కబర్థీశ్వరర్ ఆలయం
| కపర్తీశ్వరర్ ఆలయం | |
|---|---|
| వెల్లై వినాయకర్ కోయిల్ | |
 | |
  తమిళనాడులో స్థానం  కబర్థీశ్వరర్ ఆలయం (India) | |
| భౌగోళికం | |
| భౌగోళికాంశాలు | 10°57′N 79°19′E / 10.950°N 79.317°E |
| దేశం | భారతదేశం |
| రాష్ట్రం | తమిళనాడు |
| జిల్లా | తంజావూరు |
| స్థలం | తిరువలజూలి ( స్వామిమలై సమీపంలో) |
| సంస్కృతి | |
| దైవం | కపర్దీశ్వరర్ (శివుడు), శ్వేత వినాయకర్ (గణేశుడు) |
| వాస్తుశైలి | |
| నిర్మాణ శైలులు | ద్రావిడ శిల్పకళ |
| చరిత్ర, నిర్వహణ | |
| సృష్టికర్త | చోళులు, తంజావూరు నాయక రాజులు |
కపర్దీశ్వరర్ ఆలయం (శ్వేత వినాయక ఆలయం, వెల్లై వినాయక ఆలయం, వలంచుళీనాథర్ ఆలయం అని కూడా పిలుస్తారు) అనేది భారతదేశంలోని తమిళనాడు రాష్ట్రం, తంజావూరు జిల్లాలోని కుంబకోణం తాలూకాలో, స్వామిమలై సమీపంలోని తిరువలంచుళి గ్రామంలో ఉన్న ఒక ప్రముఖ హిందూ ఆలయం. ఇక్కడ శివుడును కపర్దీశ్వరర్ రూపంలో ఆరాధిస్తారు. ఆయనను లింగం రూపంలో ప్రతిష్ఠించారు. ఆయన సహధర్మిణి పార్వతిను బృహన్నాయకిగా పూజిస్తారు.[1]
ఈ ఆలయ ప్రధాన దేవతను 7వ శతాబ్దపు తమిళ శైవ కానన గ్రంథమైన తేవారంలో, నాయనార్లు అనే భక్తకవులు కీర్తించారు. అందువల్ల ఇది పాడల్ పెట్ర స్థలంగా గుర్తించబడింది. ఈ ఆలయానికి సంబంధించిన అనేక శాసనాలు లభించాయి. వీటిలో చోళులు, తంజావూరు నాయక రాజులు ఆలయానికి చేసిన దానాలు ప్రస్తావించబడ్డాయి. ప్రస్తుత రాతి నిర్మాణంలోని పురాతన భాగాలు చోళ రాజవంశం కాలానికి చెందినవి. తరువాతి విస్తరణలు 16వ శతాబ్దంలో తంజావూరు నాయకుల కాలం వరకు కొనసాగినట్లు భావిస్తారు.
ఈ ఆలయ సముదాయం రాష్ట్రంలోనే అతిపెద్ద ఆలయ సముదాయాలలో ఒకటిగా పరిగణించబడుతుంది. ఇందులో ఏడు అంతస్తుల గోపురం (గోపురాలు) ఉంది. ఆలయంలో అనేక ఉపాలయాలు ఉన్నాయి. అందులో కపర్దీశ్వరర్, శ్వేత వినాయక ఆలయాలు అత్యంత ముఖ్యమైనవి. ఆలయ ప్రాంగణంలో అనేక మండపాలు, మూడు ప్రాకారాలు ఉన్నాయి. శ్వేత వినాయకుని మందిరం అనేక శిల్పాలతో విశేష ప్రసిద్ధి పొందింది. ఆలయంలో రోజుకు ఆరు సార్లు పూజలు నిర్వహించబడతాయి. ఇవి ఉదయం 6:00 నుండి రాత్రి 8:30 వరకు జరుగుతాయి. ఏడాది పొడవునా అనేక ఉత్సవాలు నిర్వహిస్తారు. ఈ ఆలయాన్ని తమిళనాడు ప్రభుత్వంకు చెందిన హిందూ మత & ధర్మదాయ ఎండౌమెంట్స్ శాఖ నిర్వహిస్తుంది.
