ఉదయగిరి, ఖండగిరి గుహలు

ఉదయగిరి, ఖండగిరి గుహలు
కట్టక గుహలు
ఉదయగిరి గుహలు
ఒడిశాలో స్థానం
ప్రదేశం	భువనేశ్వర్కు 3 కి.మీ దక్షిణంగా, ఒడిశా, భారతదేశం
అక్షాంశ,రేఖాంశాలు	20.2628312°N 85.7860297°E / 20.2628312; 85.7860297

ఉదయగిరి, ఖండగిరి గుహలు, గతంలో కట్టక గుంఫా లేదా కట్టక్ గుహలు అని పిలువబడినవి, భారతదేశంలోని ఒడిశా రాష్ట్రంలో భువనేశ్వర్ నగరానికి సుమారు 3 కి.మీ దక్షిణంగా ఉన్న పురావస్తు, చారిత్రక, మతపరమైన ప్రాధాన్యత కలిగిన సహజ, కృత్రిమ గుహల సముదాయం. ఈ గుహలు పక్కపక్కనే ఉన్న రెండు కొండలపై ఉన్నాయి. అవి ఉదయగిరి, ఖండగిరి. వీటిని హాథిగుంఫా శాసనంలో కుమారి పర్వతంగా ప్రస్తావించారు.

ఇవి క్రీస్తుపూర్వ 1వ శతాబ్దంలో నిర్మించబడిన, సుందరంగా, శ్రద్ధగా చెక్కబడిన అనేక గుహలను కలిగి ఉన్నాయి. ఈ గుహలలో చాలావరకు రాజు ఖారవేలుడు పాలన సమయంలో జైన సన్యాసుల నివాసాలుగా చెక్కబడినవని విశ్వసించబడుతుంది. ఉదయగిరి అనే పదానికి "సూర్యోదయ కొండ" అనే అర్థం ఉంది. ఉదయగిరిలో 18 గుహలు ఉండగా, ఖండగిరిలో 15 గుహలు ఉన్నాయి. ఉదయగిరి, ఖండగిరి గుహలను శాసనాలలో లేనా లేదా లెణా అని పిలుస్తారు. వీటిని ప్రధానంగా ఖారవేలుడు పాలన సమయంలో జైన తపస్వుల నివాసంగా నిర్మించారు.

ఈ సమూహంలో అత్యంత ముఖ్యమైనది ఉదయగిరిలోని రాణిగుంఫా, ఇది రెండు అంతస్తుల మఠం రూపంలో ఉంది. ఇతర ముఖ్యమైన గుహలలో హాథి గుంఫా, అనంత గుంఫా, గణేశ గుంఫా, జయ విజయ గుంఫా, మంచపురి గుంఫా, బాఘ/వ్యాఘ్ర గుంఫా, సర్ప గుంఫా ఉన్నాయి. భారత పురావస్తు శాఖ (ASI) ఉదయగిరి, ఖండగిరి గుహలను "తప్పక చూడవలసిన" భారత వారసత్వ స్థలాల జాబితాలో చేర్చింది. ఉదయగిరి, ఖండగిరి గుహలు ASI ద్వారా ఆదర్శ స్మారక స్మారకంగా కూడా జాబితా చేయబడ్డాయి.

గుహల సంఖ్య

బి. ఎం. బరువా, హాథి గుంఫా శాసనంలోని 14వ పంక్తిని ఆధారంగా తీసుకుని, కుమారి కొండ (ఉదయగిరి)పై ఖారవేలుడు, ఇతరులు మొత్తం 117 గుహలను తవ్వించారని ప్రకటించాడు. మార్షల్ ఈ రెండు కొండలలో కలిపి 35 కంటే ఎక్కువ గుహలను లెక్కించాడు. అయితే ఎం. ఎం. గంగూలీ మాత్రం కేవలం 27 గుహలను మాత్రమే సూచించాడు. ప్రస్తుతం ఉన్న గుహల సంఖ్య ఉదయగిరిలో 18 కాగా, ఖండగిరిలో 15 ఉన్నాయి. ప్రస్తుతం ఉన్న గుహల స్థానిక పేర్లు క్రింద ఇవ్వబడ్డాయి. ఈ సంఖ్యాక్రమం భారత పురావస్తు శాఖ (ASI) చేసిన క్రమాన్ని అనుసరిస్తుంది.

ప్రసిద్ధ గుహలు

భువనేశ్వర్, ఒడిశాలోని ఉదయగిరి, ఖండగిరి గుహలు.

