ క్రెసెంట్ (సారవంతమైన అర్ధచంద్రాకార ప్రాంతం) లో భాగంగా ఉండేది, ఇక్కడ మానవాళి మొట్టమొదటి ప్రధాన పంటలు పండించబడ్డాయి, సుసా (క్రీస్తుపూర్వం 4395 నాటికే ఇక్కడ స్థావరం స్థాపించబడింది),[35] క్రీస్తుపూర్వం 6800 నాటి చోఘా మిష్ వంటి గ్రామాలలో ఈ పంటలు సాగు చేయబడ్డాయి;[36][37] జాగ్రోస్ పర్వతాలలో 7,000 సంవత్సరాల నాటి వైన్ జాడీలు తవ్వకాల్లో బయటపడ్డాయి[38] (ఇప్పుడు ఇవి పెన్సిల్వేనియా విశ్వవిద్యాలయంలో ప్రదర్శనలో ఉన్నాయి), టెపె సియాల్క్ వంటి 7,000 సంవత్సరాల నాటి స్థావరాల శిధిలాలు దీనికి మరింత నిదర్శనం. నవీన రాతియుగానికి చెందిన రెండు ప్రధాన ఇరానియన్ స్థావరాలు గంజ్ దారే, పరికల్పిత జాయందే నది సంస్కృతి.[39]

కాంస్య యుగం

[మార్చు]
ఆచార దృశ్యంతో కూడిన స్థూపం, క్రీస్తుపూర్వం 2వ సహస్రాబ్ది ప్రారంభంలో, జియోయ్ టెపె, ఇరాన్
మెసొపొటేమియా వెలుపల ఉనికిలో ఉన్న కొద్దిపాటి జిగ్గురాట్లలో చోఘా జన్‌బిల్ ఒకటి, ఇది ప్రపంచంలోనే అత్యుత్తమంగా భద్రపరచబడిన ఉదాహరణగా పరిగణించబడుతుంది.

కురా-అరాక్సెస్ సంస్కృతి (సుమారు క్రీస్తుపూర్వం 3400-సుమారు క్రీస్తుపూర్వం 2000) వాయవ్య ఇరాన్ నుండి పొరుగున ఉన్న కాకసస్, అనటోలియా ప్రాంతాల వరకు విస్తరించింది.[40][41] ఇరాన్, ప్రపంచంలోని పురాతన స్థావరాలలో సుసా ఒకటి. పురావస్తు శాస్త్రజ్ఞుల సాధారణ అవగాహన ఏమిటంటే, సుసా అనేది ఉరుక్ అనే సుమేరియన్ నగర-రాజ్య విస్తరణ, కాబట్టి ఇది మెసొపొటేమియా సంస్కృతి అనేక అంశాలను పొందుపరిచింది.[42][43][page needed] దాని తరువాతి చరిత్రలో, సుసా ఎలమ్ రాజధానిగా మారింది, ఇది క్రీస్తుపూర్వం 4000 లో స్థాపించబడిన రాజ్యంగా ఉద్భవించింది.[44] నాల్గవ సహస్రాబ్దిలో పురాతన సంస్కృతులు, పట్టణ స్థావరాల ఉనికిని సూచించే డజన్ల కొద్దీ చరిత్రపూర్వ ప్రదేశాలు ఇరానియన్ పీఠభూమి అంతటా ఉన్నాయి.[36] ఇరానియన్ పీఠభూమిపై ఉన్న తొలి నాగరికతలలో ఒకటి కెర్మాన్ ప్రావిన్స్‌లోని ఆగ్నేయ ఇరాన్‌లో ఉన్న జిరోఫ్ట్ సంస్కృతి.

మధ్యప్రాచ్యంలో కళాఖండాలు పుష్కలంగా ఉన్న పురావస్తు ప్రదేశాలలో ఇరాన్ ఒకటి. జిరోఫ్ట్ లోని పురావస్తు తవ్వకాలు క్రీస్తుపూర్వం 4వ సహస్రాబ్దికి చెందిన అనేక వస్తువుల ఆవిష్కరణకు దారితీశాయి.[45] జంతువులు, పౌరాణిక బొమ్మలు, నిర్మాణ మూలాంశాల అత్యంత విలక్షణమైన చెక్కడం ద్వారా అలంకరించబడిన పెద్ద మొత్తంలో వస్తువులు ఉన్నాయి. వస్తువులు, వాటి ప్రతిమాశాస్త్రం ప్రత్యేకమైనవిగా పరిగణించబడతాయి. చాలా వరకు బూడిద-ఆకుపచ్చ మృదువైన రాయి అయిన క్లోరైట్ నుండి తయారు చేయబడ్డాయి; ఇతరాలు రాగి, కంచు, టెర్రకోట, లాపిస్ లాజులితో కూడా తయారు చేయబడ్డాయి. ఈ ప్రదేశాలలో ఇటీవలి తవ్వకాలు మెసొపొటేమియన్ శాసనాల కంటే ముందు నాటి ప్రపంచంలోని పురాతన శాసనాన్ని ఉత్పత్తి చేశాయి.[46][47]

ప్రారంభ ఇనుప యుగంలో ఇరానియన్ ప్రజలు ఉద్భవించడానికి ముందు ఇరానియన్ పీఠభూమిపై అనేక ఇతర ప్రాచీన నాగరికతల రికార్డులు ఉన్నాయి. ప్రారంభ కాంస్య యుగంలో నగర-రాజ్యాలుగా పట్టణీకరణ పెరగడం, సమీప ప్రాచ్యంలో రచన (రాత విధానం) ఆవిష్కరణ (ఉరుక్ కాలం) జరిగాయి. కాంస్య యుగపు ఎలమ్ ప్రారంభ సమయం నుండి రాత విధానాన్ని ఉపయోగించినప్పటికీ, ప్రోటో-ఎలమైట్ లిపి అర్థం కానిదిగానే మిగిలిపోయింది, ఎలమ్‌కు సంబంధించిన సుమేర్ రికార్డులు చాలా తక్కువగా ఉన్నాయి.

రష్యన్ చరిత్రకారుడు ఇగోర్ ఎమ్. డయాకోనాఫ్ ఆధునిక ఇరాన్ నివాసులు ప్రధానంగా ఇండో-యూరోపియనేతర సమూహాల వంశస్థులని, మరింత నిర్దిష్టంగా ఇరానియన్ పీఠభూమి ఇరానిక్-పూర్వ నివాసుల వంశస్థులని పేర్కొన్నాడు.[a]

ప్రారంభ ఇనుప యుగం

[మార్చు]
పొట్టేలు తల ఆకారంలో ఉన్న రైటాన్ (పాత్ర), బంగారం - సక్వెజ్ - కుర్దిస్తాన్ - పశ్చిమ ఇరాన్[6] -, క్రీ.పూ. 7వ శతాబ్దం చివర-6వ శతాబ్దం ప్రారంభం
నేషనల్ మ్యూజియం ఆఫ్ ఇరాన్లోని ఒక బంగారు కప్పు, క్రీస్తుపూర్వం 1వ సహస్రాబ్ది మొదటి సగం నాటిది

నియో-అస్సిరియన్ సామ్రాజ్యం ఆవిర్భావం, ఇరానియన్ పీఠభూమి నుండి జరిగిన దాడుల రికార్డులతో రికార్డులు మరింత స్పష్టంగా మారాయి. క్రీస్తుపూర్వం 20వ శతాబ్దం నాటికే, పోంటిక్-కాస్పియన్ స్టెప్పీ నుండి తెగలు ఇరానియన్ పీఠభూమికి వచ్చాయి. ఇరానియన్ పీఠభూమిపై ఇరానియన్ల రాక ఎలమైట్లను తమ సామ్రాజ్యాన్ని ఒకదాని తర్వాత ఒకటి విడిచిపెట్టేలా చేసి, ఎలమ్, ఖుజెస్తాన్, సమీప ప్రాంతాలలో ఆశ్రయం పొందేలా ఒత్తిడి చేసింది, అప్పుడే అది ఎలమ్‌తో ఏకమైంది.[49] దక్షిణ ఇరానియన్లు పీఠభూమిలో నివసిస్తున్న ఎలమైట్ ప్రజలతో కలిసిపోయి ఉండవచ్చని బహ్మాన్ ఫిరుజ్మాండి చెప్పారు.[50] క్రీస్తుపూర్వం 1వ సహస్రాబ్ది మధ్య నాటికి, మీడ్స్, పర్షియన్లు, పార్థియన్లు ఇరానియన్ పీఠభూమిలో నివసించేవారు. మీడ్స్ ఆవిర్భావం వరకు, వారు సమీప ప్రాచ్య ప్రాంతం వలె అస్సిరియన్ ఆధిపత్యంలోనే ఉన్నారు. క్రీస్తుపూర్వం 1వ సహస్రాబ్ది మొదటి సగంలో, ఇప్పుడున్న ఇరానియన్ అజర్‌బైజాన్ భాగాలు ఉరార్తులో విలీనం చేయబడ్డాయి.