పురాణ గాథ
[మార్చు]
ఈ ఆలయం హేరండర్ అనే ఒక మహర్షితో సంబంధం కలిగి ఉందని పురాణ విశ్వాసం. కథనం ప్రకారం, ఆయన భూగర్భ మార్గం ద్వారా పాతాళంకు వెళ్లి కావేరి నదిను భూమిపైకి తీసుకువచ్చి, అది బంగాళాఖాతంలో కలిసేలా చేశాడని చెబుతారు.[1] కావేరి నది వక్రమార్గంలో ప్రవహించినందువల్ల ఈ స్థలానికి తిరువలంచుళి అనే పేరు వచ్చిందని విశ్వాసం. ఆలయంలో హేరండర్ విగ్రహం ఉంది. అలాగే ఏనుగు తల గల దేవుడు గణేశుడు (వినాయకుడు) తొండం కుడివైపు తిరిగిన ప్రత్యేక రూపంలో దర్శనమిస్తాడు.[2]
చోళ కాలానికి చెందిన బౌద్ధ విగ్రహాలు ఆలయంలో లభించడం ఈ ప్రాంతంపై బౌద్ధ సంప్రదాయం ప్రభావం ఉన్నట్లు సూచిస్తుంది.[3] ఈ ఆలయం ముఖ్యంగా గణేశునికి అంకితమైన శ్రద్ధానివాసం వల్ల ప్రసిద్ధి పొందింది.[1] వినాయకుని విగ్రహం తెలుపు రంగులో ఉంటుంది. అది సముద్ర నురుగు (కడల్ నొరై)తో తయారైందని నమ్మకం ఉంది. అందుకే ఈ ఆలయాన్ని సంస్కృతంలో శ్వేత వినాయక ఆలయం లేదా తమిళంలో వెల్లై వినాయక ఆలయం (తెలుపు వినాయకుని ఆలయం) అని కూడా అంటారు.
ప్రముఖ పురాణ కథనం ప్రకారం, ఇంద్రుడు దేవతల రాజు. సముద్ర మథనం సమయంలో సముద్ర నురుగుతో గణేశుని విగ్రహాన్ని తయారు చేసి ఆలయంలో ఒక చోట ఉంచాడని చెబుతారు.[1] తరువాత ఇంద్రుడు తిరిగి వచ్చి ఆ విగ్రహాన్ని తీసుకువెళ్లాలనుకున్నప్పుడు, అది కదలలేదు. అందువల్ల ఆ విగ్రహాన్ని అక్కడే ఉంచినట్లు కథనం.[1] ఆలయంలో పలహని అనే జాలీ కిటికీ గల రాతి కప్పు ఉంది.[2] ఆలయం ప్రాచీన కాలంలో కనక చోళుడు నిర్మించాడని కూడా ఒక విశ్వాసం ఉంది.[2]
ఇంకొక కథనం ప్రకారం, దేవతలు, అసురులు క్షీరసాగరంను వాసుకి సర్పంతో మథనం చేస్తున్నప్పుడు, వారు వినాయకుని సలహాను పట్టించుకోలేదు. ఫలితంగా అమృతంలో విషం కలిసిపోయింది. దీనికి ప్రాయశ్చిత్తంగా దేవతలు సముద్ర నురుగుతో వినాయకుని రూపాన్ని తయారు చేసి ఇక్కడ పూజించారని చెబుతారు. ఈ కారణంగా ప్రధాన విగ్రహం తెలుపు రంగులో ఉన్నదని నమ్మకం ఉంది.[4] ఈ కారణంతో ఆలయ పూజారులు వినాయకునిపై అభిషేకం చేయరు; దేవతపై ద్రవ పదార్థాలను పోయడం సంప్రదాయంగా చేయరు.
