ఐహోళె

ఐహోలే స్మారక కట్టడాల సముదాయం
ఐహోలే స్మారక కట్టడాల సముదాయం
	ఐహోలేలోని దుర్గ ఆలయ సముదాయం
	ఐహోలే స్థానం ఐహోళె (Karnataka)
	16°1′08″N 75°52′55″E / 16.01889°N 75.88194°E
ప్రదేశం	బాగలకోట, కర్ణాటక, భారతదేశం
Nearest city	హునగుండ
చరిత్ర
Built	క్రీ.శ. 4వ–12వ శతాబ్దాలు
Site notes
Elevation	810 m (2,657 ft)
విస్తీర్ణం	5 square kilometres (1.9 sq mi)
Architectural styles	హిందూ, జైన, బౌద్ధ దేవాలయాలు, విహారాలు
Governing body	గ్రామపంచాయతి, భారత పురావస్తు సర్వేక్షణ

ఐహోలే ను ఐవల్లి, అహివోలల్ లేదా ఆర్యపురం అని కూడా పిలుస్తారు. ఇది కర్ణాటకలోని ప్రాచీన, మధ్యయుగ కాలాలకు చెందిన బౌద్ధ, హిందూ, జైన స్మారక కట్టడాలకు ప్రసిద్ధి చెందిన చారిత్రక ప్రదేశం. ఇక్కడి స్మారక కట్టడాలు ప్రధానంగా క్రీ.శ. 6వ శతాబ్దం నుండి 12వ శతాబ్దం మధ్యకాలానికి చెందినవి.^[1]^[2]^[3] ప్రస్తుతం మిగిలి ఉన్న చాలా స్మారకాలు 7వ నుండి 10వ శతాబ్దాల మధ్య నిర్మించబడినవి.^[4]

బాగలకోట జిల్లాలోని వ్యవసాయ భూములు, ఇసుకరాతి కొండల మధ్య ఉన్న చిన్న గ్రామం చుట్టూ విస్తరించిన ఈ ప్రాంతం, మలప్రభ నది లోయ వెంట విస్తరించిన 120కు పైగా రాతి దేవాలయాలు, గుహాలయాలతో కూడిన ప్రముఖ పురావస్తు క్షేత్రం.^[5]

ఐహోలే, బాదామి నుండి సుమారు 35 కి.మీ దూరంలో, పట్టడకల్ నుండి సుమారు 9.7 కి.మీ దూరంలో ఉంది. ఈ మూడు ప్రాంతాలు బాదామి చాళుక్యుల కాలానికి చెందిన ప్రముఖ స్మారక కట్టడాల కేంద్రాలు. ఐహోలే, సమీపంలోని బాదామి (వాతాపి)తో కలిసి క్రీ.శ. 6వ శతాబ్దంలో దేవాలయ నిర్మాణ శైలి, రాతి శిల్పకళ, నిర్మాణ సాంకేతికతలపై ప్రయోగాలకు కేంద్రంగా అవతరించింది. ఈ ప్రయోగాల ఫలితంగా స్వతంత్రంగా నిలిచే 16 రకాల దేవాలయాలు, రాతిని తొలిచి నిర్మించిన 4 రకాల గుహాలయాల రూపకల్పన అభివృద్ధి చెందింది.^[6] ఐహోలేలో ప్రారంభమైన ఈ వాస్తు, కళా ప్రయోగాలే తరువాత పట్టడకల్ స్మారక సముదాయాల నిర్మాణానికి దారితీశాయి. పట్టడకల్ ప్రస్తుతం యునెస్కో ప్రపంచ వారసత్వ ప్రదేశం.^[7]^[8]

ఐహోలేలోని 100కు పైగా దేవాలయాలు హిందూ దేవాలయాలు కాగా, కొన్ని జైన దేవాలయాలు, ఒక బౌద్ధ దేవాలయం ఉన్నాయి. ఇవన్నీ ఒకదానికొకటి సమీపంలో నిర్మించబడి సహజీవనం చేశాయి. ఈ ప్రదేశం సుమారు 5 చ.కి.మీ విస్తీర్ణంలో వ్యాపించి ఉంది.^[9]

ఇక్కడి హిందూ దేవాలయాలు శివుడు, విష్ణువు, దుర్గాదేవి, సూర్యుడు, ఇతర హిందూ దేవతలుకు అంకితమయ్యాయి. జైన బసదులు మహావీరుడు, పార్శ్వనాథుడు, నేమినాథుడు తదితర జైన తీర్థంకరులకు అంకితం చేయబడ్డాయి.^[10] బౌద్ధ స్మారకంలో ఒక దేవాలయం, చిన్న విహారం ఉన్నాయి. హిందూ, జైన స్మారకాల్లో విహారాలు మాత్రమే కాకుండా, ప్రధాన దేవాలయాల సమీపంలో కళాత్మక శిల్పాలతో అలంకరించబడిన దిగుడు బావిలు, నీటి కుంటలు వంటి సామాజిక అవసరాలకు ఉపయోగపడే నిర్మాణాలు కూడా ఉన్నాయి.^[8]^[11]

స్థానం

ఐహోలే స్మారక కట్టడాలు భారతదేశంలోని కర్ణాటక రాష్ట్రంలో ఉన్నాయి. ఇవి బెలగావికి ఆగ్నేయ దిశలో సుమారు 190 కి.మీ, గోవాకు ఈశాన్య దిశలో సుమారు 290 కి.మీ దూరంలో ఉన్నాయి. ఈ స్మారకాలు బాదామి నుండి సుమారు 14 కి.మీ , పట్టడకల్ నుండి సుమారు 9.7 కి.మీ దూరంలో, గ్రామాలు, వ్యవసాయ భూములు, ఇసుకరాతి కొండలు, మలప్రభా నది లోయ మధ్య ఉన్నాయి. ఐహోలే ప్రాంతంలో క్రీ.శ. 4వ నుండి 12వ శతాబ్దాల మధ్యకాలానికి చెందిన 120కు పైగా హిందూ, జైన, బౌద్ధ స్మారక కట్టడాలు ఉన్నాయి.^[12] ఈ ప్రాంతంలో చరిత్రపూర్వ కాలానికి చెందిన డోల్మెన్లు, గుహాచిత్రాలు కూడా లభించాయి.^[13]^[14]

ఐహోలేకు సమీపంలో విమానాశ్రయం లేదు. సమీపంలోని సాంబ్రాలోని బెలగావి విమానాశ్రయం (IATA కోడ్: IXG) సుమారు నాలుగు గంటల రహదారి ప్రయాణ దూరంలో ఉంది. అక్కడి నుండి ముంబై, బెంగళూరు, చెన్నైలకు ప్రతిరోజూ విమాన సర్వీసులు నడుస్తాయి.^[15]^[16] ప్రధాన రైల్వే, రహదారి మార్గాల ద్వారా కర్ణాటక, గోవాలోని ప్రధాన నగరాలకు అనుసంధానమైన సమీప పట్టణం బాదామి.^[7] ఐహోలే భారత ప్రభుత్వ చట్టాల ప్రకారం రక్షిత స్మారక కట్టడంగా ప్రకటించబడింది. దీని నిర్వహణను భారత పురావస్తు సర్వేక్షణ (ASI) నిర్వహిస్తోంది.^[17]

చరిత్ర

క్రీ.శ. 4వ నుండి 12వ శతాబ్దాల మధ్యకాలానికి చెందిన శాసనాలు, హిందూ గ్రంథాలలో ఐహోలేను అయ్యవోలే , ఆర్యపురం అని పేర్కొన్నారు. బ్రిటిష్ పాలనా కాలపు పురావస్తు నివేదికలలో దీనిని ఐవల్లి, అహివోలల్ అని వ్యవహరించారు.^[1]

గ్రామానికి ఉత్తరాన మలప్రభా నది ఒడ్డున గొడ్డలి ఆకారంలో ఉన్న ఒక శిల, పరశురాముడుకు సంబంధించిన పురాణ గాథతో ముడిపడి ఉంది.^[18]^[19] పురాణం ప్రకారం, విష్ణువు యొక్క ఆరవ అవతారమైన పరశురాముడు, తమ సైనిక బలాన్ని దుర్వినియోగం చేసిన క్షత్రియులను సంహరించిన తరువాత తన గొడ్డలిని ఈ ప్రదేశంలో కడిగాడు. అందువల్ల ఈ ప్రాంతంలోని నేల ఎర్రటి రంగును పొందిందని విశ్వసిస్తారు.^[12]^[19]^[20] 19వ శతాబ్దానికి చెందిన స్థానిక సంప్రదాయం ప్రకారం, నదిలో కనిపించే పాదముద్రలు పరశురామునివేనని నమ్ముతారు.^[18]

మేగుటి కొండల సమీపంలో చరిత్రపూర్వ కాలపు మానవ నివాసాలకు సంబంధించిన ఆధారాలు లభించాయి. దేవాలయ వాస్తు అభివృద్ధిలో ఐహోలేకు అత్యంత ప్రాముఖ్యత ఉంది. అందువల్ల దీనిని **హిందూ శిలా దేవాలయ వాస్తుశిల్పానికి పుట్టినిల్లు** అని కూడా పిలుస్తారు.^[21]

ఐహోలేకు సంబంధించిన లిఖితపూర్వక చరిత్ర క్రీ.శ. 6వ శతాబ్దంలో ఆది చాళుక్యుల (ప్రారంభ చాళుక్యుల) ఎదుగుదలతో ప్రారంభమవుతుంది.^[22] సమీపంలోని పట్టడకల్, బాదామిలతో కలిసి ఇది వాస్తుశిల్ప ఆవిష్కరణలకు, కొత్త ఆలోచనల ప్రయోగాలకు, మతపరమైన కార్యకలాపాలకు ప్రధాన కేంద్రంగా అభివృద్ధి చెందింది.^[7]^[23]

చాళుక్యులు కళాకారులను ప్రోత్సహించి, క్రీ.శ. 6వ నుండి 8వ శతాబ్దాల మధ్య ఈ ప్రాంతంలో అనేక దేవాలయాలను నిర్మించారు.^[24]^[25] క్రీ.శ. 4వ శతాబ్దానికి చెందిన కలప, ఇటుక దేవాలయాల ఆనవాళ్లు ఇక్కడ వెలికితీయబడ్డాయి. భారత ఉపఖండంలో గుప్త సామ్రాజ్య పాలనలో రాజకీయ, సాంస్కృతిక స్థిరత్వం నెలకొన్న అనంతరం, క్రీ.శ. 5వ శతాబ్దంలో ఐహోలేలో రాతితో దేవాలయ నిర్మాణ ప్రయోగాలు ప్రారంభమయ్యాయి. వాటిని బాదామిలో 6వ–7వ శతాబ్దాలలో మరింత అభివృద్ధి చేశారు. ఈ ప్రయోగాల పరాకాష్ఠగా 7వ–8వ శతాబ్దాలలో పట్టడకల్ దక్షిణ, ఉత్తర భారతీయ వాస్తు సంప్రదాయాల సమన్వయానికి కేంద్రంగా రూపుదిద్దుకుంది.^[7]^[8]

చాళుక్యుల తరువాత ఈ ప్రాంతం 9వ–10వ శతాబ్దాలలో రాష్ట్రకూట సామ్రాజ్యం ఆధీనంలోకి వెళ్లింది. వారి రాజధాని మాన్యఖేట (మాల్ఖేడ్)లో ఉండేది. అనంతరం 11వ–12వ శతాబ్దాలలో కళ్యాణి చాళుక్యులు (పశ్చిమ చాళుక్యులు) ఈ ప్రాంతాన్ని పాలించారు.^[26]^[27]

9వ నుండి 12వ శతాబ్దాల మధ్య ఐహోలే రాజధాని కాకపోయినా, శాసనాలు, సాహిత్య ఆధారాలు, శిల్పకళా శైలుల ఆధారంగా హిందూ, జైన, బౌద్ధ దేవాలయాలు, మఠాల నిర్మాణం కొనసాగినట్లు తెలుస్తోంది. జార్జ్ మిచెల్ అభిప్రాయం ప్రకారం, ఈ ప్రాంతం సంపన్నంగా ఉండి, అధిక జనాభా, మిగులు సంపద కలిగి ఉండటమే ఇందుకు కారణం కావచ్చు.^[26]

11వ–12వ శతాబ్దాలలో కళ్యాణి చాళుక్యులు ఐహోలేను కోటతో రక్షించారు. ఈ కోట సుమారు వృత్తాకారంలో నిర్మించబడింది. రాజధాని దూరంలో ఉన్నప్పటికీ ఐహోలేకు ఉన్న వ్యూహాత్మక, సాంస్కృతిక ప్రాధాన్యాన్ని ఇది తెలియజేస్తుంది. ఈ కాలంలో ఐహోలే హిందూ దేవాలయ కళాకారుల ప్రధాన కేంద్రంగా ఎదిగింది. అయ్యవోలే 500 పేరుతో ప్రసిద్ధి చెందిన వర్తకులు, శిల్పుల సంఘం దక్షిణ భారత చారిత్రక గ్రంథాలలో వారి ప్రతిభ, విజయాలకుగాను ప్రశంసించబడింది.^[28]

13వ శతాబ్దం నుండి మలప్రభా లోయతో పాటు దక్కన్ ప్రాంతంలోని విస్తార భాగం ఢిల్లీ సుల్తానేట్ దండయాత్రలు, దోపిడీలకు గురైంది.^[26]^[29]

ఆ తరువాత విజయనగర సామ్రాజ్యం ఈ ప్రాంతాన్ని తన ఆధీనంలోకి తీసుకొని కోటలను నిర్మించి, స్మారక కట్టడాలను సంరక్షించింది. బాదామి కోటలోని శాసనాలు దీనికి సాక్ష్యంగా నిలుస్తాయి. అయితే విజయనగర హిందూ రాజులు, బహమనీ ముస్లిం సుల్తానుల మధ్య అనేక యుద్ధాలు జరిగాయి.

1565 జనవరి 23న జరిగిన తళ్ళికోట యుద్ధంలో విజయనగర సామ్రాజ్యం ఓడిపోయిన తరువాత ఐహోలే బీజాపూర్‌కు చెందిన ఆదిల్ షాహీ పాలనలోకి వెళ్లింది. ఆ కాలంలో కొందరు ముస్లిం సేనాధిపతులు దేవాలయాలను నివాసాలుగా, వాటి ప్రాకారాలను ఆయుధాలు, సామగ్రి నిల్వ చేసే శిబిరాలుగా ఉపయోగించారు. శివునికి అంకితమైన ఒక హిందూ దేవాలయాన్ని అక్కడ నివసించిన ముస్లిం సేనాధిపతి పేరుమీదుగా లాడ్ ఖాన్ దేవాలయం అని పిలవడం ప్రారంభమైంది. అదే పేరు ఇప్పటికీ కొనసాగుతోంది.^[26]

17వ శతాబ్దం చివర్లో ఔరంగజేబు నాయకత్వంలోని మొఘల్ సామ్రాజ్యం ఆదిల్ షాహీల నుండి ఈ ప్రాంతాన్ని స్వాధీనం చేసుకుంది. అనంతరం ఇది మరాఠా సామ్రాజ్యం ఆధీనంలోకి వెళ్లింది. 18వ శతాబ్దం చివరలో హైదర్ అలీ, టిప్పు సుల్తాన్ ఈ ప్రాంతాన్ని జయించారు. తరువాత బ్రిటిష్ వారు టిప్పు సుల్తాన్‌ను ఓడించి ఈ ప్రాంతాన్ని తమ పాలనలో కలిపుకున్నారు.^[26]

ఐహోలే–బాదామి–పట్టడకల్ స్మారక కట్టడాలు ప్రారంభ ఉత్తర భారతీయ, దక్షిణ భారతీయ హిందూ దేవాలయ వాస్తు శైలుల మధ్య పరస్పర ప్రభావం, ఆలోచనల మార్పిడి, అభివృద్ధి జరిగిన చారిత్రక ప్రక్రియకు స్పష్టమైన ఆధారాలను అందిస్తున్నాయి.^[30] టి. రిచర్డ్ బ్లర్టన్ అభిప్రాయం ప్రకారం, ఉత్తర భారత దేవాలయ కళా చరిత్ర పూర్తిగా అర్థం కావడం కష్టం. ఎందుకంటే 11వ శతాబ్దం నుండి మధ్య ఆసియా దండయాత్రలు, ముఖ్యంగా ముస్లిం దండయాత్రల కారణంగా ఆ ప్రాంతంలోని అనేక ప్రాచీన దేవాలయాలు ధ్వంసమయ్యాయి. యుద్ధాల వల్ల పురాతన నిర్మాణాల చాలా భాగం నశించింది. ఈ నేపథ్యంలో ఐహోలే–బాదామి–పట్టడకల్ ప్రాంతంలోని స్మారక కట్టడాలు ప్రారంభ హిందూ దేవాలయ కళా సంప్రదాయాలకు, వాస్తు శైలుల పరిణామానికి సంబంధించిన అత్యంత ప్రాచీన సాక్ష్యాలుగా నిలిచాయి.^[30]^[31]

పురావస్తు ప్రదేశం

బ్రిటిష్ భారతదేశానికి చెందిన అధికారులు ఐహోలేను గుర్తించి, అక్కడి శాసనాలు, దేవాలయాలు, శిల్పకళపై తమ పరిశీలనలను ప్రచురించిన తరువాత ఐహోలే ఒక ప్రముఖ పురావస్తు పరిశోధనా కేంద్రంగా మారింది.^[8]^[18] వలస పాలన కాలం నాటి పురావస్తు శాస్త్రవేత్తలు ఐహోలేలోని అర్ధవృత్తాకార (ఆప్సిడల్) ఆకృతిలో ఉన్న దుర్గ దేవాలయం, బౌద్ధ చైత్యగృహ నమూనాను హిందువులు, జైనులు స్వీకరించి అభివృద్ధి చేసినదై ఉండవచ్చని, ప్రారంభ బౌద్ధ కళా ప్రభావాన్ని ప్రతిబింబిస్తుందని భావించారు. అలాగే వారు చారిత్రక ప్రాధాన్యం కలిగిన క్రీ.శ. 7వ శతాబ్దపు శాసనాలను కూడా గుర్తించారు.^[18] 20వ శతాబ్దంలో ఎక్కువ కాలం ఐహోలే నిర్లక్ష్యానికి గురైంది. 1990ల వరకు అనేక చారిత్రక దేవాలయాల సమీపంలోనే కాకుండా, కొన్ని సందర్భాల్లో వాటి ప్రాంగణాల్లోనే ఇళ్లు, తాత్కాలిక నిర్మాణాలు నిర్మించబడ్డాయి.^[32] కొన్ని పురాతన దేవాలయాల గోడలనే స్థానిక నివాసాల గోడలుగా ఉపయోగించారు. తరువాత మౌలిక సదుపాయాల అభివృద్ధి, భూసేకరణ, కొన్ని కుటుంబాల పునరావాసం వంటి చర్యల వల్ల పరిమిత స్థాయిలో తవ్వకాలు నిర్వహించగలిగారు. ముఖ్యంగా విస్తృతంగా అధ్యయనం చేయబడిన దుర్గ దేవాలయ పరిసర ప్రాంతాన్ని ప్రత్యేక పురావస్తు ఉద్యానవనంగా అభివృద్ధి చేశారు.^[33]^[34] తవ్వకాలలో వెలికితీసిన ప్రాచీన, మధ్యయుగ కాలానికి చెందిన శిల్పాలు, దేవాలయ అవశేషాలు, విరిగిపోయిన శిలాఖండాలు, ప్రసవ భంగిమలో కమలశిరస్సుతో ఉన్న సంపూర్ణ పరిమాణంలోని నగ్న లజ్జా గౌరి శిల్పం వంటి అనేక పురావస్తు వస్తువులు ప్రస్తుతం ఐహోలే దుర్గ దేవాలయం సమీపంలోని భారత పురావస్తు సర్వేక్షణ (ASI) మ్యూజియంలో భద్రపరచబడ్డాయి.^[35] అయితే ఇప్పటికీ అనేక దేవాలయాలు, మఠాలు ఇరుకైన వీధులు, జనసాంద్రత ఎక్కువగా ఉన్న నివాస ప్రాంతాల మధ్యనే ఉన్నాయి.^[33] భారత ఉపఖండంలోని మతాల చరిత్ర, భారతీయ కళా చరిత్ర, దేవాలయ వాస్తుశిల్ప పరిణామాన్ని అధ్యయనం చేయడానికి ఐహోలే స్మారకాలు, శిల్పకళ అత్యంత విలువైన ప్రామాణిక ఆధారాలుగా పరిగణించబడుతున్నాయి.^[36]^[37]^[38]

ఐహోలే ప్రాచీనతతో పాటు బాదామి, పట్టడకల్, మహాకూటేశ్వర, ఆలంపూర్ వంటి 5వ నుండి 9వ శతాబ్దాల మధ్యకాలానికి చెందిన ఇతర ప్రధాన క్షేత్రాలు కూడా పురావస్తు శాస్త్రం, భారతీయ మతాల చరిత్ర అధ్యయనంలో విశేష ప్రాధాన్యం పొందాయి. జార్జ్ మిచెల్ అభిప్రాయం ప్రకారం, ఈ ప్రాంతాల్లో వివిధ దేవాలయ వాస్తు శైలులు పరస్పరం కలిసిపోవడం, విడిపోవడం, స్థానిక శైలుల రూపకల్పన జరగడం స్పష్టంగా కనిపిస్తుంది. ఈ కళా ప్రయోగాలు, వాస్తు ఆలోచనల సమ్మేళనం తరువాత ఉత్తర, దక్షిణ భారత దేవాలయ నిర్మాణ సంప్రదాయాల్లో అంతర్భాగమైంది.^[39]