సాంప్రదాయ ప్రాచీన కాలం

[మార్చు]

మీడియన్, అకిమెనిడ్ సామ్రాజ్యాలు (క్రీ.పూ. 678–330)

[మార్చు]

క్రీస్తుపూర్వం 646లో, అస్సిరియన్ రాజు అషుర్బానిపాల్ సుసాను దోచుకున్నాడు, దీంతో ఈ ప్రాంతంలో ఎలమైట్ ఆధిపత్యం ముగిసింది.[51] 150 సంవత్సరాలకు పైగా సమీపంలోని ఉత్తర మెసొపొటేమియా అస్సిరియన్ రాజులు పశ్చిమ ఇరాన్ మీడియన్ తెగలను జయించాలని కోరుకున్నారు.[52] అస్సిరియా నుండి వచ్చిన ఒత్తిడితో, పశ్చిమ ఇరానియన్ పీఠభూమి చిన్న రాజ్యాలు కలిసి పెద్ద, కేంద్రీకృత రాష్ట్రాలుగా ఏర్పడ్డాయి.[51]

మీడ్స్ వారి గరిష్ట విస్తరణ సమయంలో

క్రీస్తుపూర్వం 7వ శతాబ్దం రెండవ సగంలో, మీడ్స్ తమ స్వాతంత్ర్యాన్ని పొందారు, డెయోసెస్ వారిని ఏకం చేశాడు. క్రీస్తుపూర్వం 612లో, డెయోసెస్ మనవడు సైయాక్సరేస్, బాబిలోన్ రాజు నబోపోలస్సర్ అస్సిరియాపై దాడి చేసి అస్సిరియన్ రాజధాని నినెవెహ్ను ముట్టడించి చివరికి నాశనం చేశారు, ఇది నియో-అస్సిరియన్ సామ్రాజ్యం పతనానికి దారితీసింది.[53] ఉరార్తు తరువాత మీడ్స్ చేత జయించబడింది, విలీనం చేయబడింది.[54][55] ఇరాన్‌ను ఒక దేశంగా, సామ్రాజ్యంగా స్థాపించిన ఘనత మీడ్స్‌కు దక్కుతుంది, వారు మొదటి ఇరానియన్ సామ్రాజ్యాన్ని స్థాపించారు, సైరస్ ది గ్రేట్ మీడ్స్, పర్షియన్ల ఏకీకృత సామ్రాజ్యాన్ని స్థాపించే వరకు ఇది దాని కాలంలో అతిపెద్దదిగా ఉండేది, ఇది అకిమెనిడ్ సామ్రాజ్యం (సుమారు క్రీ.పూ. 550–330) ఏర్పడటానికి దారితీసింది.

అకిమెనిడ్ సామ్రాజ్యం గరిష్ట విస్తరణ సమయంలో

సైరస్ ది గ్రేట్ క్రమంగా మీడియన్, లిడియన్, నియో-బాబిలోనియన్ సామ్రాజ్యాలను పడగొట్టి, అస్సిరియా కంటే చాలా పెద్ద సామ్రాజ్యాన్ని సృష్టించాడు. అతను మరింత దయగల విధానాల ద్వారా తన పౌరులను పర్షియన్ పాలనకు అనుగుణంగా మార్చగలిగాడు; అతని సామ్రాజ్యం దీర్ఘాయువు దీనికి ఒక ఫలితం. పర్షియన్ రాజు, అస్సిరియన్ రాజు వలె, "రాజులకు రాజు" (ఆధునిక పర్షియన్ లో షాహన్షా), గొప్ప రాజు, గ్రీకులు పిలిచినట్లుగా మెగాస్ బాసిలియస్ అని పిలువబడేవాడు.

సైరస్ కుమారుడు, కాంబిసెస్ II, ఈ ప్రాంతంలోని చివరి ప్రధాన శక్తి అయిన ప్రాచీన ఈజిప్టును జయించాడు, దీనివల్ల ఈజిప్టు ఇరవై ఆరవ రాజవంశం పతనమైంది. ఈజిప్టును విడిచిపెట్టడానికి ముందు లేదా ఆ సమయంలో అతను అనారోగ్యానికి గురై మరణించినందున, హెరోడోటస్ వివరించినట్లుగా, ప్రాచీన ఈజిప్టు దేవతల పట్ల అగౌరవంగా ప్రవర్తించినందుకు అతను శిక్షించబడ్డాడని కథలు ప్రచారంలోకి వచ్చాయి. కాంబిసెస్ II మరణం తరువాత, డారియస్ చట్టబద్ధమైన అకిమెనిడ్ చక్రవర్తి బర్దియాను పడగొట్టి సింహాసనాన్ని అధిష్టించాడు, ఆపై తన రాజ్యం అంతటా తిరుగుబాట్లను అణిచివేశాడు. విజేతగా, డారియస్ అకిమెనిడ్ సామ్రాజ్యం అనుషంగిక శ్రేణిలో సభ్యత్వం ఆధారంగా తన వాదనను సమర్థించుకున్నాడు.

డారియస్ మొదటి రాజధాని సుసా వద్ద ఉండేది, అతను పెర్సెపోలిస్ వద్ద నిర్మాణ కార్యక్రమాన్ని ప్రారంభించాడు. ఆధునిక సూయజ్ కాలువకు పూర్వగామి అయిన నైలు, ఎర్ర సముద్రం మధ్య ఒక కాలువను అతను పునర్నిర్మించాడు. అతను విస్తృతమైన రహదారి వ్యవస్థను మెరుగుపరిచాడు, అతని కాలంలోనే రాయల్ రోడ్ (మ్యాప్‌లో చూపబడింది) ప్రస్తావనలు మొదటిసారిగా చేయబడ్డాయి, ఇది సుసా నుండి సర్దిస్ వరకు సాధారణ విరామాలలో పోస్టింగ్ స్టేషన్లతో విస్తరించి ఉన్న ఒక గొప్ప రహదారి. డారియస్ ఆధ్వర్యంలో ప్రధాన సంస్కరణలు జరిగాయి. డారిక్ (బంగారు నాణెం), షెకెల్ (వెండి నాణెం) రూపంలో నాణేలు ప్రామాణికం చేయబడ్డాయి (నాణేలు ఒక శతాబ్దం క్రితం క్రీ.పూ. 660లో లిడియాలో కనుగొనబడ్డాయి కానీ ప్రామాణీకరించబడలేదు),[56] పరిపాలనా సామర్థ్యం పెరిగింది.

రాజ శాసనాలలో పాత పర్షియన్ భాష కనిపిస్తుంది, ఇది క్యూనిఫార్మ్ లిపి ప్రత్యేకంగా స్వీకరించబడిన సంస్కరణలో వ్రాయబడింది. సైరస్ ది గ్రేట్, డారియస్ ఆధ్వర్యంలో, పర్షియన్ సామ్రాజ్యం అప్పటి వరకు మానవ చరిత్రలో అతిపెద్ద సామ్రాజ్యంగా అవతరించింది, తెలిసిన ప్రపంచంలోని చాలా భాగాన్ని పాలించింది,[57] అలాగే ఐరోపా, ఆసియా, ఆఫ్రికా ఖండాలలో విస్తరించింది. అతిపెద్ద విజయం సామ్రాజ్యం స్వయంగా ఏర్పడటమే. పర్షియన్ సామ్రాజ్యం ఇతర సంస్కృతులు, మతాల పట్ల సహనం, గౌరవంతో కూడిన నమూనాపై ఆధారపడిన ప్రపంచంలోని మొట్టమొదటి అగ్రరాజ్యంగా నిలిచింది.[58][59]

గ్రీస్‌పై పర్షియన్ల దండయాత్రల సమయంలో కీలక స్థలాలను చూపే మ్యాప్.

క్రీస్తుపూర్వం 6వ శతాబ్దం చివరలో, డారియస్ తన ఐరోపా ప్రచారాన్ని ప్రారంభించాడు, అందులో అతను పియోనియన్లను ఓడించాడు, థ్రేస్‌ను జయించాడు, అన్ని తీరప్రాంత గ్రీకు నగరాలను లొంగదీసుకున్నాడు, అలాగే డాన్యూబ్ నది చుట్టూ ఉన్న యూరోపియన్ సిథియన్లను ఓడించాడు.[60] క్రీ.పూ 512/511లో, మాసిడోన్ పర్షియా సామంత రాజ్యంగా మారింది.[60]