చరిత్ర
[మార్చు]
చరిత్రకారుడు బాలసుబ్రమణ్యం ప్రకారం, కేంద్ర ఆలయం ప్రారంభ చోళ కాలానికి చెందినదిగా భావించబడుతుంది. రాజరాజ చోళుడు I (క్రీ.శ. 985–1014) పాలన సమయంలో జారీ చేసిన శాసనం (ARE 620 of 1902) ప్రకారం, మదిరైకొండ పరకేసరివర్మన్ పాలన 38వ సంవత్సరంలో చేసిన దానాల వివరాలు కనిపిస్తాయి. గర్భగృహం ముందు ఉన్న మండపం దక్షిణ గోడపై ఉన్న మరొక శాసనం, పరకేసరివర్మన్ పాలన 21వ సంవత్సరంలో భూమి దానాన్ని సూచిస్తుంది. మరో శాసనం (ARE 633 of 1902) రాజరాజ పాలన 25వ సంవత్సరానికి సంబంధించినది. ఇందులో రాజు కుమార్తె కుందవై దేవతకు బంగారు దానం చేసినట్లు పేర్కొనబడింది. రాజరాజ పాలన 24వ సంవత్సరంలో 258వ రోజు తేదీతో కూడిన శాసనం, క్షేత్రపాలర్, గణపతియార్ అనే రెండు దేవతల సేవకు పన్ను మినహాయింపుతో భూమి దానం చేసినట్లు తెలియజేస్తుంది.
మండపం ఉత్తర గోడపై ఉన్న శాసనం (ARE 633-B of 1902), రాజేంద్ర చోళుడు I (1012–1044) పాలన మూడవ సంవత్సరానికి చెందినది. ఇందులో ఆయన తిల గింజల కొండపైుగా ఆనుష్టానపూర్వకంగా నడిచినట్లు,, దేవుని పాదాల వద్ద పన్నెండు బంగారు పుష్పాలు సమర్పించినట్లు పేర్కొనబడింది. అదే శాసనంలో ఆయన రాణి వలవన్ మహాదేవియార్ బంగారు పుష్పాలు సమర్పించినట్లు కూడా ఉంది. భైరవర్ ఉపాలయం ఉత్తర గోడపై ఉన్న మరో శాసనం, రాజేంద్ర చోళుడు I మూడవ సంవత్సరానికి చెందినది. ఇందులో దంతి శక్తి విటంకి అనే భక్తుడు తులాభార ఆచారం నిర్వహిస్తున్న సమయంలో తిరువిశనల్లూర్లో దేవతకు రెండు బంగారు పుష్పాలు సమర్పించినట్లు ఉంది. రాజరాజ చోళుడు III (1216–1256) పాలన 11వ సంవత్సరానికి చెందిన శాసనం ప్రకారం, వందువర్కుఝలి అమ్మన్ ఉపాలయం ఆయన పాలనలో స్థాపించబడినదై ఉండవచ్చని సూచిస్తుంది.[5]
కేరళకు చెందిన మధ్యయుగ చేర రాజు రామ వర్మ కులశేఖరను ప్రస్తావించిన చివరి శాసనం, కబర్తీశ్వర ఆలయంలోని కేంద్ర గర్భగృహం ముందు ఉన్న మండపం దక్షిణ గోడపై ఉంది. ఇది ఆయన అధిపతి అయిన విక్రమ చోళుడు పాలన సంవత్సరంలో తేదీ చేయబడింది.[6][7] ఈ శాసనంలో చేర రాజకుమార్తెగా భావించబడే కిళాన్ ఆదికళ్ గురించి కూడా ప్రస్తావన ఉంది.[8][7]
నిర్మాణకళ
[మార్చు]
పడమర ముఖంగా ఉన్న ఈ ఆలయంలో ఏడు అంతస్తుల గోపురం ఉంది. ఈ ఆలయానికి మూడు ప్రాకారాలు ఉన్నాయి. బాహ్య ప్రాకారంలో నైరుతి మూలలో ఆలయ కుంట ఉంది. ఈ ప్రాకారంలో ఈశాన్య మూలలో భైరవ ఉపాలయం ఉంది. ఈ భైరవ ఆలయం రాజరాజ III రాణి లోగా మహాదేవి నిర్మించిందని విశ్వసిస్తారు. ఆలయంలో చోళకాలానికి చెందిన బౌద్ధ ప్రతిమలు ఉండటం వలన, ఈ ప్రాంతంలో బౌద్ధ సంప్రదాయ ప్రభావం ఉన్నట్లు తెలుస్తుంది.[3] బాహ్య ప్రాకారంలో ఆగ్నేయ మూలలో క్షేత్రపాల దేవర్కు అంకితమైన ఉపాలయం ఉంది.
