కర్ణాటక కాలక్రమం

మైసూరు సమీపంలోని నంది విగ్రహం

ప్రపంచంలోనే ఎత్తైన ఏకశిలా విగ్రహమైన బాహుబలి, ఇది 57 అడుగుల ఎత్తు ఉంటుంది

వైశాల్యం	1,91,791 చ.కి.మీ
జనాభా	6,10,95,297 (2011 లెక్కల ప్రకారం)
జనసాంద్రత	319 / చ.కి.మీ
నివసించేవారు	కన్నడిగులు
దేశాలు	శాతవాహన, కదంబ, గంగ, చాళుక్య, రాష్ట్రకూట, హోయసల, విజయనగర, వొడయార్ రాజ్యాలు
ఇంటర్‌నెట్ టాప్ లెవెల్ డొమైన్	.in
పెద్ద నగరాలు	బనవాసి, తలకాడు, బాదామి, మాన్యఖేటం, కల్యాణి, హంపి, మైసూరు (చారిత్రక రాజధానులు)

కర్ణాటక అనే పేరు దక్కన్ పీఠభూమిలో ఉన్న కారణంగా 'ఎత్తైన భూమి' లేదా 'ఎత్తైన పీఠభూమి' అని అర్థం వచ్చే 'కరునాడు' నుండి ఉద్భవించింది. కన్నడలో ఈ పేరుకు 'నల్లరేగడి నేల' ('కరి' - నలుపు, 'నాడు' - ప్రాంతం) అని కూడా అర్థం. ఈ పేరుకు ఇతర మూలాలు కూడా ఉన్నాయి. కర్ణాటక నమోదిత చరిత్ర రామాయణం, మహాభారతం ఇతిహాసాల కాలం నాటిది. రామాయణంలో ప్రస్తావించబడిన "వాలి", "సుగ్రీవుల" రాజధాని హంపి అని చెబుతారు. కర్ణాటక మహాభారతంలో "కర్ణాట దేశం"గా ప్రస్తావించబడింది. చారిత్రాత్మకంగా, ఈ ప్రాంతాన్ని "కుంతల రాజ్యం" అని కూడా పిలిచేవారు.

కర్ణాటక అనేక భారతీయ ఇతిహాసాలలో ప్రస్తావించబడిన దక్షిణాపథం (దక్షిణ ప్రాంతం)లో కూడా భాగంగా ఉండేది. అగస్త్య మహర్షితో సంబంధం ఉన్న వాతాపి, బాగల్‌కోట్ జిల్లాలోని బాదామిగా గుర్తించబడింది.

కర్ణాటక దక్కన్ పీఠభూమి పశ్చిమ అంచున ఉంది. దీనికి ఉత్తరాన మహారాష్ట్ర, గోవా, తూర్పున ఆంధ్రప్రదేశ్, ఈశాన్యంలో తెలంగాణ, దక్షిణాన తమిళనాడు, కేరళ రాష్ట్రాలు సరిహద్దులుగా ఉన్నాయి. పశ్చిమాన, ఇది అరేబియా సముద్రం తీరాన్ని కలిగి ఉంది.

చరిత్రపూర్వ కాలం

సాహిత్య నైపుణ్యాల కోసం ప్రజలను కీర్తిస్తూ కవిరాజమార్గంలో కన్నడలో ఉన్న ఒక పద్యం

సా.శ.పూ 4, 3వ శతాబ్దాలలో కర్ణాటక నంద, మౌర్య సామ్రాజ్యాలలో భాగంగా ఉండేది. చిత్రదుర్గలోని సుమారు సా.శ.పూ 230 నాటి బ్రహ్మగిరి శాసనాలు అశోక చక్రవర్తికి చెందినవి, ఇవి సమీప ప్రాంతాన్ని "ఇసిల" అని పేర్కొన్నాయి, సంస్కృతంలో దీని అర్థం "కోటతో కూడిన ప్రాంతం". కన్నడలో "ఇసిల" అంటే "బాణం వేయడం" అని అర్థం ("సిల" లేదా "సల" అంటే విసరడం, "ఇసె" లేదా "ఎసె" అంటే కన్నడలో వేయడం అని అర్థం). మౌర్యుల తరువాత, ఉత్తరాన శాతవాహనులు, దక్షిణాన గంగులు అధికారంలోకి వచ్చారు, ఇది ఆధునిక కాలంలో కర్ణాటక ప్రారంభ బిందువుగా పరిగణించబడుతుంది. అమోఘవర్షుడు రచించిన కవిరాజమార్గం కర్ణాటకను దక్షిణాన కావేరీ నది, ఉత్తరాన గోదావరి నది మధ్య ఉన్న ప్రాంతంగా పేర్కొంది. ఈ ప్రాంత ప్రజలు కవిత్వం, సాహిత్యంలో నిష్ణాతులు అని అర్థం వచ్చే "కావ్య ప్రయోగ పరిణతమతిగళ్" (చిత్రం చూడండి) అని కూడా ఇది పేర్కొంది.