ఉదయగిరిలో హాథి గుంఫా (గుహ 14), గణేశ గుంఫా (గుహ 10) చారిత్రకంగా ప్రాముఖ్యత కలిగిన శిల్పాలు, ఉబ్బెత్తు చెక్కుదలల కోసం ప్రత్యేకంగా ప్రసిద్ధి చెందాయి. రాణింకా నా'ఆరా (రాణి మహల్ గుహ, గుహ 1) కూడా విస్తృతంగా చెక్కబడిన గుహగా ప్రసిద్ధి చెందింది, శిల్ప ఫ్రీజ్‌లతో అలంకరించబడింది. ఖండగిరి కొండ శిఖరం నుండి భువనేశ్వర్ నగరాన్ని విస్తృతంగా చూడగల అద్భుత దృశ్యం కనిపిస్తుంది. అనంత గుహ (గుహ 3)లో మహిళలు, ఏనుగులు, క్రీడాకారులు, పూలను మోసుకొచ్చే హంసల చెక్కిన బొమ్మలు కనిపిస్తాయి.

ఉదయగిరి గుహలు

భువనేశ్వర్ నుండి వచ్చేటప్పుడు ఉదయగిరి కొండలు కుడి వైపున ఉంటాయి. ఖండగిరితో పోలిస్తే, ఉదయగిరిలో మరింత అందమైన, బాగా నిర్వహించబడిన గుహాలయాలు ఉన్నాయి. ఉదయగిరిలో మొత్తం 18 గుహలు ఉన్నాయి:

1. రాణి గుంఫా "రాణి గుహ"

రాణి గుంఫా ఉదయగిరి, ఖండగిరి గుహలలో అత్యంత పెద్దదిగా, ప్రముఖమైన గుహగా ఉంది. రాణి అనే పదానికి "రాజు భార్య (రాణి)" అని అర్థం. ఇది గొప్ప నిర్మాణ అద్భుతం కాకపోయినా, ఇందులో కొన్ని ప్రాచీన, అందమైన శిల్పాలు ఉన్నాయి.

ఈ గుహ రెండు అంతస్తులుగా నిర్మించబడింది. ప్రతి అంతస్తులో మూడు విభాగాలు (వింగ్స్) ఉండగా, మధ్య విభాగం మిగిలిన రెండింటికంటే పెద్దది. దిగువ అంతస్తులో మధ్య విభాగంలో ఏడు ప్రవేశ ద్వారాలు ఉండగా, పై అంతస్తులో తొమ్మిది స్తంభాలు ఉన్నాయి. మధ్య విభాగం పైభాగంలో ఒక రాజు విజయయాత్రను చూపించే ఉబ్బెత్తు శిల్పాలు ఉన్నాయి.

అనేక గదులలో చెక్కబడిన ద్వారపాల విగ్రహాలు ఉన్నాయి; వాటిలో కొన్ని కాలక్రమంలో వికృతరూపం పొందాయి.

మధ్య విభాగాన్ని కుడి, ఎడమ విభాగాలతో కలిపే ప్రాంతంలో కొన్ని శిల్ప ప్యానెల్లు ఉన్నాయి. అక్కడ అడవి జంతువులు, పండ్లతో నిండిన చెట్లు, మనుష్య రూపాలు, సంగీత వాయిద్యాలు వాయిస్తున్న స్త్రీలు, కోతులు, ఆడుకుంటున్న ఏనుగుల శిల్పాలు కనిపిస్తాయి.

స్తంభాలపై తోరణం (కమానాలు) చెక్కబడి ఉంటాయి. ఇవి జైన మతానికి సంబంధించిన శిల్పాలతో, రాజసంబంధ దృశ్యాలతో అలంకరించబడ్డాయి.

గుహ సంఖ్య 1 "రాణి గుంఫా" (రాణి గుహ)

సాధారణ దృశ్యం రాణి గుంఫా భాగపు రూపరేఖ రాణి గుంఫా రెండు అంతస్తుల ప్రణాళికలు

భూగర్భ అంతస్తు

రాణి గుంఫా భూగర్భ అంతస్తు ఎడమ వైపు మార్గంలోని ఉబ్బెత్తు శిల్పం ఎడమ వైపు మార్గ శిల్పం (వివర దృశ్యం) అర్పణ చేస్తున్న అప్సరస ద్వారాల అమరిక భారత యోధుని వివర శిల్పం కుడి మూలంలోని ఉబ్బెత్తు శిల్పం

రెండవ అంతస్తు

మొదటి అంతస్తు ప్యానోరమా దృశ్యం

మార్గదారి (కారిడార్) కుడి మూలలో యవన యోధుడు ఏనుగుల శిల్పాలతో స్తంభ ఉబ్బెత్తు శిల్పం స్తంభ ఉబ్బెత్తు శిల్పం: యుద్ధ దృశ్యం స్తంభ ఉబ్బెత్తు శిల్పం: వేట దృశ్యం స్తంభ ఉబ్బెత్తు శిల్పం: యుద్ధ దృశ్యం యవన యోధుడు.