క్రీస్తుపూర్వం 499లో, మిలేటస్లో జరిగిన తిరుగుబాటుకు ఏథెన్స్ మద్దతు ఇచ్చింది, దీని ఫలితంగా సర్దిస్ దోపిడీకి గురైంది. ఇది గ్రీస్‌పై అకిమెనిడ్ దండయాత్రకు దారితీసింది, దీనిని గ్రెకో-పర్షియన్ యుద్ధాలు అని పిలుస్తారు, ఇది క్రీస్తుపూర్వం 5వ శతాబ్దం మొదటి సగంలో కొనసాగింది, ఐరోపా చరిత్రలో అత్యంత ముఖ్యమైన యుద్ధాలలో ఒకటిగా ఇది ప్రసిద్ధి చెందింది. గ్రీస్‌పై మొదటి పర్షియన్ దండయాత్రలో, పర్షియన్ జనరల్ మార్డోనియస్ థ్రేస్‌ను తిరిగి లొంగదీసుకున్నాడు, మాసిడోన్‌ను పర్షియాలో పూర్తి భాగంగా మార్చాడు.[60] అయితే ఈ యుద్ధం చివరికి ఓటమితో ముగిసింది. డారియస్ వారసుడు జెర్క్సెస్ I గ్రీస్‌పై రెండవ పర్షియన్ దండయాత్రను ప్రారంభించాడు. యుద్ధంలో ఒక కీలక క్షణంలో, ఇస్త్మస్ ఆఫ్ కొరింత్‌కు ఉత్తరాన ఉన్న అన్ని భూభాగాలతో సహా ప్రధాన భూభాగ గ్రీస్‌లో సగభాగాన్ని పర్షియన్లు ఆక్రమించారు,[61][62] అయితే, ఇది కూడా గ్రీకు విజయంగా మారింది, ప్లాటియా, సలామిస్ యుద్ధాల తరువాత పర్షియా ఐరోపాలో తన స్థానాలను కోల్పోయింది, చివరికి అక్కడి నుండి వైదొలిగింది.[63] గ్రెకో-పర్షియన్ యుద్ధాల సమయంలో, పర్షియన్లు ప్రధాన ప్రాదేశిక ప్రయోజనాలను పొందారు. వారు ఏథెన్స్‌ను పట్టుకుని రెండుసార్లు నేలమట్టం చేశారు, ఒకసారి క్రీ.పూ. 480లో, మరొకసారి క్రీ.పూ. 479లో. అయితే, వరుస గ్రీకు విజయాల తర్వాత పర్షియన్లు ఉపసంహరించుకోవలసి వచ్చింది, తద్వారా మాసిడోనియా, థ్రేస్, అయోనియా నియంత్రణను కోల్పోయారు. రెండవ దండయాత్రను గ్రీకులు విజయవంతంగా తిప్పికొట్టిన తర్వాత, ఏథెన్స్ కొత్తగా ఏర్పడిన డెలియన్ లీగ్ కింద అనేక గ్రీకు నగర-రాజ్యాలతో పోరాటం అనేక దశాబ్దాల పాటు కొనసాగింది, ఇది చివరికి క్రీ.పూ 449లో కాలియాస్ శాంతితో ముగిసింది, తద్వారా గ్రెకో-పర్షియన్ యుద్ధాలు ముగిశాయి. క్రీస్తుపూర్వం 404లో, డారియస్ II మరణం తరువాత, ఈజిప్ట్ అమిర్టియస్ నాయకత్వంలో తిరుగుబాటు చేసింది. క్రీస్తుపూర్వం 343లో ఈజిప్టును ఆర్టాక్సెర్క్సెస్ III తిరిగి జయించే వరకు, తరువాతి ఫారోలు ఈజిప్టును తిరిగి జయించే పర్షియన్ ప్రయత్నాలను విజయవంతంగా ప్రతిఘటించారు.

పెర్సెపోలిస్ విశాల దృశ్యం (పనోరమిక్ వ్యూ)

గ్రీకు విజయం, సెల్యూసిడ్ సామ్రాజ్యం (క్రీ.పూ. 312–248)

[మార్చు]
క్రీ.పూ. 200లో సెల్యూసిడ్ సామ్రాజ్యం, ఆంటియోకస్ రోమన్ల చేతిలో ఓడిపోకముందు

క్రీస్తుపూర్వం 334 నుండి 331 వరకు, అలెగ్జాండర్ ది గ్రేట్ గ్రానికుస్, ఇస్సస్, గౌగమెలా యుద్ధాలలో డారియస్ IIIను ఓడించాడు, క్రీ.పూ. 331 నాటికి అకిమెనిడ్ సామ్రాజ్యాన్ని జయించాడు. అలెగ్జాండర్ మరణించిన కొద్దికాలానికే అతని సామ్రాజ్యం విచ్ఛిన్నమైంది, అలెగ్జాండర్ జనరల్, సెల్యూకస్ I నికేటర్, ఇరాన్, మెసొపొటేమియా, తరువాత సిరియా, అనటోలియా నియంత్రణను తీసుకోవడానికి ప్రయత్నించాడు. అతని సామ్రాజ్యమే సెల్యూసిడ్ సామ్రాజ్యం. అతను క్రీ.పూ 281లో టాలెమీ కెరౌనోస్ చేత చంపబడ్డాడు.

పార్థియన్ సామ్రాజ్యం (క్రీ.పూ. 248–క్రీ.శ. 224)

[మార్చు]
గ్రీకు పాలన తర్వాత మొదటి స్థానిక పర్షియన్ పాలకుడు బగాదటేస్ I

పార్థియన్ సామ్రాజ్యం-పార్థియన్లు (వాయవ్య ఇరానియన్ ప్రజల సమూహం) పాలించిన సామ్రాజ్యం-అర్సాసిడ్ రాజవంశపు రాజ్యం. పర్ని చేత పార్థియా ఆక్రమణ, క్రీస్తుపూర్వం 3వ శతాబ్దం చివరలో సెల్యూసిడ్ సామ్రాజ్యాన్ని ఓడించిన తరువాత ఇది ఇరానియన్ పీఠభూమిని ఏకం చేసింది, పరిపాలించింది. ఇది క్రీస్తుపూర్వం 150, క్రీస్తుశకం 224 మధ్య మెసొపొటేమియాను అడపాదడపా నియంత్రించింది, తూర్పు అరేబియాను కలుపుకుంది.

పార్థియా రోమన్ సామ్రాజ్యానికి తూర్పున ఉన్న బద్ధశత్రువు, ఇది కప్పడోసియా (మధ్య అనటోలియా) దాటి రోమ్ విస్తరణను పరిమితం చేసింది. పార్థియన్ సైన్యాలలో రెండు రకాల అశ్వికదళాలు ఉండేవి: భారీ ఆయుధాలు, కవచాలు ధరించిన క్యాటాఫ్రాక్ట్‌లు, తేలికపాటి ఆయుధాలు కలిగి అత్యంత వేగంగా కదిలే మౌంటెడ్ ఆర్చర్లు (గుర్రంపై ఉండి విలువిద్య ప్రదర్శించేవారు).

భారీ పదాతిదళం (ఇన్ఫాంట్రీ) పై ఆధారపడిన రోమన్లకు, పార్థియన్లను ఓడించడం చాలా కష్టం, ఎందుకంటే రెండు రకాల అశ్వికదళాలు కాలి సైనికుల కంటే చాలా వేగంగా కదులుతాయి. పార్థియన్ అశ్వికదళం ఉపయోగించిన పార్థియన్ షాట్ రోమన్ సైనికులను ఎంతగానో భయపెట్టింది, ఇది కార్హే యుద్ధంలో రోమన్ల ఘోర పరాజయానికి దారితీసింది. మరోవైపు, ముట్టడి యుద్ధంలో నైపుణ్యం లేనందున జయించిన ప్రాంతాలను ఆక్రమించడం పార్థియన్లకు కష్టంగా మారింది. ఈ బలహీనతల వల్ల, రోమన్లు ​​కానీ, పార్థియన్లు కానీ ఒకరి భూభాగాన్ని మరొకరు పూర్తిగా స్వాధీనం చేసుకోలేకపోయారు.

పార్థియన్ సామ్రాజ్యం ఐదు శతాబ్దాల పాటు కొనసాగింది, ఇది చాలా తూర్పు సామ్రాజ్యాల కంటే ఎక్కువ కాలం. ఈ సామ్రాజ్యం సంస్థాగత పట్టు సడలడం, చివరి రాజును సామ్రాజ్య సామంత ప్రజలలో ఒకరైన సాసానియన్ల ఆధ్వర్యంలోని పర్షియన్లు ఓడించడంతో ఈ సామ్రాజ్యం ముగింపు క్రీస్తుశకం 224లో వచ్చింది. ఏదేమైనప్పటికీ, అర్సాసిడ్ రాజవంశం శతాబ్దాల పాటు ఆర్మేనియా, ఐబీరియా, కౌకాసియన్ అల్బేనియాలో కొనసాగింది, ఇవన్నీ రాజవంశానికి చెందిన శాఖలే.

రోమన్ చక్రవర్తి వలేరియన్ను (మోకరిల్లి ఉన్నాడు), ఫిలిప్ ది అరబ్ను (నిలబడి ఉన్నాడు) పట్టుకున్న ఇరానియన్ చక్రవర్తి షాపూర్ I (గుర్రంపై ఉన్నాడు) నక్ష్-ఇ రుస్తం వద్ద రాతి ముఖ చిత్రం.
రాజు ఖోస్రోవ్ Iని చూపే బంగారు పూత పూసిన వెండి గిన్నెపై వేట దృశ్యం.

సస్సానియన్ సామ్రాజ్యం (సా.శ 224–651)

[మార్చు]
నక్ష్-ఎ రుస్తమ్ వద్ద రాతి ముఖ ఉపశమనం, ఇరానియన్ చక్రవర్తి షాపూర్ I (గుర్రంపై) రోమన్ చక్రవర్తి వలేరియన్ (మోకరిల్లి), ఫిలిప్ ది అరబ్ (నిలబడి) పట్టుకున్నాడు.
రాజు ఖోస్రోవ్ Iని చూపిస్తున్న బంగారు పూతతో కూడిన వెండి గిన్నెపై వేట దృశ్యం.