కాలక్రమం

ఐహోలే స్మారకాలు భారతదేశంలో ప్రస్తుతం ఇతర ప్రాంతాల్లో కనిపించని కొన్ని ప్రారంభ ఉత్తర భారతీయ దేవాలయ వాస్తు శైలులకు సంబంధించిన ఆధారాలను సంరక్షించాయి. గౌడర్ గుడి^{[note 1]} రాతితో నిర్మించినప్పటికీ, అది చెక్క దేవాలయ నమూనాను అనుకరిస్తుంది. దీనికి శిఖరం లేకుండా, ఎత్తైన వేదికపై మెట్లు, చతురస్ర గర్భగృహం, ప్రదక్షిణా మార్గం, దక్షిణ భారత శైలిలో స్తంభ మండపం, ఉత్తర భారత శైలిలో దేవకోష్ఠాలు ఉన్నాయి.^[39] దేవాలయ పైకప్పు కూడా వాలుగా ఉండే చెక్క నిర్మాణాన్ని పోలి ఉండేలా రాతితో రూపొందించబడింది.^[40] చిక్కి దేవాలయం కూడా ఇదే సంప్రదాయానికి చెందిన మరో ఉదాహరణ. ఇందులో ఆలయ అంతర్భాగానికి సహజ కాంతి ప్రవేశించేందుకు రాతి జాలీలు ఏర్పాటు చేయడం ఒక కొత్త ఆవిష్కరణగా నిలిచింది.^[39] ఈ రాతి దేవాలయాలు క్రీ.శ. 5వ శతాబ్దపు తొలి పాదానికి చెందినవిగా తేదీ నిర్ణయించబడ్డాయి. దీని ద్వారా వీటి కంటే ముందుగా అనేక శతాబ్దాల పాటు చెక్క, ఇటుకలతో నిర్మించిన దేవాలయ సంప్రదాయం కొనసాగిందని పరిశోధకులు భావిస్తున్నారు.^[41] ఐహోలే క్రీ.శ. 6వ శతాబ్దంలో వివిధ దేవాలయ వాస్తు శైలులు పరస్పరం కలిసిన ముఖ్య కేంద్రాలలో ఒకటి. అయితే అలాంటి కేంద్రాలు అప్పట్లో మరెన్నో ఉన్నాయి. జేమ్స్ సి. హార్లే అభిప్రాయం ప్రకారం, ఇతర ప్రాంతాల్లో ఈ శైలులు తరువాత మరింత అభివృద్ధి చెందినప్పటికీ, ఐహోలేలో సుమారు 12వ శతాబ్దం తరువాత నిర్మాణ, సాంస్కృతిక కార్యకలాపాలు నిలిచిపోవడం వల్ల ప్రారంభ దశ వాస్తు శైలులు అక్కడ యథాతథంగా సంరక్షించబడ్డాయి. తవ్వకాల ద్వారా లభించిన ఆధారాల కాలనిర్ణయం విషయంలో పండితుల మధ్య భిన్నాభిప్రాయాలు ఉన్నప్పటికీ, ప్రస్తుతం నిలిచి ఉన్న ఐహోలేలోని అత్యంత ప్రాచీన దేవాలయాలు క్రీ.శ. 6వ శతాబ్దానికి చెందినవేనని భావించడం సముచితమని హార్లే పేర్కొన్నాడు.^[42]

గ్యారీ టార్టాకోవ్ అభిప్రాయం ప్రకారం, ఐహోలే దేవాలయాల శిల్పకళకు క్రీ.శ. 2వ శతాబ్దానికి చెందిన అజంతా గుహల కళాశైలి కొంత సంబంధం ఉంది. అజంతా, ఐహోలే కట్టడాలలో కొన్ని నిర్మాణ లక్షణాలు ఒకే విధంగా కనిపించినప్పటికీ, వాటి మధ్య స్పష్టమైన భేదాలు కూడా ఉన్నాయి. ఇవి అజంతా గుహా నిర్మాణ సంప్రదాయం, ఐహోలే రాతి దేవాలయ నిర్మాణ సంప్రదాయం ఒకదానికొకటి నేరుగా అనుకరణ కాకుండా, సమాంతరంగా స్వతంత్రంగా అభివృద్ధి చెందాయని సూచిస్తాయి.^[43] క్రిస్టోఫర్ టాడ్జెల్ అభిప్రాయం ప్రకారం, ఐహోలేలోని అర్ధవృత్తాకార (ఆప్సిడల్) దేవాలయాలపై బౌద్ధ చైత్యగృహంల ప్రభావం ఉన్నప్పటికీ, అది ప్రత్యక్ష అనుకరణ కాదు. వాటికి సమీప పూర్వగామిగా క్రీ.శ. 5వ శతాబ్దం మధ్యకాలానికి చెందిన చిక్క మహాకూట హిందూ దేవాలయం నిలుస్తుంది. అక్కడ కూడా శిల్పులు, వాస్తుశిల్పులు దేవాలయ నిర్మాణంలో కొత్త ఆలోచనలను ప్రయోగించారు.^[31]

హిందూ స్మారక కట్టడాలు

ప్రారంభ మధ్యయుగ కాలంలో ఐహోలే హిందూ కళల అభివృద్ధికి, ముఖ్యంగా దేవాలయ వాస్తుశిల్ప ప్రయోగాలకు ప్రముఖ కేంద్రంగా నిలిచింది.^[42]^[44]^[45] ఐహోలే ప్రాంతంలోని శిల్పులు, వాస్తుశిల్పులు హిందూ తాత్విక భావాలను రాతిలో ప్రతిబింబించేందుకు స్వతంత్రంగా నిలిచే 16 రకాల దేవాలయ నమూనాలు, రాతి తొలిచిన 4 రకాల గుహాలయ నమూనాలను రూపొందించారు.^[46] ఐహోలేలో కొన్ని జైన స్మారకాలు ఉన్నప్పటికీ, అక్కడి దేవాలయాలు, శిల్పాలు ప్రధానంగా హిందూ సంప్రదాయానికే చెందినవి.^[42]

ఐహోలే దేవాలయాలలో ప్రధానంగా రెండు రకాల ప్రణాళికలను ప్రయోగించారు.

సాంధార – గర్భగృహం చుట్టూ ప్రదక్షిణ మార్గం (ప్రదక్షిణాపథం) కలిగిన నిర్మాణం.
నిరంధార – ప్రదక్షిణ మార్గం లేని నిర్మాణం.^[46]

గర్భగృహం పైన నిర్మించే శిఖరాల విషయంలో కూడా అనేక రకాల నిర్మాణాలను పరీక్షించారు.

శిఖర – చతురస్రాల ఆధారంగా పైకి క్రమంగా సన్నబడే ఉత్తర భారతీయ శైలి.
ముండమాల – శిఖరం లేని దేవాలయ రూపం.
రేఖాప్రసాద – మృదువైన వక్రరేఖలతో కూడిన ఉత్తర, మధ్య భారతదేశాలలో ప్రాచుర్యం పొందిన శిఖర శైలి.
ద్రావిడ విమానం – దక్షిణ భారతదేశానికి చెందిన పిరమిడ్ ఆకార నిర్మాణం.
కదంబ–చాళుక్య శిఖర – కదంబ, చాళుక్య శైలుల సమ్మేళన రూపం.^[46]

దేవాలయాల ప్రణాళికలో ప్రధానంగా చతురస్రాలు, దీర్ఘచతురస్రాల సమన్వయాన్ని ఉపయోగించినప్పటికీ, ఐహోలే శిల్పులు బౌద్ధ చైత్యగృహాలను పోలిన అర్ధవృత్తాకార (ఆప్సిడల్) నమూనాలను కూడా ప్రయోగించారు.

అలాగే వారు ఈ క్రింది అంశాలలోనూ విస్తృతంగా ప్రయోగాలు చేశారు.

మండపాల నిర్మాణ విధానం.
స్తంభాల ఆకృతి.
సహజ కాంతి ప్రవేశించే వివిధ రకాల కిటికీలు.
శిల్పాలు, ఉబ్బెత్తు శిల్పాల (రిలీఫ్) రూపకల్పన.
పోతపొయ్యడం , స్తంభాల అలంకరణ.
బ్రాకెట్ల రూపకల్పన.
పైకప్పుల నిర్మాణ పద్ధతులు.
రాతి బ్లాకుల అనుసంధాన సాంకేతికత.
అలంకార పట్టికలు (Friezes) రూపకల్పన.^[42]^[46]

కొన్ని దేవాలయాలలో ప్రధాన గర్భగృహానికి అదనంగా క్రింది నిర్మాణాలను కూడా ఏర్పాటు చేశారు.

నంది మండపం
ప్రాకారం
ప్రతోళి (ప్రవేశ ద్వారం) .^[42]^[46]

దుర్గ దేవాలయ సముదాయం

ఐహోలేలోని దుర్గ దేవాలయం రెండు దృశ్యాలు.

దుర్గ దేవాలయం ఐహోలేలోని దేవాలయాలలో అత్యంత ప్రసిద్ధి చెందినది, అత్యధికంగా అధ్యయనం చేయబడినది. అయితే, ఈ దేవాలయానికి ఉన్న పేరు కొంతవరకు తప్పుదారి పట్టించేదిగా భావిస్తారు, ఎందుకంటే ఈ దేవాలయం దుర్గాదేవి పేరుమీద నిర్మించబడలేదు. ఒక సిద్ధాంతం ప్రకారం, మధ్యయుగాంతర కాలంలో హిందూ–ముస్లిం సంఘర్షణల సమయంలో ఈ దేవాలయం ఒక కోట (దుర్గ) అవశేషాల సమీపంలో ఉండటంతో దీనిని "దుర్గ దేవాలయం" అని పిలవడం ప్రారంభమైంది.^[47]^[48]

మరో స్థానిక సంప్రదాయం ప్రకారం, దేవాలయ సమతల పైకప్పుపై రాళ్లతో ఒక చిన్న కోట (దుర్గ), కావలి స్థానం నిర్మించబడింది. దాని కారణంగా స్థానికులు దీనిని "దుర్గ దేవాలయం"గా పిలవడం ప్రారంభించారు.^[49] ఈ దేవాలయం తొలుత హిందూ దేవతలైన సూర్యుడు, విష్ణువులకు అంకితం చేయబడింది.^[48] ప్రారంభ పరిశోధకులు ఈ దేవాలయాన్ని క్రీ.శ. 5వ శతాబ్దానికి చెందినదిగా భావించినప్పటికీ, తరువాతి పరిశోధనల ప్రకారం ఇది క్రీ.శ. 6వ శతాబ్దం చివరి నుండి 8వ శతాబ్దం ప్రారంభకాలం మధ్య నిర్మించబడినదిగా భావిస్తున్నారు.^[48]^[49]^[50]

దుర్గ దేవాలయం ఐహోలే సందర్శకులకు ప్రధాన ఆకర్షణగా నిలుస్తుంది. ముఖ్యంగా దీని అర్ధవృత్తాకార (ఆప్సిడల్) ప్రణాళిక దీనికి ప్రత్యేక గుర్తింపును తెచ్చిపెట్టింది.^[49]^{[note 2]} ఈ అర్ధవృత్తాకార రూపకల్పన క్రీ.పూ. 2వ–1వ శతాబ్దాలకు చెందిన అజంతా బౌద్ధ చైత్యగృహాలను పోలి ఉంటుంది.

దేవాలయం ఎత్తైన అచ్చుపనులతో కూడిన అధిష్ఠానం పై నిర్మించబడింది. దీనికి ఒకప్పుడు వంకరరేఖలతో కూడిన శిఖరం ఉండేది. ప్రస్తుతం అది దెబ్బతిన్నది; దాని పైభాగంలోని ఆమలక నేలపై పడివుంది.^[52] గర్భగృహం చుట్టూ స్తంభాలతో కూడిన పైకప్పు గల ప్రదక్షిణ మార్గం ఉంది. ఈ మార్గంలో అద్భుతమైన శిల్పాలు చెక్కబడ్డాయి. దేవాలయంలోని ముఖ మండపం , సభా మండపం అత్యంత సూక్ష్మమైన శిల్పకళకు ప్రసిద్ధి చెందాయి.^[53]

ఈ దేవాలయంలో హిందూమతంలోని శైవం, వైష్ణవం, శాక్తం సంప్రదాయాలకు చెందిన దేవతలు సమాన గౌరవంతో ప్రతిష్ఠించబడ్డారు.

ఇక్కడ కనిపించే దాదాపు సహజ పరిమాణ శిల్పాలలో:

శివుడు
విష్ణువు
హరిహరుడు (అర్ధ శివుడు – అర్ధ విష్ణువు)
మహిషాసురమర్దిని రూపంలోని దుర్గాదేవి
గంగా
యమునా
బ్రహ్మ
సూర్యుడు
విష్ణువు అవతారాలైన వరాహుడు, నరసింహుడు

వంటి విగ్రహాలు ఉన్నాయి.^[48]^[54]

దేవాలయ గోడలపై రామాయణం, మహాభారతం కథలను చిత్రించే శిల్పపట్టికలు ఉన్నాయి. అదేవిధంగా నిత్యజీవిత దృశ్యాలు, దంపతుల జీవితం, ప్రేమలో ఉన్న జంటలు, వివిధ దశల శృంగార భావాలను ప్రతిబింబించే మిథున శిల్పాలు కూడా చెక్కబడ్డాయి.^[48]^[55] దుర్గ దేవాలయ సముదాయంలో మొత్తం ఏడు హిందూ స్మారక కట్టడాలు ఉన్నాయి.

దుర్గ దేవాలయానికి సమీపంలో సూర్యనారాయణ దేవాలయం ఉంది. దీనిపై పిరమిడ్ ఆకార శిఖరం (shikara) నిర్మించబడింది. ఈ దేవాలయ గర్భగృహంలో రథంపై ఆసీనుడై, రెండు చేతులలో తామర పుష్పాలను ధరించిన సూర్యుడు విగ్రహం ఉంది. రథం దిగువ భాగంలో ఏడు గుర్రాల శిల్పాలు చెక్కబడ్డాయి. దేవాలయ ప్రధాన నిర్మాణం ఇప్పటికీ సురక్షితంగా ఉన్నప్పటికీ, శిల్ప వివరాలలో చాలా భాగం దెబ్బతిన్నాయి.^[56]

చాళుక్యకాల శివాలయ పైకప్పులో చెక్కతో చేసిన దూలాలను పోలిన రాతి దూలాలు (ఎడమ); లోపల శివలింగాన్ని దర్శిస్తున్న నంది.^[57]

చాళుక్య శివాలయం దుర్గ దేవాలయానికి సమీపంలో ఉంది. ఈ దేవాలయ నిర్మాణ కాలంపై పండితుల మధ్య భిన్నాభిప్రాయాలు ఉన్నాయి. కొందరు దీనిని "సుమారు క్రీ.శ. 450" నాటిదిగా పేర్కొనగా,^[58] మరికొందరు దీనిని క్రీ.శ. 6వ నుండి 8వ శతాబ్దాల మధ్య నిర్మించబడినదిగా భావిస్తున్నారు.^[59]^[56]^[60] ఈ దేవాలయానికి "చాళుక్య శివాలయం" అనే పేరు ఆధునిక కాలంలో ప్రాచుర్యంలోకి వచ్చింది. దేవాలయం నిర్మించబడిన దాదాపు వెయ్యి సంవత్సరాల తరువాత, ఆదిల్ షాహీ సుల్తానుకు చెందిన ఒక ముస్లిం సైన్యాధికారి కొంతకాలం ఈ దేవాలయంలో నివసించి, ఈ ప్రాంతంలోని తన సైనిక కార్యాచరణలను ఇక్కడి నుంచే నిర్వహించాడు.

ఈ దేవాలయ నిర్మాణం మూడు ఏకకేంద్ర (కాన్సెంట్రిక్) చతురస్రాల రూపకల్పనలో ఉంటుంది.^{[note 2]} మధ్యలోని గర్భగృహంలో శివలింగం ప్రతిష్ఠించబడింది. అంతర్గత మూడవ చతురస్రంలో ఆసీనుడైన నంది విగ్రహం ఉంది. ఈ రెండు చతురస్ర మండపాలు కలిసి విశాలమైన సభా మండపంను ఏర్పరుస్తాయి. దీనివల్ల భక్తులు, సమాజ సభ్యులు సమావేశాలు, ఆధ్యాత్మిక కార్యక్రమాల కోసం విస్తృత స్థలాన్ని పొందుతారు. బయటి చతురస్రాన్ని పన్నెండు అద్భుతంగా చెక్కబడిన స్తంభాలు మోస్తున్నాయి. గోడలపై పుష్పాలంకరణలు కనిపిస్తాయి. ఉత్తర భారతీయ శైలిలోని జాలీ కిటికీల ద్వారా సహజ సూర్యకాంతి దేవాలయం లోపలికి ప్రవేశిస్తుంది. పైకప్పులో ఉపయోగించిన రాతి పలకలు చెక్క దూలాలను పోలిన ఆకారంలో ఉండటం, అంతకుముందు ఉన్న కలప దేవాలయ నిర్మాణాలను రాతిలో అనుకరించే ప్రయత్నాన్ని సూచిస్తుంది.^[59]^[61]^[62]

లడ్‌ఖాన్ దేవాలయంలో శైవం, వైష్ణవం, శాక్తం సంప్రదాయాలకు చెందిన ప్రతిమలు కనిపిస్తాయి. ఉదాహరణకు, శివలింగం ఉన్న గర్భగృహ ద్వారబంధంపై విష్ణువు వాహనమైన గరుడుని శిల్పం చెక్కబడింది. అదేవిధంగా గంగా, యమునా దేవతలతో పాటు ఇతర దేవతల శిల్పాలు కూడా ఉన్నాయి.^[61] రాతి మెట్ల ద్వారా పై అంతస్తుకు చేరుకోవచ్చు. అక్కడ ప్రస్తుతం దెబ్బతిన్న ఒక చతురస్రాకార గర్భగృహం ఉంది. పై అంతస్తు మూడు వైపులా విష్ణువు, సూర్యుడు, అర్ధనారీశ్వరుడు (అర్ధ శివుడు, అర్ధ పార్వతి) శిల్పాలు ఉన్నాయి.^[61] ఐహోలేలోని ఇతర హిందూ దేవాలయాల మాదిరిగానే, ఈ దేవాలయంలో కూడా నిత్యజీవిత దృశ్యాలు, ప్రేమలో ఉన్న జంటలు, శృంగార భావాలను ప్రతిబింబించే మిథున శిల్పాలు చెక్కబడ్డాయి.^[61]

గౌడర్‌గుడి దేవాలయం లడ్‌ఖాన్ దేవాలయానికి సమీపంలో ఉంది. ఇది లడ్‌ఖాన్ దేవాలయ నిర్మాణ శైలినే అనుసరించినప్పటికీ, నాలుగు వైపులా మరింత తెరవెనుక (ఓపెన్) రూపకల్పన కలిగి ఉంది. జార్జ్ మిచెల్ అభిప్రాయం ప్రకారం, ఈ దేవాలయం లడ్‌ఖాన్ దేవాలయం కంటే పురాతనమైనది.^[63] ఈ దేవాలయంలో కూడా చెక్క దూలాలను పోలిన రాతి నిర్మాణ భాగాలు కనిపిస్తాయి. అయితే అవి కేవలం అలంకారంగానే కాకుండా నిర్మాణానికి కూడా ఆధారంగా పనిచేస్తాయి. గర్భగృహం ప్రస్తుతం ఖాళీగా ఉన్నప్పటికీ, ద్వారబంధంపై గజలక్ష్మి శిల్పం ఉంది. అక్కడి శాసనం ప్రకారం ఈ దేవాలయం గౌరి (పార్వతీ దేవి రూపం)కు అంకితం చేయబడింది.^[63]

ఒకప్పుడు గర్భగృహం, అంతర్గత మండపం, బయటి గోడలలోని గూళ్లలో శిల్పాలు ఉండేవని ఆధారాలు సూచిస్తున్నాయి. ప్రస్తుతం అవి లేకపోయాయి.^[63] హిందూ దేవాలయ నిర్మాణంలో ప్రదక్షిణా మార్గం ను చేర్చిన తొలితర దేవాలయాలలో గౌడర్‌గుడి ఒకటిగా భావించబడుతుంది.^[64] గౌడర్‌గుడి దేవాలయానికి సమీపంలో పురాతన మెట్ల బావి ఉంది. ఇది నీటి నిల్వ కోసం నిర్మించబడింది. దీని గోడలపై ప్రాచీన శిల్పాలు చెక్కబడ్డాయి. ఈ బావి గౌడర్‌గుడి, చక్రగుడి దేవాలయాల మధ్య ఉంది.^[63] హిమాంశు రే అభిప్రాయం ప్రకారం, ఈ మెట్ల బావి, దాని హిందూ ఆలయ నిర్మాణం బహుశా క్రీ.శ. 10వ లేదా 11వ శతాబ్దంలో జోడించబడింది.^[65] చక్రగుడి దేవాలయం లో క్రీ.శ. 7వ లేదా 8వ శతాబ్దానికి చెందిన నాగర శైలిలోని శిఖరం ఇప్పటికీ బాగా సంరక్షించబడింది. తరువాత కాలంలో దీనికి ఒక మండపం జోడించబడినట్లు కనిపిస్తుంది. ఆ మండప నిర్మాణ శైలి ఆధారంగా అది క్రీ.శ. 9వ శతాబ్దపు రాష్ట్రకూట కాలానికి చెందినదిగా భావిస్తారు.^[63]