2. బాజఘర గుంఫా

బాజఘర గుంఫా చాలా సరళమైనదిగా, చిన్నదిగా ఉంటుంది. ఇందులో ఒక రాయి మంచం, దిండును చూడవచ్చు. ప్రాచీన కాలంలో ఇది జైన సన్యాసుల ఆశ్రయంగా ఉపయోగించబడింది. సాధారణ దీర్ఘచతురస్రాకార స్తంభాలు తప్ప, ఈ గుహలో ఇతర శిల్ప అలంకరణలు లేవు.

3. చిన్న హాథి గుంఫా

చిన్న హాథి గుంఫా పరిమాణంలో చిన్నది. దీని ముఖభాగంలో ఆరు చిన్న ఏనుగు ఆకృతులు, ఒక కాపలాదారు విగ్రహం ఉన్నాయి.

4. అలకాపురి గుంఫా

అలకాపురి గుంఫాలో ఒక సింహం తన నోటిలో వేటను పట్టుకుని ఉన్న ఉబ్బెత్తు శిల్పం ఉంది. ఈ గుహలో రెక్కలున్న మానవాకృతులు (దివ్య ప్రాణులు) చెక్కబడిన స్తంభాలు ఉన్నాయి. ఇది రెండు అంతస్తుల గుహ.

5. జయ విజయ గుంఫా

జయ విజయ గుహలోని వృక్షారాధన ఉబ్బెత్తు శిల్పం.

జయ విజయ గుంఫా రెండు అంతస్తులుగా ఉంటుంది. ఈ గుహలో పెద్ద చెవిపోగులు, చేతి బాండ్లు, అందంగా అలంకరించిన జుట్టుతో ఉన్న ఒక స్త్రీ శిల్ప చెక్కుదల ఉంది. ఆ శిల్పంలో ఒక చేతిలో చిలుక ఉండగా, మరో చేయి ఆమె నడుముపై విశ్రాంతి తీసుకుంటుంది.

6. పనస గుంఫా

పనస గుంఫా ప్రత్యేక లక్షణాలు లేని, చాలా చిన్న, సరళమైన గుహ.

7. ఠాకురాణి గుంఫా

ఠాకురాణి గుంఫా రెండు అంతస్తుల గుహ అయినప్పటికీ శైలిలో చాలా సరళంగా ఉంటుంది. ఇందులో కొన్ని చిన్న ఉబ్బెత్తు శిల్పాలు మాత్రమే ఉన్నాయి.

8. పాతాళపురి గుంఫా

పాతాళపురి గుంఫా స్తంభాల వరండాతో కొద్దిగా పెద్దదిగా ఉంటుంది.

9. మంచపురి, స్వర్గపురి గుంఫా

కళింగ జిన ఆరాధనను చూపించే మంచపురి గుహ ఉబ్బెత్తు శిల్పం

మంచపురి, స్వర్గపురి గుంఫా రెండు అంతస్తుల గుహ. మంచపురి గుహలో ఖారవేలుడు మగధ నుండి తిరిగి తీసుకొచ్చిన కళింగ జినను ఇద్దరు పురుషులు, ఇద్దరు స్త్రీలు ఆరాధిస్తున్న దృశ్యం చెక్కబడింది. ఇందులో దెబ్బతిన్న జైన మత చిహ్నం కూడా ఉంది, ఇది బహుశా పూజల కోసం ఉపయోగించబడినదిగా భావించబడుతుంది.

ఇక్కడ మూడు శాసనాలు ఉన్నాయి: ఒక శాసనం ఖారవేలుని ప్రధాన రాణి గురించి చెబుతుంది. మిగిలిన రెండు శాసనాలు ఖారవేలుని వారసుడైన కుడేపసిరి, కుడేపసిరి కుమారుడు లేదా సోదరుడైన బడుఖా గురించి ప్రస్తావిస్తాయి.

10. గణేశ గుంఫా

గణేశ గుంఫా ఉదయగిరిలోని అత్యంత ముఖ్యమైన గుహలలో ఒకటి. ఈ గుహకు దాని కుడి గదిప్రాంతం వెనుక భాగంలో చెక్కబడిన గణేశ విగ్రహం కారణంగా ఈ పేరు వచ్చింది. అయితే, ఈ శిల్పం తరువాతి కాలంలో చెక్కబడినదిగా భావించబడుతుంది కాబట్టి ఇది అసలు నిర్మాణ కాలపు పని కాదని అంచనా.

ఈ గుహ ప్రవేశద్వారంలో పుష్పమాలలు మోస్తున్న రెండు పెద్ద ఏనుగు విగ్రహాలు ఉన్నాయి. ఇవి ప్రవేశాన్ని కాపాడే శిల్ప జంతువులుగా ఉపయోగించిన తొలి ఉదాహరణగా భావించబడుతుంది. అలాగే ప్రవేశ ద్వారాల వద్ద చెక్కబడిన ద్వారపాల విగ్రహాలు కూడా ఉన్నాయి.

ఈ గుహలోని శిల్పాలు ఉజ్జయిని రాజకుమార్తె బాసవదత్త, వసంతకుడి తోడుగా కౌశాంబి రాజు ఉదయనుడితో పారిపోవడం అనే కథను వివరిస్తాయి.