రెండవ ప్రాకారంలో కళాత్మక స్తంభాల మండపాలతో కూడిన శ్వేత వినాయకర్ ఉపాలయం ఉంది. ఇది గోపురానికి, గర్భగృహానికి మధ్య అక్షరేఖపై స్థితిచెందింది. కేంద్ర గర్భగృహంలో కబర్దీశ్వరర్ దేవతను లింగం రూపంలో పూజిస్తారు. గర్భగృహం చతురస్రాకారంలో ఉండి 4.64 మీటర్ల పరిమాణంలో ఉంటుంది. క్షేత్రపాలర్ విగ్రహం అత్యంత సున్నితంగా చెక్కబడినది. దీని ఎత్తు 1.65 మీటర్లు, ఛాతి వెడల్పు 0.85 మీటర్లు గా ఉంటుంది. గర్భగృహానికి ముందు ఉన్న అర్ధమండపం 4.24 మీటర్లు ముందుకు పొడచూపి, గర్భగృహంతో సమాన వెడల్పు కలిగి ఉంటుంది. తదనంతరం వచ్చే ముఖమండపం పరిమాణం 6.95 మీటర్లు × 6.85 మీటర్లు గా ఉంటుంది. బాహ్య గోడలపై ఉన్న నిచ్చెన గూడాల్లో పడమర వైపున విష్ణువు, తూర్పు వైపున భైరవ మూర్తి ఉన్నాయి. గర్భగృహంపై ఉన్న విమానము అర్ధవృత్తాకార నిర్మాణంగా ఉంటుంది. మొదటి ప్రాకార చుట్టూ ఉన్న మండపాలలో అనేక దేవతా విగ్రహాలు, లింగాల శ్రేణి ఉన్నాయి. ఆగ్నేయ మూలలో ఉన్న వలంచుఝి వినాయకర్ ఉపాలయం తంజావూరు నాయక రాజులు నిర్మించినది. దీనివలన ఆలయానికి మరో పేరు కూడా వచ్చింది.[5]
మతపరమైన ప్రాముఖ్యత
[మార్చు] | ||
|---|---|---|
| సప్త విగ్రహ మూర్తులు అనేవి ఏడు ముఖ్యమైన దేవతా రూపాలు. ఇవి ప్రతి శివ ఆలయ కేంద్రానికి చుట్టూ ఉన్న ఏడు దిక్కులలో స్థితిచేసిన ప్రధాన క్షేత్రాలుగా భావిస్తారు. | ||
| దేవత | ఆలయం | స్థలం |
| శివుడు | మహాలింగస్వామి ఆలయం | తిరువిడైమరుదూర్ |
| వినాయకుడు | వెల్లై వినాయక ఆలయం | తిరువలంచుఝి |
| మురుగన్ | స్వామిమలై మురుగన్ ఆలయం | స్వామిమలై |
| నటరాజు | నటరాజర్ ఆలయం | చిదంబరం |
| దుర్గాదేవి | తేనుపురీశ్వరర్ ఆలయం | పట్టేశ్వరం |
| గురు | ఆపత్సహాయేశ్వరర్ ఆలయం | ఆలంగుడి |
| నవగ్రహాలు | సూర్యనార్ కోవిల్ | సూర్యనార్ కోవిల్ |
హిందూ పురాణ కథనం ప్రకారం, తిరువిడైమరుదూరులోని మహాలింగస్వామి ఆలయం ఈ ప్రాంతంలోని అన్ని శివాలయాల కేంద్రంగా భావించబడుతుంది. అలాగే సప్త విగ్రహ మూర్తులు (ప్రతి శివక్షేత్రంలో ప్రధానంగా పూజించబడే ఏడు దేవతారూపాలు) ఆలయ చుట్టూ ఏడు దిక్కులలో, రాష్ట్రంలోని వివిధ ప్రాంతాలలో స్థితిచేసినట్లు నమ్మకం.[9][10]
ఈ ఏడు దేవతలు: చిదంబరంలోని నటరాజ ఆలయంలో నటరాజు, తిరుచెంగనూరులోని చండికేశ్వరర్ ఆలయం, తిరువలంచుఝిలోని కబర్దీశ్వరర్ ఆలయంలో వినాయకుడు, స్వామిమలైలోని స్వామిమలై మురుగన్ ఆలయంలో మురుగన్, సిర్కాళిలోని సత్తైనాథర్ ఆలయంలో భైరవుడు, సూర్యనార్ కోవిల్లోని సూర్యనార్ ఆలయంలో నవగ్రహాలు, అలాగే అలంగుడి, పాపనాసం తాలూకాలోని ఆపత్సహాయేశ్వరర్ ఆలయంలో దక్షిణామూర్తిగా పేర్కొనబడుతాయి.[10]
ఈ ఆలయం కావేరి నది తీరాన నిర్మించబడిన దేవాలయాలలో ఒకటిగా పరిగణించబడుతుంది. ఈ ప్రాంతంలో నది తీరము ఒక్కసారిగా మలుపు తిరుగుతుంది. అందువల్ల ఈ స్థలానికి తిరువలంచుఝి అనే పేరు వచ్చిందని చెబుతారు.[11]
సాహిత్య ప్రస్తావన
[మార్చు]ఈ ఆలయం 275 పాడల్ పెట్ర స్థలాలలో ఒకటి. ఇవి తమిళనాడులోని శివ ఆలయాలుగా, ప్రాథమిక మధ్యయుగ తమిళ శైవ గ్రంథమైన తేవారంలో శైవ నయనార్ సంతులు తిరునావుక్కరసర్, తిరుఞ్ఞాన సంబంధర్ కీర్తించిన పవిత్ర క్షేత్రాలు.