దుర్గ దేవాలయ సముదాయానికి నైరుతి దిశలో బడిగర్‌గుడి దేవాలయం ఉంది. దీనిపై పిరమిడ్ ఆకారంలో తగ్గుతూ వచ్చే చతురస్రాలతో నిర్మించిన శిఖరం ఉంది. ముందు భాగంలోని పెద్ద ఘనాకార సుకనాసలో సూర్యుడు విగ్రహం ప్రతిష్ఠించబడింది. ఈ దేవాలయంలోని శిల్పాలలో ఎక్కువ భాగం కాలగతిలో దెబ్బతిన్నాయి లేదా చెరిగిపోయాయి.^[63]^[66] దుర్గ దేవాలయ సముదాయంలో భారత పురావస్తు సర్వేక్షణ (ASI) ఆధ్వర్యంలో నిర్వహించబడుతున్న ఐహోలే మ్యూజియం, కళా ప్రదర్శనశాల ఉన్నాయి. ఈ మ్యూజియంలో తవ్వకాలలో లభించిన విగ్రహాలు, శిల్పకళా ఖండాలు, వీరగల్లులు (Hero Stones), గతంలో ధ్వంసమైన దేవాలయాల నిర్మాణ భాగాలను బహిరంగ ప్రదర్శనలో ఉంచారు. మ్యూజియంలోని అంతర్గత ప్రదర్శనశాలలో ఐహోలే పరిసర ప్రాంతాల్లో లభించిన అత్యుత్తమంగా సంరక్షించబడిన విగ్రహాలు, దేవాలయ నిర్మాణ భాగాలు భద్రపరచబడ్డాయి. ఈ సేకరణలో శివుడు, పార్వతి, విష్ణువు, లక్ష్మీదేవి, బ్రహ్మ, సరస్వతి, దుర్గాదేవి, సప్తమాతృకలు, సూర్యుడు, ఇంద్రుడు తదితర దేవతల ప్రతిమలు ఉన్నాయి. ఐహోలేలో లభించిన తామరపుష్ప తలతో కూడిన సహజ పరిమాణంలోని లజ్జా గౌరి విగ్రహం కూడా ఈ అంతర్గత ప్రదర్శనలో ముఖ్య ఆకర్షణగా ఉంది.^[67]

రావణఫడి గుహ

రావణఫడి గుహ (ఎడమ); లోపలి శిల్పాలలో ఒకటి – అర్ధనారీశ్వరుడు (అర్ధ శివుడు, అర్ధ పార్వతి)

రావణఫడి ఐహోలేలోని అత్యంత ప్రాచీన శిలా-తవ్వక గుహాలయాలలో ఒకటి. ఇది దుర్గ దేవాలయ సముదాయానికి ఈశాన్య దిశలో, ఒక కిలోమీటరు లోపే ఉన్న కొండపై ఉంది. ఈ గుహాలయం క్రీ.శ. 6వ శతాబ్దానికి చెందినది.^[68]^[69] ప్రవేశద్వారంలో కాలగతిలో దెబ్బతిన్న అలంకార స్తంభం ఉంది. దాని సమీపంలో గర్భగృహం వైపు దర్శనమిచ్చే ఆసీన నంది విగ్రహం, అలాగే మరికొన్ని చిన్న స్మారక నిర్మాణాలు కనిపిస్తాయి. గుహ అంతర్భాగంలో దాదాపు చతురస్రాకారంలోని మూడు మండపాలు ఉన్నాయి. అంతర్గత మండపంలో శివలింగం ప్రతిష్ఠించబడింది. అది ప్రవేశ మండపంతో ఒక దీర్ఘచతురస్రాకార మార్గం ద్వారా అనుసంధానించబడింది.^[70] రావణఫడి గుహ ప్రవేశద్వారానికి ఇరువైపులా ఒకో నిధి (Nidhi), ఆసీన ద్వారపాలకుడు చెక్కబడ్డారు. ఎడమవైపున ఉన్న అర్ధనారీశ్వరుడు శిల్పం పురుషరూపమైన ఎడమ భాగం శివుడు, స్త్రీరూపమైన కుడి భాగం పార్వతిగా ఉండి, స్త్రీ–పురుష తత్వాల సమానత్వం, పరస్పర ఆధారితత్వాన్ని ప్రతిబింబిస్తుంది.^[70] ఈ సంయుక్త రూపాన్ని దాటి మొదటి మండపంలో ఎడమవైపు ఉన్న గూడులో క్రీ.శ. 6వ శతాబ్దానికి చెందిన అద్భుత శిల్పం కనిపిస్తుంది. ఇందులో నృత్యమూర్తి నటరాజు రూపంలోని శివుడు, ఆయనతో పాటు పార్వతి, సప్తమాతృకలు, గణేశుడు, కార్తికేయుడు శిల్పాలు ఉన్నాయి.^[70] ప్రధాన మండపం కుడివైపున హరిహరుడు శిల్పం ఉంది. ఇందులో ఎడమ భాగం శివుని, కుడి భాగం విష్ణువును సూచిస్తూ శైవం, వైష్ణవం సంప్రదాయాల సమన్వయాన్ని ప్రతిబింబిస్తుంది. దీనికి ఎదురుగా ఉన్న గోడపై శివుడు, హిందూ సంప్రదాయంలోని మూడు ప్రధాన నదీదేవతలతో పాటు పార్వతి, అస్థిపంజరాకార తపస్వి భృంగితో కూడిన శిల్పం చెక్కబడింది.^[71]

ప్రధాన మండపం మరో రెండు చతురస్రాకార మండపాలతో అనుసంధానించబడి ఉంది. ఉత్తర దిశలో గర్భగృహం ఉండగా, దాని ద్వారానికి ఇరువైపులా శైవ ద్వారపాలకులు ఉన్నారు. గర్భగృహం ఎడమవైపు భూమిదేవిని రక్షిస్తున్న వరాహుడు (విష్ణువు వరాహావతారం) శిల్పం చెక్కబడింది.^[71]^[72] కుడివైపున మహిషాసురమర్దిని రూపంలో మహిషాసురుని సంహరిస్తున్న దుర్గాదేవి శిల్పం ఉంది. ప్రధాన మండపానికి తూర్పువైపున ఒక ఖాళీ మఠాన్ని పోలిన గది ఉంది.^[71] గుహ పైకప్పుపై అనేక శిల్పాలు చెక్కబడ్డాయి. వాటిలో ఒకదానిలో రెక్కలుగల గరుడుడుపై విహరిస్తున్న విష్ణువు, లక్ష్మీదేవి కనిపిస్తారు. మరొక శిల్పంలో వైదిక దేవుడు ఇంద్రుడు, ఇంద్రాణితో కలిసి ఏనుగుపై ఆసీనుడై ఉన్నాడు.^[71] జేమ్స్ హార్లే అభిప్రాయం ప్రకారం, రావణఫడి గుహ శిల్పకళా శైలి ఐహోలే ప్రాంతంలోని ఇతర గుహాలయాల కంటే భిన్నంగా ఉంది. దీనికి అత్యంత సమీపమైన శిల్పశైలి ఉత్తర మహారాష్ట్రలోని ఎల్లోరాలోని రామేశ్వర గుహలో కనిపిస్తుంది.^[73] పియా బ్రాంకాచియో అభిప్రాయం ప్రకారం, రావణఫడి గుహ దక్కన్ ప్రాంతంలోని శిలా-తవ్వక సంప్రదాయాన్ని తమిళనాడు గుహాలయ నిర్మాణ సంప్రదాయంతో అనుసంధానించే వారధిగా నిలుస్తుంది.^[74]

హుచ్చప్పయ్య మఠం

హుచ్చప్పయ్య మఠం (ఎడమ); లోపల చెక్కబడిన మిథున శిల్పం.

హుచ్చప్పయ్య మఠం దుర్గ దేవాలయ సముదాయానికి దక్షిణంగా సుమారు ఒక కిలోమీటరు దూరంలో, ఐహోలే గ్రామానికి అవతల వైపున, ఇతర దేవాలయ సముదాయాల నుండి కొంత దూరంగా ఉంది. ఈ సముదాయంలో రెండు హిందూ స్మారక కట్టడాలు ఉన్నాయి. ముందుభాగంలో ఉన్న పెద్ద నిర్మాణం శివాలయం కాగా, దాని వెనుక ప్రస్తుతం ఉపయోగంలో లేని ఒక మఠం ఉంది. దేవాలయం నాలుగు వైపులా రాతి ప్రాకారంతో చుట్టబడి ఉంది. మెట్ల ద్వారా మండప ప్రవేశద్వారానికి చేరుకుంటారు. ఇది తూర్పు దిశగా, సూర్యోదయాన్ని ఎదురుగా చూసే విధంగా నిర్మించబడింది. మొత్తం నిర్మాణం సాధారణంగా అలంకరణలు తక్కువగా ఉన్నప్పటికీ, నాలుగు ప్రధాన స్తంభాలపై ఒక్కో మిథున జంట శిల్పం చెక్కబడింది. ఇవి ప్రేమ, ప్రణయం, మిథున భావాల వివిధ దశలను ప్రతిబింబిస్తాయి.^[75]

ఈ శిల్పాలలో ఒకటి హాస్యభరితంగా చెక్కబడింది. అందులో గుర్రం తలతో ఉన్న ఒక స్త్రీ, ఒక పురుషుని ఆకర్షించేందుకు ప్రయత్నిస్తుండగా, ఆ పురుషుడు ఆశ్చర్యంతో స్పందిస్తున్నట్లు చిత్రీకరించారు.^[75] ప్రవేశద్వారం దాటితే మండపం కనిపిస్తుంది. దాని పైకప్పుపై మూడు పెద్ద, అత్యంత సూక్ష్మంగా చెక్కబడిన వృత్తాకార శిల్పాలు ఉన్నాయి. వాటిలో వరుసగా బ్రహ్మ, విష్ణువు, శివుడు తమ తమ వాహనాలపై ఆసీనులై చిత్రీకరించబడ్డారు. మండపం మధ్యలో గర్భగృహాన్ని ఎదురుగా చూసే నంది విగ్రహం ఉంది. గర్భగృహంలో శివలింగం ప్రతిష్ఠించబడింది.^[75] ఈ దేవాలయంలో ప్రాచీన కన్నడ భాషలో రెండు శాసనాలు ఉన్నాయి. అదేవిధంగా నిలువుగా ఉన్న శివుడు, గణేశుడు విగ్రహాలు కూడా ఉన్నాయి.^[76] మండప గోడలపై వివిధ శిల్పపట్టికలు, అలంకార రిలీఫ్‌లు కనిపిస్తాయి. వీటిలో మరిన్ని మిథున జంటల శిల్పాలు కూడా ఉన్నాయి. దేవాలయంపై ఎటువంటి శిఖరం లేదు; పైభాగం సమతలంగా ఉంటుంది. ఈ దేవాలయం క్రీ.శ. 7వ శతాబ్దానికి చెందినదిగా భావిస్తున్నారు.^[77]

హుచ్చప్పయ్య గుడి

హుచ్చప్పయ్య గుడి హుచ్చప్పయ్య మఠానికి నైరుతి దిశలో కొన్ని వందల మీటర్ల దూరంలో, గ్రామానికి దూరంగా నది వైపు ఉన్న వ్యవసాయ భూముల్లో ఉంది. ఇది తూర్పు దిశగా ఉన్న సరళమైన హిందూ దేవాలయం. దీని ప్రణాళిక 2 × 2 చతురస్రాల ఆధారంగా రూపొందించబడింది. ఇందులో ఒక చతురస్రాకార ముఖమండపం, చతురస్రాకార సభామండపం (24 × 24 అడుగులు), దానికి అనుసంధానమైన దాదాపు చతురస్రాకార గర్భగృహం ఉన్నాయి. ముఖమండపంలో నాలుగు స్తంభాలు ఉండగా, సభామండపం మధ్యభాగాన్ని కూడా నాలుగు స్తంభాలు మోస్తున్నాయి. ఈ నాలుగు స్తంభాలు ముఖమండప పరిమాణంతో సమానమైన చతురస్రాకార అమరికలో ఏర్పాటు చేయబడ్డాయి.^[78] దేవాలయంపై ఉత్తర భారతీయ రేఖ నాగర శైలికి చెందిన శిఖరం ఉంది. ఇది వరుసగా తగ్గుతూ పైకి వంకరగా ఎదిగే చతురస్రాల నిర్మాణంతో రూపొందించబడింది. ప్రస్తుతం శిఖరం దెబ్బతిన్నది. పైభాగంలోని ఆమలక , కలశం లేకపోయాయి.^[78]^[79]

ఈ దేవాలయం ముఖమండపం, అంతర్గత స్తంభాలు, గోడలు, పైకప్పుపై చెక్కబడిన అద్భుతమైన శిల్పాలకు ప్రసిద్ధి చెందింది.

శిల్పాలలో మతపరమైన అంశాలతో పాటు ప్రజల నిత్యజీవిత దృశ్యాలు కూడా కనిపిస్తాయి. మతపరమైన శిల్పాలలో:

నరసింహుడు (విష్ణువు అవతారం)
నటరాజు రూపంలోని శివుడు
శైవ ద్వారపాలకులు
రెండు పాములను పట్టుకున్న మానవాకార గరుడుడు

వంటి శిల్పాలు ఉన్నాయి.^[79]^[78]

నిత్యజీవితాన్ని ప్రతిబింబించే శిల్పాలలో:

నర్తకులు
సంగీతకారులు
నమస్తే ముద్రలో ఉన్న వ్యక్తులు
పూజా సమర్పణలు తీసుకువెళుతున్న దంపతులు
పుష్పాలు
జంతువులు

వంటి దృశ్యాలు ఉన్నాయి.^[79]^[78]

కొన్ని శిల్పాలు హాస్యరసంతో కూడుకున్నవి. ఉదాహరణకు, తూర్పు ముఖమండపంలోని ఒక స్తంభంపై గుర్రం తల కలిగిన యువతులు గడ్డం ఉన్న వృద్ధులను ఆలింగనం చేస్తున్నట్లు చెక్కబడింది. దేవాలయం వెలుపల శాక్తం సంప్రదాయానికి చెందిన సప్తమాతృకలు శిల్పాలతో కూడిన ఒక రాతి పలక ఉంది. ప్రధాన సభామండపంలోని ఒక స్తంభంపై ప్రాచీన కన్నడ భాషలో ఒక శాసనం కూడా చెక్కబడింది.^[78] హుచ్చప్పయ్య గుడి ప్రారంభ చాళుక్యుల కాలానికి (క్రీ.శ. 6వ–7వ శతాబ్దాలు) చెందినదిగా భావిస్తారు.^[79]

అంబిగెరగుడి దేవాలయ సముదాయం

అంబిగెరగుడి దేవాలయ సముదాయం ఐహోలెలోని పురావస్తు పరంగా అత్యంత ప్రాముఖ్యమైన దేవాలయ సముదాయాలలో ఒకటి. ఇది దుర్గ దేవాలయ సముదాయానికి పశ్చిమ దిశలో, ప్రవేశ టికెట్ కార్యాలయానికి సమీపంలో ఉంది.^[80] ఈ సముదాయంలో మూడు దేవాలయ స్మారక కట్టడాలు ఉన్నాయి. ఇవన్నీ తూర్పు–పడమర అక్షంపై వరుసగా నిర్మించబడ్డాయి.^[80] తూర్పు వైపున ఉన్న మొదటి దేవాలయం చతురస్రాకార నిర్మాణం. దీనికి తూర్పు, ఉత్తర, దక్షిణ వైపులా గోడలు ఉన్నాయి. అయితే దీనికి శిఖరం లేదు. ఇది మధ్యలో ఉన్న ప్రధాన దేవాలయాన్ని ఎదురుగా చూస్తుంది. మధ్యలో ఉన్న రెండవ దేవాలయం ఈ సముదాయంలోనే అతిపెద్దది. ఇందులో వాలుగా అమర్చిన రాతి పలకలతో పైకప్పు కలిగిన ఓపెన్ వరండా (తెరిచి ఉన్న ముఖమండపం) నిర్మాణ శైలిని ప్రయోగాత్మకంగా ఉపయోగించారు.^[80] గర్భగృహంలో ప్రస్తుతం దెబ్బతిన్న సూర్యదేవుని విగ్రహం ఉంది. దాని కిరీటం మాత్రమే స్పష్టంగా కనిపిస్తుంది. ఈ మొదటి రెండు దేవాలయాలు ప్రారంభ చాళుక్యుల కాలానికి (క్రీ.శ. 6వ–8వ శతాబ్దాలు) చెందినవిగా భావిస్తారు.^[80]

మూడవ దేవాలయం పశ్చిమ చాళుక్యుల కాలానికి చెందినది. ఇది సుమారు క్రీ.శ. 11వ శతాబ్దంలో నిర్మించబడింది.^[80] దీని నిర్మాణ ప్రణాళికలో హిందూ దేవాలయానికి అవసరమైన అన్ని ప్రధాన భాగాలు ఉన్నాయి. అయితే ప్రస్తుతం ఇది చాలా వరకు ధ్వంసమైంది. గర్భగృహంలోని ప్రధాన విగ్రహం లేదు. గోడలపై చెక్కబడిన శిల్పాలలో చాలావాటికి ముఖాలు, ముక్కులు, చేతులు, కాళ్లు ధ్వంసమయ్యాయి. ఈ దేవాలయంలో చతురస్ర, ఘనాకార (క్యూబ్) నిర్మాణ భాగాలను వినూత్నంగా ఉపయోగించారు. గర్భగృహం పైన ద్రావిడ శైలిలో నిర్మించిన శిఖర నిర్మాణం ప్రత్యేకంగా కనిపిస్తుంది. పైకి ఎదుగుతూ పునరావృతమయ్యే శిఖరాకార అలంకరణలు దీనికి ప్రత్యేక ఆకర్షణను కలిగిస్తాయి. ఇతర ఐహోలె దేవాలయాల మాదిరిగానే, ఈ దేవాలయ శిఖరంపై ఉన్న చివరి పైకప్పు భాగం, కలశం ప్రస్తుతం కనిపించవు.^[80]

అంబిగెరగుడి దేవాలయ సముదాయం పురావస్తు శాస్త్రపరంగా అత్యంత ప్రాముఖ్యతను సంతరించుకోవడానికి ప్రధాన కారణం గర్భగృహం వెనుక పునాదుల వద్ద నిర్వహించిన పరిమిత తవ్వకాలు.^{[note 3]} ఈ తవ్వకాలలో క్రీ.శ. 1వ నుండి 3వ శతాబ్దాల మధ్యకాలానికి చెందిన ఎర్ర మట్టి పాత్రలు (Red Ware Bowls) లభించాయి. అలాగే అంతకంటే పూర్వం నిర్మించిన ఒకే గర్భగృహం కలిగిన ఇటుక దేవాలయానికి సంబంధించిన పునాది కూడా బయటపడింది. అనంతరం అదే స్థలంలో రాతి దేవాలయాన్ని నిర్మించి ఉండవచ్చని భావిస్తున్నారు.^[82] తవ్వకాలకు నాయకత్వం వహించిన పురావస్తు శాస్త్రవేత్త రావు ప్రతిపాదించిన సిద్ధాంతం ప్రకారం, క్రీ.శ. 3వ శతాబ్దానికి చెందిన ఆ ఇటుక దేవాలయమే తరువాత నిర్మించిన రాతి దేవాలయానికి నమూనాగా, అలాగే గర్భగృహ పునాదిగా ఉపయోగించబడింది. అయితే దీనిని నిర్ధారించడానికి లేదా ఖండించడానికి తగిన అదనపు ఆధారాలు ఇప్పటివరకు లభించలేదు.

చరిత్రకారుడు హేమంత్ కడంబి అభిప్రాయం ప్రకారం, క్రీ.శ. 6వ నుండి 8వ శతాబ్దాల మధ్యకాలానికి చెందిన చాళుక్యుల దేవాలయ శాసనాల్లో ఇంతకుముందు అక్కడ ఇటుక దేవాలయాలు ఉన్నట్లు ఎక్కడా ప్రస్తావన లేదు.^[82]

జ్యోతిర్లింగ దేవాలయ సముదాయం

జ్యోతిర్లింగ దేవాలయ సముదాయంలో మొత్తం పదహారు హిందూ దేవాలయాలు ఉన్నాయి. వీటితో పాటు ఒక పెద్ద మెట్ల బావి (స్టెప్‌వెల్) కూడా ఉంది. ఈ సముదాయం దుర్గ దేవాలయ సముదాయానికి తూర్పున, రహదారికి అవతల, అలాగే రావణఫడి గుహకు దక్షిణంగా ఉంది. ఈ సముదాయంలోని దేవాలయాలన్నీ ప్రధానంగా శివునికి అంకితం చేయబడ్డాయి. ఎక్కువ దేవాలయాలు చిన్న లేదా మధ్యస్థ పరిమాణంలో ఉన్నాయి. ప్రస్తుతం ఈ సముదాయంలోని ఎక్కువ భాగం శిథిలావస్థలో ఉంది. అయితే కొన్ని దేవాలయాలలో నంది మండపాలు, నిలువుగా ఉన్న స్తంభాలు మాత్రం ఇంకా నిలిచి ఉన్నాయి. ఈ స్తంభాలపై చెక్కబడిన గణేశుడు, కార్తికేయుడు, పార్వతి, అలాగే అర్ధనారీశ్వరుడు (అర శివుడు–అర పార్వతి) శిల్పాలు ఇప్పటికీ కనిపిస్తాయి. అయితే వాటిలో చాలావాటికి నష్టం వాటిల్లింది. ఈ దేవాలయాలు ప్రారంభ చాళుక్యులు, రాష్ట్రకూటులు పాలించిన కాలానికి చెందినవిగా భావిస్తారు.^[83]^[84]

మల్లికార్జున దేవాలయ సముదాయం

మల్లికార్జున దేవాలయ సముదాయంలో మొత్తం ఐదు హిందూ దేవాలయాలు ఉన్నాయి.^[85] ఈ సముదాయంలోని ప్రధాన దేవాలయం ప్రారంభ చాళుక్యుల కాలానికి చెందినది. ఇది సుమారు క్రీ.శ. 700 ప్రాంతంలో నిర్మించబడినదిగా భావిస్తారు.^[86]^[87] ఈ దేవాలయ శిఖర నిర్మాణంలో వినూత్న ప్రయోగం కనిపిస్తుంది. ఆకాశం వైపు పైకి ఎదుగుతూ, పరిమాణం క్రమంగా తగ్గే చతురస్ర ఆకృతులను ఒకదానిపై మరొకటి అమర్చారు. శిఖరంపై ఆమలక ఉండగా, దాని పైన కలశం అమర్చబడింది. హిందూ పండుగలు, సంస్కారాలలో ఉపయోగించే పాత్ర ఆకారంలో ఈ కలశాన్ని రూపొందించారు.^[86] ఈ సముదాయంలోని చిన్న దేవాలయాలు తరువాతి (పశ్చిమ) చాళుక్యుల కాలంలో నిర్మించబడినవిగా భావిస్తారు.^[86] ఈ దేవాలయాల బయటి గోడలు చాలా సరళంగా, అలంకరణలు లేకుండా నిర్మించబడ్డాయి.^[86] అయితే శివాలయం లోపలి గోడలు, ముఖ్యంగా స్తంభాలు, అత్యంత సుందరమైన శిల్పాలతో అలంకరించబడ్డాయి.

