ఎట్నా పర్వతం
మౌంట్ ఎట్నా, లేదా కేవలం ఎట్నా, అనేది ఇటలీలోని సిసిలీ తూర్పు తీరంలో , కాటానియా మహానగరంలో మెస్సినా, కాటానియా నగరాల మధ్య ఉన్న ఒక క్రియాశీల స్ట్రాటోవోల్కానో. ఇది ఆఫ్రికన్ ప్లేట్, యురేషియన్ ప్లేట్ మధ్య ఉన్న కన్వర్జెంట్ ప్లేట్ మార్జిన్కు పైన ఉంది . ఇది యూరప్లోని ఎత్తైన క్రియాశీల అగ్నిపర్వతాలలో ఒకటి, ఆల్ప్స్ పర్వతాలకు దక్షిణాన ఇటలీలోని ఎత్తైన శిఖరం. దీని ప్రస్తుత ఎత్తు (సెప్టెంబర్ 2024) 3,403 మీ (11,165 అడుగులు), అయితే ఇది శిఖర విస్ఫోటనాలను బట్టి మారుతుంది.[1][2] ఉదాహరణకు, 2021లో ఆగ్నేయ క్రేటర్ 3,357 మీ (11,014 అడుగులు) ఎత్తుకు చేరుకుంది, కానీ 2024 వేసవి విస్ఫోటనాల తర్వాత వోరాగిన్ క్రేటర్ దీనిని అధిగమించింది.[3]
ఎట్నా 1,190 కిమీ² (459 చదరపు మైళ్ళు) విస్తీర్ణంలో విస్తరించి ఉంది, దీని భూమి చుట్టుకొలత 140 కిమీ (87 మైళ్ళు). ఇది ఇటలీలోని నాలుగు క్రియాశీల అగ్నిపర్వతాలలో అతిపెద్దది, ఇది తరువాత అతిపెద్దదైన మౌంట్ వెసువియస్ కంటే దాదాపు రెండున్నర రెట్లు ఎత్తులో ఉంది . నల్ల సముద్రానికి పశ్చిమాన ఉన్న మొత్తం యూరోపియన్-ఉత్తర-ఆఫ్రికన్ ప్రాంతంలో కానరీ దీవులలోని టెనెరిఫ్లోని మౌంట్ టెయిడ్ మాత్రమే దీనిని మించిపోయింది.[4]
మౌంట్ ఎట్నా ప్రపంచంలోని అత్యంత చురుకైన అగ్నిపర్వతాలలో ఒకటి, దాదాపు నిరంతరం క్రియాశీల స్థితిలో ఉంటుంది. ఈ క్రియాశీలత నుండి ఉత్పత్తి అయ్యే సారవంతమైన అగ్నిపర్వత నేలలు విస్తృతమైన వ్యవసాయానికి తోడ్పడతాయి , పర్వతం యొక్క దిగువ వాలులలో, దక్షిణాన ఉన్న విశాలమైన కాటానియా మైదానంలో ద్రాక్ష తోటలు, పండ్ల తోటలు విస్తరించి ఉన్నాయి.[5] దాని ఇటీవలి క్రియాశీలత చరిత్ర, సమీపంలోని జనాభా కారణంగా, మౌంట్ ఎట్నాను ఐక్యరాజ్యసమితి ' దశాబ్దపు అగ్నిపర్వతం'గా ప్రకటించింది.[6] జూన్ 2013లో, దీనిని యునెస్కో ప్రపంచ వారసత్వ ప్రదేశాల జాబితాలో చేర్చారు.[7]
వ్యుత్పత్తి & పురాణశాస్త్రం
[మార్చు]ఒక అభిప్రాయం ఏమిటంటే, ఎట్నా అనే పదం గ్రీకు αἴθω ("కాల్చడం" అని అర్ధం, పురాతన గ్రీకు ఉచ్చారణ మోనోఫ్థాంగైజేషన్ ద్వారా కొయిన్ గ్రీకు ఫోనాలజీలో కనిపిస్తుంది, లేదా బహుశా అదే ఇండో-యూరోపియన్ మూలానికి చెందిన సికులియన్ (లేదా సికానియన్ మాండలికం పదం) నుండి, అదే *h₂eydʰ- "కాల్చడం; అగ్ని" అనే మూల పదం.
