Jump to content

ఎరాన్

వికీపీడియా నుండి
ఎరాన్
ఎరాన్‌లోని విష్ణు ఆలయ మండపం
ఎరాన్ is located in India
ఎరాన్
ఎరాన్
Shown within India
ఎరాన్ is located in Madhya Pradesh
ఎరాన్
ఎరాన్
ఎరాన్ (Madhya Pradesh)
స్థానంసాగర్ జిల్లా, మధ్య ప్రదేశ్
నిర్దేశాంకాలు24°05′38″N 78°10′22″E / 24.093846°N 78.172695°E / 24.093846; 78.172695

ఎరాన్ భారతదేశంలోని మధ్య ప్రదేశ్ రాష్ట్రంలోని సాగర్ జిల్లాలో ఉన్న ఒక ప్రాచీన పట్టణం, పురావస్తు ప్రదేశం.[1] ఇక్కడ తవ్వకాలలో లభించిన విభిన్న నాణేల ఆధారంగా ఇది భారతీయ వంశాలకు చెందిన ప్రాచీన నాణేల ముద్రణ కేంద్రాలలో ఒకటిగా గుర్తించబడింది. ఈ ప్రదేశంలో 5వ, 6వ శతాబ్దాలకు చెందిన గుప్త యుగం నాటి ఆలయాలు, స్మారక కట్టడాలు ఉన్నాయి. ముఖ్యంగా ఋషులు, పండితుల ప్రతిమలతో చెక్కబడిన భారీ రాతి వరాహ మూర్తి ప్రసిద్ధి పొందింది.[1] ఎరాన్‌లో లభించిన శాసన శిలలు గుప్త సామ్రాజ్య చరిత్ర క్రమాన్ని పునర్నిర్మించడానికి ఎంతో ప్రాముఖ్యత కలిగి ఉన్నాయి. ఎరాన్ లేదా ఎరకినా అనేది ఎరకినా (ఏరికినా) ప్రదేశ్ లేదా ఏరికినా విషయ అనే పరిపాలనా విభాగానికి రాజధానిగా ఉండేది. ఇది గుప్త సామ్రాజ్యంలో భాగంగా ఉండేది.[2]

నామవ్యుత్పత్తి

[మార్చు]

ఎరాన్‌కు ప్రాచీనకాలంలో ఉన్న పేర్లు (Sanskrit: ऐरण) ఎరకైనా, ఏక్రిషివ్, ఎరకన్య లేదా ఎరకినా (శాసనాలలో పేర్కొనబడిన విధంగా);[1] ఏరికినా (Sanskrit: ऐरिकिण, సముద్రగుప్తుడు శాసనంలో పేర్కొనబడిన పేరు) లేదా ఎరికినా ( టోరమాణుడు శాసనంలో పేర్కొనబడిన పేరు )[3] — ఇవన్నీ ఎరక అనే పదం నుండి ఉద్భవించాయని భావిస్తారు. ఎరక లేదా ఎరకా అనే పదం సాధారణంగా ‘‘ఏనుగు కట్టె గడ్డి’’గా పిలవబడే పొడవైన గడ్డిని సూచిస్తుందని భావిస్తున్నారు. దీనికి శాస్త్రీయ నామం టైఫా ఎలెఫంటినా. [4] ఈ గడ్డి ఎరాన్ ప్రాంతంలో విరివిగా పెరుగుతుందని పేర్కొనబడింది.[5]

స్థానం

[మార్చు]
1880 నాటి ఎరాన్ పురావస్తు ప్రదేశపు పటం

ఎరాన్ మధ్య ప్రదేశ్లోని బినా నది దక్షిణ తీరంలో ఉంది.[1] ఇది ప్రాచీన విదిషా – సాంచీ – ఉదయగిరి ప్రదేశాల నుంచి సుమారు 100 కి.మీ ఉత్తర – ఈశాన్య దిశలో, సాగర్ పట్టణానికి 80 కి.మీ పశ్చిమ–వాయవ్య దిశలో, అలాగే భోపాల్ కు 160 కి.మీ ఈశాన్య దిశలో ఉంది. ఈ ప్రదేశంలో బినా నది తలక్రిందుల ‘‘U’’ ఆకారంలో ప్రవహిస్తూ, ఎరాన్‌ను మూడు వైపులా నీటితో చుట్టుముట్టుతుంది. దీనివల్ల ఇది “హిందూ పట్టణాలకు అత్యంత అనుకూలమైన స్థానం” అని కునింగ్హామ్ పేర్కొన్నాడు.[1] ఈ ప్రాంతం అడవులతో, కొండలతో నిండి ఉంది. ఎరాన్ పట్టణానికి దక్షిణంగా ఉన్న ఎత్తైన భూభాగాలు దానిని రక్షణగా కప్పివుంటాయి.[1]

చరిత్ర

[మార్చు]

ఎరాన్ ఒక ప్రాచీన నగరం. ఇది బౌద్ధ, హిందూ గ్రంథాలలో, ప్రాచీన నాణేలపై, సాంచీ వంటి సమీప, దూర ప్రాంతాల శాసనాలలో ఎరకైనా లేదా ఎరకన్యగా ప్రస్తావించబడింది. నేటి కాలంలో ఇది అనేక మట్టిమేడలతో చుట్టుముట్టబడిన చిన్న పట్టణంగా ఉంది. ఇవి దాని ప్రాచీన చరిత్రకు చెందిన పురావస్తు అవశేషాలుగా భావించబడుతున్నాయి. ఎరాన్ సమీపంలోని పురావస్తు ప్రదేశంలో అనేక గుప్త సామ్రాజ్యం కాలానికి చెందిన శాసనాలు లభించాయి. ఎరాన్ పట్టణంలో ఒక సంగ్రహాలయం ఉంది. ఇందులో అనేక పురావస్తు అవశేషాలు భద్రపరచబడ్డాయి. భారతదేశంలో సతీ (విధవ దహనం)కి సంబంధించిన తొలి శాసన ఆధారం ఎరాన్‌లోనే లభించింది. ఇది భానుగుప్తుడు (510 సీఈ) శాసనంగా గుర్తించబడింది.[6]

పురావస్తు శాస్త్రం

[మార్చు]

ఎరాన్ ప్రదేశంలో క్రింది సాంస్కృతిక దశలు గుర్తించబడి, కార్బన్ డేటింగ్ చేయబడ్డాయి:

  • కాలం I: చల్కోలిథిక్ దశ (క్రీ.పూ. 1800 – క్రీ.пూ. 700)
  • కాలం II: ప్రారంభ చారిత్రక దశ (క్రీ.పూ. 700 – క్రీ.пూ. 2వ శతాబ్దం)
  • కాలం IIB: క్రీ.пూ. 2వ శతాబ్దం – క్రీ.శ. 1వ శతాబ్దం
  • కాలం III: క్రీ.శ. 1వ శతాబ్దం – క్రీ.శ. 600
  • కాలం IV: ఉత్తర మధ్యయుగ కాలం (క్రీ.శ. 16వ శతాబ్దం – క్రీ.శ. 18వ శతాబ్దం)[7]

వివరణ

[మార్చు]
ఎరాన్‌లోని బుధగుప్తుడు స్థంభం (సుమారు క్రీ.శ. 476–495), విష్ణువుకు మరో నామమైన జనార్దనుడుకు గౌరవ సూచకంగా నిర్మించబడింది.[8] స్థంభం పైభాగంలో రెండు గరుడుడు విగ్రహాలు ఉన్నాయి. గరుడుడు తన చేతుల్లో ఒక సర్పాన్ని పట్టుకుని ఉంటాడు. అతని తల వెనుక భాగంలో ఒక చక్రం చెక్కబడి ఉంటుంది.[9]

ఈ సముదాయం ప్రారంభంలో వాసుదేవుడు, సంకర్షణుడుకు అంకితమైన ద్వంద్వ ఆలయంగా ఉండేది. దీనిని 13 మీటర్ల ఎత్తైన గరుడ స్థంభం కాపాడుతూ ఉండేది.[10][11]

ఆలయాలు

[మార్చు]

ఎరాన్ పట్టణానికి పడమర వైపున ప్రాచీన హిందూ ఆలయాల సమూహం ఉంది. ఈ ఆలయాలు తూర్పు దిశకు లేదా ఏ ప్రధాన దిక్కుకు సరిపోలేలా కాకుండా, 76 డిగ్రీల దిశలో, అంటే తూర్పు నుండి ఉత్తర దిశగా సుమారు 14 డిగ్రీలు వంపుతో నిర్మించబడ్డాయి. ఇది ఇవి గుప్త యుగానికి చెందినవని సూచిస్తుంది. కునింగ్హామ్ ప్రకారం, అన్ని ఆలయాల్లో, కొన్ని ఇతర గుప్త యుగ హిందూ ఆలయ ప్రదేశాల్లో ఈ విధమైన ఉద్దేశ్యపూర్వకమైన వంపు ఒకే ఒక నక్షత్ర ప్రమాణాన్ని (ఒక రోజులో చంద్రుని గమనం) లేదా 360 డిగ్రీలలో ఒక ఇరవై ఏడవ వంతును సరిపోల్చేందుకు అయి ఉండవచ్చని సూచిస్తాడు.[12] అన్ని ఆలయాలు చతురస్రం లేదా దీర్ఘచతురస్ర ఆకృతిలో ఉండి, ఒక వరుసగా నిర్మించబడ్డాయి.[12]

స్థంభం

[మార్చు]

ఈ స్థంభం ఆలయాల వరుసకు సరిగ్గా 75 అడుగుల ముందుగా ఉంది. 43 అడుగుల ఎత్తైన ఈ ఏకశిలా స్థంభం 13 అడుగుల వైపు పొడవు కలిగిన చదరపు పీఠంపై నిలబడి ఉంది. స్థంభం దిగువ 20 అడుగుల భాగం చదరపు ఆకారంలో (ప్రతి వైపు 2.85 అడుగులు) ఉంటుంది. తదుపరి 8 అడుగుల భాగం అష్టభుజాకారంలో ఉంటుంది. దాని పైన 3.5 అడుగుల ఎత్తు, 3 అడుగుల వ్యాసం కలిగిన గంటాకార కపిటల్ ఉంటుంది. కపిటల్ పైన 1.5 అడుగుల ఎత్తు గల అబాకస్, దాని పైన 3 అడుగుల ఘనాకారం, చివరగా 5 అడుగుల ఎత్తు గల ద్వంద్వ గరుడుడు విగ్రహం ఉంటుంది. ఈ గరుడుడు తన చేతుల్లో ఒక పామును పట్టుకొని ఉంటాడు. అతని తల వెనుక ఒక చక్రం చెక్కబడి ఉంటుంది.[9] విష్ణువు యొక్క వాహనం అయిన గరుడుడిని రెండు కలిసిన వ్యక్తుల రూపంలో చూపించారు. వారు వెనుక భాగాన్ని పంచుకుంటూ, ఒక్కొక్కరు తమ తమ 180 డిగ్రీల పరిధిని చూస్తారు. ఒకరు ఆలయాల వైపు చూస్తూ, మరొకరు పట్టణం వైపు చూస్తూ ఉంటారు.[12] పీఠం సమీపంలో, ఆలయాల వైపు ఉన్న భాగంలో ఒక సంస్కృత శాసనం ఉంది. అందులో సంవత్సరం 165, హిందూ పంచాంగంలోని ఆషాఢ మాసం, విష్ణు –జనార్దనుడుకు అంకితం చేసినట్టు పేర్కొనబడింది. గుప్త సంవత్సరం 165 అంటే ఈ స్థంభం క్రీ.శ. 484/485లో అంకితం చేయబడిందని అర్థం.[12] ఈ స్థంభాన్ని కొన్నిసార్లు బుధగుప్త స్థంభం లేదా భీమ స్థంభం అని కూడా పిలుస్తారు.