గుహ సంఖ్య 10 "గణేశ గుంఫా" (గణేశ గుహ)

గుహ వెనుక భాగంలోని గణేశ విగ్రహం గణేశ గుహ ఏనుగు విగ్రహం యోధ కాపలాదారు భక్తుని ఉబ్బెత్తు శిల్పం వరండాలోని ఉబ్బెత్తు శిల్పం

11. జాంబేశ్వర గుంఫా

జాంబేశ్వర గుంఫా ఒక స్తంభం, రెండు పిలాస్టర్లు కలిగిన చాలా చిన్న, సరళమైన గుహ. ఇక్కడి శాసనం ప్రకారం ఇది మహామాదే భార్య అయిన నాయకీకి చెందిన గుహగా పేర్కొనబడింది.

12. వ్యాఘ్ర గుంఫా

పులి ఆకార ప్రవేశంతో ఉన్న బాఘ/వ్యాఘ్ర గుంఫా (గుహ సంఖ్య-12), ఉదయగిరి

వ్యాఘ్ర గుంఫా ఉదయగిరిలోని ప్రసిద్ధ గుహలలో ఒకటి. ప్రస్తుతం శిథిలావస్థలో ఉన్న ఈ గుహ ప్రవేశద్వారం పులి నోటిలా చెక్కబడింది. గుహలోని ఒకే ఒక్క గది పులి గొంతును సూచించే విధంగా ఉంటుంది. ఇది ఉదయగిరిలో అత్యధికంగా ఫోటోలు తీసే ప్రదేశాలలో ఒకటి. వ్యాఘ్ర అనే పదానికి "పులి" అని అర్థం. ఇక్కడ కనుగొనబడిన శాసనం ప్రకారం ఈ గుహ నగర న్యాయాధిపతి సభూతికి చెందినదిగా చెబుతుంది.

13. సర్ప గుంఫా

సర్ప గుంఫా అసాధారణంగా చిన్న గుహగా ఉండి, ఇందులో రెండు శాసనాలు ఉన్నాయి. సర్ప అనే పదానికి "పాము" అని అర్థం.

14. హాథి గుంఫా

హాథి గుంఫా ఒక పెద్ద సహజ గుహ. ఇందులో ఖారవేలుడి శాసనం ఉంది. ఇది ఖారవేలుడి గురించి సమాచారం పొందేందుకు ప్రధాన ఆధారంగా పరిగణించబడుతుంది.

ఈ గుహలో అద్భుతంగా చెక్కబడిన ఏనుగు శిల్పాలు ఉండటం వల్ల దీనిని హాథి గుంఫా అని పిలుస్తారు. హాథి అనే పదానికి "ఏనుగు" అని అర్థం.

గుహ సంఖ్య 14 "హాథి గుంఫా" (ఏనుగు గుహ)

హాథి గుంఫా (గుహ సంఖ్య-14), ఉదయగిరి హాథి గుంఫా హాథిగుంఫా శాసనం హాథిగుంఫా శాసనం యొక్క వివర దృశ్యం

15. ధనఘర గుంఫా

ధనఘర గుంఫా ఒక చిన్న గుహ. ఇందులో రెండు వెడల్పైన స్తంభాలు ఉన్నాయి, ప్రవేశద్వారం వద్ద ద్వారపాల శిల్పాలు చెక్కబడ్డాయి.

16. హరిదాస గుంఫా

హరిదాస గుంఫా మూడు ప్రవేశ ద్వారాలు, ముందు వైపున ఒక వరండా కలిగిన చిన్న గుహ. ఇక్కడ ఒక శాసనం కూడా కనుగొనబడింది.

17. జగన్నాథ గుంఫా

జగన్నాథ గుంఫా మోటుగా చెక్కబడిన గుహగా ఉంది. ఇందులో మూడు ప్రవేశ ద్వారాలు ఉన్నాయి.

18. రసుయి గుంఫా

రసుయి గుంఫా అసాధారణంగా చాలా చిన్న గుహ.