వాటిలో మతపరమైన శిల్పాలు:

ఆసీనుడైన నరసింహుడు (విష్ణువు అవతారం),
గణేశుడు,
పద్మనిధి

అలాగే సామాన్య ప్రజల జీవన విధానాన్ని ప్రతిబింబించే శిల్పాలు కూడా ఉన్నాయి. వాటిలో ఇద్దరు మహిళా వాద్యకారిణులతో కలిసి నృత్యం చేస్తున్న నర్తకి, అలాగే ప్రేమలో ఉన్న జంటలు వివిధ దశల్లో ఉన్న దృశ్యాలు కనిపిస్తాయి.^[86]^[85] ఈ సముదాయంలోని అనేక విగ్రహాలు కావాలనే ధ్వంసం చేసిన ఆనవాళ్లను చూపిస్తున్నాయి. ముఖ్యంగా కరేగుడి (నల్ల గోపురం), బిలేగుడి (తెల్ల గోపురం) దేవాలయాలలోని మండప శిల్పాలకు నష్టం జరిగింది. ఈ దేవాలయ సముదాయం మొత్తం శివునికి అంకితం చేయబడింది. ఇందులో ఒక నంది మండపం కూడా ఉంది. దేవాలయాల వెలుపల శక్తి సంప్రదాయంకు చెందిన సప్తమాతృకల శిల్పం చెక్కబడిన ఒక పెద్ద రాతి ఫలకం ఉంది.^[85] దేవాలయానికి సమీపంలో ఒక పెద్ద మెట్ల బావి (Stepwell) కూడా ఉంది. ఇది నీటి నిల్వ, వినియోగం కోసం నిర్మించబడింది.^[86]^[85] వినాయక్ భర్నే, కృపాళి కృషే అభిప్రాయం ప్రకారం, ప్రధాన మల్లికార్జున దేవాలయం హిందూ దేవాలయ నిర్మాణంలోని ప్రధాన మూలాంశాలను అత్యంత సరళంగా ప్రతిబింబిస్తుంది.^[88]

దేవాలయ నిర్మాణం మూడు చతురస్ర భాగాలపై ఆధారపడి ఉంటుంది.

తూర్పు ముఖంగా ఉన్న ముందుభాగపు మండపం (పోర్టికో) మెట్ల ద్వారా భక్తులను దేవాలయంలోకి ఆహ్వానిస్తుంది.
అక్కడి నుండి చతురస్రాకార సభామండపం (ప్రజా సమావేశాల స్థలం)లోకి ప్రవేశిస్తారు.
సభామండ పం నుంచి చతురస్రాకార గర్భగృహానికి చేరుకుంటారు.
గర్భగృహం పైన శిఖరం నిర్మించబడింది.

సభామండపంలో నాలుగు స్తంభాలను (2 × 2 అమరికలో) చతురస్రంగా ఏర్పాటు చేశారు. అవి మధ్యలో నాలుగు వృత్తాకార ఖాళీలను ఏర్పరుస్తూ సభామండపానికి ప్రత్యేకమైన అంతర్గత రూపాన్ని ఇస్తాయి. ప్రవేశ మెట్లు కూడా చతురస్రాకార ప్రణాళికతోనే నిర్మించబడ్డాయి. వాటి వద్ద రెండు స్తంభాలు ఉంటాయి. ఐహోలెలోని పెద్ద దేవాలయాల నిర్మాణంలో కూడా ఇదే విధంగా చతురస్రాలు, వృత్తాలను కలిపి దేవాలయ అంతర్గత స్థలాన్ని రూపకల్పన చేసినట్లు కనిపిస్తుంది.^[88]

రామలింగ దేవాలయ సముదాయం

రామలింగ దేవాలయ సముదాయం (రామలింగేశ్వర దేవాలయాలు అని కూడా పిలుస్తారు) ఐదు హిందూ దేవాలయాల సముదాయం. ఇవి మలప్రభా నది ఒడ్డున, దుర్గ దేవాలయ సముదాయానికి సుమారు 2.5 కిలోమీటర్ల దక్షిణంగా ఉన్నాయి. ఇవి కొండ ప్రాంతంలో ఉన్న వెనియార్, గలగనాథ దేవాలయ సముదాయాలకు సమీపంగా ఉన్నాయి.^[89] రామలింగేశ్వర దేవాలయాలు ప్రస్తుతం కూడా పూజలు జరుగుతున్న క్రియాశీల శివక్షేత్రం. కాలానుగుణంగా దేవాలయాలకు మరమ్మతులు చేయడం, సున్నం వేయడం, పండుగల సందర్భంగా అలంకరించడం జరుగుతుంది. ప్రవేశ ద్వారం వద్ద పాత రాతి చక్రాలతో కూడిన ఆధునిక చెక్క రథం ఉంటుంది. దీనిని ప్రతి సంవత్సరం జరిగే రథోత్సవంలో ఉపయోగిస్తారు. ప్రధాన ప్రవేశ తోరణంపై శివుని నటరాజ స్వరూపంతో పాటు రెండు సింహాల శిల్పాలు చెక్కబడ్డాయి. ప్రధాన దేవాలయంలో మూడు గర్భగృహాలు ఉన్నాయి. ఇవన్నీ ఒకే సాధారణ మండపంతో అనుసంధానించబడ్డాయి. మూడు గర్భగృహాలలో రెండింటికి క్రమంగా పరిమాణం తగ్గే చతురస్రాలతో నిర్మించిన పిరమిడ్ ఆకార శిఖరాలు ఉన్నాయి. ప్రధాన గర్భగృహ శిఖరం కూడా ఇదే శైలిలో ఉంటుంది. అయితే రెండు చిన్న శిఖరాలపై ఉన్న ఆమలక, కలశం ఇప్పటికీ దాదాపు పూర్తిగా సంరక్షించబడి ఉన్నాయి. మండపానికి వాలుగా అమర్చిన రాతి పలకలతో పైకప్పు నిర్మించారు. దేవాలయ సముదాయంలో నది వైపు వెళ్లే మార్గంతో కూడిన కమానుద్వారం (ఆర్చ్ గేట్) కూడా ఉంది.^[89]^[90]

వేణియార్ దేవాలయ సముదాయం

వేణియార్ దేవాలయ సముదాయం, వేణియార్‌గుడి, వాణియవర్, వేణియవూర్ లేదా ఎనియార్ సముదాయం అని కూడా పిలువబడుతుంది. ఇందులో మొత్తం పది హిందూ దేవాలయాలు ఉన్నాయి.^[91] ఈ దేవాలయాలు గ్రామానికి దక్షిణంగా, మలప్రభా నది ఒడ్డున, రామలింగేశ్వర దేవాలయ సముదాయం సమీపంలో ఉన్నాయి. వీటిలో చాలా వరకు శిథిలావస్థలో ఉన్నాయి. ఇరవయ్యవ శతాబ్దం చివరి వరకు ఈ ప్రాంతం దట్టమైన అడవితో కప్పబడి ఉండేది. అనంతరం భారత పురావస్తు సర్వే (ASI) ఈ ప్రాంతాన్ని శుభ్రపరచి దేవాలయాలను వెలికితీసింది. ఇదే పేరుతో మరో వేణియవూర్ దేవాలయ సముదాయం కూడా పట్టణం దక్షిణ భాగంలో, రాచిగుడి సమీపంలో ఉంది. అక్కడి అతిపెద్ద దేవాలయం క్రీ.శ. 11వ శతాబ్దానికి చెందినది.^[92] ఈ దేవాలయానికి దక్షిణ దిశలో ప్రవేశ ద్వారం ఉన్నప్పటికీ, ప్రధాన మండపం, గర్భగృహం తూర్పు–పడమర దిశలో నిర్మించబడ్డాయి. దేవాలయ స్తంభాల నిర్మాణంలో ప్రత్యేకమైన శిల్పకళ కనిపిస్తుంది. వాటి అడుగు భాగం చతురస్రాకారంలో ఉండి, మధ్య భాగం అష్టభుజాకారంగా (ఎనిమిది ముఖాలతో) ఉంటుంది. పై భాగంలో తలక్రిందులుగా ఉన్న కలశం ఆకారాన్ని రూపొందించి, చివర మళ్లీ చతురస్రాకార ముగింపును ఇచ్చారు. గర్భగృహ ద్వారంపై ఉన్న లింటెల్‌పై గజలక్ష్మి శిల్పం చెక్కబడింది. సభామండపం రెండు పరస్పరం కలిసిన చతురస్రాల (6.5 × 13 అడుగులు) రూపకల్పనతో నిర్మించబడింది. గర్భగృహ ద్వారబంధంపై సూక్ష్మమైన శిల్పాలు చెక్కబడ్డాయి. ఐహోలెలోని దేవాలయాలలో కనిపించే అత్యంత చిన్న, సున్నితమైన శిల్పాలలో కొన్ని ఈ దేవాలయంలోనే కనిపిస్తాయి.^[93] వేణియార్ దేవాలయాలు క్రీ.శ. 9వ నుండి 11వ శతాబ్దాల మధ్యకాలానికి చెందినవి. ఇవి ఐహోలె మధ్యయుగ శిల్పులు, వాస్తుశిల్పులు చేసిన నిర్మాణ ప్రయోగాలలో ఒక ముఖ్యమైన మైలురాయిగా భావించబడుతున్నాయి. రాతి బరువును పునాదులు, స్తంభాలు ఎంతవరకు భరించగలవో పరిశీలిస్తూ, అదే సమయంలో దేవాలయంలో ఆధ్యాత్మిక భావాలకు అనుగుణంగా అంతర్గత స్థలం, వెలుతురు, నిర్మాణ సౌందర్యం మధ్య సమతుల్యతను సాధించడానికి వారు చేసిన ప్రయోగాలను ఈ దేవాలయాలు ప్రతిబింబిస్తాయి. వేణియార్ సముదాయంలోని దేవాలయం సంఖ్య 5 ప్రత్యేక ప్రాధాన్యం కలిగినది. ఇందులో గతంలోని ఐహోలె దేవాలయాల కంటే ఎత్తైన మధ్యశాల (Madhyashala) నిర్మించబడింది. అలాగే రెండు అంతస్తుల గర్భగృహ నిర్మాణాన్ని రాళ్లను వినూత్నంగా అమర్చి రూపొందించారు.^[91] ఇదే ఆలోచనను మరింత సరళమైన రూపంలో ఐహోలె గ్రామంలోని మూడు జైన దేవాలయాల సముదాయంలో కూడా ప్రయోగించారు. అయితే ఆ నిర్మాణ ప్రయోగం అంతగా విజయవంతం కాలేదని భావిస్తారు.^[91]

గలగనాథ దేవాలయ సముదాయం

గలగనాథ దేవాలయ సముదాయం (Galaganatha group of temples) ఐహోలెలోని మలప్రభా నది ఒడ్డున ఉన్న మధ్యయుగ హిందూ దేవాలయాల అతిపెద్ద సముదాయాలలో ఒకటి. ఇందులో ముప్పైకి పైగా దేవాలయాలు, ఇతర స్మారక కట్టడాలు ఉన్నాయి. ఇది దుర్గ దేవాలయం, ASI మ్యూజియం సముదాయానికి సుమారు 2.5 కిలోమీటర్ల దక్షిణంగా, నది ఆనకట్ట సమీపంలో, వేణియార్, రామలింగేశ్వర దేవాలయ సముదాయాల దగ్గర ఉంది.^[89] ఈ సముదాయంలోని దేవాలయాలు క్రీ.శ. 7వ నుండి 12వ శతాబ్దాల మధ్య నిర్మించబడ్డాయని భావిస్తారు.^[89]^[94] గలగనాథ దేవాలయ సముదాయం మూడు ప్రధాన ఉపసముదాయాలుగా విభజించబడింది. వీటిలో ఎక్కువ భాగం తూర్పు–పడమర దిశలో నిర్మించబడింది. దేవాలయాలలో చాలా వరకు పాక్షికంగా లేదా పూర్తిగా శిథిలావస్థలో ఉన్నాయి. అనేక శిల్పాలు కావాలనే ధ్వంసం చేసిన ఆనవాళ్లు కనిపిస్తున్నప్పటికీ, మిగిలి ఉన్న నిర్మాణాలు ఇప్పటికీ విశిష్టమైన శిల్పకళను ప్రదర్శిస్తున్నాయి.^[89] ఈ సముదాయంలోని ప్రధాన దేవాలయం శివునికి అంకితం చేయబడింది. అయితే మండపంలోని శిల్పాలలో బ్రహ్మ, విష్ణువు, దుర్గాదేవి చిత్రాలు కూడా ఉన్నాయి. ఈ దేవాలయపు పైకప్పులో ఉన్న శివుని శిల్పఫలకం, మరికొన్ని ముఖ్యమైన శిల్పాలను ప్రస్తుతం ముంబైలోని మ్యూజియానికి తరలించారు.^[95] ప్రధాన దేవాలయం ప్రారంభ చాళుక్యుల కాలానికి (క్రీ.శ. 6వ లేదా 7వ శతాబ్దం) చెందినది. దీనిపై ఉన్న శిఖరం కదంబ–నాగర శైలిలో నిర్మించబడింది. ఇందులో క్రమంగా పరిమాణం తగ్గే చతురస్రాలను ఒకదానిపై మరొకటి అమర్చిన పిరమిడ్ ఆకార నిర్మాణం కనిపిస్తుంది.^[95] గర్భగృహ ప్రవేశద్వారం వద్ద గంగా, యమునా నదీదేవతల శిల్పాలు చెక్కబడ్డాయి. ఈ సముదాయంలో ఇప్పటికీ బాగా సంరక్షించబడిన కొన్ని దేవాలయాలు ఉన్నాయి. వాటిలో ఒకటి క్రీ.శ. 9వ శతాబ్దానికి చెందిన ద్రావిడ శైలిలోని శిఖరంతో ఉండగా, మరొకటి ఉత్తర భారతీయ రేఖనాగర శైలిలోని శిఖరాన్ని కలిగి ఉంది.^[89]^[95]

గలగనాథ దేవాలయ సముదాయంలో లభించిన శిల్పాలలో శుభప్రదమైన పూర్ణకుంభాలు (నేటికీ హిందూ పూజల్లో ఉపయోగించే కలశాల రూపం), దుర్గాదేవి, హరిహరుడు, మహేశ్వరి, సప్తమాతృకలు, పౌరాణిక మకరాలు, ఆకులు, పుష్పాలు, పక్షులు తదితర శిల్పాలు కనిపిస్తాయి.^[89]^[95]^[96] ఈ సముదాయంలోనే పురావస్తు శాస్త్రవేత్తలు క్రీ.శ. 7వ శతాబ్దానికి చెందిన, పూర్తిస్థాయి నగ్నరూపంలో ప్రసవ భంగిమలో ఉన్న, తామర పుష్పాకార తల కలిగిన లజ్జా గౌరి విగ్రహాన్ని కనుగొన్నారు. ప్రస్తుతం ఆ విగ్రహం దుర్గ దేవాలయ సమీపంలోని ASI ఐహోలె మ్యూజియంలో భద్రపరచబడింది.^[97] అజయ్ సిన్హా (కళా చరిత్ర ప్రొఫెసర్) అభిప్రాయం ప్రకారం, గలగనాథ దేవాలయ సముదాయంలో కొన్ని గోడల శిల్పఫలకాలు అసంపూర్తిగా మిగిలి ఉన్నాయి. అలాగే మతపరమైన పురాణాలు, దేవతలతో పాటు స్థానిక జానపద కథలు, సామాన్య ప్రజల సామాజిక జీవితం ప్రతిబింబించే అనేక శిల్పాలు కూడా ఇక్కడ కనిపిస్తాయి.^[98] సిన్హా అభిప్రాయం ప్రకారం, గలగనాథ దేవాలయ సముదాయంలో వివిధ రకాల దేవాలయ నిర్మాణ శైలులు ఒకే చోట కలగలసి కనిపిస్తాయి. ఈ వైవిధ్యం, మధ్యయుగ కాలంలో ఐహోలె అనే వాణిజ్య పట్టణంలో వాస్తుశిల్ప ఆలోచనలు పరస్పరం ఎలా ప్రభావితం చేసుకున్నాయో తెలియజేసే ముఖ్యమైన ఆధారంగా పరిగణించవచ్చు.^[98]

మడ్డిన్ దేవాలయ సముదాయం

మడ్డిన్ దేవాలయ సముదాయంలో నాలుగు హిందూ దేవాలయాలు ఉన్నాయి.^[99] ఈ సముదాయం గ్రామం మధ్యలో, నివాస గృహాలు, ఇతర నిర్మాణాల మధ్యలో ఉంది. ఇందులోని అతిపెద్ద దేవాలయం ఉత్తరాభిముఖంగా నిర్మించబడింది. దీనికి తూర్పు, పడమర వైపులా రెండు చిన్న అనుబంధ దేవాలయాలు ఉన్నాయి. ఈ దేవాలయంలో స్తంభాల రూపకల్పనలో పలు కొత్త ప్రయోగాలు చేశారు.^[99] ప్రధాన మండపం చతురస్రాకారంలో ఉండి, నాలుగు రాతి స్తంభాలపై నిలబెట్టబడింది. ఐహోలెలో సాధారణంగా ఉపయోగించే రాళ్లకు భిన్నంగా, ఈ స్తంభాల కోసం ఆకుపచ్చని వర్ణం కలిగిన ప్రత్యేక రాతిని ఉపయోగించారు. ఈ రాయి స్థానికంగా లభించేది కాదు. దీనిని దక్కన్ ప్రాంతంలోని ధారవాడ ప్రాంతం నుండి తీసుకువచ్చి ఉండవచ్చని భావిస్తున్నారు.^[99] శిల్పులు ఈ రాతిని మెరుగుపరిచి, క్రింది భాగాన్ని చతురస్రాకారంలో మలిచి, మెడ వరకు లాథ్‌పై తిప్పినట్లు అత్యంత నైపుణ్యంతో తీర్చిదిద్దారు. ఈ శైలి తరువాతి హోయసళ దేవాలయాలలో కనిపించే స్తంభాలను గుర్తు చేస్తుంది. దేవాలయంలో నృత్యమూర్తి శివుడు శిల్పం ఉంది. ఆయన కుడిచేతిలో డమరు, ఎడమచేతిలో త్రిశూలం ధరించి ఉన్నాడు. సమీపంలో సుందరంగా చెక్కబడిన సింహం శిల్పం కనిపిస్తుంది. కొంత దూరంలో, శివలింగాన్ని ఎదురుగా చూస్తూ అంతరాళంలో నంది ఆసీనుడై ఉన్నాడు. గర్భగృహ ద్వారంపై ఉన్న లింటెల్‌పై గజలక్ష్మి శిల్పం చెక్కబడింది.^[99] మడ్డిన్ దేవాలయాలన్నింటి శిఖరాలు క్రమంగా పరిమాణం తగ్గే చతురస్రాలతో నిర్మించిన మెట్ల ఆకార పిరమిడ్ రూపంలో ఉంటాయి.^[99]

త్ర్యంబకేశ్వర దేవాలయ సముదాయం

త్ర్యంబకేశ్వర దేవాలయ సముదాయం లో ఐదు హిందూ దేవాలయాలు ఉన్నాయి.^[100] ఈ సముదాయం గ్రామం లోపలే ఉంది. ప్రధాన దేవాలయం దక్షిణాభిముఖంగా ఉండి, ఎత్తైన వేదికపై నిర్మించబడింది.^[100] దీనికి తూర్పు, పడమర వైపులా రెండు చిన్న అనుబంధ దేవాలయాలు ఉన్నాయి. రాతి మెట్ల ద్వారా తెరచి ఉన్న మండపంలోకి ప్రవేశిస్తారు. అక్కడి నుండి సభామండపం (సామూహిక సమావేశాల మండపం) గుండా గర్భగృహానికి చేరుకుంటారు. ముఖ మండపంలో రెండు చతురస్ర స్తంభాలు, రెండు గోడ స్తంభాలు (Pilasters) ఉన్నాయి. ప్రవేశద్వార లింటెల్‌పై గజలక్ష్మి శిల్పం చెక్కబడింది. సభామండపం 15.6 × 15.6 అడుగుల చతురస్రాకారంలో నిర్మించబడింది. దీని మధ్యలో నాలుగు చతురస్ర స్తంభాలను అమర్చారు. పక్క గోడల వెంట మొత్తం పన్నెండు గోడ స్తంభాలు ఉన్నాయి.^[100] ఈ నాలుగు ప్రధాన స్తంభాల పైభాగం గుండ్రంగా ఉంటుంది. సభామండపం అంతరాళం ద్వారా గర్భగృహంతో అనుసంధానించబడింది. గర్భగృహంలో శివలింగం ప్రతిష్ఠించబడింది. దానికి ఎదురుగా దాదాపు సహజ పరిమాణంలో ఉన్న నంది విగ్రహం ఆలయం లోపలే ఉంది. గర్భగృహ ద్వారంపై కూడా మరో గజలక్ష్మి శిల్పం చెక్కబడింది. ప్రధాన దేవాలయం, రెండు చిన్న దేవాలయాల శిఖరాలు ప్రస్తుతం కొంత ధ్వంసమయ్యాయి. ఇవన్నీ క్రమంగా పరిమాణం తగ్గే చతురస్రాలతో నిర్మించిన మెట్ల ఆకార పిరమిడ్ శైలిలో రూపొందించబడ్డాయి.^[100] ఈ సముదాయంలోని చిన్న దేవాలయాలలో దేశీయర్ దేవాలయం, రాచిగుడి దేవాలయం ముఖ్యమైనవి.