వరాహ ఆలయం

[మార్చు]

అత్యంత విశిష్టమైన, గమనించదగిన ఆలయం విష్ణువు యొక్క వరాహ అవతారానికి అంకితమైనది. సాధారణంగా హిందూ ఆలయాలలో వరాహుడు మనిషి–వరాహ రూపంలో చూపబడతాడు. కానీ ఎరాన్‌లో, ఇది వరాహ పురాణాన్ని పూర్తిగా జంతురూపంలో (థెరియోమార్ఫిక్) ప్రతిబింబించే విశాల విగ్రహంగా ఉంది. కాథరిన్ బేకర్ దీనిని “ప్రతీకాత్మక నూతన ఆవిష్కరణ”గా పేర్కొంటుంది.[13][14]

ఎరాన్‌లోని భారీ వరాహ విగ్రహం
1892లోని విరిగిన స్థంభాలతో కూడిన శిథిలాలు

ఈ వరాహ విగ్రహం రాతితో తయారైనదైనా, దాని శరీర ఉపరితలంపై ఉన్న సూక్ష్మ శిల్పకళ, కుడి దంతం నుండి వేలాడుతున్న దేవత, శాసనాలు, ఇతర వివరాలు ఈ విగ్రహాన్ని ఒక ప్రతీకాత్మక కథనంగా మారుస్తాయి.[14] ఎరాన్ ప్రదేశం ప్రస్తుతం శిథిలావస్థలో ఉంది. అయినప్పటికీ, మిగిలిన అవశేషాలు ఈ ప్రదేశం ఒకప్పుడు మరింత అభివృద్ధి చెందిన సంక్లిష్ట నిర్మాణ సముదాయంగా ఉండేదని సూచిస్తున్నాయి. ప్రస్తుతం వరాహ విగ్రహం తెరవెనుక ప్రదేశంలో ఉంది. కానీ దాని చుట్టూ కనిపించే పునాదులు, అవశేషాలు అక్కడ గోడలు, మండపం కలిగిన సంపూర్ణ ఆలయం ఉన్నట్టు నిర్ధారిస్తాయి. ఆ ఆలయం ఆకృతి ఏ విధంగా ఉండేదనే అంశంపై పండితుల మధ్య చర్చ కొనసాగుతోంది.[14] వ్యవస్థబద్ధమైన నివేదికను తొలిసారిగా రాసిన కునింగ్హామ్ దీన్ని దీర్ఘచతురస్రాకార గర్భగృహంగా సూచించాడు.[13] తరువాతి కాలంలోని పండితులు, ముఖ్యంగా కాథరిన్ బేకర్, ఇది ఖజురాహోలోని వరాహ ఆలయంలా మరింత పెద్ద నిర్మాణంగా ఉండి ఉండవచ్చని సూచించారు.[14]

భారీ వరాహుడు
19వ శతాబ్దం చివర్లో ఎరాన్‌లోని వరాహ విగ్రహం, దాని శరీరంపై ఉన్న శిల్పాలు

ఎరాన్‌లోని ఈ భారీ వరాహ విగ్రహం, విష్ణువు యొక్క వరాహ అవతారానికి సంబంధించిన పూర్తిగా జంతురూప ప్రతీకాత్మకతను చూపించే అత్యంత ప్రాచీన ఉదాహరణగా గుర్తించబడింది.[14] ఇందులో చూపబడిన దృశ్యం, వరాహుడు అణచివేతకర రాక్షసుడు హిరణ్యాక్షుడును సంహరించి, భూదేవిని (పృథివి, భూదేవి) కనుగొని రక్షించి, ఆమెను సురక్షితంగా తిరిగి తీసుకువచ్చిన ఘట్టాన్ని సూచిస్తుంది. ఎరాన్ వరాహ విగ్రహం అనేక కారణాల వల్ల ముఖ్యమైనదిగా భావించబడుతుంది:[14]

  • ఇది వైష్ణవ మతం, విష్ణువు అవతారాల ప్రజాదరణను ప్రతిబింబిస్తుంది
  • వరాహుడి కుడి దంతం నుండి వేలాడుతున్న భూదేవి శిల్పం ఇందులో ఉంది; ఆమెకు సక్రమంగా ముడిచిన జుట్టు, రత్నాలతో అలంకరించిన పాగ, ప్రశాంతమైన ముఖాభినయం కనిపిస్తాయి
  • నేలపై సముద్రాన్ని (సముద్ర) సూచించే చెక్కుబొమ్మలు, పాములు, సముద్ర జీవులు చెక్కబడ్డాయి; ఇవి ధర్మంపై దాడి చేసిన రాక్షసుని కథను గుర్తు చేస్తాయి
  • వరాహుడి శరీరంపై హిందూ ఋషులు, సన్యాసుల శిల్పాలు ఉన్నాయి; వీరు సరళమైన వస్త్రాలు, మొనదేలిన గడ్డాలు, ముడిచిన జుట్టుతో, ఒక చేతిలో కమండలము, మరో చేతిలో యోగ ముద్రతో కనిపిస్తారు. ఇవి జ్ఞానాన్ని రక్షించాల్సిన అవసరాన్ని, దేవుని కరుణను సూచిస్తాయి
  • వరాహుడి నాలుక స్వల్పంగా బయటకు కనిపిస్తుంది; దానిపై నిలబడి ఉన్న చిన్న దేవతను సరస్వతి (లేదా వేద దేవత వాక్)గా భావిస్తున్నారు[14]
  • అతని చెవుల్లో ఆకాశ సంగీతకారులు చూపబడ్డారు
  • భుజాలు, మెడపై గుండ్రని హారాలు ఉన్నాయి; ఇవి 5వ శతాబ్దపు ఖగోళ శాస్త్రంలో ఉపయోగించిన 28 ప్రధాన నక్షత్రాలను సూచిస్తాయి. ప్రతి వలయంలో పురుష, స్త్రీ శిల్పాలు ఉన్నాయి
  • కళాకారులు వరాహుడి పళ్లను మనుషుల పళ్లలా, కళ్లను కరుణను వ్యక్తపరచేలా చెక్కారు.
  • ముందు ఛాతీ భాగంలో టోరమాణుడి శాసనం ఉంది. ఇది హుణులు వాయవ్య భారతాన్ని ఆక్రమించి, గుప్త సామ్రాజ్య అధికారాన్ని తొలగించి, 6వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో వారి స్వల్ప పాలన ప్రారంభమైనదని నిర్ధారిస్తుంది
  • శాసనం దిగువన మరిన్ని హిందూ ఋషుల శిల్పాలు ఉన్నాయి. వాటి కింద ఉన్న శిథిల భాగం, వరాహుడి అసలు స్వరూపాన్ని స్పష్టంగా చూపించే విష్ణువు యొక్క మానవరూప శిల్పంగా ఉండి ఉండవచ్చని బేకర్ పేర్కొంటుంది.[14]