శాసనాలు

హాథిగుంఫా శాసనం

ప్రధాన వ్యాసం: హాథీగుంఫా శాసనం

ఉదయగిరిలోని హాథిగుంఫా శాసనం

హాథిగుంఫా శాసనం, జైన మతంలో అరిహంతులు, సిద్ధులను వందించే శుభప్రదమైన నమోకార మంత్రం యొక్క ఒక రూపంతో ప్రారంభమవుతుంది. హాథిగుంఫా గుహ ("ఏనుగు గుహ")లో ఉన్న హాథిగుంఫా శాసనంను, క్రీస్తుపూర్వ 2వ శతాబ్దంలో భారతదేశంలోని కలింగం రాజైన రాజా ఖారవేలుడు రచించాడు. హాథిగుంఫా శాసనం మొత్తం పదిహేడు పంక్తులతో ఉంటుంది. ఇవి ఉదయగిరి కొండ దక్షిణ భాగంలోని సహజ గుహ హాథిగుంఫా పైభాగంలో, లోతుగా చెక్కబడిన బ్రాహ్మి అక్షరాలలో లిఖించబడ్డాయి.ఈ శాసనం నంద సామ్రాజ్యం తీసుకుపోయిన అగ్ర-జిన విగ్రహాన్ని ఖారవేలుడు తిరిగి తీసుకువచ్చిన ఘనతను కూడా ప్రస్తావిస్తుంది. ఈ శాసనం సుమారు ఆరు మైళ్ళ దూరంలో ఉన్న ధౌలీలోని అశోక శిలాశాసనాల (ఎడిక్టులు) వైపు ఎదురుగా ఉంది.

ఇతర చిన్న శాసనాలు

ప్రధాన వ్యాసం: ఖారవేలుని చిన్న శాసనాలు

ఖారవేలుడు యొక్క హాథిగుంఫా శాసనం కాకుండా, ఉదయగిరి, ఖండగిరి అనే జంట కొండలపై మరికొన్ని చిన్న బ్రాహ్మి శాసనాలు కూడా ఉన్నాయి. వీటిని తొలిసారిగా ప్రొఫెసర్ ఆర్.డి. బెనర్జీ 1915–16లో (Epigraphic Indica-XIII), బి.ఎం. బరువా (Indian Historical Quarterly-XIV) వివరణ చేశారు. సదానంద అగ్రవాల్ వీటి గురించి మరింత స్పష్టీకరణలు అందించారు. అవి క్రింద ఇవ్వబడ్డాయి:

I- మంచపురి గుహ శాసనం (పై అంతస్తు) ఈ శాసనం ఖారవేలుని ప్రధాన రాణి అయిన ఆగా-మహిషి ద్వారా అర్హతులుకు ఆలయం నిర్మించడం, జైన సన్యాసుల కోసం గుహ తవ్వించడం గురించి ప్రస్తావిస్తుంది. ఈ శాసనం ఖారవేలుని కలింగానికి చెందిన చక్రవర్తిగా కూడా పేర్కొంటుంది.

II- మంచపురి గుహ శాసనం (పై అంతస్తు)-A ఈ శాసనం ఎడమ వైపు నుండి 3వ, 4వ ద్వారాల మధ్య ఉన్న పైకి ఎత్తబడిన వంపుపై చెక్కబడింది, ఒక్క పంక్తితో ఉంటుంది. దేవనాగరి లిపిలోని పాఠ్యం ఇలా ఉంది:

ऐरस महाराजस कलिंगाधिपतिना महामेघवाहनस कुदेपसिरिनो लेणं

అనువాదం – ఇది ఐర మహామేఘవాహన మహారాజ కుడేపసిరికి చెందిన గుహ. ఆయన కలింగంకు అధిపతి.

గమనిక:- కుడేపసిరి ఖారవేలునికి తక్షణ వారసుడిగా కనిపిస్తున్నాడు.

III- మంచపురి గుహ శాసనం (క్రింది అంతస్తు)-B ఈ శాసనం ప్రధాన విభాగంలోని కుడి వైపు గదికి వెళ్లే ప్రవేశ ద్వారం కుడి పక్కన, వరండా కుడి గోడపై చెక్కబడి ఉంది. ఇది ఒక్క పంక్తితో ఉంటుంది. దేవనాగరి లిపిలో పాఠ్యం ఇలా ఉంది:

कुमारो वडुखस लेणं

అనువాదం – [ఇది] యువరాజు వడుఖాకు చెందిన గుహ.

గమనిక:- పాళియోగ్రఫీ ఆధారంగా ప్రొఫెసర్ బెనర్జీ ఈ శాసనం కుడేపసిరి రాజు శాసనానికి కొద్దిగా ముందు కాలానికి చెందినదిగా భావించారు. సదానంద అగ్రవాల్ ప్రకారం యువరాజు బడుఖా చరిత్రలో అంతగా ప్రసిద్ధి కాని వ్యక్తి. అయితే బడుఖా కుడేపసిరికి కుమారుడు లేదా సోదరుడు అయి ఉండవచ్చని భావించబడుతుంది.

IV- సర్పగుంఫాలోని శాసనం (ద్వారంపై)

ఈ ఒక్క పంక్తి శాసనం సర్పగుంఫా ప్రవేశ ద్వారంపై చెక్కబడింది. దేవనాగరి లిపిలో పాఠ్యం ఇలా ఉంది:

चूलकमस कोठाजेया च

అనువాదం – చూలకమకు చెందిన గది, వరండా/లేదా పక్క గది.

