కత్యూరి రాజవంశం

కట్యూరి రాజవంశం
కుర్మాంచల్
కట్యూరి రాజవంశం కుర్మాంచల్
క్రీ.శ. 700–క్రీ.శ. 1065
Status	సార్వభౌమాధికార దేశం
రాజధాని	జోషీమఠ్ తర్వాత బైజ్నాథ్, ఉత్తరాఖండ్ కు మార్చబడింది
Common languages	సంస్కృతం
Religion	హిందూ మతం, బౌద్ధమతం
ప్రభుత్వం	రాచరికం
రాజు
• క్రీ.శ. 700–849	వాసు దేవ్
• క్రీ.శ. 850–870	బసంతన దేవ్ (బైజ్నాథ్ స్థాపకుడు)
• క్రీ.శ. 870–880	ఖర్పర్ దేవ్
• క్రీ.శ. 955–970	భు దేవ్
• క్రీ.శ. 1065 వరకు (స్వల్ప కాలం)	బిర్ దేవ్
History
• Established	క్రీ.శ. 700
• రాజధానిని బైజ్నాథ్ లోని కార్తికేయపూర్ కు మార్చడం	క్రీ.శ. 850
• Disestablished	క్రీ.శ. 1065
	Succeeded by
డోటి
చంద్ రాజ్యం
గర్వాల్ రాజ్యం
Today part of	భారతదేశం; నేపాల్

కట్యూరి రాజ్యం లేదా కత్యూరి రాజవంశం అనేది సా.శ. 500 నుండి 1200 లేదా సా.శ. 700 నుండి 1200 వరకు భారతదేశంలోని ఉత్తరాఖండ్, పశ్చిమ నేపాల్ ప్రాంతాలను పాలించిన మధ్యయుగ రాజ్యం. ఈ రాజవంశ స్థాపకుడు, రాజు వాసుదేవ్ కట్యూరి మొదట బౌద్ధ పాలకుడు. అయితే అతను హిందూ తత్వవేత్త ఆది శంకరాచార్యుల (సా.శ. 788-820) చురుకైన ప్రచారం కారణంగా, తర్వాత హిందూ ఆచారాలను పాటించడం ప్రారంభించాడు.^[3]

రాజు భు దేవ్ తన రాజ్యంలో బౌద్ధ ఆచారాలను విస్తృతంగా నిర్మూలించినందుకు ప్రసిద్ధి చెందాడు. భు దేవ్ తనను తాను బాగేశ్వర్ శిలాశాసనంలో "బ్రాహ్మణ పరాయణ", "పరమ శ్రమణ రుపు" అని వర్ణించుకున్నాడు. దీని అర్థం బ్రాహ్మణుల అనుచరుడు, బౌద్ధ భిక్షువులకు ప్రధాన ప్రత్యర్థి అని అర్ధం. కట్యూరి రాజులు తరువాత బ్రాహ్మణ పద్ధతులను అనుసరించినందున ప్రస్తుత ఉత్తరాఖండ్ లో అనేక హిందూ దేవాలయాలను నిర్మించడానికి ప్రసిద్ధి చెందారు.^[4]

కట్యూరి రాజ్యాల విచ్ఛిన్నం తర్వాత, వారి శాఖలు పితోరాగఢ్ లో ఆస్కోట్ కట్యూరి పాల్ రాజ్వార్‌గా, నేపాల్‌లోని ఆధునిక డోటి లో మరొక కట్యూరి పాల్ డోటి రైంకాగా, సూయిలో బ్రహ్మ దేవ్ బ్రాంచ్ స్టేట్‌గా, బరామండల్ వద్ద మరొక కట్యూరి హౌస్‌గా ఉద్భవించాయి. వాటిలో ఒకటి బైజ్నాథ్ పై తన సార్వభౌమాధికారాన్ని కొనసాగించింది. చివరగా ద్వారహత్, లఖన్‌పూర్‌లలో ఒక్కొక్క కట్యూరి ఇల్లు ఉన్నాయి.