ఈ ఆలయం ధ్యాన విష్ణు అనే రాజు ద్వారా నిర్మించబడింది. కునింగ్హామ్, ఇతరులు ఈ ఆలయాన్ని శిథిలావస్థలోనే కనుగొన్నారు. విరిగిన స్థంభాలు ఇది సహజ వక్షణం వల్ల కాకుండా, ఎప్పుడో నాశనం చేయబడిందని సూచిస్తున్నాయి. వరాహ విగ్రహం 13.83 అడుగుల పొడవు, 11.17 అడుగుల ఎత్తు, 5.125 అడుగుల వెడల్పుతో ఉంది. ఇది ఒక గర్భగృహంలో ఉండేది. కునింగ్హామ్ ప్రకారం, ముందు భాగంలో ఒక మండపం కూడా ఉండేది, ఎందుకంటే అక్కడ విరిగిన స్థంభాల అవశేషాలు కనిపించాయి. అతను 10 అడుగుల ఎత్తు గల రెండు చెక్కిన స్థంభాలను కనుగొన్నాడు. వాటిని “హిందూ అలంకార కళలో అత్యంత అద్భుతమైన నమూనాలు”గా వర్ణించాడు.[13]

ఎరాన్‌లోని రెండు ఆలయాల స్థంభాల రూపకల్పన. ఎడమవైపు: వరాహ ఆలయ స్థంభం; కుడివైపు: నరసింహ ఆలయ స్థంభం.

ప్రస్తుతం ఉన్న వరాహ వేదికకు సుమారు 33 అడుగులు ముందుగా, 6 అడుగులు × 3.5 అడుగుల పరిమాణం గల మరో రాతి శిల ఉంది. ఇది ఆలయాల దిశకు అనుగుణంగా నేలలో పాతి ఉంది. దీనిపై పెద్ద శంఖ లిపి శాసనం ఉంది, అది ఇప్పటికీ పూర్తిగా అర్థం కాలేదు. ఇది అసలు ఆలయ ప్రవేశ ద్వారంగా ఉపయోగించిన శిల కావచ్చని భావిస్తున్నారు. ఈ ప్రవేశ శిలకు సుమారు 15 అడుగుల ముందుగా ఒక తోరణం (హిందూ వక్రాకార ద్వారం)కు చెందిన శిథిలాలు ఉన్నాయి. ద్వారానికి చెందిన స్థంభాలు విరిగిపోయాయి. అయితే వాటిలో ఒక స్థంభం మాత్రం మిగిలి ఉంది, అది అలంకారాలతో చెక్కబడి ఉంది (“G” అని పట చిత్రాలలో సూచించారు). కునింగ్హామ్ విరిగిన స్థంభాల భాగాల కోసం శోధించినప్పటికీ, అతనికి కొద్ది విరిగిన విగ్రహాలు మాత్రమే లభించాయి. తోరణ స్థంభాల చాలా భాగం అంతరించిపోయినట్లు అతను పేర్కొన్నాడు.[13][14]

వరాహ ఆలయ శిథిలాల పక్కన రెండు మట్టివేదికలు (టెర్రేసులు) ఉన్నాయి. వాటిలో ఒకటి దక్షిణ దిశలో 13 అడుగుల వైపు పొడవు గల చదరపు ఆకారంలో ఉంది. మరొకటి 13.5 అడుగులు × 9.25 అడుగులు పరిమాణంలో ఉంది. ఇవి కూడా ఆలయాలే అయ్యి ఉండవచ్చని భావిస్తున్నారు, కానీ అవి ఇప్పుడు పూర్తిగా నశించిపోయాయి.[13]

విష్ణు ఆలయం

[మార్చు]

వరాహ ఆలయానికి ఉత్తరంగా విష్ణువు ఆలయం ఉంది. ఇందులో 13.17 feet (4.01 m) ఎత్తు గల విష్ణువు యొక్క భారీ విగ్రహం ఉంది, అయితే అది దెబ్బతిన్న స్థితిలో ఉంది.[15] ఈ ఆలయం కూడా ఎక్కువగా శిథిలావస్థలో ఉంది. అయినప్పటికీ, ఇందులో గర్భగృహం, మండపం, ఒక హిందూ ఆలయానికి అవసరమైన అన్ని అంశాలు ఉన్నాయని గుర్తించవచ్చు. వరాహ ఆలయం మాదిరిగానే, విష్ణు ఆలయంలో కూడా అతి సూక్ష్మంగా చెక్కబడిన స్థంభాలు ఉన్నాయి. అయితే వాటి రూపకల్పన భిన్నంగా ఉంటుంది.[15] గర్భగృహానికి ముందు ఉన్న ద్వారశాఖలలో కొన్ని భాగాలు ఇప్పటికీ మిగిలి ఉన్నాయి. వీటిపై సంప్రదాయ నదీ దేవతలైన గంగా, యమునా విగ్రహాలు గర్భగృహ ప్రవేశాన్ని ఇరువైపులా అలంకరిస్తూ కనిపిస్తాయి. అయితే ఇవి చివరి గుప్త యుగ ఆలయాల మాదిరిగా నేలకి దగ్గరగా ఉంచబడ్డాయి. కునింగ్హామ్ ఈ ఆలయం 5వ లేదా 6వ శతాబ్దంలో నిర్మించబడిందని, పక్కనే ఉన్న ప్రారంభ గుప్త యుగ వరాహ ఆలయానికి సుమారు రెండు లేదా మూడు శతాబ్దాల తరువాతిదని తేదీ నిర్ధారించాడు.[15] ప్రవేశ ద్వార శిథిలాలు “అత్యంత వైభవంగా అలంకరించబడ్డాయి” అని కునింగ్హామ్ వ్రాశాడు. మిగిలి ఉన్న శిల్పాలు రోజువారీ జీవితం, సంస్కారాలను ప్రతిబింబించే దృశ్యాలను చూపిస్తున్నాయి.[15] ఆలయం సమీపంలో ఒక ద్వారశిథిలం, ఇతర స్మారక కట్టడాల అవశేషాలు ఉన్నాయి. వాటిలో ఒకటి వామనుడు ఆలయంగా ఉండి ఉండవచ్చని భావిస్తున్నారు. కునింగ్హామ్ ప్రకారం, చిన్న ఆలయాల్లో ఒకదానిలో మనిషి–వరాహ రూప శిల్పం ఉండేది, దాన్ని అతను ఎరాన్ పట్టణంలో గుర్తించాడు.[15]

నరసింహ ఆలయం

[మార్చు]