మరొక అభిప్రాయం ఏమిటంటే, ఈ పేరు 'కొలిమి' లేదా 'చిమ్నీ' అని అర్ధం వచ్చే ఫోనీషియన్ పదం అట్టునా నుండి ఉద్భవించింది. ప్రాచీన గ్రీకులో , దీనిని Αἴτνη ( ఐట్నీ ) అని పిలుస్తారు, ఈ పేరు కాటానియా, మొదట ఇనెస్సా అని పిలువబడే నగరానికి కూడా ఇవ్వబడింది.[8] లాటిన్ దీనిని ఏట్నా అని పిలుస్తారు. అరబిక్, దీనిని జబల్ అల్-నార్ (జబల్ النار, 'అగ్ని పర్వతం') అని పిలుస్తారు.[9] రోమన్, గ్రీకు పురాణాల ప్రకారం, కమ్మరి దేవుడు వల్కాన్/హెఫెయిస్టస్, ఎట్నా పర్వతం క్రింద తన ఫోర్జును కలిగి ఉన్నాడు.
గ్రీకు పురాణాలలో ఆకాశం, ఉరుముల దేవుడు, దేవతల రాజు అయిన జ్యూస్, భయంకరమైన రాక్షసుడు టైఫాన్ను ఈ పర్వతం కింద బంధించాడు, హెఫెస్టస్ కొలిమిలు కూడా దాని కింద ఉన్నాయని చెప్పబడింది.[10]
ఈ అగ్నిపర్వతాన్ని సిసిలియన్లో మున్సిబ్బెడ్డు అని, ఇటాలియన్లో మోంగిబెల్లో అని కూడా పిలుస్తారు , సాధారణంగా ఇది 'పర్వతం' అని అర్థం వచ్చే రొమాన్స్ పదం మోంటే / ముంటి, అరబిక్ పదం జబల్ (جبل) నుండి ఉద్భవించిందని భావిస్తారు.[11] మరొక సిద్ధాంతం ప్రకారం , ఈ పదం వల్కన్ దేవుడి లాటిన్ పేర్లలో ఒకటైన లాటిన్ పదం ముల్సిబెర్ ( qui ignem mulcet , 'అగ్నిని శాంతింపజేసేవాడు') నుండి వచ్చింది. ఈనాడు, మోంగిబెల్లో అనే పేరును మౌంట్ ఎట్నాలోని రెండు కేంద్ర బిలాలు ఉన్న ప్రాంతానికి, అగ్నిపర్వత శంకువుకు ఆగ్నేయంగా, ఈశాన్యంగా ఉన్న బిలాలకు ఉపయోగిస్తారు.
సిసిలీని ఆక్రమించిన నార్మన్లతో పాటు వచ్చిన బ్రెటన్ కథకులు చెప్పిన కథల నుండి ఉద్భవించిన సంప్రదాయాల ప్రకారం, మోర్గాన్ లే ఫే, ఆమె సవతి సోదరుడైన కింగ్ ఆర్థర్ ఎట్నా పర్వతం వద్ద ఉన్న పరలోకపు కోట (లేదా రాజ్యం) పేరుగా 'మోంగిబెల్' అనే పేరు ఆర్థూరియన్ రొమాన్స్లో కనిపిస్తుంది . వాస్తవానికి స్వర్గతుల్యమైన , సెల్టిక్ పాతాళలోకానికి చెందిన ఒక మరగుజ్జు రాజు గురించిన వెల్ష్ భావనలు, " అతిధ్రువ పాలకుడు " గా ఆర్థర్ అనే పాక్షిక-చారిత్రక వ్యక్తికి జోడించబడ్డాయి. ఆ తర్వాత, తమ కొత్త నివాసమైన ఆ గొప్ప అగ్నిపర్వత పర్వతానికి అప్పటికే ఉన్న అతీంద్రియ సంబంధాలకు ముగ్ధులైన బ్రెటన్లచే అవి సిసిలియన్ వాతావరణంలోకి మార్చబడ్డాయి. మధ్యయుగ చరిత్రకారుడు రోజర్ షెర్మన్ లూమిస్, గెర్వాస్ ఆఫ్ టిల్బరీ, సీజారియస్ ఆఫ్ హీస్టర్బాచ్ (పన్నెండవ శతాబ్దం చివరి నాటివి) రచనల నుండి కొన్ని భాగాలను ఉటంకించారు. వాటిలో, ఎట్నా పర్వతం కింద ఉన్న తన భూగర్భ రాజ్యంలోకి తప్పిపోయిన గుర్రాన్ని ఆర్థర్ తిరిగి తీసుకువచ్చిన వృత్తాంతాలు ఉన్నాయి. సీజారియస్ ఈ కథకు తన ఆధారంగా బాన్కు చెందిన ఒకానొక కానన్ గోడెస్కాల్కస్ను ఉదహరించాడు, అతను దీనిని సుమారు 1194లో చక్రవర్తి హెన్రీ సిసిలీని జయించిన కాలం నాటి చారిత్రక వాస్తవంగా పరిగణించాడు . సీజారియస్ తన వృత్తాంతంలో ఆర్థర్ రాజ్యం యొక్క స్థానాన్ని వర్ణించడానికి ' ఇన్ మాంటే గైబర్ ' ('ఎట్నా లోపల') అనే లాటిన్ పదబంధాన్ని ఉపయోగించాడు.[12][13][14]
గిబల్దార్ కోట ఫాడా డి గిబెల్ (ఎట్నా ఫెయిరీ) జాఫ్రేలో కనిపిస్తుంది , ఇది ఆక్సిటన్ భాషలో మిగిలి ఉన్న ఏకైక ఆర్థూరియన్ శృంగార కథ , దీని రచన 1180, 1230 మధ్య కాలంలో జరిగింది. అయితే, జాఫ్రేలో , ఆమె పేరు నుండి ఈ ఫెయిరీ రాణి మోర్గాన్ లే ఫే అని స్పష్టంగా ఉన్నప్పటికీ, ఆమె అధిపతిగా ఉన్న గొప్ప పాతాళ లోకపు రాణిరాజ్యంలోకి ప్రవేశం ఎట్నా పర్వత వాలులలోని అగ్నిమయ గుహ ద్వారా కాకుండా, ఒక 'ఫౌంటెన్' (అంటే, ఒక నీటిబుగ్గ ) ద్వారా ఉంటుంది – ఈ పరిస్థితి సిసిలీ జానపద కథలలో ఆమెను చేర్చక ముందు, మోర్గాన్కు ఉన్న అగ్నిమయ సంబంధాల కంటే జలమయ సంబంధాలకు ఎక్కువగా అనుగుణంగా ఉంటుంది.[15] మోర్గాన్ లే ఫే ఫెయిరీ రాజ్యం లేదా కోట గురించిన మరొక సిసిలియన్ భావన ఫాటా మోర్గానా , ఇది మెస్సినా జలసంధిలో సాధారణంగా కనిపించే ఒక దృశ్య దృగ్విషయం.