సస్సానియన్ సామ్రాజ్యం మొదటి షా అర్దాషిర్ I దేశాన్ని ఆర్థికంగా, సైనికంగా సంస్కరించడం ప్రారంభించాడు. 400 సంవత్సరాలకు పైగా, ఇరాన్ తన పొరుగు ప్రత్యర్థి రోమన్, ఆపై బైజాంటైన్ సామ్రాజ్యాలతో పాటు ప్రపంచంలోని ప్రముఖ శక్తులలో ఒకటిగా మళ్ళీ అవతరించింది.[64][65]

సస్సానియన్ శకం పురాతన కాలం చివరను చుట్టుముడుతుంది, ఇది ఇరాన్‌లో అత్యంత ముఖ్యమైన, ప్రభావవంతమైన చారిత్రక కాలాలలో ఒకటిగా పరిగణించబడుతుంది, ప్రపంచంపై కూడా ఇది ప్రధాన ప్రభావాన్ని చూపింది. సస్సానియన్ కాలంలో పర్షియన్ నాగరికత అత్యున్నత సాధనను సాధించింది, ఇస్లాంను స్వీకరించడానికి ముందు ఇది చివరి గొప్ప ఇరానియన్ సామ్రాజ్యంగా నిలిచింది. పర్షియా సస్సానియన్ కాలంలో రోమన్ నాగరికతను గణనీయంగా ప్రభావితం చేసింది,[66]మూస:Incomplete short citation వారి సాంస్కృతిక ప్రభావం సామ్రాజ్యం ప్రాదేశిక సరిహద్దులకు ఆవల విస్తరించి, పశ్చిమ ఐరోపా వరకు చేరుకుంది,[67]మూస:Incomplete short citation ఆఫ్రికా,[68] చైనా, భారతదేశం[69] ఐరోపా, ఆసియా మధ్యయుగ కళల నిర్మాణంలో కూడా ప్రముఖ పాత్ర పోషించాయి.[70]

ఈ ప్రభావం ముస్లిం ప్రపంచానికి ముందుకు సాగింది. రాజవంశం ప్రత్యేకమైన, కులీన సంస్కృతి ఇరాన్ ఇస్లామిక్ ఆక్రమణను, విధ్వంసాన్ని పర్షియన్ పునరుజ్జీవనంగా మార్చింది.[67]మూస:Incomplete short citation తరువాత ఇస్లామిక్ సంస్కృతి, వాస్తుశిల్పం, రచన, నాగరికతకు ఇతర సహకారాలుగా పిలువబడే వాటిలో ఎక్కువ భాగం సస్సానియన్ పర్షియన్ల నుండి విస్తృత ముస్లిం ప్రపంచంలోకి తీసుకోబడ్డాయి.[71]

హెరాక్లియస్ సైన్యం, ఖోస్రోవ్ II పర్షియన్ల మధ్య యుద్ధం. క్రీ.శ 1452 నాటి పియెరో డెల్లా ఫ్రాన్సెస్కా ఫ్రెస్కో.

మధ్యయుగ కాలం

[మార్చు]

ప్రారంభ ఇస్లామిక్ కాలం

[మార్చు]

ముస్లింల పర్షియా ఆక్రమణ (633–651)

[మార్చు]
ఇస్లామిక్ ఆక్రమణ దశలు
  ప్రవక్త ముహమ్మద్ ఆధ్వర్యంలో విస్తరణ, 622–632
  రషీదున్ కాలిఫేట్ సమయంలో విస్తరణ, 632–661
  ఉమయ్యద్ కాలిఫేట్ సమయంలో విస్తరణ, 661–750

633లో, అంతర్యుద్ధం తర్వాత వెంటనే, సస్సానియన్ రాజు యజ్డెగెర్డ్ III పాలనలో, ఉమర్ ఆధ్వర్యంలోని ముస్లింలు ఇరాన్‌పై దండెత్తారు. కరెన్ వంశానికి చెందిన రాజు దినార్, తరువాత ఖొరాసాన్‌కు చెందిన కనరంగియాన్స్ వంటి అనేక ఇరానియన్ ఉన్నత వర్గాలు, కుటుంబాలు వారి సస్సానియన్ అధికారులపై తిరుగుబాటు చేశాయి. ఇద్దరు ప్రముఖ సైనికాధికారులు బహ్రామ్ చోబిన్, షహర్బరాజ్ ఆధ్వర్యంలో మిహ్రాన్ హౌస్ సస్సానియన్ సింహాసనాన్ని ప్రకటించినప్పటికీ, అరబ్బులకు వ్యతిరేకంగా జరిగిన పోరాటంలో సస్సానియన్లకు విధేయంగానే ఉండిపోయింది, అయితే మిహ్రాన్‌లు వారి నాయకుడు ఫర్రుఖ్‌జాద్ నేతృత్వంలో ఇస్పాబుధాన్ హౌస్‌లో ద్రోహం చేయబడి, ఓడిపోయారు. 651లో మెర్వ్‌లో ఒక స్థానిక మిల్లర్ తన పర్సు కోసం చంపే వరకు యజ్డేగెర్డ్ III ఒక జిల్లా నుండి మరొక జిల్లాకు పారిపోయాడు.[22] 674 నాటికి, ముస్లింలు ఖొరాసాన్‌ను జయించారు.

ముస్లింల పర్షియా ఆక్రమణ సస్సానియన్ సామ్రాజ్యాన్ని అంతం చేసింది, పర్షియాలో జొరాస్ట్రియన్ మతం క్షీణతకు దారితీసింది. కాలక్రమేణా, ఎక్కువ మంది ఇరానియన్లు ఇస్లాం మతంలోకి మారారు. మునుపటి పర్షియన్ నాగరికతల అనేక అంశాలు విస్మరించబడలేదు కానీ కొత్త ఇస్లామిక్ రాజకీయ వ్యవస్థ ద్వారా గ్రహించబడ్డాయి.

ఉమయ్యద్ శకం, కాస్పియన్ తీరంలో ముస్లింల చొరబాటు

[మార్చు]

651లో సస్సానియన్ సామ్రాజ్యం పతనం తరువాత, ఉమయ్యద్ కాలిఫేట్ అరబ్బులు అనేక పర్షియన్ ఆచారాలను స్వీకరించారు, ముఖ్యంగా పరిపాలనా, న్యాయస్థాన పద్ధతులు. అరబ్ ప్రొవిన్షియల్ గవర్నర్లు నిస్సందేహంగా పర్షియనీకరించబడిన అరామియన్స్ లేదా స్థానిక పర్షియన్లు; 7వ శతాబ్దం చివరిలో అరబిక్‌ను స్వీకరించే వరకు కాలిఫేట్ అధికారిక వ్యాపార భాష పర్షియన్ గానే ఉండిపోయింది,[72] అప్పుడు 692లో రాజధాని డమాస్కస్ వద్ద నాణేల ముద్రణ ప్రారంభమైంది. ఇస్లామిక్ నాణేలు సస్సానియన్ నాణేల (బైజాంటైన్ నాణేలతో పాటు) అనుకరణల నుండి ఉద్భవించాయి, నాణేలపై ఉన్న పహ్లవి లిపిని అరబిక్ అక్షరమాలతో భర్తీ చేశారు.

ఉమయ్యద్ కాలిఫేట్ సమయంలో, అరబ్ విజేతలు తమ సామ్రాజ్యం అంతటా ప్రజలకు ప్రాథమిక భాషగా అరబిక్‌ను విధించారు. దివాన్‌లో పర్షియన్ భాష వ్యాప్తి పట్ల సంతోషంగా లేని అల్-హజ్జాజ్ ఇబ్న్ యూసుఫ్, జయించిన ప్రాంతాల అధికారిక భాషను అరబిక్‌తో భర్తీ చేయాలని ఆదేశించాడు, కొన్నిసార్లు బలవంతంగా కూడా.[73]

743లో ఉమయ్యద్ ఖలీఫ్ హిషామ్ ఇబ్న్ అబ్ద్ అల్-మాలిక్ మరణంతో, ఇస్లామిక్ ప్రపంచం అంతర్యుద్ధంలోకి నెట్టబడింది. అబు ముస్లిం ఖొరాసాన్‌కు అబ్బాసిద్ చేత పంపబడ్డాడు. ఉమయ్యద్ గవర్నర్ నస్ర్ ఇబ్న్ సయ్యార్‌ను ఓడించి అతను మెర్వ్‌ను తీసుకున్నాడు. అతను ఖురాసాన్‌కు వాస్తవ అబ్బాసిద్ గవర్నర్ అయ్యాడు. అదే కాలంలో, దబుయిద్ పాలకుడు ఖుర్షిద్ ఉమయ్యద్‌ల నుండి స్వాతంత్ర్యం ప్రకటించాడు కానీ కొద్దికాలానికే అబ్బాసిద్ అధికారాన్ని గుర్తించవలసి వచ్చింది. 750లో, అబు ముస్లిం అబ్బాసిద్ సైన్యానికి నాయకుడై, జాబ్ యుద్ధంలో ఉమయ్యద్‌లను ఓడించాడు. ఆ సంవత్సరం తరువాత అబు ముస్లిం డమాస్కస్‌ను ఆక్రమించాడు.

అబ్బాసిద్ కాలం, స్వయంప్రతిపత్త ఇరానియన్ రాజవంశాలు

[మార్చు]
క్రీ.శ 900లో సఫారిద్ రాజవంశం.
10వ శతాబ్దం మధ్యలో ఇరానియన్ రాజవంశాల పటం.