ఈ రెండింటిలోనూ చతురస్రాకార సభామండపం ఉన్నప్పటికీ, ప్రధాన దేవాలయంతో పోలిస్తే పైకప్పు నిర్మాణం భిన్నంగా ఉంటుంది. దేశీయర్ దేవాలయ ప్రవేశద్వారంపై తామర పుష్పాన్ని ధరించి ఆసీనంగా ఉన్న లక్ష్మీదేవి శిల్పం చెక్కబడింది. దీనికి భూమి (Bhumi) శైలిలోని శిఖరం ఉంది. బయట నంది విగ్రహం ఉంటుంది.^[101] రాచిగుడి దేవాలయానికి దక్షిణ పశ్చిమ భారతదేశంలోని అనేక హిందూ దేవాలయాలలో కనిపించే వాలుగా అమర్చిన రాతి పలకల పైకప్పు ఉంది. దేవాలయం బాహ్య గోడలపై పుష్పాలు, ఇతర అలంకార శిల్పాలు చెక్కబడ్డాయి.^[102] ఈ దేవాలయంలో ప్రధాన గర్భగృహంతో పాటు తూర్పు, పడమర వైపులా రెండు ఉపగర్భగృహాలు ఉన్నాయి.^[102] దేవాలయం లోపలి నిర్మాణం చతురస్ర ప్రణాళికతో ఉంటుంది. చతురస్ర పీఠాలపై నిలిచిన స్తంభాలకు గుండ్రని దండం (shaft), పైభాగంలో తలక్రిందుల కలశాకార అలంకరణ ఉంది. ముఖ మండపం 17 × 17 అడుగుల చతురస్ర రూపంలో ఉండి, కాకాసన శైలిలో నిర్మించబడింది. ఇందులో ఎనిమిది చిన్న స్తంభాలు ఉన్నాయి. వీటి అడుగు భాగం చతురస్రాకారంలో ఉండగా, మధ్యభాగంలో అష్టభుజాకార నిర్మాణ ప్రయోగం చేశారు.^[103] రాచిగుడి దేవాలయం లోపల అత్యంత సుందరమైన శిల్పాలు కనిపిస్తాయి. గర్భగృహ ద్వారంపై గజలక్ష్మి శిల్పం ఉంది. ద్వారబంధాలపై పుష్పాకృతులు, జ్యామితీయ అలంకరణలు చెక్కబడ్డాయి. సభామండపంలోని చిన్న జాలికిటికీలపై కూడా ఇలాంటి అలంకరణలు ఉండి, వాటి ద్వారా ఆలయంలో సహజ కాంతి ప్రవేశించేలా రూపకల్పన చేశారు.^[103] త్ర్యంబకేశ్వర దేవాలయ సముదాయం, ముఖ్యంగా రాచిగుడి దేవాలయం, క్రీ.శ. 10వ నుండి 11వ శతాబ్దాల మధ్య నిర్మించబడింది. ఇవి రాష్ట్రకూటులు, తరువాతి పశ్చిమ చాళుక్యులు పాలించిన కాలాల మధ్య సంధికాలానికి చెందిన నిర్మాణాలుగా పరిగణించబడుతున్నాయి.^[104]

కుంటిగుడి దేవాలయ సముదాయం

కుంటిగుడి దేవాలయ సముదాయం, కొంటి-గుడి సముదాయం అని కూడా పిలువబడుతుంది. ఇందులో నాలుగు హిందూ దేవాలయాలు ఉన్నాయి. ఈ దేవాలయాలు ఐహోలె మార్కెట్ వీధి మధ్యలో ఉన్నాయి. ప్రస్తుతం దేవాలయాల గోడల మధ్యలో నివాస గృహాలు, చిన్న షెడ్లు నిర్మించబడి ఉన్నాయి. గుప్తే అభిప్రాయం ప్రకారం ఈ దేవాలయాలు క్రీ.శ. 6వ శతాబ్దానికి చెందినవి.^[105] అయితే జార్జ్ మిచెల్ అభిప్రాయం ప్రకారం, వీటిలో కొన్ని దేవాలయాలు క్రీ.శ. 8వ శతాబ్దానికి చెందినవిగా భావించవచ్చు.^[106] ఈ దేవాలయాల్లో వరండా (ముఖ మండపం), గర్భగృహం ఉన్నప్పటికీ, వాటిని చుట్టుముట్టే మూసివేసిన గోడలు లేవు.^[105] ప్రవేశద్వారంలో చతురస్రాకార స్తంభాలతో కూడిన స్తంభ మండపం ఉంది. ముఖ మండపంలోని శిల్పాలు కాలగమనంలో చాలావరకు చెరిగిపోయాయి. ఈ శిల్పాల్లో ప్రకృతి దృశ్యాలు, ప్రేమజంటలు, దైనందిన జీవితానికి సంబంధించిన దృశ్యాలు కనిపిస్తాయి. ఉదాహరణకు, ఒక శిల్పంలో పురుషుడు స్త్రీ భుజంపై చేయి వేసి ఉండగా, ఆమె ప్రేమగా ఒక చేతితో అతనిని తాకుతూ, మరో చేతితో అతనిని ఆలింగనం చేసుకుంటూ ఇద్దరూ పరస్పరం చూసుకుంటున్న దృశ్యం చెక్కబడింది.^[107] ప్రధాన దేవాలయం లోపల సభామండపం ఉండి, అందులో వైష్ణవ, శైవ, శాక్త సంప్రదాయాలకు చెందిన అనేక శిల్పాలు ఉన్నాయి.

ఈ శిల్పాలలో కొన్ని అసాధారణ దృశ్యకోణాలతో రూపొందించబడ్డాయి.

విష్ణువు అనంతశేషునిపై విశ్రాంతి తీసుకుంటున్న దృశ్యం పై నుండి చూసినట్లుగా చూపబడింది. ఈ శిల్పంలో లక్ష్మీదేవి కనిపించదు. శంఖం, చక్రం ఆయన చేతుల్లో కాకుండా మంచం పైభాగంలో చెక్కబడ్డాయి.
శివుడు యోగాసనంలో కూర్చుని ఉండగా, ఆయన పక్కన పార్వతి కూర్చొని తన చేయిని ఆయన తొడపై ఉంచిన దృశ్యం ఉంది.
మూడు తలలతో కూడిన బ్రహ్మ తామరపై ఆసీనుడై, చేతుల్లో పాశం, కమండలాన్ని ధరించి ఉన్నాడు. సాధారణంగా కనిపించే హంస వాహనం ఇక్కడ లేదు.
దుర్గాదేవి మహిషాసురుడిని సంహరిస్తున్న దృశ్యాన్ని కూడా భిన్నమైన కోణంలో చిత్రించారు.^[108]

ఒక స్తంభంపై ఎనిమిది చేతులు కలిగిన (అధిక భాగం ధ్వంసమైన) దేవతా శిల్పం ఉంది. ఇది బహుశా శివుడు కావచ్చని భావిస్తున్నారు. అయితే ఆయన చేతుల్లో శైవ సంప్రదాయానికి చెందిన త్రిశూలం, వైష్ణవ సంప్రదాయానికి చెందిన చక్రం, అలాగే రాముడుకు సంబంధించిన విల్లు ఉండటం ప్రత్యేకత.^[109] మరో శిల్పంలో ఉమాదేవి యజ్ఞోపవీతం ధరించి కనిపిస్తుంది. ఆమెతో పాటు ఉన్న శివుడు కూడా యజ్ఞోపవీతం ధరించి ఉన్నాడు.^[109]

ఈ దేవాలయాలలో కనిపించే ఇతర ముఖ్య శిల్పాలు:

నరసింహుడు
అర్ధనారీశ్వరుడు
నటరాజుడు
గజలక్ష్మి
గణేశుడు
ముత్యాల యజ్ఞోపవీతంతో నిలబడి ఉన్న శివుడు
వేద దేవతలు — అగ్ని, ఇంద్రుడు, కుబేరుడు, ఈశానుడు, వాయుదేవుడు తదితరులు.^[106]^[109]

ఇతర గుడులు

చిక్కిగుడి సముదాయం — అంబిగెరగుడి సముదాయానికి ఉత్తర దిశలో కొద్దిదూరంలో ఉంది. (క్రీ.శ. 7–8వ శతాబ్దాలు). జార్జ్ మిచెల్ అభిప్రాయం ప్రకారం, ఈ దేవాలయం వెలుపల సాధారణ నిర్మాణం కలిగి ఉన్నప్పటికీ, లోపల అత్యంత అద్భుతమైన శిల్పాలు ఉన్నాయి. త్రివిక్రమ విష్ణువు, నటరాజ శివుడు, బ్రహ్మ–విష్ణు–మహేశ్వరుల త్రిమూర్తి తదితర శిల్పాలు ఇక్కడ ప్రత్యేక ఆకర్షణ.^[110]^[111]

తారాబసప్ప దేవాలయం — క్రీ.శ. 6–7వ శతాబ్దాలకు చెందినది. ప్రధాన సభామండపం నుండి గర్భగృహాన్ని ప్రత్యేకంగా వేరు చేసిన తొలి నిర్మాణ ప్రయోగాలలో ఇది ఒకటి.^[112]

హుచ్చిమల్లి దేవాలయం — క్రీ.శ. 708 నాటి శాసనం ఆధారంగా 6వ శతాబ్దం చివరినాటికే ఈ దేవాలయం ఉపయోగంలో ఉన్నట్లు తెలుస్తోంది. ఇందులో కార్తికేయుడు యొక్క అత్యంత సుందరమైన శిల్పం ఉంది. ఇది శైవ సంప్రదాయానికి చెందిన దేవాలయం.^[113]^[114]

అరళిబసప్ప దేవాలయం — క్రీ.శ. 9వ శతాబ్దానికి చెందిన ఈ దేవాలయంలో గంగా, యమునా నదీదేవతల శిల్పాలు ఉన్నాయి. ఇది శైవ సంప్రదాయానికి చెందినది.^[92]

గౌరీ దేవాలయం — క్రీ.శ. 12వ శతాబ్దానికి చెందిన ఈ దేవాలయంలో దుర్గాదేవి, శైవ, వైష్ణవ సంప్రదాయాలకు సంబంధించిన అద్భుతమైన శిల్పాలు ఉన్నాయి. ప్రస్తుతం ఇది శాక్త సంప్రదాయానికి చెందిన దేవాలయంగా పూజలు అందుకుంటున్నప్పటికీ, ప్రారంభంలో ఇది వైష్ణవ దేవాలయంగా ఉండి, తరువాత శైవ సంప్రదాయానికి చెందినదిగా మారి ఉండవచ్చని భావిస్తున్నారు.^[115]

సంగమేశ్వర దేవాలయం, సిద్ధనకొల్ల — క్రీ.శ. 6–8వ శతాబ్దాలకు చెందిన ఈ ప్రాంతంలో శాక్త సంప్రదాయానికి చెందిన సప్తమాతృకలు, లజ్జా గౌరి శిల్పాలు ఉన్నాయి.^[116]

బౌద్ధ స్మారకాలు

ఐహోలెలో ఒకే ఒక బౌద్ధ స్మారకం ఉంది. ఇది మేగుటి కొండపై, జైన మేగుటి దేవాలయానికి కొద్దిగా దిగువన, కొండ శిఖరానికి సమీపంలో ఉంది. ఇది పాక్షికంగా శిలను తొలిచి నిర్మించిన రెండు అంతస్తుల బౌద్ధ దేవాలయం.^[117] దేవాలయం ముందు భాగంలో తల లేని బుద్ధుని విగ్రహం ఉంది. ఈ విగ్రహాన్ని ఆలయం లోపల నుండి బయటకు తీసుకువచ్చి ఉండవచ్చని భావిస్తున్నారు.^[117] ఈ దేవాలయం రెండు అంతస్తులు కలిగి ఉండి, రెండూ తెరచిన మండపాల రూపంలో ఉన్నాయి. ప్రతి అంతస్తులో నాలుగు పూర్తిస్థాయి చతురస్రాకార స్తంభాలు, పక్క గోడల వద్ద రెండు అర్ధస్తంభాలు ఉన్నాయి. ప్రతి రెండు స్తంభాల మధ్య కొండను తొలిచి చిన్న విహార గది (మఠం తరహా గది) నిర్మించారు. క్రింది అంతస్తు గదికి ప్రవేశ ద్వారం అత్యంత సుందరమైన శిల్పాలతో అలంకరించబడింది. పై అంతస్తు మధ్య భాగంలో గొడుగు (ఛత్రం) క్రింద ఆసీనుడైన బుద్ధుని శిల్పం చెక్కబడింది.^[117] ఈ బౌద్ధ దేవాలయం క్రీ.శ. 6వ శతాబ్దం చివరి కాలానికి చెందినదిగా భావిస్తున్నారు.^[117]

జైన స్మారకాలు

ఐహోలెలో క్రీ.శ. 6వ నుండి 12వ శతాబ్దాల మధ్యకాలానికి చెందిన సుమారు పది జైన స్మారకాలు నాలుగు సముదాయాలుగా ఉన్నాయి. ఇవి మీనా బస్తి (మీన బసది అని కూడా పిలుస్తారు), మేగుటి కొండ, చంద్రాంతి మఠం, యోగినారాయణ సముదాయం, ప్రాచీన జైన గుహా దేవాలయాలలో ఉన్నాయి.^[118]^[119]

మేగుటి కొండ

మేగుటి జైన దేవాలయం సమతల శిఖరాన్ని కలిగిన మేగుటి కొండపై, ఐహోలె కోట గోడల మధ్యలో ఉంది. ఉత్తరాభిముఖంగా ఉన్న ఈ దేవాలయం జైన తీర్థంకరుడు మహావీరుడుకు అంకితం చేయబడింది.^[117]^[120]^[121]

"మేగుటి" అనే పదం "మేగుడి" అనే పదానికి రూపాంతరం. దీని అర్థం **"ఎగువ దేవాలయం"**.^[122]

ఈ దేవాలయానికి ముందుగా ఓపెన్ పోర్టికో (ముఖ మండపం) ఉంది. అక్కడి నుండి ప్రధాన మండపం, ఆపై గర్భగృహానికి చేరుకుంటారు. ఐహోలెలోని అనేక హిందూ దేవాలయాల మాదిరిగానే ఇది కూడా ఎత్తైన వేదికపై నిర్మించబడింది. అయితే, అంతర్గత నిర్మాణం మాత్రం ప్రత్యేకంగా ఉంటుంది.

దేవాలయంలో స్తంభాలతో కూడిన చతురస్రాకార **ముఖ్య మండపం (ముఖ్య మండపం)** ఉంటుంది. దాని తరువాత రెండు విభాగాలుగా విభజించబడిన కొద్దిగా ఇరుకైన **అంతరాలం** ఉంటుంది.^[122] మెట్ల ద్వారా కొద్దిగా ఎత్తైన భాగానికి చేరుకుంటారు. అక్కడ పెద్ద చతురస్రాకార గర్భగృహం ఉంటుంది. ఈ నిర్మాణంలో రెండు సమకేంద్ర చతురస్రాలు ఉన్నాయి. లోపలి చతురస్రం గర్భగృహం కాగా, బయట చతురస్రం, లోపలి చతురస్రం మధ్యనున్న మార్గం **ప్రదక్షిణా పథం**.^[122] తరువాత కాలంలో ఈ ప్రదక్షిణా మార్గం వెనుక భాగాన్ని మూసివేసి నిల్వ గదిగా ఉపయోగించే విధంగా మార్చారు. గర్భగృహంలో తీర్థంకరుని శిల్పం ఉంది. అది సరళంగా చెక్కబడినప్పటికీ, దేవాలయంలోని అంబికా యక్షిణి శిల్పం మాత్రం అత్యంత సుందరంగా చెక్కబడింది. ఆమెతో పాటు సేవకురాళ్లు, ఆమె వాహనమైన సింహం కూడా శిల్పంలో కనిపిస్తాయి. ప్రస్తుతం ఈ శిల్పం ఐహోలెలోని భారత పురావస్తు సర్వేక్షణ (ASI) మ్యూజియంలో భద్రపరచబడింది. ఇలాంటి అంబికా శిల్పం ఎల్లోరా జైన గుహలలో మహావీరుని సమీపంలో కూడా కనిపిస్తుంది. అందువల్ల ఈ దేవాలయం మహావీరునికి అంకితం చేయబడినదిగా పండితులు భావిస్తున్నారు.^[122] దేవాలయంలో క్రింది అంతస్తు నుండి పై అంతస్తుకు వెళ్లే రాతి మెట్లు ఉన్నాయి. పై అంతస్తు చాలావరకు ధ్వంసమైనప్పటికీ, అక్కడ ఒక జైన విగ్రహం ఉంది. అక్కడి నుండి ఐహోలె కోటతో పాటు దిగువనున్న ఐహోలె గ్రామం కూడా స్పష్టంగా కనిపిస్తుంది.^[122] దేవాలయపు పునాది అచ్చులు (మోల్డింగ్స్) గోడల వెంట లయబద్ధంగా కొనసాగుతాయి. అయితే ఈ దేవాలయం పూర్తిగా నిర్మాణం పూర్తి కాలేదు. శిల్పాలు చెక్కడానికి ఉద్దేశించిన అనేక గూళ్లు ఖాళీగా ఉన్నాయి లేదా అసలు చెక్కకుండానే వదిలివేయబడ్డాయి.^[117]

ఈ దేవాలయానికి ఒకప్పుడు శిఖరం ఉండేది. అది ప్రస్తుతం లేదు. దాని స్థానంలో తరువాత కాలంలో నిర్మించిన చిన్న గమనిక గది (వాచ్ రూమ్) ఉంది. ఇది అసలు దేవాలయ నిర్మాణ శైలికి సరిపోదు.^[117]^[123] దేవాలయ పునాది భాగంలోని అచ్చులపై ధ్యానముద్రలో ఆసీనులైన జైన తీర్థంకరుల శిల్పాలు చెక్కబడ్డాయి.

మేగుటి ఐహోలె శాసనం

మేగుటి జైన దేవాలయం దానిలోని **ఐహోలె ప్రశస్తి శాసనం** వల్ల చారిత్రకంగా అత్యంత ప్రాముఖ్యతను పొందింది. ఈ శాసనం దేవాలయపు తూర్పు బయటి గోడపై ఉన్న రాతి పలకపై చెక్కబడింది. ఇది **సంస్కృత భాషలో**, **ప్రాచీన కన్నడ లిపిలో** చెక్కబడింది. ఈ శాసనం **శక సంవత్సరం 556 (క్రీ.శ. 634)** నాటిది. దీనిని జైన కవి **రవికీర్తి** రచించాడు. ఆయన పులకేశి II రాజు ఆస్థాన కవి. ఈ శాసనం సంస్కృతంలో **"జై జినేంద్ర"** అనే జైన సంప్రదాయ నమస్కారంతో ప్రారంభమవుతుంది.^[124]

ఈ ప్రశస్తి శాసనంలో జైన కవి రవికీర్తి తన ఆశ్రయదాత అయిన రెండవ పులకేశిని అత్యంత గొప్పగా ప్రశంసించాడు. ఆయనను హిందూ దేవతలతో, అలాగే కాళిదాసు రచనలలోని వీరులతో పోల్చి వర్ణించాడు. అదేవిధంగా మేగుటి జైన దేవాలయ నిర్మాణానికి రాజు అందించిన సహాయానికి కృతజ్ఞతలు తెలియజేశాడు.^[117]^[123]^[125]

జైన గుహా దేవాలయం

జైన గుహా దేవాలయం గ్రామానికి దక్షిణంగా, మేగుటి కొండపై ఉంది. ఇది క్రీ.శ. 6వ శతాబ్దం చివరి భాగం లేదా 7వ శతాబ్దం ప్రారంభానికి చెందినదిగా భావిస్తున్నారు.^[86] దేవాలయం వెలుపలి భాగం సాధారణంగా కనిపించినప్పటికీ, లోపలి భాగం అత్యంత అందమైన శిల్పాలతో అలంకరించబడింది. ఈ శిల్పాలలో జైన మతానికి సంబంధించిన ప్రతీకలు కనిపిస్తాయి. ముఖ్యంగా పౌరాణిక **మకరాలు** తమ నోటి నుండి చిన్న మనుషులను వెలువరిస్తున్నట్లు, తామర పుష్పాల అలంకరణలు వంటి శిల్పాలు చెక్కబడ్డాయి.^[86]

ప్రవేశ మండపం (వెస్టిబ్యూల్) రెండు వైపులా రెండు ప్రధాన శిల్పాలు ఉన్నాయి.