నరసింహుడు ఆలయం ఈ సమూహంలో ఉత్తర భాగంలో ఉన్న ప్రధాన శిథిల నిర్మాణంగా ఉంది. అయితే కునింగ్హామ్ చేసిన తవ్వకాల ప్రకారం ఇక్కడ మరిన్ని ఆలయాలు కూడా ఉండేవి. నరసింహ ఆలయం 12.5 అడుగుల × 8.75 అడుగుల పరిమాణంలో ఉన్న ఒకే ఒక గది రూపంలో ఉండేది. ముందు భాగంలో నాలుగు స్థంభాలపై నిలిచిన మండపం ఉండేది. ఈ స్థంభాలు ప్రస్తుతం లేవు. అయితే పీఠంపై ఉన్న అవశేషాలు అవి ఒకప్పుడు ఉన్నాయని నిర్ధారిస్తున్నాయి. శిథిలాల మధ్య లభించిన విరిగిన స్థంభాలు, వాటి కొలతలు పీఠపు ఆకృతికి సరిపోవడం వల్ల, అవి అతి సున్నితంగా చెక్కబడ్డాయని తెలుస్తోంది. గర్భగృహంలో 7 అడుగుల ఎత్తు గల నరసింహుడు విగ్రహం ఉండేది. నరసింహుడు విష్ణువు యొక్క మనిషి–సింహ అవతారం.[16]

హనుమాన్ ఆలయం

[మార్చు]

హనుమాన్ దేవునికి అంకితమైన ప్రాచీన ఆలయం, సుమారు క్రీ.శ. 750 కాలానికి చెందింది.

నాణేలు

[మార్చు]

ఎరాన్, విదిశ, ఉజ్జయిని, త్రిపురి నగరాలతో పాటు, భారతీయ రాజ్యాలకు చెందిన ప్రాచీన నాణేల ముద్రణ కేంద్రాలలో ఒకటిగా ఉండి ఉండవచ్చని భావిస్తున్నారు. క్రీ.పూ. మొదటి సహస్రాబ్దం చివరి శతాబ్దాల నుంచి క్రీ.శ. 7వ శతాబ్దం వరకు విస్తరించిన వివిధ శైలులు, ఆకారాలు, శాసనాలతో కూడిన అనేక ప్రాచీన నాణేలు ఇక్కడ లభించాయి.[1][17] ఇక్కడ లభించిన 3,000కు పైగా నాణేలు క్రీ.пూ. 300 నుండి క్రీ.శ. 100 మధ్యకాలానికి చెందినవిగా తేదీ నిర్ధారించబడ్డాయి. చదరపు నాణేలు ఎరాన్ ప్రత్యేకతగా గుర్తించబడ్డాయి, తవ్వకాలలో ఎక్కువగా ఇవే లభించాయి. బ్రౌన్ ప్రకారం, ప్రాచీన ఎరకినా లేదా ఎరాన్ నాణేల మింట్ “డై–పద్ధతి” అనే అత్యంత నూతన సాంకేతికతను ప్రవేశపెట్టింది. ఇది “పంచ్–మార్క్ నాణేలు” కంటే ఎంతో మెరుగైన నాణేలు తయారు చేసే విధానం కావడం వల్ల ఎరాన్ ప్రత్యేక గుర్తింపు పొందింది.[18] 19వ శతాబ్దం చివరలో పనిచేసిన పురావస్తు శాస్త్రవేత్త కునింగ్హామ్ ప్రకారం, “ఎరాన్‌కు చెందిన రాగి నాణేలు భారతదేశమంతటా లభించిన వాటిలో అత్యుత్తమ నమూనాలు”. అలాగే “పాత భారతీయ నాణేలలో అతి పెద్ద, అతి చిన్న నమూనాలను ఇవే చూపిస్తున్నాయి” అని ఆయన పేర్కొన్నాడు. అతి పెద్ద నాణెం వ్యాసం సుమారు 1.1 అంగుళాలు కాగా, అతి చిన్న నాణెం వ్యాసం సుమారు 0.2 అంగుళాలు గా ఉంది.[19] కునింగ్హామ్ లభించిన నాణేలను నాలుగు వర్గాలుగా విభజించాడు:[19]

  1. పంచ్-మార్క్ నాణేలు
  2. కాస్ట్ నాణేలు
  3. డై-స్ట్రక్ నాణేలు
  4. శాసనాలున్న నాణేలు

నాణేలపై సాధారణంగా కనిపించే మోతీఫ్‌లలో దేవి లక్ష్మి రెండు ఏనుగులు ఇరువైపులా నిలబడి నీటిని చల్లుతున్నట్లు చూపించడం, గుర్రాలు, ఏనుగులు, ఎద్దు, చెట్లు (బహుశా బోధి వృక్షం), పుష్పాలు ముఖ్యంగా కమలం, స్వస్తికలు, నదులు, బౌద్ధ చిహ్నాలు, ధర్మచక్రం, త్రిరత్నం, త్రిభుజాలు ఉన్నాయి. కునింగ్హామ్ ప్రకారం, దాదాపు అన్ని నాణేలపై నాలుగు విభాగాలుగా విభజించబడిన వృత్తంతో కూడిన క్రాస్ ఆకారంలోని ఒక అసాధారణ చిహ్నం కనిపిస్తుంది.[19]

ఎరాన్‌లో లభించిన ఒక నాణేపై ధర్మపాల అనే పేరు ముద్రించబడి ఉంది. ఇది బ్రాహ్మీ లిపిలో చెక్కబడింది. ఈ రాగి నాణెం ప్రస్తుతం లండన్‌లోని బ్రిటిష్ మ్యూజియంలో ప్రదర్శించబడుతోంది.[20] 1891లో కునింగ్హామ్ పేర్కొన్నట్లుగా, ఇది భారతదేశంలో లభించిన అత్యంత ప్రాచీన శాసనాలున్న నాణేలలో ఒకటిగా పరిగణించబడుతుంది.[21] లిపి విశ్లేషణ ఆధారంగా, ఈ నాణెం క్రీ.пూ. 3వ శతాబ్దం చివరికి చెందినదిగా గుర్తించబడింది. ఇదే కాలానికి చెందినదిగా భావించబడే మరో వృత్తాకార సీసపు నాణెం కూడా ఎరాన్‌లో లభించింది. దీనిపై మరో పాలకుడు “ఇంద్రగుప్తుడు” అనే పేరు ఉంది. అదేవిధంగా, బ్రాహ్మీ లిపిలో ‘ఎరకన్య’ లేదా ‘ఎరకన’ అనే పేర్లతో కూడిన అనేక రాగి నాణేలు కూడా ఎరాన్‌లో లభించాయి.[22] కునింగ్హామ్ ప్రకారం, నాణేలపై ఉన్న నది చిహ్నం గ్రామం ఉన్న బినా నదిని సూచిస్తుందని ఆయన అభిప్రాయపడ్డాడు. అలాగే నాణేలపై కనిపించే అర్ధచంద్రాకార గుర్తు ప్రాచీన ఎరాన్ పట్టణ ఆకృతిని సూచిస్తుందని ఆయన ఊహించాడు. ఆ పట్టణం కూడా బహుశా అలాంటి ఆకారంలోనే ఉండి ఉండవచ్చని భావించారు. క్రీ.пూ. 3వ శతాబ్దానికి చెందిన ఎరాన్ యొక్క ఒక కాంస్య నాణెం తమిళనాడు రాష్ట్రంలోని కోయంబత్తూరు జిల్లాలోని సులూర్ ప్రాంతంలో జరిగిన ఒక తవ్వకంలో లభించింది.[23]