చరిత్ర

మూలం

కట్యూరీలు ఖాసాల (Khasas) వంశానికి చెందినవారని చెప్పుకున్నారు. చరిత్రకారులు కట్యూరీలు కుమావోన్ కు చెందినవారని నమ్ముతారు.^[5] ఉదాహరణకు, ఎడ్విన్ ఫెలిక్స్ థామస్ అట్కిన్సన్, తన పుస్తకం హిమాలయన్ గెజిటర్ మొదటి సంపుటంలో, కట్యూరీలు కుమావోన్‌కు చెందినవారని ప్రతిపాదించాడు. వారి మూలాలను గోమతి నది ఒడ్డున ఉన్న కరావిర్పూర్ (బైజ్నాథ్) శిథిలమైన పట్టణంలో కనుగొన్నాడు.^[1] అయితే, చరిత్రకారుడు బద్రీ దత్ పాండే అయోధ్య లోని శాలివాహన పాలక వంశం నుండి వారు ఉద్భవించారని ప్రతిపాదించాడు.^[6]^[2]^{[note 1]} అయితే, చరిత్రకారుడు ప్రైస్ పావెల్ వారి మూలాలను కునిందుల కాలం నాటివని పేర్కొన్నాడు, ఎందుకంటే అతను ఆ కాలపు నాణేలను కనుగొన్నాడు. అయితే, కునిందుల పాలన కేవలం కొండల దిగువ ప్రాంతాలకే పరిమితమైంది. ఉత్తరాఖండ్ లోపలి భాగాలలోకి నాణేలు వ్యాపారులు, యాత్రికుల ప్రయాణం ద్వారా చేరి ఉండవచ్చని పావెల్ అభిప్రాయపడ్డాడు.

ఇంకా చెప్పుకోదగ్గ విషయం ఏమిటంటే, పాల సామ్రాజ్య చక్రవర్తులు ధర్మపాల, దేవపాల (పశ్చిమ బెంగాల్) తమ పరిపాలనలో ఉన్న ఖాస దేశాన్ని ప్రస్తావించారు. కట్యూరీల పరిపాలన, కళలు పాల సామ్రాజ్యానికి చాలా పోలి ఉంటాయి. అంతేకాకుండా, చంద్ రాజవంశపు రాజులు కట్యూరీలకు తక్కువ ప్రాముఖ్యతనిచ్చారు, దీనిని బట్టి వారు ఖాసాల వంశానికి చెందినవారని సూచిస్తుంది. ఖాసాలు గ్రామ-రాజ్య, మండలాలు వంటి గ్రామ స్థాయి మతపరమైన రిపబ్లిక్‌లను వివిధ స్థానిక తెగలు, గుర్తింపుల క్రింద నిర్వహించారు.^[8] కట్యూరీల పాలక కుటుంబాలలో ఒకటి అయిన జోషిమఠ్, ఇతర గ్రామ-రాజ్యాలపై సార్వభౌమాధికారాన్ని ప్రకటించింది. కట్యూరీలు అలకనంద లోయలోని జోషిమఠ్ నుండి పాలించారు, తరువాత తమ రాజధానిని బైజ్నాథ్‌కు మార్చారు.

రాజ్యం

కట్యూరి రాజవంశాన్ని వసుదేవ్ కట్యూరి (కొన్నిసార్లు వాసు దేవ్ లేదా బసు దేవ్ అని పిలుస్తారు) స్థాపించాడు;^[2] నగరంలో ఉన్న పురాతన బస్‌డియో ఆలయం - ఉత్తరాఖండ్‌లోని పురాతన రాతి ఆలయం - ఇతనికే ఆపాదించబడింది.^[9] అతని పాలన 850 నుండి 870 CE వరకు ఉన్నట్లు నమ్ముతారు.^[9] ఆ సమయంలో రాజ్యాన్ని 'జ్యోతిర్యాన' అని పిలిచేవారు, దాని రాజధాని అలకనంద లోయలోని జోషిమఠ్‌లో ఉండేది.^[1] వాసు దేవ్ బౌద్ధ మతానికి చెందినవాడు, కానీ తరువాత హిందూ ఆచారాలను పాటించడం ప్రారంభించాడు. కట్యూరి రాజుల హిందూ ఆచారాలు సాధారణంగా ఆది శంకరాచార్యుల (788-820 CE) తీవ్ర ప్రచారానికి ఆపాదించబడతాయి.^[9]