అబ్బాసిద్ సైన్యం ప్రధానంగా ఖొరాసానియన్లతో కూడి ఉంది, దీనికి అబు ముస్లిం నాయకత్వం వహించాడు. అబ్బాసిద్‌లు 750లో ఉమయ్యద్‌లను పడగొట్టారు.[74] అబ్బాసిద్ విప్లవం అరబ్ సామ్రాజ్యం ముగింపుని, మధ్యప్రాచ్యంలో మరింత సమగ్రమైన, బహుళ-జాతి రాష్ట్రానికి నాంది పలికింది.[75] ఉమయ్యద్‌ల నుండి అధికారాన్ని చేజిక్కించుకున్న తర్వాత అబ్బాసిద్‌లు చేసిన మొదటి మార్పులలో ఒకటి సామ్రాజ్యం రాజధానిని ఇరాక్‌కు మార్చడం. 762లో అబ్బాసిద్ రాజధానిగా సేవలందించేందుకు టైగ్రిస్ నదిపై బాగ్దాద్ నగరం నిర్మించబడింది.[76]

9వ శతాబ్దం నాటికి, అబ్బాసిద్ కాలిఫేట్ కేంద్ర అధికారాన్ని సవాలు చేయడానికి సామ్రాజ్యం సుదూర మూలల్లో ప్రాంతీయ నాయకులు ఉద్భవించడంతో అబ్బాసిద్ నియంత్రణ క్షీణించడం ప్రారంభించింది.[76] అబ్బాసిద్ కలీఫ్‌లు టర్కిక్ మాట్లాడే యోధులైన మామ్లూక్‌లను చేర్చుకోవడం ప్రారంభించారు. కొంతకాలం తర్వాత అబ్బాసిద్ కలీఫ్‌ల నిజమైన బలం క్షీణించడం ప్రారంభించింది; చివరికి, వారు మతపరమైన నాయకులుగా మాత్రమే మారారు, బానిస యోధులు పాలించారు.[74]

ఇస్లామిక్ స్వర్ణయుగం, శువుబియ్యా ఉద్యమం, పర్షియనీకరణ ప్రక్రియ

[మార్చు]
పర్షియన్ ఖగోళ శాస్త్రవేత్త కుత్బ్ అల్-దిన్ అల్-షిరాజీ (1236–1311) మధ్యయుగ మాన్యుస్క్రిప్ట్ నుండి గ్రహ నమూనాను వర్ణించే సారాంశం

ఇస్లామీకరణ అనేది ఇరాన్ మెజారిటీ జనాభా ఇస్లాంను క్రమంగా స్వీకరించిన సుదీర్ఘ ప్రక్రియ. ఇరాన్ ఇస్లామీకరణ ఇరాన్ సమాజం సాంస్కృతిక, శాస్త్రీయ, రాజకీయ నిర్మాణంలో లోతైన మార్పులను తీసుకువచ్చింది: పర్షియన్ సాహిత్యం, తత్వశాస్త్రం, వైద్యం, కళల వికసనం కొత్తగా ఏర్పడుతున్న ముస్లిం నాగరికతలో ప్రధాన అంశాలుగా మారాయి. వేల సంవత్సరాల నాగరికత వారసత్వాన్ని వారసత్వంగా పొంది, "ప్రధాన సాంస్కృతిక రహదారుల కూడలిలో" ఉంటూ,[77] ఇస్లామిక్ స్వర్ణయుగంగా పిలువబడేదానికి పర్షియా కేంద్రంగా అవతరించడానికి దోహదపడింది. ఈ కాలంలో, వందలాది పండితులు, శాస్త్రవేత్తలు సాంకేతికత, విజ్ఞాన శాస్త్రం, వైద్యానికి అపారమైన కృషి చేశారు, తరువాత పునరుజ్జీవన కాలంలో యూరోపియన్ సైన్స్ పెరుగుదలను ప్రభావితం చేశారు.[78]

పర్షియనేట్ రాష్ట్రాలు, రాజవంశాలు (977–1219)

[మార్చు]
ఖరాకన్ టవర్స్, పర్షియా, 1067లో నిర్మించబడ్డాయి, ఇందులో సెల్జుక్ రాకుమారుల సమాధులు ఉన్నాయి.

977లో, సామానిడ్ల టర్కిక్ గవర్నర్ అయిన సబుక్టిగిన్ ఘజ్నాను (ప్రస్తుత ఆఫ్ఘనిస్తాన్‌లో) ఆక్రమించి, 1186 వరకు కొనసాగిన ఘజ్నవిడ్ రాజవంశాన్ని స్థాపించాడు.[74] ఘజ్నవిడ్ సామ్రాజ్యం 10వ శతాబ్దం చివరి దశాబ్దంలో అము దర్యాకు దక్షిణంగా ఉన్న సామానిడ్ భూభాగాలన్నింటినీ తీసుకోవడం ద్వారా విస్తరించింది, చివరికి తూర్పు ఇరాన్, ఆఫ్ఘనిస్తాన్, పాకిస్తాన్, వాయవ్య భారతదేశంలోని భాగాలను ఆక్రమించింది.[76] ప్రధానంగా హిందూ భారతదేశంలోకి ఇస్లాంను ప్రవేశపెట్టిన ఘనత ఘజ్నవిడ్లకు దక్కుతుంది. భారతదేశంపై దండయాత్ర 1000 సంవత్సరంలో ఘజ్నవిడ్ పాలకుడు మహ్మూద్ చేత చేపట్టబడింది, చాలా సంవత్సరాల పాటు కొనసాగింది. అయితే వారు ఎక్కువ కాలం అధికారాన్ని నిలుపుకోలేకపోయారు, ముఖ్యంగా 1030లో మహ్మూద్ మరణం తర్వాత. 1040 నాటికి సెల్జుక్‌లు ఇరాన్‌లోని ఘజ్నవిడ్ భూభాగాలను ఆక్రమించారు.[76]

మాలిక్ షా I మరణం సమయానికి సెల్జుక్ సామ్రాజ్యం గరిష్ట విస్తరణ

మంగోల్ దండయాత్ర, పాలన (1219–1358)

[మార్చు]

మంగోల్ దండయాత్ర (1219–1221)

[మార్చు]
మంగోల్ దండయాత్రల ముందు యురేషియా, క్రీ.శ 1200
మంగోల్ సామ్రాజ్యం విస్తరణ

ఖ్వారిజ్మియన్ రాజవంశం కొన్ని దశాబ్దాల పాటు మాత్రమే కొనసాగింది, మంగోలులు వచ్చే వరకు. జెంఘిస్ ఖాన్ మంగోలులను ఏకం చేశాడు, అతని ఆధ్వర్యంలో మంగోల్ సామ్రాజ్యం వేగంగా అనేక దిశలలో విస్తరించింది.

ఇల్ఖానాటే (1256–1335)

[మార్చు]
మంగోల్ వారసత్వ ఖానాటేలు

జెంఘిస్ మరణం తర్వాత, ఇరాన్‌ను పలువురు మంగోల్ కమాండర్లు పాలించారు. జెంఘిస్ మనవడు హులాగు ఖాన్‌కు మంగోల్ ఆధిపత్యాన్ని పశ్చిమం వైపు విస్తరించే బాధ్యత అప్పగించారు. అయితే, అతను అధికారంలోకి వచ్చే సమయానికి, మంగోల్ సామ్రాజ్యం అప్పటికే విచ్ఛిన్నమై, వివిధ వర్గాలుగా విడిపోయింది. సైన్యంతో వచ్చిన అతను ఈ ప్రాంతంలో స్థిరపడి, మంగోల్ సామ్రాజ్యం విడిపోయిన రాష్ట్రమైన ఇల్ఖానాటేను స్థాపించాడు, ఇది రాబోయే 80 సంవత్సరాల పాటు ఇరాన్‌ను పరిపాలిస్తుంది, ఆ క్రమంలో పర్షియన్‌గా మారుతుంది.

తైమురిడ్ సామ్రాజ్యం (1370–1507)

[మార్చు]
తుర్కో-మంగోల్ విజేత తైమూర్ ఫోరెన్సిక్ పునర్నిర్మాణం
తైమురిడ్ సామ్రాజ్యం, దాని ఉపనది రాష్ట్రాలు, పశ్చిమ-మధ్య ఆసియాలో దాని ప్రభావ గోళం (1402–1403) యొక్క వివరణాత్మక పటం

తైమూర్ రాక వరకు ఇరాన్ విభజించబడింది, అతను ఒక తుర్కో-మంగోల్. తైమురిడ్ రాజవంశానికి చెందినవాడు. తన పూర్వీకుల మాదిరిగానే, తైమురిడ్ సామ్రాజ్యం కూడా పర్షియనేట్ ప్రపంచంలో భాగంగా ఉండేది. ట్రాన్సోక్సియానాలో అధికార కేంద్రాన్ని స్థాపించిన తర్వాత, తైమూర్ 1381లో ఇరాన్‌పై దండెత్తి చివరికి ఎక్కువ భాగాన్ని జయించాడు. తైమూర్ దండయాత్రలు వారి క్రూరత్వానికి ప్రసిద్ధి చెందాయి; చాలా మంది ప్రజలు వధించబడ్డారు, అనేక నగరాలు నాశనం చేయబడ్డాయి.[79]

ప్రారంభ ఆధునిక కాలం

[మార్చు]

సఫావిడ్ రాజవంశం (1501–1736) ఆధ్వర్యంలో పర్షియా పునరుజ్జీవనం పొందింది, వీరిలో అత్యంత ప్రముఖ వ్యక్తి షా అబ్బాస్ I. కొందరు చరిత్రకారులు ఆధునిక ఇరాన్ దేశ-రాష్ట్రాన్ని స్థాపించిన ఘనతను సఫావిడ్ రాజవంశానికి ఆపాదించారు. ఇరాన్ సమకాలీన షియా లక్షణం, ఇరాన్ ప్రస్తుత సరిహద్దులలోని ముఖ్యమైన విభాగాలు ఈ యుగం నుండి మూలాన్ని పొందాయి.