శాసనాలు

[మార్చు]

శ్రీధరవర్మన్ శాసనం (సుమారు క్రీ.శ. 350)

[మార్చు]
శ్రీధరవర్మన్ యొక్క ఎరాన్ స్థంభ శాసనం
స్థంభంపై గుర్రపు సవారీ చేసే యోధుడు
శక రాజు శ్రీధరవర్మన్ యొక్క ఎరాన్ శాసనం

మధ్య భారతదేశాన్ని సుమారు క్రీ.శ. 339–368 మధ్య పాలించిన శక (ఇండో-స్కిథియన్) రాజు శ్రీధరవర్మన్, ఎరాన్‌లోని ఒక చిన్న స్థంభంపై తన శాసనాన్ని చెక్కించాడు. ఈ శాసనం అతని నాగ సైనికాధిపతితో కలిసి చెక్కించబడింది.[24][25] తరువాత కాలంలో, సుమారు క్రీ.శ. 510లో భానుగుప్తుడు కూడా అదే స్థంభంపై తన శాసనాన్ని చెక్కించాడు.[26] శ్రీధరవర్మన్ శాసనం తరువాత కాలంలో, గుప్త సామ్రాజ్యం రాజు సముద్రగుప్తుడు (పాలన: క్రీ.శ. 336–380) చేత ఒక స్మారకం, శాసనం స్థాపించబడినట్లు తెలుస్తోంది. ఇది “తన కీర్తిని విస్తరించుకోవడానికి” నిర్మించబడిందని పేర్కొనబడింది. దీని ఆధారంగా, పశ్చిమ దిశలో చేసిన తన సైనిక యాత్రల్లో సముద్రగుప్తుడు శ్రీధరవర్మన్‌ను ఓడించి ఉండవచ్చని భావిస్తున్నారు.[27]

సముద్రగుప్తుని శాసనం

[మార్చు]
సముద్రగుప్తుడు యొక్క ఎరాన్ శాసనం

సముద్రగుప్తుడు (క్రీ.శ. 336–380) యొక్క ఎరాన్ శాసనం ప్రస్తుతం కోల్‌కతాలోని ఇండియన్ మ్యూజియంలో భద్రపరచబడి ఉంది. ఈ ఎర్ర ఇసుకరాయితో చేసిన శాసనం, వరాహ ఆలయ శిథిలాల పశ్చిమ భాగానికి దగ్గరగా లభించింది. శాసనం దెబ్బతిన్న స్థితిలో ఉండటంతో దాని చాలా భాగం నశించిపోయింది. అయినప్పటికీ, కునింగ్హామ్ ప్రకారం ఇది ఒక ముఖ్యమైన కనుగొన్నదిగా భావించబడింది. ఎందుకంటే ఇందులో “2, 3, 4, 5, 6, 7” అనే సంఖ్యల లిపి గుర్తులు సంరక్షితంగా ఉన్నాయి.[16]

బుధగుప్తుని శాసనం (484–485 క్రీ.శ.)

[మార్చు]
ఎరాన్‌లోని బుధగుప్త స్థంభ శాసనం

బుధగుప్తుడు శాసనం 484–485 క్రీ.శ.కు చెందినదిగా తేదీ నిర్ధారించబడింది. ఇది ఒక వైష్ణవ శాసనం. ఈ శాసనం గుప్త సామ్రాజ్యం కాలిందీ నది నుండి నర్మదా నది వరకు విస్తరించి ఉందని వివరిస్తుంది. అలాగే ఇది జనార్దనుడు (అంటే విష్ణువుకు మరో పేరు) గౌరవార్థం ఒక స్థంభాన్ని ప్రతిష్ఠించిన విషయాన్ని నమోదు చేస్తుంది.[8]

టోరమాణుని శాసనం (సుమారు క్రీ.శ. 500)

[మార్చు]

టోరమాణుని ఎరాన్ వరాహ శాసనం అనేది 8 పంక్తుల సంస్కృత శాసనం గల ఒక రాతి శాసనం. ఇందులో మొదటి మూడు పంక్తులు ఛందస్సులో ఉండగా, మిగతా పంక్తులు గద్య రూపంలో ఉన్నాయి. ఇది ఉత్తర భారతీయ లిపిలో చెక్కబడింది. ఈ శాసనం 11 feet (3.4 m) ఎత్తు గల స్వతంత్రంగా నిలబడి ఉన్న ఎర్ర ఇసుకరాయి వరాహ విగ్రహం ఛాతీపై చెక్కబడింది. ఈ వరాహుడు విష్ణువు అవతారానికి చెందిన జంతురూప (జూమార్ఫిక్) ప్రతీకాత్మక శిల్పం. ఈ శాసనం 6వ శతాబ్దానికి చెందినదిగా తేదీ నిర్ధారించబడింది. ఈ శాసనం ఆల్ఖోన్ హుణులు రాజైన టోరమాణుడును మాళ్వాపై (“భూమిని పాలిస్తున్నవాడు”) పాలకుడిగా పేర్కొంటుంది. అలాగే ధన్యవిష్ణు అనే వ్యక్తి నారాయణుడు (అంటే విష్ణువు)కు అంకితంగా ఒక రాతి ఆలయాన్ని ప్రతిష్ఠించిన విషయాన్ని నమోదు చేస్తుంది.[28][29]

భానుగుప్తుని శాసనం (510 క్రీ.శ.)