తరువాత వారు తమ రాజధానిని జ్యోతిర్మఠ్ (జోషిమఠ్) నుండి బైజ్నాథ్‌కు మార్చారు.^[2]^[6] వారి పాలనలో (7 నుండి 11వ శతాబ్దం మధ్య) వారు కుమావోన్‌లోని "కట్యూర్" (ఆధునిక బైజ్నాథ్) లోయ నుండి వివిధ ప్రాంతాలపై ఆధిపత్యం చెలాయించారు. బాగేశ్వర్ జిల్లాలోని బైజ్నాథ్‌లో తమ రాజధానిని స్థాపించారు; అప్పట్లో దానిని కార్తికేయపుర అని పిలిచేవారు, ఇది "కట్యూర్" లోయ మధ్యలో ఉంది. నేపాల్‌లోని కాంచన్‌పూర్ జిల్లాలో 'బ్రహ్మదేవ్ మండి' (అప్పటి కట్యూరి రాజ్యంలో ఒక చదునైన ప్రాంతంలో వ్యాపార, వాణిజ్య కేంద్రం) కట్యూరి రాజు బ్రహ్మ దేవ్ చేత స్థాపించబడింది. బ్రహ్మదేవ్ మండి ఇప్పటికీ ఇదే పేరుతో ఉనికిలో ఉంది.

ఉచ్ఛస్థితిలో ఉన్నప్పుడు కుమావోన్ కట్యూరి రాజవంశం తూర్పున సిక్కిం నుండి ఆఫ్ఘనిస్తాన్ లోని కాబూల్ వరకు విస్తరించింది. పశ్చిమాన చిత్రాల్ గిల్గిట్ హిందూకుష్ చుట్టూ కటూర్ అని పిలవబడేవారు, 12వ శతాబ్దం నాటికి అనేక సంస్థానాలుగా విడిపోయారు.^[10] రాజు ధామ్ దేవ్, వీర్ దేవ్ కాలం నుండి ఈ శక్తివంతమైన రాజవంశం పతనం ప్రారంభమైందని నమ్ముతారు. వీర్ దేవ్ భారీ పన్నులు వసూలు చేసేవాడు, తన ప్రజలను బానిసలుగా పనిచేయమని బలవంతం చేసేవాడు. రాజు వీర్ దేవ్ తన దౌర్జన్యంతో ప్రజలను ఎంతగానో హింసించాడు, చివరికి తన సొంత మేనత్త తిలా (తిలోత్తమా దేవి) ని బలవంతంగా వివాహం చేసుకున్నాడు. "మామి టిలే ధరో బోలా" అనే కుమావోని జానపద గీతం ఆ రోజు నుంచే ప్రాచుర్యం పొందిందని చెబుతారు.^[11] వీర్ దేవ్ రాజు మరణానంతరం అతని కుమారుల మధ్య అంతర్యుద్ధం ప్రారంభమైంది. వారి మధ్య తీవ్రమైన పోరాటం జరిగింది. రాజ్యం మొత్తం నాశనమైంది. ఈ కుటుంబానికి చెందిన వారు రాజ్యాన్ని తమలో తాము విభజించుకున్నారు, తమను తాము స్వతంత్ర రాజులుగా ప్రకటించుకున్నారు, కుమావోన్‌లోని వివిధ ప్రాంతాలలో తమ సొంత రాజ్యాలను స్థాపించారు.^[9]^[6]

ఈ కుటుంబానికి చెందిన రాజు బ్రహ్మదేవ్ (ఇతని పేరు మీదుగా బ్రహ్మదేవ్ మండి స్థాపించబడింది) సూయిలో తన రాజ్యాన్ని స్థాపించాడు. అతని మొదటి కోట సూయిలో ఉండేది. డమ్కోట్ (Dumkot) రావత్ రాజు అతని ఆధీనంలో ఉండేవాడు. రెండవ శాఖ డోటిని పాలించడం ప్రారంభించింది. మూడవ శాఖ ఆస్కోట్ వద్ద స్థిరపడింది. నాల్గవ శాఖ బరామండల్ వద్ద స్థిరపడింది. ఐదవ శాఖ బైజ్నాథ్‌పై తన సార్వభౌమాధికారాన్ని కొనసాగించింది. ఆరవ శాఖ ద్వారహత్‌లో పాలించింది,^[12] తరువాత వారిని చంద్ రాజులు స్థానభ్రంశం చేశారు.