తిరునావుక్కరసర్ తిరువలంచుఝి దేవుని, కోటైయూర్ దేవుని మహిమను ఇలా వర్ణించాడు:[12]
| “ |
பொடியாடு மேனிப் புனிதன் கண்டாய் புட்பாகற் காழி கொடுத்தான் கண்டாய் |
” |
పూజా విధానాలు
[మార్చు]ఈ ఆలయంలో అర్చకులు పండుగ రోజుల్లోనూ, ప్రతిరోజూ కూడా పూజ (ఆరాధనా కర్మలు) నిర్వహిస్తారు. తమిళనాడులోని ఇతర శివాలయాల మాదిరిగా, ఇక్కడి అర్చకులు శైవ బ్రాహ్మణ ఉపవర్గానికి చెందినవారు.
ఈ ఆలయంలో రోజుకు ఐదు సార్లు పూజా క్రమాలు జరుగుతాయి:
- ఉషత్కాలం – ఉదయం 6:30
- కాలసంధి – ఉదయం 8:00
- ఉచ్చికాలం – మధ్యాహ్నం 12:00
- సాయరక్షై – సాయంత్రం 5:00
- అర్ధజామం – రాత్రి 8:00
ప్రతి పూజలో నాలుగు ప్రధాన దశలు ఉంటాయి:
ఈ పూజలు కబర్దీశ్వరర్, పెరియనాయగి దేవులకు నిర్వహించబడతాయి.
ఆరాధన సమయంలో నాగస్వరం (వాయిద్యం), తవిల్ (తాళ వాద్యం) సంగీతం వినిపిస్తుంది. అర్చకులు వేదాలు నుండి మంత్రోచ్ఛారణ చేస్తారు. భక్తులు ఆలయ ధ్వజస్తంభం ఎదుట సాష్టాంగ నమస్కారం చేస్తారు.
వారాంతపు పూజలు సోమవారం, శుక్రవారంన జరుగుతాయి. పక్షవారపు ప్రత్యేక పూజల్లో ప్రదోషం ఉంది. నెలవారీ పండుగలలో అమావాస్య, కృతికై, పౌర్ణమి, సతుర్థి ఉన్నాయి.
ఫిబ్రవరి–మార్చి మధ్య జరిగే మహాశివరాత్రి, సెప్టెంబర్లో జరిగే వినాయక చతుర్థి, డిసెంబర్లో జరిగే కార్తిక దీపం ఈ ఆలయంలో ప్రధానంగా జరుపుకునే పండుగలుగా ఉంటాయి.[13]
కుంబకోణం సప్త స్థాన ఆలయ సమూహం
[మార్చు]ఈ ఆలయం కుంబకోణంలోని సప్త స్థాన ఆలయాలులో ఒకటిగా పరిగణించబడుతుంది. 2016 మహామహం సందర్భంగా పల్లకి ఉత్సవం 7 ఫిబ్రవరి 2016న నిర్వహించబడింది.[14]
21 ఏప్రిల్ 2016న మహామహం కుంటలో తీర్థవారి కార్యక్రమం జరిగిన తరువాత, సప్త స్థాన ఆలయాల పల్లకి ఉత్సవం 23 ఏప్రిల్ 2016న నిర్వహించబడింది.[15]
ఈ ఉత్సవం 23 ఏప్రిల్ 2016 సాయంత్రం 7:30 గంటలకు కుంబేశ్వర ఆలయం నుండి ప్రారంభమై, క్రింది ఆలయాలను సందర్శించి, 25 ఏప్రిల్ 2016 ఉదయం ముగిసింది.