గమనిక:- అయితే డా. సాహు "అజేయ" అనే పదాన్ని సంధి ద్వారా "కోఠా"కు విశేషణంగా భావించి "అజేయమైన" అని అర్థం చేసుకున్నారు. కానీ ఆయన చ (దేవనాగరి: च) అనే సంధాన పదాన్ని పరిగణనలోకి తీసుకోలేదు. అది కోఠా (దేవనాగరి:कोठा), జేయా (దేవనాగరి:जेया) తరువాత వస్తుంది.

V- సర్పగుంఫాలోని శాసనం (ప్రవేశ ద్వారం ఎడమ వైపు) దేవనాగరి లిపిలోని పాఠ్యం ఇలా ఉంది:

L.1- कंमस हलखि

L.2- णय च पसादो

అనువాదం: [ఈ మండపం] కమ్మ, హలఖిణా అందించిన బహుమతి.

గమనిక:- బహుశా హలఖిణా కమ్మ భార్య అయి ఉండవచ్చు. శాసనం సంఖ్య IVలో కనిపించిన చూలకమ్మ, ఈ శాసనంలో ఉన్న కమ్మ అనే పదాలు వ్యక్తిగత పేర్లకన్నా అధికారిక హోదాలను సూచిస్తున్నట్లు తెలుస్తోంది. కమ్మను పనుల శాఖ మంత్రి (కర్మ సచివ)గా భావించవచ్చు. అలాగే చూలకమ్మ అనేది పనుల శాఖలో ఉన్న ఒక యువమంత్రి లేదా తక్కువ హోదా కలిగిన అధికారిగా కనిపిస్తుంది.

VI- హరిదాస గుహ శాసనం

ఈ శాసనం ఒక్క పంక్తితో ఉంటుంది. ఇది వరండా నుండి గుహ ప్రధాన గదిలోకి వెళ్లే మూడు ప్రవేశ ద్వారాలలో ఒక ద్వారం పైభాగంలో చెక్కబడింది. దేవనాగరి లిపిలో పాఠ్యం ఇలా ఉంది:

चूलकमस पसातो कोठाजेया च

అనువాదం: గది, వరండా (లేదా పక్క గది) చూలకమ్మ అందించిన బహుమతులు.

VII- వ్యాఘ్రగుంఫా శాసనం

ఈ శాసనం లోపలి గది బయట గోడపై చెక్కబడింది. దేవనాగరి లిపిలో పాఠ్యం ఇలా ఉంది:

L.1- नगर अखंदस

L.2- स भूतिनो लेणं

అనువాదం: నగర న్యాయాధిపతి భూతికి చెందిన గుహ.

VIII- జాంబేశ్వర గుహ శాసనం

ఈ శాసనం గుహ లోపలి గదికి వెళ్లే ప్రవేశ ద్వారాల పైన చెక్కబడింది. దేవనాగరి లిపిలో పాఠ్యం ఇలా ఉంది:

महामदास बारियाय नाकियस लेणं

అనువాదం: మహామాద నాకియ, బారియా వారికి చెందిన గుహ.

X- తతోవాగుంఫా శాసనం (గుహ సంఖ్య −1)

ఈ శాసనం లోపలి గదికి వెళ్లే ప్రవేశ ద్వారాలలో ఒక ద్వారం పైన చెక్కబడింది. సంస్కృతంలో పాఠ్యం ఇలా ఉంది:

पादमुलिकस कुसुमस लेणं x [॥]

అనువాదం: పాదమూలిక అయిన కుసుమకు చెందిన గుహ.

గమనికలు:- లేణం అనే పదం తరువాత ఒక అక్షరం ఉంది, దీన్ని ని లేదా ఫిగా చదవవచ్చు. పాదమూలిక అనే పదానికి సాక్షాత్తు అర్థం "రాజు పాదాల వద్ద సేవ చేసే వ్యక్తి".

గమనిక:- సదానంద అగ్రవాల్ మసికానగర అనే పదాన్ని అసికానగరగా అర్థం చేసుకుని, అది నాగపూర్ జిల్లాలోని ఆదమ్ నగరమని గుర్తించారు. ఆదమ్ వద్ద వెలికి తీసిన అత్యంత సంపన్న నగర ఆధారాల ప్రకారం, ప్రొఫెసర్ ఎ.ఎం. శాస్త్రి ఆదమ్ నగరమే హాథిగుంఫా శాసనంలో పేర్కొన్న అసికానగరమని అభిప్రాయపడ్డారు. ఈ సందర్భంలో గమనించదగ్గ విషయం ఏమిటంటే, వైంగంగా నది కుడి తీరం వద్ద ఉన్న ఆదమ్ నుండి ఒక టెర్రకోట ముద్ర కూడా లభించింది. అందులోని లిఖితం అసక జనపదస (దేవనాగరి: असकजनपदस)గా చదవబడుతుంది.