ప్రారంభ కాలం

కాల వ్యవధి / శకం	సామ్రాజ్యం / రాజవంశం	ముఖ్య పాలకులు	సామ్రాజ్య విస్తరణ
ప్రారంభ కాలం	శాతవాహనులు	సిముఖ / గౌతమీపుత్ర	ప్రస్తుత ఆంధ్ర, కర్ణాటక, మహారాష్ట్రలతో కూడిన దక్కన్ ప్రాంతం

విజయనగర కాలంలో నిర్మించబడిన శృంగేరిలోని విద్యాశంకర దేవాలయం.

సా.శ.పూ 3వ శతాబ్దం ప్రాంతంలో శాతవాహనులు అధికారంలోకి వచ్చారు. వారు ఉత్తర కర్ణాటకలోని భాగాలను పాలించారు. వారు ప్రాకృతాన్ని పరిపాలనా భాషగా ఉపయోగించారు, బహుశా వారు కర్ణాటకకు చెందినవారు కావచ్చు. సిముఖ, గౌతమీపుత్ర శాతకర్ణి ముఖ్యమైన పాలకులు. ఈ సామ్రాజ్యం దాదాపు 300 సంవత్సరాల పాటు కొనసాగింది. శాతవాహన సామ్రాజ్య పతనం తరువాత, కర్ణాటక ఉత్తర భాగంలో కదంబ వంశం, దక్షిణ భాగంలో గంగులు అధికారంలోకి వచ్చారు.

బనవాసి కదంబులు

కాల వ్యవధి / శకం	సామ్రాజ్యం / రాజవంశం	ముఖ్య పాలకులు	సామ్రాజ్య విస్తరణ
సా.శ 325 - సా.శ 540	బనవాసి కదంబులు	మయూర వర్మ / కాకుత్స్థ వర్మ	మధ్య, ఉత్తర కర్ణాటక, దక్షిణ మహారాష్ట్రలోని భాగాలు

సుమారు సా.శ 450 నాటి హల్మిడి కన్నడలో అందుబాటులో ఉన్న పురాతన శాసనం

కదంబులు కర్ణాటక తొలి స్థానిక పాలకులుగా పరిగణించబడతారు. ఈ వంశ స్థాపకుడు మయూరవర్మ, అత్యంత శక్తివంతమైన పాలకుడు కాకుత్స్థవర్మ. సామ్రాజ్యం స్థాపించబడిన ప్రదేశానికి సమీపంలో పెరిగే కదంబ చెట్టు (కదంబ వృక్షం) నుండి కదంబ అనే పేరు వచ్చింది. చాళుక్యులు వారి సామ్రాజ్యాన్ని ఆక్రమించుకోవడానికి ముందు కదంబులు దాదాపు 200 సంవత్సరాల పాటు పాలించారు, అయితే కదంబులకు చెందిన కొన్ని చిన్న శాఖలు 14వ శతాబ్దం వరకు హానగల్, గోవా, ఇతర ప్రాంతాలను పాలించాయి. ఈ పాత సామ్రాజ్యం గురించిన వివరాలు చంద్రవల్లి, చంద్రగిరి, హల్మిడి, తాళగుంద మొదలైన శాసనాల ద్వారా అందుబాటులో ఉన్నాయి.

తలకాడు గంగులు

ఇవీ చూడండి: పశ్చిమ గంగ వంశం

కాల వ్యవధి / శకం	సామ్రాజ్యం / రాజవంశం	ముఖ్య పాలకులు	సామ్రాజ్య విస్తరణ
సా.శ 325 - సా.శ 999	తలకాడు గంగులు	అవీనిత / దుర్వినీత / రాచమల్ల	దక్షిణ కర్ణాటక, ఆంధ్రప్రదేశ్, తమిళనాడులోని భాగాలు