ఒకవైపు, తలపై పాముపడగతో ఉన్న పార్శ్వనాథుడు.
మరోవైపు, రెండు కాళ్లకు తీగలు అల్లుకున్న బాహుబలి.

ఈ రెండు విగ్రహాల పక్కన స్త్రీ పరిచారికల శిల్పాలు ఉన్నాయి.

ప్రవేశ మండపం గర్భగృహానికి దారి తీస్తుంది. గర్భగృహ ద్వారం వద్ద తామర పుష్పాలు పట్టుకున్న ఇద్దరు ఆయుధధారులైన ద్వారపాలకులు ఉన్నారు. లోపల సింహాసనంపై ఆసీనుడైన జైన తీర్థంకరుని విగ్రహం ఉంది. ఈ గుహలో ఒక పక్కగది కూడా ఉంది. అక్కడ కూడా ఆసీనుడైన జైన తీర్థంకరుని చుట్టూ ఎక్కువగా మహిళా భక్తులు పూజలు, నైవేద్యాలతో నిలబడి ఉన్న శిల్పాలు చెక్కబడ్డాయి.^[86]

యోగినారాయణ సముదాయం

జైన స్మారకాలలో మరొక ముఖ్య సముదాయం **యోగినారాయణ సముదాయం**. ఇది గౌరీ దేవాలయం సమీపంలో ఉంది. ఈ సముదాయంలో నాలుగు జైన దేవాలయాలు ఉన్నాయి. ఇవి మహావీరుడు, పార్శ్వనాథుడుకు అంకితం చేయబడ్డాయి. వాటిలో రెండు ఉత్తరాభిముఖంగా, ఒకటి పశ్చిమాభిముఖంగా, మరొకటి తూర్పుాభిముఖంగా ఉన్నాయి. ఇవన్నీ క్రీ.శ. 11వ శతాబ్దానికి చెందినవిగా భావిస్తారు.^[127] ఈ దేవాలయాల స్తంభాలపై సున్నితమైన శిల్పాలు చెక్కబడ్డాయి. వాటి శిఖరాలు ఐహోలెలోని హిందూ దేవాలయాలలో కనిపించే పిరమిడ్ ఆకారపు మెట్ల శిఖరాల మాదిరిగానే ఉంటాయి.^[128] ఈ సముదాయంలో ఐదు తలల నాగుపడగతో ఉన్న మెరుగు చేసిన బసాల్ట్ రాతితో చెక్కిన పార్శ్వనాథుడు విగ్రహం ఉంది. ఆయన సింహాల శిల్పాలతో అలంకరించిన పీఠంపై ఆసీనుడై ఉన్నాడు.^[129] ఈ జైన దేవాలయ సముదాయం నుండి లభించిన మరో శిల్పం ప్రస్తుతం ఐహోలెలోని భారత పురావస్తు సర్వేక్షణ (ASI) మ్యూజియంలో భద్రపరచబడింది.^[130]

చరంతి మఠ సముదాయం

చరంతి మఠ సముదాయంలో మూడు జైన దేవాలయాలు ఉన్నాయి. ఇవి క్రీ.శ. 12వ శతాబ్దానికి చెందినవి.^[129] ఈ సముదాయం **పశ్చిమ చాళుక్యుల ** నిర్మాణ శైలిని ప్రతిబింబిస్తుంది.^[129] ఈ సముదాయంలోని ప్రధాన జైన దేవాలయం ఉత్తరాభిముఖంగా ఉంది. దీనికి ఇరువైపులా రెండు చిన్న దేవాలయాలు ఉన్నాయి.

ప్రధాన దేవాలయంలో:

ముఖ మండపం (పోర్టికో),
దాదాపు చతురస్రాకార సభామండపం (16 × 17 అడుగులు),
అంతరాలం,
గర్భగృహం ఉన్నాయి.^[131]

సభామండపం ప్రవేశద్వారంలో రెండు స్త్రీ పరిచారికలతో కూడిన మహావీరుని విగ్రహం ఉంది. లోపల నాలుగు స్తంభాలు చతురస్రాకారంలో అమర్చబడ్డాయి. వీటి రూపకల్పన సమీపంలోని హిందూ దేవాలయాల స్తంభాలను పోలి ఉంటుంది.

అంతరాలం ప్రవేశంలో మరో మహావీరుని శిల్పం ఉంది.^[131] చతురస్రాకార అంతరాలం గర్భగృహానికి దారి తీస్తుంది. గర్భగృహంలో సింహాసనంపై **పద్మాసన యోగముద్రలో ఆసీనుడైన మహావీరుడు** దర్శనమిస్తాడు. ఆయనకు ఇరువైపులా ఇద్దరు పరిచారికలు ఉన్నారు. చిన్న దేవాలయాలలో కూడా మహావీరుని విగ్రహాలే ఉన్నాయి.^[131] ఈ సముదాయంలోని దేవాలయాల శిఖరాలు క్రమంగా చిన్నవయ్యే చతురస్రాలతో నిర్మించిన పిరమిడ్ ఆకార నిర్మాణ శైలిని అనుసరిస్తాయి.^[131]

మేగుటి ఐహోలె శాసనం

మేగుటి జైన దేవాలయం దానిలోని **ఐహోలె ప్రశస్తి శాసనం** వల్ల చారిత్రకంగా అత్యంత ప్రాముఖ్యతను పొందింది.

ఈ శాసనం దేవాలయపు తూర్పు బయటి గోడపై ఉన్న రాతి పలకపై చెక్కబడింది. ఇది **సంస్కృత భాషలో**, **ప్రాచీన కన్నడ లిపిలో** చెక్కబడింది. ఈ శాసనం **శక సంవత్సరం 556 (క్రీ.శ. 634)** నాటిది. దీనిని జైన కవి **రవికీర్తి** రచించాడు. ఆయన పులకేశి II రాజు ఆస్థాన కవి.

ఈ శాసనం సంస్కృతంలో **"జై జినేంద్ర"** అనే జైన సంప్రదాయ నమస్కారంతో ప్రారంభమవుతుంది.^[132]

ఈ ప్రశస్తి శాసనంలో జైన కవి రవికీర్తి తన ఆశ్రయదాత అయిన రెండవ పులకేశిని అత్యంత గొప్పగా ప్రశంసించాడు. ఆయనను హిందూ దేవతలతో, అలాగే కాళిదాసు రచనలలోని వీరులతో పోల్చి వర్ణించాడు. అదేవిధంగా మేగుటి జైన దేవాలయ నిర్మాణానికి రాజు అందించిన సహాయానికి కృతజ్ఞతలు తెలియజేశాడు.^[117]^[123]^[133]

జైన గుహా దేవాలయం

జైన గుహా దేవాలయం గ్రామానికి దక్షిణంగా, మేగుటి కొండపై ఉంది. ఇది క్రీ.శ. 6వ శతాబ్దం చివరి భాగం లేదా 7వ శతాబ్దం ప్రారంభానికి చెందినదిగా భావిస్తున్నారు.^[86] దేవాలయం వెలుపలి భాగం సాధారణంగా కనిపించినప్పటికీ, లోపలి భాగం అత్యంత అందమైన శిల్పాలతో అలంకరించబడింది.

ఈ శిల్పాలలో జైన మతానికి సంబంధించిన ప్రతీకలు కనిపిస్తాయి. ముఖ్యంగా పౌరాణిక **మకరాలు** తమ నోటి నుండి చిన్న మనుషులను వెలువరిస్తున్నట్లు, తామర పుష్పాల అలంకరణలు వంటి శిల్పాలు చెక్కబడ్డాయి.^[86]

ప్రవేశ మండపం (వెస్టిబ్యూల్) రెండు వైపులా రెండు ప్రధాన శిల్పాలు ఉన్నాయి.

ఒకవైపు, తలపై పాముపడగతో ఉన్న పార్శ్వనాథుడు.
మరోవైపు, రెండు కాళ్లకు తీగలు అల్లుకున్న బాహుబలి.

ఈ రెండు విగ్రహాల పక్కన స్త్రీ పరిచారికల శిల్పాలు ఉన్నాయి.

ప్రవేశ మండపం గర్భగృహానికి దారి తీస్తుంది. గర్భగృహ ద్వారం వద్ద తామర పుష్పాలు పట్టుకున్న ఇద్దరు ఆయుధధారులైన ద్వారపాలకులు ఉన్నారు. లోపల సింహాసనంపై ఆసీనుడైన జైన తీర్థంకరుని విగ్రహం ఉంది.

ఈ గుహలో ఒక పక్కగది కూడా ఉంది. అక్కడ కూడా ఆసీనుడైన జైన తీర్థంకరుని చుట్టూ ఎక్కువగా మహిళా భక్తులు పూజలు, నైవేద్యాలతో నిలబడి ఉన్న శిల్పాలు చెక్కబడ్డాయి.^[86]

యోగినారాయణ సముదాయం

జైన స్మారకాలలో మరొక ముఖ్య సముదాయం **యోగినారాయణ సముదాయం**. ఇది గౌరీ దేవాలయం సమీపంలో ఉంది.

ఈ సముదాయంలో నాలుగు జైన దేవాలయాలు ఉన్నాయి. ఇవి మహావీరుడు, పార్శ్వనాథుడుకు అంకితం చేయబడ్డాయి.

వాటిలో రెండు ఉత్తరాభిముఖంగా, ఒకటి పశ్చిమాభిముఖంగా, మరొకటి తూర్పుాభిముఖంగా ఉన్నాయి. ఇవన్నీ క్రీ.శ. 11వ శతాబ్దానికి చెందినవిగా భావిస్తారు.^[127]

ఈ దేవాలయాల స్తంభాలపై సున్నితమైన శిల్పాలు చెక్కబడ్డాయి. వాటి శిఖరాలు ఐహోలెలోని హిందూ దేవాలయాలలో కనిపించే పిరమిడ్ ఆకారపు మెట్ల శిఖరాల మాదిరిగానే ఉంటాయి.^[128]

ఈ సముదాయంలో ఐదు తలల నాగుపడగతో ఉన్న మెరుగు చేసిన బసాల్ట్ రాతితో చెక్కిన పార్శ్వనాథుడు విగ్రహం ఉంది. ఆయన సింహాల శిల్పాలతో అలంకరించిన పీఠంపై ఆసీనుడై ఉన్నాడు.^[129]

ఈ జైన దేవాలయ సముదాయం నుండి లభించిన మరో శిల్పం ప్రస్తుతం ఐహోలెలోని భారత పురావస్తు సర్వేక్షణ (ASI) మ్యూజియంలో భద్రపరచబడింది.^[130]

చరంతి మఠ సముదాయం

చరంతి మఠ సముదాయంలో మూడు జైన దేవాలయాలు ఉన్నాయి. ఇవి క్రీ.శ. 12వ శతాబ్దానికి చెందినవి.^[129]

ఈ సముదాయం **పశ్చిమ చాళుక్యుల (Late Chalukya)** నిర్మాణ శైలిని ప్రతిబింబిస్తుంది.^[129]

ఈ సముదాయంలోని ప్రధాన జైన దేవాలయం ఉత్తరాభిముఖంగా ఉంది. దీనికి ఇరువైపులా రెండు చిన్న దేవాలయాలు ఉన్నాయి.

ప్రధాన దేవాలయంలో:

ముఖ మండపం (పోర్టికో),
దాదాపు చతురస్రాకార సభామండపం (16 × 17 అడుగులు),
అంతరాలం,
గర్భగృహం ఉన్నాయి.^[131]

సభామండపం ప్రవేశద్వారంలో రెండు స్త్రీ పరిచారికలతో కూడిన మహావీరుని విగ్రహం ఉంది. లోపల నాలుగు స్తంభాలు చతురస్రాకారంలో అమర్చబడ్డాయి. వీటి రూపకల్పన సమీపంలోని హిందూ దేవాలయాల స్తంభాలను పోలి ఉంటుంది.

అంతరాలం ప్రవేశంలో మరో మహావీరుని శిల్పం ఉంది.^[131]

చతురస్రాకార అంతరాలం గర్భగృహానికి దారి తీస్తుంది. గర్భగృహంలో సింహాసనంపై **పద్మాసన యోగముద్రలో ఆసీనుడైన మహావీరుడు** దర్శనమిస్తాడు. ఆయనకు ఇరువైపులా ఇద్దరు పరిచారికలు ఉన్నారు.

చిన్న దేవాలయాలలో కూడా మహావీరుని విగ్రహాలే ఉన్నాయి.^[131]

ఈ సముదాయంలోని దేవాలయాల శిఖరాలు క్రమంగా చిన్నవయ్యే చతురస్రాలతో నిర్మించిన పిరమిడ్ ఆకార నిర్మాణ శైలిని అనుసరిస్తాయి.^[131] ముఖ్య చరంతి మఠ దేవాలయ సముదాయంలోని రెండవ, మూడవ దేవాలయాలు దక్షిణాభిముఖంగా ఉన్నాయి. ఈ రెండు దేవాలయాలకు ఒకే వరండా (ముఖ మండపం) ఉమ్మడిగా ఉంటుంది. ఇవి జైన మఠాలకు అనుబంధంగా ఉండే బసదులను పోలి ఉంటాయి.

ఆరు భాగాలుగా విభజించబడిన వరండా ఈ రెండు దేవాలయాలకు అనుసంధానంగా ఉంది. దేవాలయాల ద్వారబంధాల (లింటెల్)పై సూక్ష్మాకార జైన తీర్థంకరుల శిల్పాలు చెక్కబడ్డాయి. ఈ దేవాలయాల స్తంభాలు అత్యంత సుందరంగా అలంకరించబడ్డాయి. రెండూ మహావీరుడుకు అంకితం చేయబడ్డాయి.^[129]^[135]

ఈ మఠ సముదాయంలో ఒకే ముఖ మండపాన్ని పంచుకునే రెండు బసదులు (జైన దేవాలయాలు) ఉన్నాయి. ప్రతి బసదిలో 12 మంది తీర్థంకరుల విగ్రహాలు ప్రతిష్ఠించబడ్డాయి. ఇక్కడ లభించిన ఒక శాసనం ప్రకారం ఈ నిర్మాణం క్రీ.శ. 1120లో పూర్తయింది.^{[మూలాలు అవసరం]}

ఇతర స్మారకాలు

ఐహోలె డోల్మెన్‌లు, శాసనాలు

మేగుటి దేవాలయం వెనుక భాగంలో ఉన్న ప్రాచీన మెగాలిథిక్ స్థలంలో అనేక డోల్మెన్‌లు (బృహత్‌శిలా సమాధులు) చెల్లాచెదురుగా కనిపిస్తాయి. వీటి సంఖ్య సుమారు 45 వరకు ఉండగా, నిధుల వేటగాళ్ల కారణంగా మరెన్నో ధ్వంసమయ్యాయి.

స్థానికులు వీటిని **మోరెర మనే (మోరెర తట్టె)** లేదా **దేసైర మనే** అని పిలుస్తారు.

ప్రతి డోల్మెన్ మూడు వైపులా నిలువుగా అమర్చిన చతురస్రాకార రాతి పలకలతో నిర్మించబడింది. పైభాగంలో ఒక పెద్ద సమతల రాతి పలకను కప్పుగా ఉంచారు. ముందుభాగంలోని నిలువు రాతి పలకలో వృత్తాకార రంధ్రం ఉంటుంది.^{[మూలాలు అవసరం]}

శాసనాలు

ఐహోలెలో అనేక శాసనాలు లభించాయి. వీటిలో మేగుటి దేవాలయంలోని **ఐహోలె శాసనం** లేదా **ఐహోలె ప్రశస్తి** అత్యంత ముఖ్యమైనది. ఇది చాళుక్య చక్రవర్తి రెండవ పులకేశిని ప్రశంసిస్తూ రచించిన ప్రశస్తి.

ఈ శాసనాన్ని రాజాస్థాన కవి రవికీర్తి రచించాడు. ఇది సంస్కృత భాషలో రచించబడినప్పటికీ, **కన్నడ లిపిలో** చెక్కబడింది.

ఈ శాసనంలో రెండవ పులకేశి సాధించిన అనేక సైనిక విజయాలను వివరిస్తుంది. వాటిలో:

ఉత్తర భారత చక్రవర్తి హర్షవర్ధనుడుపై సాధించిన విజయం,
పల్లవులపై గెలుపు,
మంగళేశుడు (పరమభాగవతుడు) కలచురులపై సాధించిన విజయం,
రేవతీద్వీపం (ప్రస్తుత రేడి పోర్టు) ఆక్రమణ

వంటి సంఘటనలు ప్రస్తావించబడ్డాయి.

అలాగే, రెండవ పులకేశి తన రాజధానిని **ఐహోలె నుండి బాదామికి మార్చిన విషయాన్ని** కూడా ఈ శాసనం నమోదు చేసింది.

ఈ శాసనంలో ప్రసిద్ధ సంస్కృత మహాకవి కాళిదాసు పేరు కూడా ప్రస్తావించబడింది.

ఐహోలెలో లభించిన మరో ముఖ్యమైన శాసనం అమోఘవర్షుడు I కాలానికి చెందినది. ఇందులో ఆయన ప్రవేశపెట్టిన **నవరాజ్యం (Navarajyam Geyye)** అనే కొత్త పరిపాలనా విధానం గురించి ప్రస్తావించబడింది.

ప్రాముఖ్యత

ఐహోలెలోని హిందూ దేవాలయాలు "విభిన్న శైలుల కలయిక, వాటి విభజన"ను ప్రతిబింబిస్తాయి. ఈ కలయికే కొత్త నిర్మాణ పద్ధతులు, వాస్తు ప్రయోగాలకు సృజనాత్మక కేంద్రంగా మారి, స్థానిక శైలుల అభివృద్ధికి దోహదపడిందని జార్జ్ మిచెల్ పేర్కొన్నాడు.^[141] ఈ ప్రయోగాల ఫలితంగా ఏర్పడిన నిర్మాణ సూత్రాలు తరువాత ఉత్తర భారతీయ, దక్షిణ భారతీయ హిందూ దేవాలయ కళాశైలల్లో భాగమయ్యాయి.^[141]

ఐహోలె దేవాలయాలు, సహజ కారణాల వల్ల నశించిన ప్రాచీన చెక్క దేవాలయాల రూపకల్పనకు కూడా ప్రతిబింబంగా నిలుస్తాయి. ప్రారంభ దశలో నిర్మించిన రాతి దేవాలయాలు తమ చెక్క పూర్వీకుల నిర్మాణరూపం, వినియోగం, వాస్తు లక్షణాలను సంరక్షించాయని భావిస్తారు.^[39]

ఐహోలెలోని తొలి దేవాలయాలు ప్రాచీన భారతీయ సమాజ జీవన విధానాన్ని అర్థం చేసుకోవడానికి కూడా ఉపయోగపడతాయి. ఆ కాలంలో దేవాలయాలు గ్రామ సభా మందిరం (సంథాగార) చుట్టూ నిర్మించబడి, వాటి మండపం గ్రామ సమావేశాల కోసం ఉపయోగించబడేదని భావిస్తున్నారు.^[142]

ఐహోలెలోని దేవాలయాలు భిన్నమైన ఎత్తులపై నిర్మించబడ్డాయి. దీనికి మలప్రభా నది కాలక్రమంలో వరదలు రావడం, నది ప్రవాహ మార్గం మారడం కారణమై ఉండవచ్చని భావిస్తున్నారు. అత్యంత ప్రాచీన దేవాలయాలు తక్కువ ఎత్తులో ఉన్నాయి. కొన్ని దేవాలయాల పునాదుల వద్ద రావు నిర్వహించిన పరిమిత తవ్వకాలలో ఎరుపు రంగు మెరుగుపరచిన మట్టి పాత్రల (Red Polished Ware) అవశేషాలు లభించాయి. ఇవి క్రీ.పూ. 1వ శతాబ్దం నుండి క్రీ.శ. 4వ శతాబ్దం మధ్యకాలానికి చెందినవిగా గుర్తించబడ్డాయి. వరదల సమయంలో నది తెచ్చిన మట్టితో పాటు ఇవి పాత దేవాలయాల చుట్టూ పేరుకుపోయి ఉండవచ్చని భావిస్తున్నారు. ఐహోలెలో ఇప్పటివరకు విస్తృత స్థాయిలో పురావస్తు తవ్వకాలు జరగకపోయినప్పటికీ, ఈ ప్రాంతంలో ఇంకా అనేక ముఖ్యమైన పురావస్తు ఆధారాలు దాగి ఉన్నాయని ఇప్పటివరకు జరిగిన పరిశోధనలు సూచిస్తున్నాయి.^[143]