తర్వాతి శాఖలు

కట్యూరి రాజు బ్రహ్మ దేవ్ మనవడు అభయ్ పాల్ డియో నేతృత్వంలోని కట్యూరి రాజుల శాఖ 1279 క్రీ.శ. లో పితోరాగఢ్‌లోని ఆస్కోట్ రాజ్వార్ రాజవంశాన్ని స్థాపించింది.^[9] 1816లో సుగౌలీ ఒప్పందం ద్వారా బ్రిటిష్ రాజ్‌లో భాగమయ్యే వరకు ఈ రాజవంశం ఈ ప్రాంతాన్ని పాలించింది. కట్యూరి రాజవంశానికి చెందిన మరో శాఖ డోటి 1790లో గూర్ఖా విస్తరణ ద్వారా నేపాల్ ఆధీనంలోకి వచ్చింది.^[11]

ఆ తర్వాత, మరొక బలమైన శాఖ మహులీ మహాసన్ రాజ్, (బస్తీ జిల్లా), ఉత్తరప్రదేశ్. ఈ భూస్వామ్య రాజ్యం 14 కోసులు (47 కిలోమీటర్లు) విస్తరించి ఉండేది. బ్రహ్మ దేవ్ పాలన తర్వాత సామ్రాజ్యం విచ్ఛిన్నమైంది, అతని మనవడు అభయ్ పాల్ దేవ్ కుమావోన్‌లోని పితోరాగఢ్ జిల్లాలోని ఆస్కోట్ రాజ్యం నుండి తన పాలనను కొనసాగించాడు. అభయ్ పాల్ దేవ్ ఇద్దరు చిన్న కుమారులు అలఖ్ దేవ్, తిలక్ దేవ్ 1305లో ఒక పెద్ద సైన్యంతో ఆస్కోట్ నుండి బయలుదేరి, తేరాయ్ ప్రాంతం, ఉత్తరప్రదేశ్ మైదానాల గుండా ప్రయాణించి, గోండా/గోరఖ్‌పూర్‌కు చేరుకున్నారు. ఈ ప్రాంతం దట్టమైన అడవులు, చిత్తడి నేలలతో కప్పబడి ఉండేది, క్రూరమైన భార్ (Bhar) గిరిజనులు నివసించేవారు. దక్షిణాన ఘాగ్రా నది, తూర్పున రప్తి నది ఈ ప్రాంతాన్ని భారీ దాడుల నుండి రక్షించాయి.

పాలకుల జాబితా

ప్రతి రాజు పరిపాలించిన ఖచ్చితమైన సంవత్సరాల సంఖ్య గురించి కొంత సందిగ్ధత ఉన్నప్పటికీ, కొంతమంది కట్యూరి పాలకుల కాలం సాధారణంగా ఈ క్రింది విధంగా నిర్ణయించబడింది:

జాబితా–

వాసు దేవ్ (సా.శ. 700–849)
బసంతన దేవ్ (సా.శ. 850–870)
ఖర్పర్ దేవ్ (సా.శ. 870–880)
అభిరాజ్ దేవ్ (సా.శ. 880–890)
త్రిభువన్రాజ్ దేవ్ (సా.శ. 890–900)
నింబర్త దేవ్ (సా.శ. 900–915)
ఇష్టాంగ దేవ్ (సా.శ. 915–930)
లలితసుర దేవ్ (సా.శ. 930–955)
భు దేవ్ (సా.శ. 955–970)
సలోనాదిత్య దేవ్ (సా.శ. 970–985)
ఇచ్ఛట దేవ్ (సా.శ. 985–1000)
దేశత్ దేవ్ (సా.శ. 1000–1015)
పద్మత దేవ్ (సా.శ. 1015–1045)
సుభిక్షరాజ దేవ్ (సా.శ. 1045–1060)
ధామ్ దేవ్ (సా.శ. 1060–1064)
బిర్ దేవ్ (సా.శ. 1065 వరకు చాలా తక్కువ కాలం)
త్రిలోక్ పాల్ దేవ్