[మార్చు]
శ్రీధరవర్మన్ స్థంభం వెనుక భాగంలో ఉన్న గోపరాజు యొక్క ఎరాన్ శాసనం. ఇందులో గోపరాజు, అతని భార్య యొక్క సంభావ్య చిత్రణ ఉంది.[30]
ఎరాన్‌లోని భానుగుప్తుని రాతి స్థంభ శాసనం
శ్రీధరవర్మన్ (సుమారు క్రీ.శ. 350) శాసనం గల స్థంభం, అదే స్థంభంపై ఉన్న భానుగుప్తుడు (510 క్రీ.శ.) శాసన స్థానం. నిర్దేశాంకాలు: 24°05′11″N 78°10′34″E / 24.0864°N 78.1762°E / 24.0864; 78.1762

నాలుగవ శాసనం తీవ్రమైన నష్టం పొందినప్పటికీ, దానికి ఎంతో ప్రాముఖ్యత ఉంది. ఈ శాసనం భానుగుప్తుడును ప్రస్తావిస్తుంది, ఇది శ్రీధరవర్మన్ స్థంభం వెనుక భాగంలో చెక్కబడింది. ఇందులో గోపరాజు అనే స్థానిక పాలకుడు లేదా మహారాజు ఒక యుద్ధంలో 191వ సంవత్సరంలో మరణించినట్టు పేర్కొనబడింది. అయితే ఏ పంచాంగాన్ని అనుసరించారో పేర్కొనలేదు. సాధారణంగా దీన్ని గుప్త యుగం 191గా, అంటే క్రీ.శ. 510గా అంగీకరిస్తారు. ఈ శాసనం గోపరాజు దహన సంస్కారాన్ని కూడా పేర్కొంటుంది. అలాగే అతని భార్య కూడా చితిపై స్వయంగా దహనం చేసుకుందని వర్ణిస్తుంది. షెలాట్ ప్రకారం, ఇది సతికి సంబంధించిన అత్యంత ప్రాచీనంగా నమోదు చేయబడిన ఉదాహరణలలో ఒకటిగా పరిగణించబడుతుంది.[31] కునింగ్హామ్ ఈ భానుగుప్తుడు – గోపరాజు శాసనంపై వ్యాఖ్యానించలేదు. అయితే ఆయన మూడు సతి శిలలను గుర్తించినట్లు పేర్కొన్నాడు. తాను కనుగొన్న అత్యంత ప్రాచీన సతి శిలా స్మారకం సమ్వత్ 1361 (క్రీ.శ. 1304)కు చెందినదని ఆయన పేర్కొన్నాడు.[32] భానుగుప్తుని శాసనంలో ‘సతి’ అనే పదం లేదా దానికి సమానార్థక పదం ఉపయోగించబడలేదు. ఈ శాసనాన్ని మొదటి సంచికలో ఫ్లీట్ పూరణ (ఇంటర్‌పోలేషన్) చేశాడు. తరువాత రెండో సంచికలో దాన్ని సవరించాడు:

పంక్తి 7 (నిజంగా మిగిలి ఉన్న శాసనం): bhakt=anurakta cha priya cha kanta bhr=alag=anugat=agirsim

పంక్తి 7 (ఫ్లీట్ పూరణ): bhakt=anurakta ch priya cha kanta bh[a]r[y]=a[va]lag[n]=anugat=ag[n]ir[a]sim

ఫ్లీట్ అనువాదం (1వ సంచిక):, (అతని) భక్తిశ్రద్ధలు గల, అనురక్తురాలైన, ప్రియమైన, సుందరమైన భార్య అతనితో సన్నిహితంగా ఉండి, అతనితో కలిసి చితిపై ఎక్కింది.[33]

ఫ్లీట్ అనువాదం (2వ సంచిక):, (అతని) భక్తిశ్రద్ధలు గల, అనురక్తురాలైన, ప్రియమైన, సుందరమైన భార్య అతనిని పట్టుకొని, అగ్ని రాశిలో (చితిలో) ప్రవేశించింది.[34]

ఎరాన్ ప్రదేశంలో మరిన్ని సతి శిలలు కూడా లభించాయి. అలెగ్జాండర్ కనింగ్హామ్ 1874–1875 కాలానికి చెందిన తన పురావస్తు సర్వే నివేదికలో, ఎరాన్ ప్రదేశంలో, నది అవతల ఉన్న గ్రామాలలో మూడు శాసనాలతో కూడిన సతి శిలలను ప్రస్తావించాడు. అందులో మొదటిది మండుగర్-దుర్గ్, చందేరి ప్రాంతాలను పాలించిన సుల్తాన్ మహ్మద్ ఖిల్జీ పాలన కాలానికి చెందినదిగా ఆయన తేదీ నిర్ధారించాడు. రెండవది క్రీ.శ. 1664కు చెందినదిగా పేర్కొన్నాడు. ఇది పటీసాహి షాహీ జహాన్ పాలన సమయంలోనిదని, ఆయన బహుశా జాగీరుదారు, షాజహాన్ ఆస్థానంలోని ఒక ప్రముఖుడై ఉండవచ్చని కునింగ్హామ్ ఊహించాడు. మూడవ శిలను ఆయన క్రీ.శ. 1774కు చెందినదిగా, పండిత్ బాలవంత్ రౌ గోవింద్, బాలాజీ టుకా దేవ పాలన కాలానికి చెందినదిగా పేర్కొన్నాడు.[32]

ఇవి కూడా చూడండి

[మార్చు]