సఫావిడ్ సామ్రాజ్యం (1501–1736)

[మార్చు]
గరిష్ట విస్తరణ సమయంలో సఫావిడ్ సామ్రాజ్యం (1501–1736)

సఫావిడ్ రాజవంశం ఇరాన్ అత్యంత ముఖ్యమైన పాలక రాజవంశాలలో ఒకటి, "ఇది తరచుగా ఆధునిక పర్షియన్ చరిత్ర ప్రారంభంగా పరిగణించబడుతుంది". ముస్లింల పర్షియా ఆక్రమణ తర్వాత వారు గొప్ప ఇరానియన్ సామ్రాజ్యాలలో ఒకదాన్ని పాలించారు, షియా ఇస్లాంలోని ట్వెల్వర్ పాఠశాలను వారి సామ్రాజ్యం అధికారిక మతంగా స్థాపించారు, ముస్లిం చరిత్రలో అత్యంత ముఖ్యమైన మలుపులలో ఒకదాన్ని సూచించారు. సఫావిడ్లు 1501 నుండి 1722 వరకు పాలించారు, వారి అత్యున్నత దశలో, వారు ఆధునిక ఇరాన్, అజర్‌బైజాన్, ఆర్మేనియా, జార్జియాలో ఎక్కువ భాగం, నార్త్ కాకసస్, ఇరాక్, కువైట్, ఆఫ్ఘనిస్తాన్, అలాగే టర్కీ, సిరియా, పాకిస్తాన్, తుర్క్మెనిస్తాన్, ఉజ్బెకిస్తాన్‌లోని భాగాలను నియంత్రించారు. సఫావిడ్ ఇరాన్ పొరుగు దేశాలు, దాని ప్రధాన శత్రువు ఒట్టోమన్ సామ్రాజ్యం, తూర్పున మొఘల్ సామ్రాజ్యంతో పాటు ఇస్లామిక్ "గన్‌పౌడర్ ఎంపైర్స్" లో ఒకటి.

పర్షియన్ గల్ఫ్‌లో పోర్చుగీస్ సామ్రాజ్యం - 1501–1750.

సఫావిడ్ పాలక రాజవంశం ఇస్మాయిల్ చేత స్థాపించబడింది, అతను తనను తాను షా ఇస్మాయిల్ I గా ప్రకటించుకున్నాడు.

షా అబ్బాస్ I చిత్తరువు. చెహెల్ సోటౌన్, సుమారు 1647లో చిత్రించబడింది.

సఫావిడ్ చక్రవర్తులలో గొప్పవాడైన షా అబ్బాస్ I (1587–1629) 1587లో 16 ఏళ్ల వయసులో అధికారంలోకి వచ్చాడు. అబ్బాస్ I మొదట ఉజ్బెక్‌లతో పోరాడాడు, 1598లో హెరాత్, మషాద్‌లను తిరిగి స్వాధీనం చేసుకున్నాడు, వీటిని అతని పూర్వీకుడు మొహమ్మద్ ఖోదబండ ఒట్టోమన్-సఫావిడ్ యుద్ధంలో కోల్పోయాడు.

నాదర్ షా, అతని వారసులు

[మార్చు]
నాదర్ షా చిత్తరువు, సి. 1740
1741–1745 లో నాదర్ షా ఆధ్వర్యంలో అఫ్షారిద్ సామ్రాజ్యం అత్యున్నత స్థాయికి చేరుకుంది

ఖొరాసాన్‌కు చెందిన స్థానిక ఇరానియన్ టర్కిక్ అఫ్షార్ యుద్ధవీరుడు నాదర్ షా ద్వారా ఇరాన్ ప్రాదేశిక సమగ్రత పునరుద్ధరించబడింది. అతను ఆఫ్ఘన్లను ఓడించి బహిష్కరించాడు, ఒట్టోమన్లను ఓడించాడు, సఫావిడ్లను సింహాసనంపై తిరిగి స్థాపించాడు, రెస్ట్ ఒప్పందం, గంజా ఒప్పందంతో ఇరాన్ కాకేసియన్ భూభాగాల నుండి రష్యన్ ఉపసంహరణ గురించి చర్చలు జరిపాడు.

ఆధునిక కాలం

[మార్చు]

కజార్ రాజవంశం (1796–1925)

[మార్చు]

చివరి జాండ్ రాజు మరణంతో ప్రారంభమైన అంతర్యుద్ధం నుండి ఆఘా మహ్మద్ ఖాన్ విజయవంతంగా బయటపడ్డాడు. కేంద్రీకృత, ఐక్య ఇరాన్ పునరావిర్భావానికి అతని పాలన ప్రసిద్ధి చెందింది.

రాజ్యాంగ విప్లవం, తొలగింపు

[మార్చు]
ఎలక్టోరల్ డెమోక్రసీ కోసం వి-డెమ్ డెమోక్రసీ ఇండెక్స్ ఇరానియన్ ఎలక్టోరల్ డెమోక్రసీ రాజ్యాంగ విప్లవంతో ప్రారంభమవుతుందని చూపిస్తుంది.

1870-1871 నాటి గ్రేట్ పర్షియన్ కరువు రెండు మిలియన్ల మంది మరణానికి కారణమైందని భావిస్తున్నారు.

19వ శతాబ్దం చివరలో, 20వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో షాపై జరిగిన పర్షియన్ రాజ్యాంగ విప్లవంతో ఇరాన్ చరిత్రలో కొత్త శకం ఉదయించింది. 1906లో పరిమిత రాజ్యాంగాన్ని మంజూరు చేయడం ద్వారా షా అధికారంలో కొనసాగగలిగాడు. అక్టోబర్ 7, 1906న మొదటి మజ్లిస్ (పార్లమెంటు) సమావేశమైంది.

పహ్లావి శకం (1925–1979)

[మార్చు]

రెజా షా (1925–1941)

[మార్చు]

రెజా షా దాదాపు 16 సంవత్సరాలు పరిపాలించాడు, సెప్టెంబర్ 16, 1941న ఇరాన్‌పై ఆంగ్లో-సోవియట్ దండయాత్ర కారణంగా అతను పదవీవిరమణ చేయవలసి వచ్చింది.

రెండవ ప్రపంచ యుద్ధం

[మార్చు]
1943లో టెహ్రాన్ సమావేశంలో ఎఫ్‌డిఆర్‌తో మొహమ్మద్ రెజా పహ్లావి.
టెహ్రాన్ శివార్లలో పోలిష్ శరణార్థుల శిబిరం, సుమారు 1943.

రెండవ ప్రపంచ యుద్ధం సమయంలో సోవియట్ యూనియన్‌పై జర్మన్ సైన్యాలు అత్యంత విజయవంతమైనప్పటికీ, ఇరానియన్ ప్రభుత్వం జర్మనీ యుద్ధంలో గెలిచి, తన సరిహద్దులలో శక్తివంతమైన శక్తిని స్థాపిస్తుందని ఆశించింది. ఇరాన్ నుండి జర్మన్ నివాసితులను బహిష్కరించాలని బ్రిటిష్, సోవియట్ డిమాండ్లను ఇది తిరస్కరించింది. దానికి ప్రతిస్పందనగా, రెండు మిత్ర దేశాలు ఆగస్టు 1941లో దాడి చేశాయి, ఆపరేషన్ కౌంటెనెన్స్‌లో బలహీనమైన ఇరానియన్ సైన్యాన్ని సులభంగా ఓడించాయి.

మొహమ్మద్-రెజా షా (1941–1979)

[మార్చు]
1953 ఇరానియన్ తిరుగుబాటును వేడుక చేసుకుంటున్న టెహ్రాన్ ప్రజలు

ఆక్రమణ తర్వాత ఇరాన్ రాజ్యాంగ రాచరికంగా మారుతుందనే ఆశలు మొదట్లో ఉండేవి. కొత్త, యువ షా మొహమ్మద్ రెజా షా పహ్లావి మొదట ప్రభుత్వంలో చాలా చేతులు కలుపని పాత్రను పోషించాడు, పార్లమెంటుకు చాలా అధికారం ఉండటానికి అనుమతించాడు.

షా పాలనలో ఇరాన్ గురించిన 1971 చిత్రం

ఆ సమయం నుండి విప్లవం వరకు అమెరికా మద్దతుతో షా ఆధ్వర్యంలో ఇరాన్ నిరంకుశంగా పాలించబడింది. రాబోయే 25 సంవత్సరాల పాటు ఇరానియన్ చమురు సౌకర్యాలను నిర్వహించిన విదేశీ కంపెనీల అంతర్జాతీయ కన్సార్టియంతో ఇరానియన్ ప్రభుత్వం ఒప్పందం కుదుర్చుకుంది, లాభాలను ఇరాన్‌తో ఫిఫ్టీ-ఫిఫ్టీగా పంచుకుంటుంది కానీ ఇరాన్ వారి ఖాతాలను ఆడిట్ చేయడానికి లేదా వారి డైరెక్టర్ల బోర్డులో సభ్యులను కలిగి ఉండటానికి అనుమతించలేదు.

టెహ్రాన్, ఇరాన్‌లో అమెరికా అధ్యక్షుడు రిచర్డ్ నిక్సన్‌తో షా మొహమ్మద్ రెజా పహ్లావి, మే 30, 1972

సమకాలీన కాలం

[మార్చు]

విప్లవం, ఇస్లామిక్ రిపబ్లిక్ (1979 నుండి ప్రస్తుతం వరకు)

[మార్చు]
ఫ్రాన్స్‌లో 14 ఏళ్ల ప్రవాసం తర్వాత ఫిబ్రవరి 1, 1979న ఇరాన్‌కు తిరిగి వచ్చిన అయతుల్లా ఖొమేని.

ఇరానియన్ విప్లవం, ఇస్లామిక్ విప్లవం అని కూడా పిలువబడుతుంది, ఇది షా మొహమ్మద్ రెజా పహ్లావి ఆధ్వర్యంలోని సంపూర్ణ రాచరికం నుండి ఇరాన్‌ను ఇస్లామిక్ రిపబ్లిక్‌గా మార్చిన విప్లవం.