వారసత్వం

వాస్తుశిల్పం

కట్యూరి రాజులు ప్రస్తుత ఉత్తరాఖండ్‌లో అనేక దేవాలయాలను నిర్మించారు. వీరు బ్రాహ్మణ ఆచారాలను అనుసరించారు.^[11] ఉత్తరాఖండ్‌లోని చాలా పురాతన దేవాలయాలు కట్యూరి రాజవంశం వాస్తుశిల్ప సహకారాలు.^[13] జోషిమఠ్ లోని వాసు దేవ్ ఆలయం, బద్రీనాథ్ మార్గంలో అనేక ఆశ్రయాలు, చిన్న దేవాలయాలు, అలాగే జాగేశ్వర్ లోని లకులేశ, మహిషాసురమర్దిని, నవదుర్గ, నటరాజ దేవాలయాలను కట్యూరి రాజులు నిర్మించారు.^[11] భువ్ దేవ్ (955-970) బ్రాహ్మణ ఆచారాలను అనుసరించేవాడు, బైజ్నాథ్, బాగేశ్వర్‌లలో అనేక దేవాలయాలను నిర్మించాడు, అయితే ఆ నిర్మాణాలు కనుమరుగయ్యాయి, కానీ సంప్రదాయం కొనసాగుతోంది.^[11] చాలా అరుదైన సూర్య దేవాలయం (కటార్మల్ సూర్య దేవాలయం) కోసి సమీపంలోని కటార్మల్ అనే కుగ్రామంలో ఉంది, దీనిని అంతగా తెలియని కట్యూరి పాలకుడు కటార్మల్లా నిర్మించాడు. ఈ కాంప్లెక్స్ ప్రధాన ఆలయం చుట్టూ 44 చెక్కిన దేవాలయాలను కలిగి ఉంది, అయితే ఒక ముఖ్యమైన విగ్రహం దొంగిలించబడిన తర్వాత ఇది నిర్లక్ష్యానికి గురైంది.^[14] కట్యూరి రాజులు సైనమనుర్ సమీపంలో మనీలా దేవి అనే ఆలయాన్ని కూడా నిర్మించారు.

కటార్మల్ వద్ద సూర్య దేవాలయం

జాగేశ్వర్ దేవాలయాల సముదాయం

బైజ్నాథ్ దేవాలయాల సముదాయం

ఉత్తరాఖండ్‌లోని అనేక దేవాలయాలు కట్యూరి రాజుల కాలంలో నిర్మించబడ్డాయి.

ఇవి కూడా చూడండి

డోటి
బాగేశ్వర్
భారతదేశ చరిత్ర
కుమావోన్ రాజ్యం
రాజుల, మలుషాహి
ఉత్తరాఖండ్, హిమాచల్ ప్రదేశ్
ఖాసదేశ్

మూలాలు

నోట్స్

↑ వేదాల కూర్పుకు ముందు ఇక్కడ స్థిరపడిన ఈ హిమాలయ ప్రాంతాల అసలు నివాసులు ఖాసాలు అని పాండే పేర్కొన్నాడు. కట్యూరీలు వారిని జయించి, తమ రాజ్యాన్ని స్థాపించి ఉండవచ్చు అని పాండే పేర్కొన్నాడు.^[7]