ఐహోలెలోని జైన దేవాలయాలు దక్కన్ ప్రాంతంలో జైనమతం వ్యాప్తి, దాని ప్రభావం, హిందూమతంతో జరిగిన పరస్పర సంబంధాలను అధ్యయనం చేయడంలో అత్యంత ప్రాముఖ్యత కలిగినవిగా భావిస్తారు. లిసా ఓవెన్ అభిప్రాయం ప్రకారం, ఐహోలె–బాదామి జైన స్మారకాల శిల్పాలను ఎల్లోరా గుహల వంటి ఇతర జైన క్షేత్రాల శిల్పాలతో పోల్చడం ద్వారా జైన పురాణాల పరిణామం, దేవతలు, పరివారదేవతలు, రాక్షస రూపాలు, హిందూ–జైన సంప్రదాయాల మధ్య ఉన్న ఉమ్మడి ప్రతీకల (Iconography) అభివృద్ధిని అర్థం చేసుకోవచ్చు.^[144]

ఇవి కూడా చూడండి

గమనికలు

↑ కన్నడలో గుడి అంటే దేవాలయం లేదా పుణ్యక్షేత్రం.
1 2 దేవాలయ సమగ్ర ప్రణాళిక కోసం Vinayak Bharne, Krupali Krusche రచించిన Rediscovering the Hindu Temple^[51] అలాగే Christopher Tadgell రచించిన The East చూడండి.^[31]
↑ మూడు దేవాలయాలలో మధ్యనున్న దేవాలయ పునాదిలో ప్రాచీన ఇటుకల అవశేషాలు కనుగొనబడ్డాయి.^[81]

మూలాలు

1 2 Himanshu Prabha Ray (2010). Archaeology and Text: The Temple in South Asia. Oxford University Press. pp. 17–18, 27. ISBN 978-0-19-806096-3.
↑ Heather Elgood 2000, p. 151.
↑ Jeffery D. Long (2011). Historical Dictionary of Hinduism. Scarecrow. p. 29. ISBN 978-0-8108-7960-7.
↑ Michell, George (1990), The Penguin Guide to the Monuments of India, Volume 1: Buddhist, Jain, Hindu, pp. 331–335, Penguin Books, ISBN 0140081445
↑ Maurizio Forte; Stefano Campana; Claudia Liuzza (2010). Space, Time, Place: Third International Conference on Remote Sensing in Archaeology. Archaeopress. pp. 343–344. ISBN 978-1-4073-0659-9.
↑ Centre, UNESCO World Heritage. "Evolution of Temple Architecture – Aihole-Badami-Pattadakal". UNESCO World Heritage Centre.
1 2 3 4 World Heritage Sites – Pattadakal – More Detail, Archaeological Survey of India, Government of India (2012)
1 2 3 4 Michell 2017, pp. 12–29, 78–86.
↑ Maurizio Forte; Stefano Campana; Claudia Liuzza (2010). Space, Time, Place: Third International Conference on Remote Sensing in Archaeology. Archaeopress. pp. 343–344. ISBN 978-1-4073-0659-9.
↑ Michell 2017, pp. 12–19.
↑ Himanshu Prabha Ray (2010). Archaeology and Text: The Temple in South Asia. Oxford University Press. pp. 24–26. ISBN 978-0-19-806096-3.
1 2 R Muniswamy (2006). Karnataka State Gazetteer: Bijapur District (Bagalkot District Included). Karnataka Gazetteer Department. pp. 40, 847–848.
↑ Michell 2017, pp. 12–41.
↑ Gary Tarr (1970), Chronology and Development of the Chāḷukya Cave Temples, Ars Orientalis, The Smithsonian Institution and Department of the History of Art, University of Michigan, Vol. 8, pp. 155–184
↑ Belgaum airport^{[permanent dead link]} AAI, Govt of India; Official Website Archived 1 అక్టోబరు 2017 at the Wayback Machine, Belgaum
↑ New terminal building at Belagavi airport, The Hindu (30 September 2017)
↑ "Archaeological Survey of India". asi.nic.in.
1 2 3 4 James Sutherland Cotton; Sir Richard Burn; Sir William Stevenson Meyer (1908). Imperial Gazetteer of India. Volume 5. Oxford University Press. p. 129.
1 2 Gupte 1967, pp. 9–10.
↑ Sigfried J. de Laet and Joachim Herrmann, History of Humanity: From the seventh century B.C. to the seventh century A.D., UNESCO, 1996.
↑ "Aihole's stories in stone". 22 February 2010. Retrieved 28 July 2011.
↑ Michell 2017, pp. 12–29.
↑ "Pattadakal". National Informatics Center. Archived from the original on 11 September 2004. Retrieved 21 June 2016.
↑ George Michell (2002). Pattadakal. Oxford University Press. pp. 2–7. ISBN 978-0-19-565651-0.
↑ "World Heritage Sites - Pattadakal". Archaeological Survey of India. Retrieved 21 June 2016.
1 2 3 4 5 Michell 2017, pp. 19–20.
↑ Hermann Kulke; Dietmar Rothermund (1998). A History of India. Routledge. pp. 106–113. ISBN 978-0-415-15482-6.
↑ Michell 2017, p. 78.
↑ George Childs Kohn (2013). Dictionary of Wars. Routledge. pp. 146–147. ISBN 978-1-135-95494-9.
1 2 T. Richard Blurton (1993). Hindu Art. Harvard University Press. pp. 53–55, 212–218. ISBN 978-0-674-39189-5.
1 2 3 Christopher Tadgell (2015). The East: Buddhists, Hindus and the Sons of Heaven. Routledge. pp. 90–95. ISBN 978-1-136-75384-8.
↑ Michell 2017, pp. 78–85.
1 2 Michell 2017, pp. 78–89.
↑ Gary Michael Tartakov (1997). The Durga Temple at Aihole: A Historiographical Study. Oxford University Press. pp. 1–14. ISBN 978-0-19-563372-6.
↑ Amalananda Ghosh (1990). An Encyclopaedia of Indian Archaeology. BRILL Academic. p. 269. ISBN 90-04-09264-1.
↑ Tartakov, Gary Michael; Dehejia, Vidya (1984). "Sharing, Intrusion, and Influence: The Mahisasuramardini Imagery of the Calukyas and the Pallavas". Artibus Asiae. 45 (4): 287–345. doi:10.2307/3249741. JSTOR 3249741.
↑ Carol Radcliffe Bolon (1985), The Durga Temple, Aihole, and the Saṅgameśvara Temple, KūḐavelli: A Sculptural Review, Ars Orientalis, Vol. 15, pp. 47–64
↑ George Michell (1978), A Comparison of the Muṇḍeśvarī Temple at Ramgarh and the Meguṭi Temple at Aihole, East and West, Vol. 28, No. 1/4, pp. 213–223
1 2 3 4 George Michell 1977, pp. 103–104.
↑ Michell 2017, p. 88.
↑ Herbert Härtel (1981). South Asian Archaeology 1981. Brill Academic. pp. 455–456. ISBN 9783496001584.
1 2 3 4 5 James C. Harle (1994). The Art and Architecture of the Indian Subcontinent. Yale University Press. pp. 166–178. ISBN 978-0-300-06217-5.
↑ Gary Michael Tartakov (1997). The Durga Temple at Aihole: A Historiographical Study. Oxford University Press. pp. 33–45, 54–55. ISBN 978-0-19-563372-6.
↑ Alain Daniélou (2003). A Brief History of India. Simon and Schuster. p. 133. ISBN 978-1-59477-794-3.
↑ Vinayak Bharne & Krupali Krusche 2014, pp. 80–95.
1 2 3 4 5 Evolution of Temple Architecture – Aihole-Badami-Pattadakal, UNESCO (2015)
↑ Gary Michael Tartakov (1997). The Durga Temple at Aihole: A Historiographical Study. Oxford University Press. pp. 126–127, 139–140. ISBN 978-0-19-563372-6.
1 2 3 4 5 Roshen Dalal (2010). The Religions of India: A Concise Guide to Nine Major Faiths. Penguin Books. p. 110. ISBN 978-0-14-341517-6.
1 2 3 Michell 2017, pp. 82–83.
↑ Heather Elgood 2000, p. 26.
↑ Vinayak Bharne & Krupali Krusche 2014, pp. 80–81.
↑ Michell 2017, pp. 83–84.
↑ Michell 2017, pp. 82–84.
↑ Michell 2017, pp. 82–86.
↑ Michell 2017, pp. 84–86.
1 2 Michell 2017, p. 87.
↑ George Michell 1977, p. 107.
↑ Tartakov, Gary Michael (1980). "The Beginning of Dravidian Temple Architecture in Stone". Artibus Asiae. 42 (1): 39–40. doi:10.2307/3250008. JSTOR 3250008.
1 2 James C. Harle (1994). The Art and Architecture of the Indian Subcontinent. Yale University Press. pp. 172–174 with Figure 130. ISBN 978-0-300-06217-5.
↑ Vinayak Bharne & Krupali Krusche 2014, pp. x, 81.
1 2 3 4 Michell 2017, pp. 87–88.
↑ Gupte 1967, pp. 18–21.
1 2 3 4 5 6 Michell 2017, pp. 88–89.
↑ Gupte 1967, p. 47.
↑ Himanshu Prabha Ray (2010). Archaeology and Text: The Temple in South Asia. Oxford University Press. p. 31. ISBN 978-0-19-806096-3.
↑ Karnataka, Aihole, Badiger Gudi Archived 2019-10-14 at the Wayback Machine, Aihole archives, Switzerland
↑ Museum and Art Gallery Archived 26 మార్చి 2014 at the Wayback Machine, ASI Aihole
↑ Michell 2017, pp. 92–94.
↑ Tartakov, Gary Michael (1980). "The Beginning of Dravidian Temple Architecture in Stone". Artibus Asiae. 42 (1): 39–46, 86–87. doi:10.2307/3250008. JSTOR 3250008.
1 2 3 Michell 2017, pp. 92–93.
1 2 3 4 Michell 2017, pp. 92–97.
↑ Preeti Sharma (2007), Varaha motif in the Chalukyan Rock-cut Caves at Badami, Proceedings of the Indian History Congress, Vol. 68, Part Two (2007), pp. 1417–1421
↑ James C. Harle (1994). The Art and Architecture of the Indian Subcontinent. Yale University Press. p. 178. ISBN 978-0-300-06217-5.
↑ Brancaccio, Pia (2014). "Cave Architecture of India". Encyclopaedia of the History of Science, Technology, and Medicine in Non-Western Cultures. Dordrecht: Springer Netherlands. pp. 1–9. doi:10.1007/978-94-007-3934-5_9848-1. ISBN 978-94-007-3934-5.
1 2 3 Michell 2017, p. 102.
↑ Gupte 1967, pp. 30–31.
↑ Henri Stierlin (1998). Hindu India: From Khajuraho to the Temple City of Madurai. Taschen. p. 72. ISBN 978-3-8228-7649-7.
1 2 3 4 5 Gupte 1967, pp. 27–28.
1 2 3 4 Michell 2017, pp. 103–104.
1 2 3 4 5 6 Michell 2017, pp. 89–90.
↑ Michell 2017, p. 90.
1 2 Hemant Kadambi (2007). Norman Yoffee (ed.). Negotiating the Past in the Past: Identity, Memory, and Landscape in Archaeological Research. University of Arizona Press. p. 167. ISBN 978-0-8165-2670-3.
↑ George Michell (2013). Southern India: A Guide to Monuments Sites & Museums. Roli. pp. 253–255. ISBN 978-81-7436-903-1.
↑ Gupte 1967, pp. 56–58.
1 2 3 4 Gupte 1967, pp. 58–60
1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 Michell 2017, pp. 81–82.
↑ Vinayak Bharne & Krupali Krusche 2014, pp. 80–82.
1 2 Vinayak Bharne & Krupali Krusche 2014, pp. 80–82 with Figure 6.8.
1 2 3 4 5 6 7 Gupte 1967, pp. 29–43
↑ Michell 2017, pp. 104–105.
1 2 3 Ajay J. Sinha (2000). Imagining Architects: Creativity in the Religious Monuments of India. University of Delaware Press. pp. 71–79. ISBN 978-0-87413-684-5.
1 2 Michell 2017, p. 103.
↑ Gupte 1967, pp. 60–61.
↑ George Michell 1977, pp. 97, 107–108.
1 2 3 4 Michell 2017, p. 104.
↑ Shivaji Panikkar (1997). Saptamātr̥kā Worship and Sculptures: An Iconological Interpretation of Conflicts and Resolutions in the Storied Brāhmanical Icons. DK. pp. xxii, 121–122. ISBN 978-81-246-0074-0.
↑ Carol Radcliffe Bolon (2010). Forms of the Goddess Lajja Gauri in Indian Art. Pennsylvania State University Press. p. 31. ISBN 978-0-271-04369-2.
1 2 Ajay J. Sinha (2000). Imagining Architects: Creativity in the Religious Monuments of India. University of Delaware Press. pp. 52–67. ISBN 978-0-87413-684-5.
1 2 3 4 5 Gupte 1967, pp. 61–62.
1 2 3 4 Gupte 1967, pp. 62–63.
↑ Gupte 1967, p. 63.
1 2 Gupte 1967, pp. 63–64.
1 2 Gupte 1967, p. 64.
↑ Michell 2017, pp. 102–103.
1 2 Gupte 1967, p. 46.
1 2 Michell 2017, pp. 101–102.
↑ Gupte 1967, pp. 73–74.
↑ Gupte 1967, pp. 61, 73–78.
1 2 3 Gupte 1967, pp. 61, 73–75.
↑ Michell 2017, pp. 90–91.
↑ George Michell (1979). J. E. Van Lohuizen-De Leeuw (ed.). South Asian Archaeology 1975: Papers from the Third International Conference of the Association of South Asian Archaeologists in Western Europe Held in Paris. BRILL Academic. pp. 141–145. ISBN 90-04-05996-2.
↑ Gupte 1967, pp. 47–48.
↑ Michell 2017, p. 92.
↑ George Michell (1979). J. E. Van Lohuizen-De Leeuw (ed.). South Asian Archaeology 1975: Papers from the Third International Conference of the Association of South Asian Archaeologists in Western Europe Held in Paris. BRILL Academic. pp. 143–144. ISBN 90-04-05996-2.
↑ Michell 2017, pp. 97–98.
↑ Michell 2017, p. 105.
1 2 3 4 5 6 7 8 9 Michell 2017, pp. 79–80.
↑ Michell 2017, pp. 79–82, 98–101.
↑ Gupte 1967, pp. 43–48, 112–118.
↑ "Meguti Jain temple of Aihole - Jain Glory - was an era ..." www.jainglory.com. Retrieved 2020-08-02.
↑ Rao, B. S. L. Hanumantha (1973). Religion in Āndhra: A Survey of Religious Developments in Āndhra from Early Times Upto A.D. 1325. Welcome Press.
1 2 3 4 5 Gupte 1967, pp. 43–44.
1 2 3 Gupte 1967, pp. 43–48, 112–113.
↑ TL, Prabhu (2019-08-04). Majestic Monuments of India: Ancient Indian Mega Structures. Prabhu Thankaraju.
↑ Gary Michael Tartakov (1997). The Durga Temple at Aihole: A Historiographical Study. Oxford University Press. p. 46. ISBN 978-0-19-563372-6.; చూడండి: F. Kielhorn, Aihole Inscription of Pulikesin II, Saka Samvat 556, Epigraphica Indica, సంపుటి 6 (1901), పుటలు 1–11
↑ Klaus Bruhn; Universiteit van Amsterdam, Institute of South Asian archaeology. Studies in South Asian Culture. Brill Archive. pp. 474–475.
1 2 Michell 2017, pp. 98–99.
1 2 Gupte 1967, p. 68.
1 2 3 4 5 6 7 Michell 2017, pp. 100–101.
1 2 Michell 2017, p. 101.
1 2 3 4 5 6 7 8 Gupte 1967, pp. 65–66.
↑ TL, Prabhu (2019-08-04). Majestic Monuments of India: Ancient Indian Mega Structures. Prabhu Thankaraju.
↑ Gary Michael Tartakov (1997). The Durga Temple at Aihole: A Historiographical Study. Oxford University Press. p. 46. ISBN 978-0-19-563372-6.; చూడండి: F. Kielhorn, Aihole Inscription of Pulikesin II, Saka Samvat 556, Epigraphica Indica, సంపుటి 6 (1901), పుటలు 1–11
↑ Klaus Bruhn; Universiteit van Amsterdam, Institute of South Asian archaeology. Studies in South Asian Culture. Brill Archive. pp. 474–475.
↑ Gupte 1967, p. 66.
"Project South Asia". South Dakota State University. Archived from the original on 4 February 2009. Retrieved 27 May 2012.
Encyclopaedia of the Hindu World, Volume 1, p.252, Gaṅgā Rām Garg, Concept Publishing Company, 1992, ISBN 81-7022-374-1
Kamlesh Kapur, Brief History of the Chalukyas, Sterling Publishers Pvt. Ltd., Chapter 35, ISBN 9788120752122
"History - Early Chalukyas". Maharashtra State Gazetteers. Archived from the original on 10 April 2009. Retrieved 27 May 2012.
"South Indian Inscriptions". What Is India Publishers. Retrieved 27 May 2012.
1 2 George Michell 1977, pp. 103.
↑ George Michell (1979). J. E. Van Lohuizen-De Leeuw (ed.). South Asian Archaeology 1975: Papers from the Third International Conference of the Association of South Asian Archaeologists in Western Europe Held in Paris. BRILL Academic. pp. 135–141. ISBN 90-04-05996-2.
↑ George Michell (1979). J. E. Van Lohuizen-De Leeuw (ed.). South Asian Archaeology 1975: Papers from the Third International Conference of the Association of South Asian Archaeologists in Western Europe Held in Paris. BRILL Academic. pp. 146–149. ISBN 90-04-05996-2.
↑ Lisa Owen (2012). Carving Devotion in the Jain Caves at Ellora. BRILL Academic. pp. 24–25, 45–58, 69–72. ISBN 978-90-04-20629-8.

గ్రంథసూచి

Prasanna Kumar Acharya (2010). An Encyclopaedia of Hindu Architecture. Oxford University Press (Republished by Motilal Banarsidass). ISBN 978-81-7536-534-6.
Prasanna Kumar Acharya (1997). A Dictionary of Hindu Architecture: Treating of Sanskrit Architectural Terms with Illustrative Quotations. Oxford University Press (Reprinted in 1997 by Motilal Banarsidass). ISBN 978-81-7536-113-3.
Alice Boner (1990). Principles of Composition in Hindu Sculpture: Cave Temple Period. Motilal Banarsidass. ISBN 978-81-208-0705-1.
Alice Boner; Sadāśiva Rath Śarmā (2005). Silpa Prakasa. Brill Academic (Reprinted by Motilal Banarsidass). ISBN 978-8120820524.
A.K. Coomaraswamy; Michael W. Meister (1995). Essays in Architectural Theory. Indira Gandhi National Centre for the Arts. ISBN 978-0-19-563805-9.
Vinayak Bharne; Krupali Krusche (2014). Rediscovering the Hindu Temple: The Sacred Architecture and Urbanism of India. Cambridge Scholars. ISBN 978-1-4438-6734-4.

Heather Elgood (2000). Hinduism and the Religious Arts. Bloomsbury Academic. ISBN 978-0-304-70739-3.
Ramesh Shankar Gupte (1967). The Art and Architecture of Aihole: A Study of Early Chalukyan Art Through Temple Architecture and Sculpture. D.B. Taraporevala. OCLC 327494.
Adam Hardy (1995). Indian Temple Architecture: Form and Transformation : the Karṇāṭa Drāviḍa Tradition, 7th to 13th Centuries. Abhinav. ISBN 978-81-7017-312-0.
Stella Kramrisch (1993). The Hindu Temple. Motilal Banarsidass. ISBN 978-81-208-0224-7.
Lippe, Aschwin (1967). "Some Sculptural Motifs on Early Calukya Temples". Artibus Asiae. 29 (1): 5–24. doi:10.2307/3250288. JSTOR 3250288.
George Michell (1977). The Hindu Temple: An Introduction to Its Meaning and Forms. University of Chicago Press. ISBN 978-0-226-53230-1.
George Michell (2002). Pattadakal. Oxford University Press. ISBN 978-0-19-565651-0.
Michell, George (2014). Temple Architecture and Art of the Early Chalukyas: Badami, Mahakuta, Aihole, Pattadakal. Niyogi Books. ISBN 978-93-83098-33-0.
Michell, George (2017). Badami, Aihole, Pattadakal. Jaico. ISBN 978-81-8495-600-9.
Michael W. Meister; Madhusudan A. Dhaky (1996). Encyclopaedia of Indian Temple Architecture. American Institute of Indian Studies. ISBN 978-81-86526-00-2.
Upinder Singh (2008). A History of Ancient and Early Medieval India: From the Stone Age to the 12th Century. Pearson Education. ISBN 978-81-317-1677-9.
T. A. Gopinatha Rao (1993). Elements of Hindu iconography. Motilal Banarsidass. ISBN 978-81-208-0878-2.
Ajay J. Sinha (2000). Imagining Architects: Creativity in the Religious Monuments of India. University of Delaware Press. ISBN 978-0-87413-684-5.
Burton Stein (1978). South Indian Temples. Vikas. ISBN 978-0706904499.
Burton Stein (1989). The New Cambridge History of India: Vijayanagara. Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-26693-2.
Burton Stein; David Arnold (2010). A History of India. John Wiley & Sons. ISBN 978-1-4443-2351-1.
Kapila Vatsyayan (1997). The Square and the Circle of the Indian Arts. Abhinav Publications. ISBN 978-81-7017-362-5.

బాహ్య లింకులు

[40] కన్నడలో గుడి అంటే దేవాలయం లేదా పుణ్యక్షేత్రం.