1979 ఇరానియన్ విప్లవం భావజాలం

[మార్చు]

విప్లవాత్మక ప్రభుత్వం భావజాలం ప్రజాకర్షక, జాతీయవాద, అన్నింటికంటే షియా ఇస్లామిక్.

ఖొమేని (1979–1989)

[మార్చు]

ఖొమేని 1979 నుండి 1989 జూన్ 3 న మరణించే వరకు విప్లవ నాయకుడిగా లేదా ఇరాన్ సుప్రీం లీడర్‌గా పనిచేశాడు.

ఇరాన్ బందీల సంక్షోభం (1979–1981)

[మార్చు]

ఇస్లామిక్ రిపబ్లిక్ చరిత్రలో దీర్ఘకాలిక ప్రభావాన్ని చూపిన తొలి సంఘటన ఇరాన్ బందీల సంక్షోభం. క్యాన్సర్ చికిత్స కోసం ఇరాన్ మాజీ షాను యునైటెడ్ స్టేట్స్ లోకి అనుమతించిన తరువాత, నవంబర్ 4, 1979 న, ఇరానియన్ విద్యార్థులు అమెరికా రాయబార కార్యాలయ సిబ్బందిని బంధించారు, రాయబార కార్యాలయాన్ని "గూఢచారుల గుహ" అని లేబుల్ చేశారు. జనవరి 1981 వరకు 444 రోజుల పాటు యాభై-రెండు మంది బందీలుగా ఉన్నారు. బందీలను రక్షించడానికి అమెరికా సైనిక ప్రయత్నం విఫలమైంది.

ఇరాన్-ఇరాక్ యుద్ధం (1980–1988)

[మార్చు]
ఇరాన్-ఇరాక్ యుద్ధంలో గ్యాస్ మాస్క్‌తో ఉన్న ఇరానియన్ సైనికుడు

ఈ రాజకీయ, సామాజిక సంక్షోభ సమయంలో, ఇరాకీ నాయకుడు సద్దాం హుస్సేన్ విప్లవం క్రమరాహిత్యాన్ని, ఇరానియన్ మిలిటరీ బలహీనతను, పాశ్చాత్య ప్రభుత్వాలతో విప్లవం శత్రుత్వాన్ని సద్వినియోగం చేసుకోవడానికి ప్రయత్నించాడు.

ఖమేనీ (1989–2026)

[మార్చు]

1989లో తన మరణశయ్యపై, ఖొమేని 25 మంది సభ్యుల రాజ్యాంగ సంస్కరణ మండలిని నియమించాడు, అప్పటి అధ్యక్షుడు అలీ ఖమేనీని తదుపరి సుప్రీం లీడర్‌గా పేరు పెట్టాడు, ఇరాన్ రాజ్యాంగంలో అనేక మార్పులు చేశాడు. జూన్ 3, 1989న ఖొమేని మరణం తరువాత సున్నితమైన పరివర్తన జరిగింది.

రౌహానీ (2013–2021)

[మార్చు]
హసన్ రౌహానీ, 2017

జూన్ 15, 2013న, హసన్ రౌహానీ ఇరాన్‌లో జరిగిన అధ్యక్ష ఎన్నికలలో మొత్తం 36,704,156 ఓట్లతో విజయం సాధించారు; రౌహానీ 18,613,329 ఓట్లు గెలుచుకున్నారు. ప్రపంచంతో ఇరాన్ సంబంధాలను తిరిగి సరిచేసుకుంటానని రౌహానీ తన వాగ్దానాన్ని పునరుద్ఘాటించారు.

ఇబ్రహీం రైసీ (2021–2024)

[మార్చు]
ఇబ్రహీం రైసీ, 2021లో

ఆగస్టు 3, 2021న ఇబ్రహీం రైసీ ఇరాన్ 8వ అధ్యక్షుడిగా ఎన్నికయ్యారు. మే 19, 2024న హెలికాప్టర్ ప్రమాదంలో రైసీ మరణించారు.

మసౌద్ పెజెష్కియాన్ (2024–ప్రస్తుతం)

[మార్చు]
మసౌద్ పెజెష్కియాన్

జూలై 28, 2024న, మసౌద్ పెజెష్కియాన్‌ను ఇరాన్ కొత్త అధ్యక్షుడిగా ఇరాన్ అత్యున్నత నాయకుడు అయతుల్లా అలీ ఖమేనీ లాంఛనంగా ఆమోదించారు. పెజెష్కియాన్ జూలై 5 న జరిగిన అధ్యక్ష ఎన్నికల రన్-ఆఫ్‌లో విజయం సాధించారు. మూడు రోజుల తరువాత, పాలస్తీనా రాజకీయ, సైనిక సంస్థ హమాస్ రాజకీయ అధిపతి ఇస్మాయిల్ హనియే ఇరాన్ రాజధాని టెహ్రాన్‌లో హత్య చేయబడ్డారు.

ఇరాన్‌పై ఇజ్రాయెల్ దాడులకు వ్యతిరేకంగా టెహ్రాన్‌లో నిరసన, 20 జూన్ 2025

ఇవి కూడా చూడండి

[మార్చు]