ఉల్లేఖనలు

1 2 3 Handa 2002, p. 24
1 2 3 4 Handa 2002, p. 25
↑ ఉల్లేఖన లోపం: చెల్లని <ref> ట్యాగు; ":42" అనే పేరుగల ref లలో పాఠ్యమేమీ ఇవ్వలేదు
↑ ఉల్లేఖన లోపం: చెల్లని <ref> ట్యాగు; ":22" అనే పేరుగల ref లలో పాఠ్యమేమీ ఇవ్వలేదు
↑ Alter, Andrew (2014), "Echoes of Colonialism: Bagpipes in the Himalayas", Mountainous Sound Spaces, Delhi: Foundation Books, pp. 1–16, doi:10.1017/9789384463069.003, ISBN 978-93-84463-06-9, retrieved 2020-11-10{{citation}}: CS1 maint: work parameter with ISBN (link)
1 2 3 Pande 1993, p. 154
↑ Pande 1993, p. 152
↑ Handa 2002, pp. 22–26
1 2 3 4 5 Handa 2002, p. 26
↑ "9th-11th century". Archived from the original on 20 April 2008. Retrieved 9 June 2008.
1 2 3 4 5 Handa 2002, pp. 34–45
↑ Hāṇḍā, Omacanda (2008). Panorama of Himalayan architecture (in ఇంగ్లీష్). Indus. ISBN 978-81-7387-212-9.
↑ "Historical Background". Uttarakhand Open University. Archived from the original on 14 June 2013. Retrieved 29 June 2013.
↑ Sajwan, Venita (17 August 2002). "A lesser-known sun temple at Katarmal". The Tribune. Retrieved 8 July 2013.

గ్రంథ పట్టిక

Malushahi: The Ballad of Kumaon by Mohan Upreti. New Delhi, Sangeet Natak Akademi, 1980.
Handa, O. C. (Omacanda) (2002). History of Uttaranchal. New Delhi: Indus Publishing. ISBN 9788173871344.
Pande, Badri Datt (1993). History of Kumaun : English version of "Kumaun ka itihas". Almora: Shyam Prakashan. ISBN 81-85865-01-9.
Nachiket Chanchani (2013). "The Jageshwar Valley, Where Death Is Conquered". Archives of Asian Art. 63 (2). Duke University Press: 133–154. doi:10.1353/aaa.2014.0004. S2CID 191618006.

[8] వేదాల కూర్పుకు ముందు ఇక్కడ స్థిరపడిన ఈ హిమాలయ ప్రాంతాల అసలు నివాసులు ఖాసాలు అని పాండే పేర్కొన్నాడు. కట్యూరీలు వారిని జయించి, తమ రాజ్యాన్ని స్థాపించి ఉండవచ్చు అని పాండే పేర్కొన్నాడు.^[7]

[Handa_2002_24-1] 1 2 3 Handa 2002, p. 24

[:1-2] 1 2 3 4 Handa 2002, p. 25

[:42-3] ఉల్లేఖన లోపం: చెల్లని <ref> ట్యాగు; ":42" అనే పేరుగల ref లలో పాఠ్యమేమీ ఇవ్వలేదు

[:22-4] ఉల్లేఖన లోపం: చెల్లని <ref> ట్యాగు; ":22" అనే పేరుగల ref లలో పాఠ్యమేమీ ఇవ్వలేదు

[5] Alter, Andrew (2014), "Echoes of Colonialism: Bagpipes in the Himalayas", Mountainous Sound Spaces, Delhi: Foundation Books, pp. 1–16, doi:10.1017/9789384463069.003, ISBN 978-93-84463-06-9, retrieved 2020-11-10{{citation}}: CS1 maint: work parameter with ISBN (link)

[:0-6] 1 2 3 Pande 1993, p. 154

[7] Pande 1993, p. 152

[9] Handa 2002, pp. 22–26

[:4-10] 1 2 3 4 5 Handa 2002, p. 26

[11] "9th-11th century". Archived from the original on 20 April 2008. Retrieved 9 June 2008.

[:2-12] 1 2 3 4 5 Handa 2002, pp. 34–45

[13] Hāṇḍā, Omacanda (2008). Panorama of Himalayan architecture (in ఇంగ్లీష్). Indus. ISBN 978-81-7387-212-9.

[open-14] "Historical Background". Uttarakhand Open University. Archived from the original on 14 June 2013. Retrieved 29 June 2013.

[tribune1-15] Sajwan, Venita (17 August 2002). "A lesser-known sun temple at Katarmal". The Tribune. Retrieved 8 July 2013.

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[note 1]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[7]