ఎస్రాజ్
 చెన్నైలోని ప్రభుత్వ మ్యూజియంలోని ఇయల్ ఇసై మ్యూజియం ఎగ్జిబిషన్లో ప్రదర్శనలో ఉన్న ఎస్రాజ్ | |
| String instrument | |
|---|---|
| Other names | ఇస్రాజ్ |
| వర్గీకరణ | వంపు తీగ వాయిద్యం |
| Developed | 17వ శతాబ్దం |
| Playing range | |
| 3-4 అష్టకాలు | |
| Related instruments | |
| |
ఎస్రాజ్ లేదా ఎస్ రాజ్ (పంజాబీ నుండిః செராக்கு சாமும்கி: சாராக బెంగాలీ சாசராக) అనేది దక్షిణ ఆసియా అంతటా రెండు రూపాల్లో కనిపించే తీగ వాయిద్యం. ఇది సాపేక్షంగా ఇటీవలి పరికరం, ఇది కేవలం 300 సంవత్సరాల వయస్సు మాత్రమే. ఇది పాకిస్తాన్, ఉత్తర భారతదేశం, ప్రధానంగా పంజాబ్, సిక్కు సంగీతంలో ఉపయోగించబడుతుంది, బంగ్లాదేశ్, భారతదేశంలోని పశ్చిమ బెంగాల్లో రవీంద్ర సంగీతం, శాస్త్రీయ సంగీతంలో ఉపయోగిస్తారు. ఎస్రాజ్ అనేది దిల్రుబా ఆధునిక రూపాంతరం, దీని నిర్మాణంలో స్వల్ప తేడా ఉంటుంది.
దిల్రుబా, దాని రూపాంతరం ఎస్రాజ్, అనేక దశాబ్దాలుగా ప్రజాదరణ తగ్గుతూ వచ్చింది. ఈ వాయిద్యం 1980ల నాటికి దాదాపు అంతరించిపోయింది. అయితే, సిక్కు కీర్తన సాంప్రదాయ వాయిద్యాలను పునరుద్ధరించే ప్రయత్నంలో "గుర్మత్ సంగీత" ఉద్యమం పెరుగుతున్న ప్రభావంతో ఈ వాయిద్యం మరోసారి దృష్టిని ఆకర్షిస్తోంది. బెంగాల్లో, రవీంద్రనాథ్ ఠాగూర్ ఈ వాయిద్యంను విశ్వభారతి విశ్వవిద్యాలయం సంగీత భవన్ (మ్యూజిక్ అకాడమీ) విద్యార్థులందరికీ తప్పనిసరి చేశారు (లేకపోతే శాంతినికేతన్ అని పిలుస్తారు). ఈ కారణంగా, సాంప్రదాయ రవీంద్ర సంగీతానికి ప్రధాన తోడుగా ఉండే వాయిద్యం గా ఎస్రాజ్ పరిగణించబడుతుంది.[1]
చరిత్ర
[మార్చు]ఎస్రాజ్ అనేది దిల్రుబా ఆధునిక రూపాంతరం. దిల్రుబా సుమారు 300 సంవత్సరాల క్రితం 10వ సిక్కు గురువు గురు గోవింద్ సింగ్ చేత సృష్టించబడింది, అతను చాలా పాత, భారీ, టౌస్ ఆధారంగా రూపొందించారు.[2][3] ఇది సిక్కు సైన్యం అయిన ఖల్సా కు గుర్రంపై పరికరాన్ని తీసుకెళ్లడం మరింత సౌకర్యవంతంగా మారింది.[1]
జానపద కథల ప్రకారం, గాయదంలో నివసించిన ఈశ్వరీ రాజ్ అనే సంగీతకారుడు ఈ ఎస్రాజ్ను సృష్టించాడు.
నిర్మాణ శైలులు
[మార్చు]దిల్రుబా, దాని వేరియంట్ ఎస్రాజ, ఇదే విధమైన ఇంకా విభిన్నమైన నిర్మాణ శైలిని కలిగి ఉన్నాయి, ప్రతి ఒక్కటి 20 హెవీ మెటల్ ఫ్రేట్లతో మధ్య తరహా సితార్ లాంటి మెడను కలిగి ఉంటుంది. ఈ మెడలో తరాఫ్ తీగలు అని పిలువబడే 12-15 సానుభూతిగల తీగల పొడవైన చెక్క రాక్, 2-3 జవారీ తీగలు ఉంటాయి. జవారీ తీగల ద్వారా, వాది, సంవాడి, నయేశ్వర్ నోట్లకు ప్రాధాన్యత ఇవ్వవచ్చు, అయితే జవారీ తీగలు ఎల్లప్పుడూ ఉండకపోవచ్చు. జవారీ మరింత కుట్లు ధ్వనిని ఉత్పత్తి చేయడంలో సహాయపడుతుంది. దిల్రుబా మరింత సానుభూతిగల తీగలను కలిగి ఉంటుంది, ఎస్రాజ్ కంటే భిన్నమైన ఆకారంలో ఉంటుంది. ఎస్రాజ్లో నాలుగు ప్రధాన తీగలు ఉండగా, దిల్రుబాకు 6 తీగలు ఉన్నాయి, రెండూ వంగి ఉంటాయి. అన్ని లోహపు పలకలు ఉన్నాయి. సౌండ్బోర్డ్ అనేది సారంగి మీద కనిపించే మాదిరిగానే మేక తొక్క విస్తరించిన ముక్క. అప్పుడప్పుడు, పరికరం సమతుల్యత కోసం లేదా స్వర మెరుగుదల కోసం పైభాగంలో ఒక దోసకాయ అతికిస్తుంది.
శాంతినికేతన్లో వాయించే ఎస్రాజ్లో రెండు రకాలు ఉన్నాయి; సాంప్రదాయ రకం, రణధీర్ రాయ్ అభివృద్ధి చేసిన ఆధునిక నమూనా. ఈ రకం పొడవుగా, వెడల్పాటి ఫింగర్బోర్డ్తో ఉంటుంది, మూడు డ్రోన్ తీగల కోసం పెగ్హెడ్ దగ్గర అదనంగా ఒక చిన్న "జవారి" బ్రిడ్జ్ ఉంటుంది. కొత్త నమూనాకు పెద్ద బాడీ ఉంటుంది, దాని వెనుక భాగంలో రంధ్రాలు ఉంటాయి, అంతేకాకుండా పెగ్హెడ్ వెనుక భాగంలో ఓపెన్-బ్యాక్, తీసివేయగల "తుంబా" ఉంటుంది. రాయ్ సూచనల మేరకు , కోల్కతాకు చెందిన దులాల్ పాత్రా అనే వాద్య తయారీదారుడు ఎస్రాజ్ కొత్త నమూనాను అభివృద్ధి చేయడానికి కృషి చేశాడు.
ఆడుతున్నాను
[మార్చు]వాద్యకారుడు మోకరిల్లినప్పుడు ఎస్రాజ్ను మోకాళ్ల మధ్య ఉంచవచ్చు, లేదా సాధారణంగా కూర్చున్నప్పుడు మోకాలిపై ఉంచవచ్చు, లేదా మెడను ఎడమ భుజంపై ఆనించి, వాద్యకారునికి కొంచెం ముందు నేలపై కూడా ఉంచవచ్చు. శాంతినికేతన్కు చెందిన ఎస్రాజ్ వాద్యకారులు మాత్రమే దానిని తమ ఒడిలో ఉంచుకుని నిటారుగా ఉంచుతారు . దీనిని 'గాజ్' అని పిలువబడే ఒక విల్లుతో వాయిస్తారు, మరో చేతిని తీగలపై ఫ్రట్ల మీదుగా కదుపుతారు. పోర్టమెంటో లేదా మీండ్ను సాధించడానికి వాద్యకారుడు స్వరాలను పైకి లేదా కిందికి జరపవచ్చు . ఎస్రాజ్ గాత్ర సంగీతంలోని 'గమక్'ను అనుకరించగలదు, మధ్య వేలును ఉపయోగించి 'క్రింతన్'ను సృష్టించవచ్చు. రాయ్ తన స్వరకల్పనలలో సితార్బాజ్, సరోద్బాజ్, ఎస్రాజ్బాజ్లను ఉపయోగించారు.
ప్రముఖ వ్యక్తులు
[మార్చు]- జార్జ్ హారిసన్ యొక్క " వితిన్ యు వితౌట్ యు " లో ఉపయోగించిన ఏషియన్ మ్యూజిక్ సర్కిల్
- పండిట్ శివ్ దయాల్ బతీష్
- ఎస్. ఎన్. బోస్
- అశేష్ బంద్యోపాధ్యాయ్
- రణధీర్ రాయ్
మూలాలు
[మార్చు]- 1 2 "Rarely played Indian instruments". Radioandmusic.com (in అమెరికన్ ఇంగ్లీష్). 2018-03-29. Retrieved 2020-01-26.
- ↑ Dutta, Madhumita (2008). Let's Know Music and Musical Instruments of India. Star Publications. pp. 22–23. ISBN 978-1-9058-6329-7.
- ↑ Dharam Singh (2001). Perspectives on Sikhism. Publication Bureau, Punjabi University. p. 158. ISBN 978-8-1738-0736-7.