ఆఫ్ఘనిస్తాన్ చరిత్ర

మూలాలు

[మార్చు]
  1. 1 2 Young, T. Cuyler; Bivar, Adrian David H. (2024). "Ancient Iran". Britannica.com.
  2. ↑ Pizzorno, Gabriel H. (2014). "Dinkha Tepe Revisited". Harvard University Department of History.
  3. ↑ Iranica Online - Denḵa Tepe.
  4. ↑ "Capital of Musasir government in northwest Iran, experts believe". Mehr News Agency. 4 September 2005.
  5. ↑ "Search for Musasir capital resumes at Rabat Tepe next week". The Tehran Times. 22 October 2006.
  6. 1 2 Iranica Online - Ziwiye.
  7. ↑ "Qalaichi's ancient necropolis excavated for the first time". The Tehran Times. 23 June 2024.
  8. ↑ Chauhan, Yamini (2012). "Mannai". Britannica.com.
  9. ↑ Mark, Joshua J. (1 October 2025). "Elam". World History Encyclopedia.
  10. ↑ "Amazing archaeological finds dating back to Elamite era unearthed in western Iran". The Tehran Times. 26 September 2023.
  11. ↑ Cifarelli, Megan; Mollazadeh, Kazem; Binandeh, Ali (2019). "A Decorated Bronze Belt from Gargul, Iran". Iran. 57 (2): 175–184. doi:10.1080/05786967.2018.1505441.
  12. ↑ Khanmohammadi, Behrouz; Bonfanti, Annarita S.; Dan, Roberto (6 June 2022). "A New Decorated Bronze Belt from Orumiyeh Region, North-Western Iran". Iran. 63 (1): 46–56. doi:10.1080/05786967.2022.2082314.
  13. ↑ Khanmohammadi, Behrouz; Bonfanti, Annarita S.; Abbaszadeh, Maryam; Dan, Roberto (2021). "A metal belt in the Orumiyeh museum, Iran". Aramazd - Armenian Journal of Near Eastern Studies. 15 (1–2): 163–170. doi:10.32028/ajnes.v15i1-2.1304.
  14. ↑ Amanolahi Sekandar (17 February 2010). "The Lurs of Iran". Cultural Survival.
  15. ↑ Iranica Online - Hegel, Georg Wilhelm Friedrich.
  16. ↑ Lotha, Gloria; et al. (2024). "Media". Britannica.com.
  17. ↑ Baten, Jörg (2016). A History of the Global Economy. From 1500 to the Present. Cambridge University Press. p. 214. ISBN 9781107507180.
  18. ↑ Houtsma, M.Th.; et al., eds. (1993) [1913-1936]. "Ṣafawids". E.J. Brill's First Encyclopaedia of Islam. Vol. VII - S-Ṭaiba (reprint ed.). pp. 54-5. ISBN 9789004097933.
  19. ↑ "The Islamic World to 1600 - The Safavid Empire". Applied History Research Group, University of Calgary. 1998. the original నుండి 12 June 2008 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 10 February 2026.
  20. ↑ Dowling, Timothy C. (2 December 2014). Russia at War: From the Mongol Conquest to Afghanistan, Chechnya, and Beyond. 2 volumes. ABC-CLIO. pp. 728–9. ISBN 9781598849479.
  21. ↑ Munshi (1978), Volume 1 p. XXI.
  22. 1 2 మూస:Cite EBO
  23. ↑ Afary, Janet (2026). "Iranian Revolution (1978–1979)". Britannica.com.
  24. ↑ Biglari, Fereidoun; Shidrang, Sonia (2019). "Rescuing the Paleolithic Heritage of Hawraman, Kurdistan, Iranian Zagros". Near Eastern Archaeology. 82 (4): 226–235. doi:10.1086/706536. ISSN 1094-2076. S2CID 212851965.
  25. ↑ Zeder, Melinda A. (2005). "A View from the Zagros: new perspectives on livestock domestication in the Fertile Crescent". In Jean-Denis Vigne; Joris Peters; Daniel Helmer (eds.). First Steps of Animal Domestication - Proceedings of the 9th Conference of the International Council of Archaeozoology, Durham, August 2002. Oxford: Oxbow. pp. 129–30. ISBN 9781842171219.
  26. ↑ Trinkaus, Erik; Biglari, Fereidoun (2006). "Middle Paleolithic Human Remains from Bisitun Cave, Iran". Paléorient. 32 (2): 105–111. doi:10.3406/paleo.2006.5192. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 10 February 2026 – via Academia.edu.
  27. ↑ "UNESCO assessor visits prehistoric caves in Khorramabad's valley". Tehran Times. 13 September 2024.
  28. ↑ "Khorramabad Valley: A potential UNESCO World Heritage Site". Iran Daily. 21 January 2024.
  29. ↑ Nidhi Subbaraman (5 July 2013). "Early humans in Iran were growing wheat 12,000 years ago". NBC.news. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 10 January 2026.
  30. ↑ Riehl, Simone; Zeidi, Mohsen; Conard, Nicholas J. (5 July 2013). "Emergence of Agriculture in the Foothills of the Zagros Mountains of Iran (Supplementary Materials)". Science. 6141 (65): 65–67. doi:10.1126/science.1236743. PMID 23828939. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 10 February 2026 – via researchgate.net.
  31. ↑ Alizadeh, Abbas (Spring 1997). "Excavations at Chogha Bonut: The earliest village in Susiana, Iran" (PDF). The Oriental Institue (153): 1–4. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 11 February 2026.
  32. ↑ Iranica Online - Neolithic Age In Iran.
  33. ↑ ఉల్లేఖన లోపం: చెల్లని <ref> ట్యాగు; "MMA_IranTLine_1" అనే పేరుగల ref లలో పాఠ్యమేమీ ఇవ్వలేదు
  34. ↑ "Persia The Ancient Iran (photography by Ali Majdfar)". pbase.com - Ancient Iran Museum. 26 July 2013. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 27 March 2008.
  35. ↑ Potts (1999), pp. 46–7.
  36. 1 2 Gareth Dodd, ed. (10 August 2007). "New evidence: modern civilization began in Iran". XinhuaNet. the original నుండి 17 December 2007 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 13 February 2026.
  37. ↑ K. Kris Hirst. "Chogha Mish (Iran)". About.com Education - Archaeology. the original నుండి 6 November 2013 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 11 June 2010.
  38. ↑ "The world's earliest known ancient wine jar". Penn Museum – University of Pennsylvania Museum of Archaeology and Anthropology. the original నుండి 16 December 2008 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది.
  39. ↑ Smith, Philip E.L. (1990). "Architectural Innovation and Experimentation at Ganj Dareh, Iran". World Archaeology. 21 (3): 323–335. doi:10.1080/00438243.1990.9980111. ISSN 0043-8243. JSTOR 124833.
  40. ↑ Kushnareva, Karinė Kh. (1997). The Southern Caucasus in Prehistory: Stages of Cultural and Socioeconomic Development from the Eighth to the Second Millennium B.C. UPenn Museum of Archaeology. p. 44. ISBN 9780924171505.
  41. ↑ Sagona, Antonio; Zimansky, Paul (2015). Ancient Turkey. Routledge. p. 163. ISBN 9781134440276.
  42. ↑ Algaze, Guillermo (2005) [1993]. The Uruk World System: The Dynamics of Expansion of Early Mesopotamian Civilization. University of Chicago Press. p. 2. ISBN 9780226013824.
  43. ↑ Carter, Robert A.; Graham, Philip, eds. (2010) [2006]. Beyond the Ubaid: transformation and integration in the late prehistoric societies of the Middle East. Studies in Ancient Oriental Civilization Series n. 63. The Oriental Institute of The University Of Chicago. ISBN 9781885923660.
  44. ↑ Potts (1999), pp. 45–6.
  45. ↑ Maryam Tabeshian (13 December 2006). "5000-Y-Old Inscribed Tablets Discovered in Jiroft". CHN - Cultural Heritage News. the original నుండి 11 May 2011 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 12 February 2026.
  46. ↑ "New Discoveries in Jiroft May Change History of Civilization". CHN - Cultural Heritage News. 26 January 2006. the original నుండి 11 April 2008 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 16 March 2023.
  47. ↑ Iranica Online - Iranian History (1) Pre-Islamic Times.
  48. ↑ Quote from The Cambridge History of Iran Vol. 2, : Diakonoff, Igor M., "Media", p. 43 (36-148). See also the citation of this paper in Karatay, Osman (July–September 2009). "Some Views on Looking for a New Home for Ancestors of Turks and Magyars in the Middle East" (PDF). Journal of Eurasian Studies. I (3): 51 (49–72).
  49. ↑ Iranica Online - Elam vii., Non-Elamite texts in Elam.
  50. ↑ Sarfaraz & Firuzmandi (1996), p. 20.
  51. 1 2 "Heilbrunn Timeline of Art History - Iran, 1000 BC–1 AD". The Metropolitan Museum of Art. 2000. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 13 January 2026.
  52. ↑ Medvedskaya, I.N. (January 2002). "The Rise and Fall of Media". International Journal of Kurdish Studies. the original నుండి 28 March 2008 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 10 August 2008 – via BNET.
  53. ↑ Sicker, Martin (2000). The pre-Islamic Middle East. Praeger. pp. 68-9. ISBN 9780275968908.
  54. ↑ Troy R. Bishop (1982). "Urartu – Lost Kingdom of Van". the original నుండి 2 July 2015 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 18 February 2026.
  55. ↑ "Urartu Civilization". All About Turkey. ఒరిజినల్ నుండి 1 July 2015 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 18 June 2015.
  56. ↑ "Forgotten Empire — The world of Ancient Persia". The British Museum. 2005. the original నుండి 23 April 2007 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 16 March 2023.
  57. ↑ Hooker, Richard (1996). "Mesopotamia - The Persians". World Civilizations. the original నుండి 29 August 2006 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 20 August 2006.
  58. ↑ Kambiz Kamrani (4 December 2004). "Engineering an Empire: The Persians". Anthropology.net. the original నుండి 10 January 2007 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 13 March 2007.
  59. ↑ Fariborz Rahnamoon. "Benevolent Persian Empire". the original నుండి 7 September 2005 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 18 February 2026.
  60. 1 2 3 Roisman & Worthington (2010), p. 345.
  61. ↑ Carey, Brian T. (2006). Warfare in the Ancient World. Joshua B. Allfree and John Cairns illustrators. Pen and Sword. p. 32. ISBN 9781848846302.
  62. ↑ Aeschylus (2009) [c. 472 BCE]. Burian, Peter; Shapiro, Alan (eds.). The Complete Aeschylus. Vol. II: Persians and Other Plays. Oxford University Press. p. 18. ISBN 9780195373288.
  63. ↑ Roisman & Worthington (2010), pp. 135–8, 342–5.
  64. ↑ Stillman, Norman A. (1979). The Jews of Arab Lands. Jewish Publication Society. p. 22. ISBN 9780827611559.
  65. ↑ Jeffreys, Elizabeth, ed. (2006). Proceedings of the 21st International Congress of Byzantine Studies, London, 21–26 August 2006 (volumes 1–3). Judith Gilliland assistant editor. Ashgate Publishing. p. 29. ISBN 075465740X.
  66. ↑ J. B. Bury, p.109.
  67. 1 2 Durant.
  68. ↑ Matteo Compareti. "The Sasanians in Africa". ఒరిజినల్ నుండి 28 May 2008 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 5 March 2007.
  69. ↑ Sarfaraz & Firuzmandi (1996), pp. 329–30.
  70. ↑ "Iransaga - The Sassanians - Persian Art". Art Arena. ఒరిజినల్ నుండి 23 November 2019 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 5 March 2007.
  71. ↑ Zarinkoob, Abdolhossein (1999). Rūzgārān: tārīkh-i Īrān az āghāz tā suqūṭ-i salṭanat-i Pahlavī روزگاران: تاريخ ايران از آغاز تا سقوط سلطنت پهلوى [Ages: The history of Iran from the beginning until the fall of the Pahlavi monarchy] (in పర్షియన్). Tehran: Intishārāt-i Sukhan. p. 305. ISBN 9789646961111. OCLC 46890937.
  72. ↑ Hawting, Gerald R. (2000) [1986]. The First Dynasty of Islam. The Umayyad Caliphate AD 661–750. Routledge. pp. 63–4.
  73. ↑ The Cambridge History of Iran Vol. 4, p. 46.
  74. 1 2 3 "History of Iran - Islamic Conquest". Iran Chamber Society. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 18 February 2026.
  75. ↑ Arjomand, Saïd Amir (1994). "Abd Allah Ibn al-Muqaffa and the Abbasid Revolution". Iranian Studies. 27 (1–4): 9–36. doi:10.1080/00210869408701818.
  76. 1 2 3 4 "The Islamic World to 1600". The Applied History Research Group, University of Calgary. the original నుండి 5 October 2008 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 26 August 2006.
  77. ↑ Cahen, Claude. Tribes, Cities and Social Organization. in The Cambridge History of Iran Vol. 4, pp. 305–28.
  78. ↑ Kühnel, Ernst (1956). "Die Kunst Persiens unter den Buyiden". Zeitschrift der deutschen morgenländischen Gesellschaft (in జర్మన్). 106: 78–92.
  79. ↑ Bakhash (2008), Invasion of the Mongols and Tamerlane, pp. 17-8.

వివరణలు

[మార్చు]
  1. ↑ "ఇరానియన్ పీఠభూమి మూలవాసులు, ఐరోపాకు చెందిన ప్రోటో-ఇండో-యూరోపియన్ తెగలు కాదు, భౌతిక కోణంలో చెప్పాలంటే, ప్రస్తుత ఇరానియన్లకు ప్రధానంగా పూర్వీకులు."[48]
"https://te.wikipedia.org/w/index.php?title=ఇరాన్_చరిత్ర&oldid=4863314" నుండి వెలికితీశారు