XI- అనంత గుంఫా శాసనం (A)

ఈ శాసనం ఎడమ వైపు అంచు, ఐదవ స్తంభం మధ్య ఉన్న కండరంపై చెక్కబడింది. ఒడియా లిపిలో పాఠ్యం ఇలా ఉంది:

Odia: ଦୋହଦ ସମଣନ ଲେଖ (దేవనాగరి: दोहद समणनं लेणं)

అనువాదం: దోహద శ్రమణులకు చెందిన గుహ.

ఖండగిరి గుహలు

ఋషభనాథుడు, అంబిక చెక్కుదల, అంబిక గుంఫా

అనంత గుంఫా గుహ.

నవముని గుంఫాలో ఉన్న తీర్థంకరులు, వారి యక్షిణి (సహాయక దేవతలు) చెక్కుదల

జైన తీర్థంకరుల చెక్కుదల, లలతేందు కేశరి గుంఫా

గుహ సంఖ్య 12లో రాతి పని

భువనేశ్వర్ నుండి ఈ ప్రాంతంలోకి ప్రవేశించినప్పుడు ఖండగిరి కొండలు ఎడమ వైపున ఉంటాయి. ఖండగిరిలో మొత్తం 15 గుహలు ఉన్నాయి. ఈ గుహలు సోమవంశీ వంశంకు చెందిన ఉద్యోతకేశరి పాలన సమయంలో పునర్నిర్మించబడ్డాయి.

1. తతోవా గుంఫా

ప్రవేశ ద్వారపు కమానంపై చిలుకలు చెక్కబడి ఉండటం వల్ల దీనిని తతోవా గుంఫా అని పిలుస్తారు. ఇందులో రెండు ద్వారపాల విగ్రహాలు కూడా ఉన్నాయి. గుహలో ఫ్రీజ్‌లు, రైలింగ్, కమానాలు, లోపల కలశ ఆకృతులు చెక్కబడ్డాయి.

2. తతోవా గుంఫా

ఈ గుహలో నాయకీలు, గంధర్వులు, వివిధ జంతువులు, పక్షులు, చైత్య కమానాలు, పిలాస్టర్ డిజైన్, రాఫ్టర్లు, వాల్ట్ పైకప్పు వంటి శిల్ప ఫ్రీజ్‌లు అలంకారంగా ఉన్నాయి.

3. అనంత గుంఫా

ఈ గుహలో మహిళలు, ఏనుగులు, హంసలు మొదలైన శిల్పాలు ఉన్నాయి.

4. టెంటులి గుంఫా

ఇది ఒక్క స్తంభం మాత్రమే కలిగిన చిన్న రాతితో తవ్వబడిన గది.

5. ఖండగిరి గుంఫా

ఇది సాదాసీదాగా తవ్వబడిన గదిగా ఉండి, రెండు అంతస్తులు కలిగి ఉంటుంది.

6. ధ్యాన గుంఫా

ఇది మోటుగా తవ్వబడిన చిన్న గది.

7. నవముని గుంఫా

నవముని గుంఫా మోటుగా తవ్వబడిన చిన్న గది. ఇందులో తొమ్మిది మంది జైన తీర్థంకరులు, శాసన దేవీలు శిల్పాలుగా ఉన్నాయి. ఈ శిల్పాలను 11వ శతాబ్దంలో సోమవంశీ వంశం పాలన సమయంలో గుహలలో చేర్చారు.

8. బరభుజి గుంఫా

ఈ గుహ గోడలపై మూడు వైపులా మొత్తం ఇరవై ఐదు తీర్థంకరుల శిల్పాలు ఉన్నాయి. వీటిలో పార్థ్వనాథుడు రెండు సార్లు పునరావృతంగా కనిపిస్తాడు. తీర్థంకరుల క్రింద వారి సంబంధిత శాసన దేవీలు కూడా ఉన్నాయి.

చక్రేశ్వరి 12 చేతులతో చిత్రించబడినందున ఈ గుహకు బరభుజి అనే పేరు వచ్చింది. ఈ ప్రతిమను ప్రస్తుతం బ్రాహ్మణ సంప్రదాయ దేవతగా పూజిస్తున్నారు. ఈ శిల్పాలను 11వ శతాబ్దంలో సోమవంశీ వంశం పాలన సమయంలో గుహలలో చేర్చారు.

9. త్రిశూల గుంఫా

ఇక్కడ కాయోత్సర్గ భంగిమలో ఉన్న ఋషభదేవుని మూడు శిల్పాలు ఉన్నాయి. వీటికి అదనంగా మోటుగా కనిపించే 24 జైన తీర్థంకరుల శిల్పాలు కూడా ఉన్నాయి.

10. అంబిక గుంఫా

ఇక్కడ మూడు ఉబ్బెత్తు శిల్పాలు ఉన్నాయి. వాటిలో రెండు ఋషభనాథుడుకి సంబంధించినవి కాగా, ఒకటి నేమినాథుడు యొక్క శాసన దేవి అయిన అమ్రాకు చెందినది.