- ఆది కుంభేశ్వరర్ ఆలయం (కుంబకోణం)
- అమృతకడేశ్వరర్ ఆలయం (సక్కోటై)
- అవుడైనాథర్ ఆలయం (దరాసురం)
- కపర్దీశ్వరర్ ఆలయం
- కోటైయూర్ కోడీశ్వరర్ ఆలయం
- కైలాసనాథర్ ఆలయం (మేలకావేరి)
- స్వామినాథ స్వామి ఆలయం
మూలాలు
[మార్చు]- ↑ 1.0 1.1 1.2 1.3 1.4 P. V. Jagadisa Ayyar (1920). South Indian shrines: illustrated. Madras Times Printing and Pub. Co. pp. 355–359.
- ↑ 2.0 2.1 2.2 #A. 1987, p. 35
- ↑ 3.0 3.1 Pillai, Suresh B. (1976). Introduction to the Study of Temple Art. Equator and Meridian. p. 59.
- ↑ V., Meena (1974). Temples in South India (1st ed.). Kanniyakumari: Harikumar Arts. p. 27.
- ↑ 5.0 5.1 S.R., Balasubramanyam (1975). Middle Chola temples Rajaraja I to Kulottunga I (AD. 985-1070) (PDF). Thomson Press (India) Limited. pp. 92–94. ISBN 978-9060236079.
- ↑ Narayanan, M. G. S. Perumāḷs of Kerala. Thrissur (Kerala): CosmoBooks, 2013 [1972]. 467—470.
- ↑ 7.0 7.1 Aiyer, K. V. Subrahmanya, ed. (1937). "No. 221 (No. 623 of 1902)". South Indian Inscriptions. VIII. Archaeological Survey of India: 114–115.
- ↑ Narayanan, M. G. S. (1993). Tewari, S. P. (ed.). "Manavikrama alias Punturakkon of Eranad - A New Name in the Twilight of the Chera Kingdom in Kerala". Journal of the Epigraphical Society of India. 19. The Epigraphical Society of India, Mysore: 20.
- ↑ Tourist guide to Tamil Nadu (2007). Tourist guide to Tamil Nadu. Chennai: T. Krishna Press. p. 53. ISBN 978-81-7478-177-2.
- ↑ 10.0 10.1 Narayanaswami (April 1987). "Jyothirmaya Mahalingam". Om Sakthi (in తమిళం). Coimbatore: Om Sakthi Publications: 34–5.
- ↑ Ka. Vi., Kannan (2019). River cauvery the most battl(r)ed. Notion Press. p. 33. ISBN 9781684666041.
- ↑ Tirunavukkarasar Tevaram, VI: 73:4
- ↑ "Sri Valanchuzinathar temple". Dinamalar. 2019. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 25 April 2020.
- ↑ கும்பகோணம் ஆதிகும்பேஸ்வரசுவாமி கோயிலில் சப்தஸ்தான பல்லக்கு வெள்ளோட்டம், தினமணி, 8 பிப்ரவரி 2016
- ↑ ఆతి కుంబేశ్వరర్ ఆలయంలో ఏళూర్ పల్లக்கு పెరువிழా, మహామహకకుళంలో తీర్థవారి, దినమణి, 22 ఏప్రిల్ 2016
ఆధారాలు
[మార్చు]- A., Kuppuswami (1987). The Crest Jewel of Divine Dravidian Culture. Pudukottai: Sarma's Sanatorium Press.
- Tourist Guide to Tamil Nadu. Sura Books. 2010. p. 81. ISBN 978-81-7478-177-2.
- "Karpaganathar Temple, Tiruvalanchuzhi". Shiva Temples of Tamilnadu, Paadal Petra Sivasthalangal.
బాహ్య లింకులు
[మార్చు]