మూలాలు

[మార్చు]
  1. 1 2 3 4 5 6 7 A. Cunningham (1880), Report of Tours in Bundelkhand and Malwa, Archaeological Survey of India, Volume 10, Calcutta, pages 76–90,  This article incorporates text from this source, which is in the public domain.
  2. ↑ Raychaudhuri, Hemchandra (1972) Political History of Ancient India, University of Calcutta, Calcutta, p.495
  3. ↑ Lahiri, Bela (1972). Indigenous States of Northern India (Circa 200 B.C. to 320 A.D.), Calcutta: University of Calcutta, p.81
  4. ↑ William Roxburgh. 1832. Flora indica; or, descriptions of Indian Plants 3: 566–567, Typha elephantina
  5. ↑ Bajpai (1996), pp. Ch 5, Pl I, 4
  6. ↑ Eraly, Abraham (2011). The First Spring: The Golden Age of India (in ఇంగ్లీష్). Penguin Books India. p. 372. ISBN 978-0-670-08478-4.
  7. ↑ Bajpai, K. D. (October 2004). Indian Numismatic Studies (in ఇంగ్లీష్). Abhinav Publications. ISBN 978-81-7017-035-8.
  8. 1 2 Fleet 1888, p. 88.
  9. 1 2 Bajpai, K. D. (2004). Indian Numismatic Studies (in ఇంగ్లీష్). Abhinav Publications. pp. 19–20. ISBN 978-81-7017-035-8.
  10. ↑ Balogh, Dániel (12 March 2020). Hunnic Peoples in Central and South Asia: Sources for their Origin and History (in ఇంగ్లీష్). Barkhuis. p. 330, and note 1. ISBN 978-94-93194-01-4.
  11. ↑ Bakker, Hans T. (12 March 2020). The Alkhan: A Hunnic People in South Asia (in ఇంగ్లీష్). Barkhuis. p. 75, and note 4. ISBN 978-94-93194-00-7.
  12. 1 2 3 4 A. Cunningham (1880), Report of Tours in Bundelkhand and Malwa, Archaeological Survey of India, Volume 10, Calcutta, pages 81–84,  This article incorporates text from this source, which is in the public domain.
  13. 1 2 3 4 5 A. Cunningham (1880), Report of Tours in Bundelkhand and Malwa, Archaeological Survey of India, Volume 10, Calcutta, pages 82–84,  This article incorporates text from this source, which is in the public domain.
  14. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Catherine Becker (2010), Not Your Average Boar: The Colossal Varaha at Eran, An Iconographic Innovation, Artibus Asiae, Vol. 70, No. 1, pp. 123–149
  15. 1 2 3 4 5 A. Cunningham (1880), Report of Tours in Bundelkhand and Malwa, Archaeological Survey of India, Volume 10, Calcutta, pages 85–87,  This article incorporates text from this source, which is in the public domain.
  16. 1 2 A. Cunningham (1880), Report of Tours in Bundelkhand and Malwa, Archaeological Survey of India, Volume 10, Calcutta, pages 88–89,  This article incorporates text from this source, which is in the public domain.
  17. ↑ Osmund Bopearachchi; Wilfried Pieper (1998). Ancient Indian coins. Brepols. pp. 23–24. ISBN 978-2-503-50730-9.
  18. ↑ C. J. Brown (1979). Coins of India. Asian Educational Services. pp. 20–21. ISBN 978-81-206-0345-5.
  19. 1 2 3 Sir Alexander Cunningham (1891). Coins of Ancient India from the Earliest Times Down to the Seventh Century A.D. B Quaritch. pp. 99–102.
  20. ↑ Chadhar, Mohan Lal (2016). "Punch Marked Coins Found From Eran, Madhya Pradesh". Proceedings of the Indian History Congress. 77: 915–918. ISSN 2249-1937. JSTOR 26552723.
  21. ↑ Cunningham, A.: Coins of Ancient India, London, 1891, p. 101, pl. xi
  22. ↑ Cunningham, A: Archaeological Survey of India, New Delhi, Vol. xiv, plate, xxxi
  23. ↑ Ceramic Traditions in South India; S. Gurumurthy; University of Madras; 1981; page 21
  24. ↑ Mirashi, Vasudev Vishnu (1955). Corpus inscriptionum indicarum vol.4 pt.2 Inscriptions of the Kalachuri Chedi Era. Archaeological Society of India. pp. 605–611.
  25. ↑ Buddhist Landscapes in Central India: Sanchi Hill and Archaeologies of Religious and Social Change, c. Third Century BC to Fifth Century AD, Julia Shaw, Routledge, 2016, pp. 58–59
  26. ↑ Fleet, John Faithfull (1960). Inscriptions Of The Early Gupta Kings And Their Successors. pp. 91–93.
  27. ↑ "During the course of this expedition he is believed to have attacked and defeated the Saka Chief Shridhar Varman, ruling over Eran-Vidisha region. He then annexed the area and erected a monument at Eran (modern Sagar District) 'for the sake of augmenting his fame'." in Pradesh (India), Madhya; Krishnan, V. S. (1982). Madhya Pradesh: District Gazetteers (in ఇంగ్లీష్). Government Central Press. p. 28.
  28. ↑ Fleet 1888, pp. 158-160].
  29. ↑ A. Cunningham (1880), Report of Tours in Bundelkhand and Malwa, Archaeological Survey of India, Volume 10, Calcutta, pages 84–85,  This article incorporates text from this source, which is in the public domain.
  30. ↑ Bajpai, K. D. (2004). Indian Numismatic Studies (in ఇంగ్లీష్). Abhinav Publications. p. 20. ISBN 978-81-7017-035-8.
  31. ↑ B. Shelat (2006). Adalbert J. Gail; et al. (eds.). Script and Image: Papers on Art and Epigraphy. Motilal Banarsidass. p. 194. ISBN 978-81-208-2944-2.
  32. 1 2 A. Cunningham (1880), Report of Tours in Bundelkhand and Malwa, Archaeological Survey of India, Volume 10, Calcutta, pages 89–90,  This article incorporates text from this source, which is in the public domain.
  33. ↑ Gupta Inscriptions No. 20, John Fleet, page 93
  34. ↑ John Fleet, సంపా: డి. ఆర్. భాండార్కర్, Corpus Inscriptionum Indicarum Volume III, Archaeological Survey of India (1981లో ముద్రణ), పుట 354

గ్రంథసూచి

[మార్చు]
  • Bajpai, Krishnadutta D. (1967). Sagar Through the Ages. New Delhi.{{cite book}}: CS1 maint: location missing publisher (link)
  • Bajpai, Krishnadutta D. (1996). Indian Numismatic Studies. New Delhi.{{cite book}}: CS1 maint: location missing publisher (link)
  • Bajpai, Krishnadutta D. (2003). S. K. Bajpai (ed.). Indological Researches in India: Selected Works of Prof. K. D. Bajpai. Delhi: Eastern Book Linkers. ISBN 81-7854-025-8.
  • Fleet, J. F. (1888). Corpus Inscriptionum Indicarum. Vol. 3. Calcutta: Government of India, Central Publications Branch.  This article incorporates text from this source, which is in the public domain.
  • Chadhar, Mohan Lal (2016). Eran: Ek Sasnkritik Dharohar. Aayu Publication, Delhi. ISBN 978-93-85161-26-1.
  • Chadhar, Mohan Lal (2024). Eran: Rich Cultural Heritage of Lost Civilizations. Copal Publication, Ghaziabad. ISBN 978-93-85161-26-1.

బాహ్య లింకులు

[మార్చు]
"https://te.wikipedia.org/w/index.php?title=ఎరాన్&oldid=4908436" నుండి వెలికితీశారు