[plan1-53] 1 2 దేవాలయ సమగ్ర ప్రణాళిక కోసం Vinayak Bharne, Krupali Krusche రచించిన Rediscovering the Hindu Temple^[51] అలాగే Christopher Tadgell రచించిన The East చూడండి.^[31]

[84] మూడు దేవాలయాలలో మధ్యనున్న దేవాలయ పునాదిలో ప్రాచీన ఇటుకల అవశేషాలు కనుగొనబడ్డాయి.^[81]

[Ray2010p17-1] 1 2 Himanshu Prabha Ray (2010). Archaeology and Text: The Temple in South Asia. Oxford University Press. pp. 17–18, 27. ISBN 978-0-19-806096-3.

[FOOTNOTEHeather_Elgood2000151-2] Heather Elgood 2000, p. 151.

[3] Jeffery D. Long (2011). Historical Dictionary of Hinduism. Scarecrow. p. 29. ISBN 978-0-8108-7960-7.

[4] Michell, George (1990), The Penguin Guide to the Monuments of India, Volume 1: Buddhist, Jain, Hindu, pp. 331–335, Penguin Books, ISBN 0140081445

[ForteCampana2010343-5] Maurizio Forte; Stefano Campana; Claudia Liuzza (2010). Space, Time, Place: Third International Conference on Remote Sensing in Archaeology. Archaeopress. pp. 343–344. ISBN 978-1-4073-0659-9.

[6] Centre, UNESCO World Heritage. "Evolution of Temple Architecture – Aihole-Badami-Pattadakal". UNESCO World Heritage Centre.

[asipatta-7] 1 2 3 4 World Heritage Sites – Pattadakal – More Detail, Archaeological Survey of India, Government of India (2012)

[FOOTNOTEMichell201712–29,_78–86-8] 1 2 3 4 Michell 2017, pp. 12–29, 78–86.

[9] Maurizio Forte; Stefano Campana; Claudia Liuzza (2010). Space, Time, Place: Third International Conference on Remote Sensing in Archaeology. Archaeopress. pp. 343–344. ISBN 978-1-4073-0659-9.

[FOOTNOTEMichell201712–19-10] Michell 2017, pp. 12–19.

[Himanshu_Prabha_Ray_2010_24–26-11] Himanshu Prabha Ray (2010). Archaeology and Text: The Temple in South Asia. Oxford University Press. pp. 24–26. ISBN 978-0-19-806096-3.

[muniswamy848-12] 1 2 R Muniswamy (2006). Karnataka State Gazetteer: Bijapur District (Bagalkot District Included). Karnataka Gazetteer Department. pp. 40, 847–848.

[FOOTNOTEMichell201712–41-13] Michell 2017, pp. 12–41.

[14] Gary Tarr (1970), Chronology and Development of the Chāḷukya Cave Temples, Ars Orientalis, The Smithsonian Institution and Department of the History of Art, University of Michigan, Vol. 8, pp. 155–184

[15] Belgaum airport^{[permanent dead link]} AAI, Govt of India; Official Website Archived 1 అక్టోబరు 2017 at the Wayback Machine, Belgaum

[16] New terminal building at Belagavi airport, The Hindu (30 September 2017)

[17] "Archaeological Survey of India". asi.nic.in.

[CottonBurn1908p129-18] 1 2 3 4 James Sutherland Cotton; Sir Richard Burn; Sir William Stevenson Meyer (1908). Imperial Gazetteer of India. Volume 5. Oxford University Press. p. 129.

[FOOTNOTEGupte19679–10-19] 1 2 Gupte 1967, pp. 9–10.

[20] Sigfried J. de Laet and Joachim Herrmann, History of Humanity: From the seventh century B.C. to the seventh century A.D., UNESCO, 1996.

[21] "Aihole's stories in stone". 22 February 2010. Retrieved 28 July 2011.

[FOOTNOTEMichell201712–29-22] Michell 2017, pp. 12–29.

[Bagal-23] "Pattadakal". National Informatics Center. Archived from the original on 11 September 2004. Retrieved 21 June 2016.

[24] George Michell (2002). Pattadakal. Oxford University Press. pp. 2–7. ISBN 978-0-19-565651-0.

[Arch-25] "World Heritage Sites - Pattadakal". Archaeological Survey of India. Retrieved 21 June 2016.

[FOOTNOTEMichell201719–20-26] 1 2 3 4 5 Michell 2017, pp. 19–20.

[KulkeRothermund1998p106-27] Hermann Kulke; Dietmar Rothermund (1998). A History of India. Routledge. pp. 106–113. ISBN 978-0-415-15482-6.

[FOOTNOTEMichell201778-28] Michell 2017, p. 78.

[29] George Childs Kohn (2013). Dictionary of Wars. Routledge. pp. 146–147. ISBN 978-1-135-95494-9.

[Blurton1993p53-30] 1 2 T. Richard Blurton (1993). Hindu Art. Harvard University Press. pp. 53–55, 212–218. ISBN 978-0-674-39189-5.

[Tadgell2015p91-31] 1 2 3 Christopher Tadgell (2015). The East: Buddhists, Hindus and the Sons of Heaven. Routledge. pp. 90–95. ISBN 978-1-136-75384-8.

[FOOTNOTEMichell201778–85-32] Michell 2017, pp. 78–85.

[FOOTNOTEMichell201778–89-33] 1 2 Michell 2017, pp. 78–89.

[34] Gary Michael Tartakov (1997). The Durga Temple at Aihole: A Historiographical Study. Oxford University Press. pp. 1–14. ISBN 978-0-19-563372-6.

[35] Amalananda Ghosh (1990). An Encyclopaedia of Indian Archaeology. BRILL Academic. p. 269. ISBN 90-04-09264-1.

[36] Tartakov, Gary Michael; Dehejia, Vidya (1984). "Sharing, Intrusion, and Influence: The Mahisasuramardini Imagery of the Calukyas and the Pallavas". Artibus Asiae. 45 (4): 287–345. doi:10.2307/3249741. JSTOR 3249741.

[37] Carol Radcliffe Bolon (1985), The Durga Temple, Aihole, and the Saṅgameśvara Temple, KūḐavelli: A Sculptural Review, Ars Orientalis, Vol. 15, pp. 47–64

[38] George Michell (1978), A Comparison of the Muṇḍeśvarī Temple at Ramgarh and the Meguṭi Temple at Aihole, East and West, Vol. 28, No. 1/4, pp. 213–223

[FOOTNOTEGeorge_Michell1977103–104-39] 1 2 3 4 George Michell 1977, pp. 103–104.

[FOOTNOTEMichell201788-41] Michell 2017, p. 88.

[42] Herbert Härtel (1981). South Asian Archaeology 1981. Brill Academic. pp. 455–456. ISBN 9783496001584.

[Harle1994p166-43] 1 2 3 4 5 James C. Harle (1994). The Art and Architecture of the Indian Subcontinent. Yale University Press. pp. 166–178. ISBN 978-0-300-06217-5.

[44] Gary Michael Tartakov (1997). The Durga Temple at Aihole: A Historiographical Study. Oxford University Press. pp. 33–45, 54–55. ISBN 978-0-19-563372-6.

[45] Alain Daniélou (2003). A Brief History of India. Simon and Schuster. p. 133. ISBN 978-1-59477-794-3.

[FOOTNOTEVinayak_BharneKrupali_Krusche201480–95-46] Vinayak Bharne & Krupali Krusche 2014, pp. 80–95.

[unescoevol-47] 1 2 3 4 5 Evolution of Temple Architecture – Aihole-Badami-Pattadakal, UNESCO (2015)

[48] Gary Michael Tartakov (1997). The Durga Temple at Aihole: A Historiographical Study. Oxford University Press. pp. 126–127, 139–140. ISBN 978-0-19-563372-6.

[Dalal2010p110-49] 1 2 3 4 5 Roshen Dalal (2010). The Religions of India: A Concise Guide to Nine Major Faiths. Penguin Books. p. 110. ISBN 978-0-14-341517-6.

[FOOTNOTEMichell201782–83-50] 1 2 3 Michell 2017, pp. 82–83.

[FOOTNOTEHeather_Elgood200026-51] Heather Elgood 2000, p. 26.

[FOOTNOTEVinayak_BharneKrupali_Krusche201480–81-52] Vinayak Bharne & Krupali Krusche 2014, pp. 80–81.

[FOOTNOTEMichell201783–84-54] Michell 2017, pp. 83–84.

[FOOTNOTEMichell201782–84-55] Michell 2017, pp. 82–84.

[FOOTNOTEMichell201782–86-56] Michell 2017, pp. 82–86.

[FOOTNOTEMichell201784–86-57] Michell 2017, pp. 84–86.

[FOOTNOTEMichell201787-58] 1 2 Michell 2017, p. 87.

[FOOTNOTEGeorge_Michell1977107-59] George Michell 1977, p. 107.

[60] Tartakov, Gary Michael (1980). "The Beginning of Dravidian Temple Architecture in Stone". Artibus Asiae. 42 (1): 39–40. doi:10.2307/3250008. JSTOR 3250008.

[Harle1994p172-61] 1 2 James C. Harle (1994). The Art and Architecture of the Indian Subcontinent. Yale University Press. pp. 172–174 with Figure 130. ISBN 978-0-300-06217-5.

[FOOTNOTEVinayak_BharneKrupali_Krusche2014x,_81-62] Vinayak Bharne & Krupali Krusche 2014, pp. x, 81.

[FOOTNOTEMichell201787–88-63] 1 2 3 4 Michell 2017, pp. 87–88.

[FOOTNOTEGupte196718–21-64] Gupte 1967, pp. 18–21.

[FOOTNOTEMichell201788–89-65] 1 2 3 4 5 6 Michell 2017, pp. 88–89.

[FOOTNOTEGupte196747-66] Gupte 1967, p. 47.

[67] Himanshu Prabha Ray (2010). Archaeology and Text: The Temple in South Asia. Oxford University Press. p. 31. ISBN 978-0-19-806096-3.

[68] Karnataka, Aihole, Badiger Gudi Archived 2019-10-14 at the Wayback Machine, Aihole archives, Switzerland

[69] Museum and Art Gallery Archived 26 మార్చి 2014 at the Wayback Machine, ASI Aihole

[FOOTNOTEMichell201792–94-70] Michell 2017, pp. 92–94.

[71] Tartakov, Gary Michael (1980). "The Beginning of Dravidian Temple Architecture in Stone". Artibus Asiae. 42 (1): 39–46, 86–87. doi:10.2307/3250008. JSTOR 3250008.

[FOOTNOTEMichell201792–93-72] 1 2 3 Michell 2017, pp. 92–93.

[FOOTNOTEMichell201792–97-73] 1 2 3 4 Michell 2017, pp. 92–97.

[74] Preeti Sharma (2007), Varaha motif in the Chalukyan Rock-cut Caves at Badami, Proceedings of the Indian History Congress, Vol. 68, Part Two (2007), pp. 1417–1421

[75] James C. Harle (1994). The Art and Architecture of the Indian Subcontinent. Yale University Press. p. 178. ISBN 978-0-300-06217-5.

[76] Brancaccio, Pia (2014). "Cave Architecture of India". Encyclopaedia of the History of Science, Technology, and Medicine in Non-Western Cultures. Dordrecht: Springer Netherlands. pp. 1–9. doi:10.1007/978-94-007-3934-5_9848-1. ISBN 978-94-007-3934-5.

[FOOTNOTEMichell2017102-77] 1 2 3 Michell 2017, p. 102.

[FOOTNOTEGupte196730–31-78] Gupte 1967, pp. 30–31.

[79] Henri Stierlin (1998). Hindu India: From Khajuraho to the Temple City of Madurai. Taschen. p. 72. ISBN 978-3-8228-7649-7.

[FOOTNOTEGupte196727–28-80] 1 2 3 4 5 Gupte 1967, pp. 27–28.

[FOOTNOTEMichell2017103–104-81] 1 2 3 4 Michell 2017, pp. 103–104.

[FOOTNOTEMichell201789–90-82] 1 2 3 4 5 6 Michell 2017, pp. 89–90.

[FOOTNOTEMichell201790-83] Michell 2017, p. 90.

[Yoffee2007p167-85] 1 2 Hemant Kadambi (2007). Norman Yoffee (ed.). Negotiating the Past in the Past: Identity, Memory, and Landscape in Archaeological Research. University of Arizona Press. p. 167. ISBN 978-0-8165-2670-3.

[86] George Michell (2013). Southern India: A Guide to Monuments Sites & Museums. Roli. pp. 253–255. ISBN 978-81-7436-903-1.

[FOOTNOTEGupte196756–58-87] Gupte 1967, pp. 56–58.

[gupte58-88] 1 2 3 4 Gupte 1967, pp. 58–60

[FOOTNOTEMichell201781–82-89] 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 Michell 2017, pp. 81–82.

[FOOTNOTEVinayak_BharneKrupali_Krusche201480–82-90] Vinayak Bharne & Krupali Krusche 2014, pp. 80–82.

[FOOTNOTEVinayak_BharneKrupali_Krusche201480–82_with_Figure_6.8-91] 1 2 Vinayak Bharne & Krupali Krusche 2014, pp. 80–82 with Figure 6.8.

[gupte29-92] 1 2 3 4 5 6 7 Gupte 1967, pp. 29–43

[FOOTNOTEMichell2017104–105-93] Michell 2017, pp. 104–105.

[Sinha2000p71-94] 1 2 3 Ajay J. Sinha (2000). Imagining Architects: Creativity in the Religious Monuments of India. University of Delaware Press. pp. 71–79. ISBN 978-0-87413-684-5.

[FOOTNOTEMichell2017103-95] 1 2 Michell 2017, p. 103.

[FOOTNOTEGupte196760–61-96] Gupte 1967, pp. 60–61.

[FOOTNOTEGeorge_Michell197797,_107–108-97] George Michell 1977, pp. 97, 107–108.

[FOOTNOTEMichell2017104-98] 1 2 3 4 Michell 2017, p. 104.

[99] Shivaji Panikkar (1997). Saptamātr̥kā Worship and Sculptures: An Iconological Interpretation of Conflicts and Resolutions in the Storied Brāhmanical Icons. DK. pp. xxii, 121–122. ISBN 978-81-246-0074-0.

[100] Carol Radcliffe Bolon (2010). Forms of the Goddess Lajja Gauri in Indian Art. Pennsylvania State University Press. p. 31. ISBN 978-0-271-04369-2.

[Sinha2000p52-101] 1 2 Ajay J. Sinha (2000). Imagining Architects: Creativity in the Religious Monuments of India. University of Delaware Press. pp. 52–67. ISBN 978-0-87413-684-5.

[FOOTNOTEGupte196761–62-102] 1 2 3 4 5 Gupte 1967, pp. 61–62.

[FOOTNOTEGupte196762–63-103] 1 2 3 4 Gupte 1967, pp. 62–63.

[FOOTNOTEGupte196763-104] Gupte 1967, p. 63.

[FOOTNOTEGupte196763–64-105] 1 2 Gupte 1967, pp. 63–64.

[FOOTNOTEGupte196764-106] 1 2 Gupte 1967, p. 64.

[FOOTNOTEMichell2017102–103-107] Michell 2017, pp. 102–103.

[FOOTNOTEGupte196746-108] 1 2 Gupte 1967, p. 46.

[FOOTNOTEMichell2017101–102-109] 1 2 Michell 2017, pp. 101–102.

[FOOTNOTEGupte196773–74-110] Gupte 1967, pp. 73–74.

[FOOTNOTEGupte196761,_73–78-111] Gupte 1967, pp. 61, 73–78.

[FOOTNOTEGupte196761,_73–75-112] 1 2 3 Gupte 1967, pp. 61, 73–75.

[FOOTNOTEMichell201790–91-113] Michell 2017, pp. 90–91.

[114] George Michell (1979). J. E. Van Lohuizen-De Leeuw (ed.). South Asian Archaeology 1975: Papers from the Third International Conference of the Association of South Asian Archaeologists in Western Europe Held in Paris. BRILL Academic. pp. 141–145. ISBN 90-04-05996-2.

[FOOTNOTEGupte196747–48-115] Gupte 1967, pp. 47–48.

[FOOTNOTEMichell201792-116] Michell 2017, p. 92.

[117] George Michell (1979). J. E. Van Lohuizen-De Leeuw (ed.). South Asian Archaeology 1975: Papers from the Third International Conference of the Association of South Asian Archaeologists in Western Europe Held in Paris. BRILL Academic. pp. 143–144. ISBN 90-04-05996-2.

[FOOTNOTEMichell201797–98-118] Michell 2017, pp. 97–98.

[FOOTNOTEMichell2017105-119] Michell 2017, p. 105.

[FOOTNOTEMichell201779–80-120] 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Michell 2017, pp. 79–80.

[FOOTNOTEMichell201779–82,_98–101-121] Michell 2017, pp. 79–82, 98–101.

[FOOTNOTEGupte196743–48,_112–118-122] Gupte 1967, pp. 43–48, 112–118.

[123] "Meguti Jain temple of Aihole - Jain Glory - was an era ..." www.jainglory.com. Retrieved 2020-08-02.

[124] Rao, B. S. L. Hanumantha (1973). Religion in Āndhra: A Survey of Religious Developments in Āndhra from Early Times Upto A.D. 1325. Welcome Press.

[FOOTNOTEGupte196743–44-125] 1 2 3 4 5 Gupte 1967, pp. 43–44.

[FOOTNOTEGupte196743–48,_112–113-126] 1 2 3 Gupte 1967, pp. 43–48, 112–113.

[127] TL, Prabhu (2019-08-04). Majestic Monuments of India: Ancient Indian Mega Structures. Prabhu Thankaraju.

[128] Gary Michael Tartakov (1997). The Durga Temple at Aihole: A Historiographical Study. Oxford University Press. p. 46. ISBN 978-0-19-563372-6.; చూడండి: F. Kielhorn, Aihole Inscription of Pulikesin II, Saka Samvat 556, Epigraphica Indica, సంపుటి 6 (1901), పుటలు 1–11

[129] Klaus Bruhn; Universiteit van Amsterdam, Institute of South Asian archaeology. Studies in South Asian Culture. Brill Archive. pp. 474–475.

[FOOTNOTEMichell201798–99-130] 1 2 Michell 2017, pp. 98–99.

[FOOTNOTEGupte196768-131] 1 2 Gupte 1967, p. 68.

[FOOTNOTEMichell2017100–101-132] 1 2 3 4 5 6 7 Michell 2017, pp. 100–101.

[FOOTNOTEMichell2017101-133] 1 2 Michell 2017, p. 101.

[FOOTNOTEGupte196765–66-134] 1 2 3 4 5 6 7 8 Gupte 1967, pp. 65–66.

[135] TL, Prabhu (2019-08-04). Majestic Monuments of India: Ancient Indian Mega Structures. Prabhu Thankaraju.

[136] Gary Michael Tartakov (1997). The Durga Temple at Aihole: A Historiographical Study. Oxford University Press. p. 46. ISBN 978-0-19-563372-6.; చూడండి: F. Kielhorn, Aihole Inscription of Pulikesin II, Saka Samvat 556, Epigraphica Indica, సంపుటి 6 (1901), పుటలు 1–11

[137] Klaus Bruhn; Universiteit van Amsterdam, Institute of South Asian archaeology. Studies in South Asian Culture. Brill Archive. pp. 474–475.

[FOOTNOTEGupte196766-138] Gupte 1967, p. 66.

[139] "Project South Asia". South Dakota State University. Archived from the original on 4 February 2009. Retrieved 27 May 2012.

[script1-140] Encyclopaedia of the Hindu World, Volume 1, p.252, Gaṅgā Rām Garg, Concept Publishing Company, 1992, ISBN 81-7022-374-1

[script2-141] Kamlesh Kapur, Brief History of the Chalukyas, Sterling Publishers Pvt. Ltd., Chapter 35, ISBN 9788120752122

[142] "History - Early Chalukyas". Maharashtra State Gazetteers. Archived from the original on 10 April 2009. Retrieved 27 May 2012.

[143] "South Indian Inscriptions". What Is India Publishers. Retrieved 27 May 2012.

[FOOTNOTEGeorge_Michell1977103-144] 1 2 George Michell 1977, pp. 103.

[145] George Michell (1979). J. E. Van Lohuizen-De Leeuw (ed.). South Asian Archaeology 1975: Papers from the Third International Conference of the Association of South Asian Archaeologists in Western Europe Held in Paris. BRILL Academic. pp. 135–141. ISBN 90-04-05996-2.

[146] George Michell (1979). J. E. Van Lohuizen-De Leeuw (ed.). South Asian Archaeology 1975: Papers from the Third International Conference of the Association of South Asian Archaeologists in Western Europe Held in Paris. BRILL Academic. pp. 146–149. ISBN 90-04-05996-2.

[147] Lisa Owen (2012). Carving Devotion in the Jain Caves at Ellora. BRILL Academic. pp. 24–25, 45–58, 69–72. ISBN 978-90-04-20629-8.

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]

[25]

[26]

[27]

[28]

[29]

[30]

[31]

[32]

[33]

[34]

[35]

[36]

[37]

[38]

[39]

[note 1]

[40]

[41]

[42]

[43]

[44]

[45]

[46]

[47]

[48]

[49]

[50]

[note 2]

[52]

[53]

[54]

[55]

[56]

[57]

[58]

[59]

[60]

[61]

[62]

[63]

[64]

[65]

[66]

[67]

[68]

[69]

[70]

[71]

[72]

[73]

[74]

[75]

[76]

[77]

[78]

[79]

[80]

[note 3]

[82]

[83]

[84]

[85]

[86]

[87]

[88]

[89]

[90]

[91]

[92]

[93]

[94]

[95]

[96]

[97]

[98]

[99]