11. లలతేందు కేశరి గుంఫా

గది 1లో ఋషభనాథుడి 2 ప్రతిమలు, పార్శ్వనాథుడు యొక్క 3 ప్రతిమలు ఉన్నాయి. గది 2లో పార్శ్వనాథుడి 2 ప్రతిమలు, ఋషభనాథుడి 1 ప్రతిమ ఉంది. ఈ శిల్పాలను 11వ శతాబ్దంలో సోమవంశీ వంశం పాలన సమయంలో గుహలలో చేర్చారు.

గుహలు 12, 13, 15లకు పేర్లు లేవు. గుహ సంఖ్య 14 చాలా సరళమైనదిగా ఉండి, దీనిని ఏకాదశి గుంఫా అని పిలుస్తారు.

ఇవి కూడా చూడండి

• హాథిగుంఫా శాసనం
• ఖారవేలుడు

సూచనలు

మూలాలు

పుస్తకాలు

• Glasenapp, Helmuth von (1925), Jainism: An Indian Religion of Salvation [Der Jainismus: Eine Indische Erlosungsreligion], Shridhar B. Shrotri (trans.), Delhi: Motilal Banarsidass (Reprint: 1999), ISBN 978-81-208-1376-2 {{citation}}: ISBN / Date incompatibility (help)
• Agrawal, Sadananda (2000), Sri Kharavela Sri Digambar Jain Samaj, Cuttack
• Allen, Margaret Prosser (1991), Ornament in Indian Architecture, University of Delaware Press, ISBN 9780874133998
• Bemmel, Helena A. van (1994), Dvarapalas in Indonesia: Temple Guardians and Acculturation, vol. 13, CRC Press, ISBN 9789054101550
• Cort, John E. (2010), Framing the Jina: Narratives of Icons and Idols in Jain History, Oxford University Press, ISBN 978-0-19-538502-1
• Dundas, Paul (2002), The Jains, Psychology Press, ISBN 9780415266055
• Gupta, Sunil (2008), Early Sculptural Art in the Indian Coastlands: A Study in Cultural Transmission and Syncretism (300 BCE-CE 500), D K Printworld, ISBN 978-812460438-0
• Jāvīd, Alī; Javeed, Tabassum (2008), World Heritage Monuments and Related Edifices in India, vol. 1, Algora Publishing, ISBN 9780875864822
• Kapoor, Subodh (2002), Encyclopaedia of Ancient Indian Geography, Volume 2, Genesis Publishing, ISBN 9788177552997
• Krishan, Yuvraj; Tadikonda, Kalpana K. (1996), The Buddha Image: Its Origin and Development, Bharatiya Vidya Bhavan, ISBN 9788121505659
• Michell, George (1990), The Penguin Guide to the Monuments of India, Volume 1: Buddhist, Jain, Hindu, Penguin Books, ISBN 0140081445
• Pandya, Prashant H. (2014), Indian Philately Digest, Indian Philatelists' Forum
• Patnaik, Durga Prasad (1989), Palm Leaf Etchings of Orissa, Abhinav Publications, ISBN 9788170172482
• Rath, Jayanti (April 2007). "Kharavela: The Great Philanthropic Emperor" (PDF). Orissa Review. pp. 40–41. Archived from the original (PDF) on 2025-11-15. Retrieved May 9, 2021.
• Rätsch, Christian; Müller-Ebeling, Claudia (2013), The Encyclopedia of Aphrodisiacs: Psychoactive Substances for Use in Sexual Practices, Simon and Schuster, ISBN 9781620552704
• Ray, Himanshu Prabha (2017), Negotiating Cultural Identity: Landscapes in Early Medieval South Asian History, Routledge, ISBN 9781317341307
• Senapati, Tanisha (2019). "Beautiful sights in Odisha". URMI – Journal of The Odisha Society of The Americas: For 50th Annual Convention Held in 2019 at Atlantic City, New Jersey. Odisha Society of Americas.
• Shah, Umakant Premanand (1995). Studies in Jain Art and Iconography and Allied Subjects in Honour of Dr. U.P. Shah. Abhinav Publications. ISBN 9788170173168.
• Singh, Sarina; et al. (2015), Lonely Planet India, Lonely Planet, ISBN 9781743609750
• Singh, Upinder (2017), Political Violence in Ancient India, Harvard University Press, ISBN 9780674975279
• Tarn, William Woodthorpe (1980), The Greeks in Bactria & India, Cambridge University Press

మరింత చదవండి

• Sachin Singhal: Orissa tourist road guide and political, Vardhman Publications, ISBN 81-8080-011-3

బాహ్య లింకులు

• Media related to Udayagiri and Khandagiri Caves at Wikimedia Commons
• ఉదయగిరి సముదాయం, ఇందిరా గాంధీ జాతీయ కళా కేంద్రం అందించిన విశాల చిత్ర గ్యాలరీ
• గుహ ఆలయాల విశదమైన చిత్రాలు
• http://asi.nic.in/asi_monu_tktd_orissa_udaigiricaves.asp