అగ్నిపర్వత విస్ఫోటనాల చరిత్ర
[మార్చు]ఎట్నా అగ్నిపర్వత విస్ఫోటనాలు అనేక పద్ధతులలో జరుగుతాయి. వీటిలో చాలా వరకు శిఖరం వద్ద సంభవిస్తాయి, అక్కడ ఐదు విభిన్నమైన బిలాలు ఉన్నాయి: ఈశాన్య బిలం, వొరాజైన్, బొక్కా నుయోవా, ఆగ్నేయ బిల సముదాయంలో రెండు. ఇతర విస్ఫోటనాలు పార్శ్వ భాగాలలో సంభవిస్తాయి, ఇక్కడ భూమిలోని చిన్న రంధ్రాల నుండి వందల మీటర్ల వ్యాసం గల పెద్ద బిలాల వరకు పరిమాణంలో ఉండే 300 కంటే ఎక్కువ బిలాలు ఉన్నాయి. శిఖర విస్ఫోటనాలు అత్యంత పేలుడు స్వభావంతో, అద్భుతంగా ఉండవచ్చు కానీ అగ్నిపర్వతం చుట్టూ ఉన్న జనావాస ప్రాంతాలకు అరుదుగా ముప్పు కలిగిస్తాయి. దీనికి విరుద్ధంగా, పార్శ్వ విస్ఫోటనాలు కొన్ని వందల మీటర్ల ఎత్తు వరకు , జనావాస ప్రాంతాలకు దగ్గరగా లేదా వాటి లోపలే కూడా సంభవించవచ్చు. గతంలో జరిగిన పార్శ్వ విస్ఫోటనాల శంకువుల చుట్టూ లేదా వాటిపై అనేక గ్రామాలు, చిన్న పట్టణాలు ఉన్నాయి. క్రీ.శ. 1600 సంవత్సరం నుండి, కనీసం 60 పార్శ్వ విస్ఫోటనాలు, లెక్కలేనన్ని శిఖర విస్ఫోటనాలు సంభవించాయి; వీటిలో దాదాపు సగం 20వ శతాబ్దం ప్రారంభం నుండి జరిగాయి. 2000 సంవత్సరం నుండి, ఎట్నా అగ్నిపర్వతం నాలుగు పార్శ్వ విస్ఫోటనాలకు గురైంది – 2001, 2002–2003, 2004–2005, 2008–2009 సంవత్సరాలలో. శిఖర విస్ఫోటనాలు 2006, 2007–2008, జనవరి–ఏప్రిల్ 2012, జూలై–అక్టోబర్ 2012, డిసెంబర్ 2018, మళ్ళీ ఫిబ్రవరి 2021లో సంభవించాయి.
మూలాలు
[మార్చు]- ↑ "Etna & Aeolian Islands 2012 – Cambridge Volcanology". www.volcano.group.cam.ac.uk. October 2012.
- ↑ "Il cratere Voragine dell'Etna cresce, bordo supera 3.400 metri - Notizie - Ansa.it". Agenzia ANSA (in ఇటాలియన్). 18 September 2024. Retrieved 19 September 2024.
- ↑ Laura Geggel (16 Aug 2021). "Mount Etna is 100 feet taller than it was 6 months ago". Space.com.
- ↑ "Italy volcanoes and Volcanics". USGS. Archived from the original on 1 July 2011.
- ↑ . "A message from the 'underground forge of the gods': history and current eruptions at Mt Etna".
- ↑ "Decade Volcanoes". United States Geological Survey.
- ↑ Amore, Katia (4 May 2013). "Mount Etna Becomes a World Heritage Site". Italy Magazine. Archived from the original on 5 July 2024.
- ↑ "Woodhouse's English-Greek Dictionary Page Image". Artflx.uchicago.edu. Archived from the original on 24 August 2014. Retrieved 2 June 2011.
- ↑ Chevedden, Paul E. (2010), "A Crusade from the First: The Norman Conquest of Islamic Sicily, 1060–1091", Al-Masāq: Islam and the Medieval Mediterranean, vol. 22, no. 2, p. 191, doi:10.1080/09503110.2010.488891
- ↑ Aelian, Hist. An. xi. 3, referenced under Aetnaeus in William Smith's Dictionary of Greek and Roman Biography and Mythology
- ↑
{{cite encyclopedia}}: Empty citation (help) - ↑ Bruce, Christopher W. (1999). The Arthurian Name Dictionary. Taylor & Francis. ISBN 0-8153-2865-6.
- ↑ Loomis, Roger Sherman Wales and the Arthurian Legend, pub. University of Wales Press, Cardiff 1956 and reprinted by Folcroft Press 1973, Chapter 5 King Arthur and the Antipodes, pp. 70–71.
- ↑ Loomis, Roger Sherman, Arthurian Tradition And Chrétien de Troyes pub. Columbia University Press, New York 1948, pp. 66 & 306.
- ↑ Arthurian Literature in the Middle Ages: A Collaborative History ed. Roger Sherman Loomis, pub. Oxford University Press 1959, special edition for Sandpiper Books Ltd. 2001, ISBN 0 19 811588 1