గంగ చిహ్నం - 10వ శతాబ్దపు రాగి పలక

గంగులు మొదట నందగిరి నుండి, తరువాత తలకాడు నుండి పాలించారు. వారు జైన, హిందూ మతాలను పోషించారు. కన్నడ సాహిత్యం అభివృద్ధికి బలమైన పునాది వేయడంలో కూడా వారు కీలక పాత్ర పోషించారు. వీరు దాదాపు 700 సంవత్సరాల పాటు పాలించారు. వారి అత్యున్నత కాలంలో, సామ్రాజ్యంలో కొడగు, తుమకూరు, బెంగళూరు, మైసూరు జిల్లాలు, ఆంధ్రప్రదేశ్, తమిళనాడులోని భాగాలు ఉండేవి. దుర్వినీతుడు, శ్రీపురుషుడు, రెండవ రాచమల్ల ప్రసిద్ధ పాలకులు. సా.శ 983 ప్రాంతంలో గంగ మంత్రి "చాముండరాయుడు" నిర్మించిన శ్రావణబెళగొళలోని గోమటేశ్వర విగ్రహం గంగ వాస్తుశిల్పానికి అత్యంత ప్రసిద్ధ ఉదాహరణ. ఈ విగ్రహం ఒకే రాతితో చెక్కబడింది, 57 అడుగుల ఎత్తు ఉంటుంది. ఇది ప్రపంచంలోనే ఎత్తైన ఏకశిలా విగ్రహం, చేతి వేళ్లు కొద్దిగా కత్తిరించబడినట్లుగా ఉన్న దోషాన్ని (కన్నడలో 'దృష్టి నివారణ') మినహాయిస్తే ఇది ఎంతో పరిపూర్ణంగా ఉంటుంది. ఈ విగ్రహం నగ్నంగా ఉండి, ఆ రూపంలో మానవుని అందాన్ని ప్రదర్శిస్తుంది. ఈ విగ్రహం కర్ణాటకలో ఈ రకమైన మొదటిది, ఆ తరువాత ఇలాంటి విగ్రహాలు తయారు కాలేదు.

బాదామి చాళుక్యులు

ఇవీ చూడండి: చాళుక్యులు

కాల వ్యవధి / శకం	సామ్రాజ్యం / రాజవంశం	ముఖ్య పాలకులు	సామ్రాజ్య విస్తరణ
సా.శ 500 - సా.శ 757	బాదామి చాళుక్యులు	రెండవ పులకేశి (ఇమ్మడి పులకేశి) / రెండవ విక్రమాదిత్యుడు	కర్ణాటక, మహారాష్ట్రలో ఎక్కువ భాగం, ఆంధ్రప్రదేశ్, మధ్యప్రదేశ్, గుజరాత్, ఒరిస్సాలలో భాగాలు

బాదామి గుహాలయాలలోని 3వ గుహ పెద్ద రాతిని తొలిచి నిర్మించబడింది, ఇది చాళుక్య వాస్తుశిల్పానికి ఉదాహరణ.

చాళుక్య సామ్రాజ్యాన్ని మొదటి పులకేశి స్థాపించాడు. అతని కుమారుడు మొదటి కీర్తివర్మ సామ్రాజ్యాన్ని సుస్థిరం చేసి బలోపేతం చేశాడు. శక్తివంతమైన పాలకుడైన మంగళేశుడు సామ్రాజ్యాన్ని విస్తరించాడు. "చాళుక్య" అనే పేరుకు ఖచ్చితమైన అర్థం లేదు. పురాణాల ప్రకారం, బ్రహ్మ దేవుని చులుక (ఒక రకమైన పాత్ర) నుండి పుట్టిన సాహసవంతుడికి చాళుక్య అని పేరు పెట్టారు. వారు విష్ణు భక్తులు. అత్యంత ప్రసిద్ధ పాలకుడు రెండవ పులకేశి (సా.శ 610 - 642). ఉత్తర భారత పాలకుడైన కనౌజ్‌కు చెందిన హర్షవర్ధనుడిని, చాలా మంది దక్షిణ పాలకులను ఓడించినందున ఇతను "సత్యాశ్రయ పరమేశ్వర", "దక్షిణ పదేశ్వర" బిరుదులను పొందాడు. అతని పాలనలో, సామ్రాజ్యం దక్షిణ కర్ణాటక వరకు విస్తరించింది, పశ్చిమ భారతదేశం (అంటే గుజరాత్, మహారాష్ట్ర) అంతటా విస్తరించింది. తరువాతి విజయాలు తూర్పు భాగాలను (ఒరిస్సా, ఆంధ్ర) కూడా అతని పాలనలోకి తీసుకువచ్చాయి. చైనా యాత్రికుడు హుయాన్ త్సాంగ్ ఇతని ఆస్థానాన్ని సందర్శించి, సామ్రాజ్యాన్ని "మహోలోచ" (మహారాష్ట్ర) అని పిలిచాడు. అతని వర్ణనలో రెండవ పులకేశి వ్యక్తిగత వివరాలు, ఉపయోగించిన సైనిక పద్ధతులు ఉన్నాయి. అజంతాలోని ఒక కళాత్మక చిత్రం పర్షియన్ చక్రవర్తి రెండవ ఖుస్రు ప్రతినిధి ఇతని రాజ్యానికి రావడాన్ని వర్ణిస్తుంది. రెండవ పులకేశి చివరకు పల్లవ పాలకుడు మొదటి నరసింహవర్మ చేతిలో ఓడిపోయాడు, అతను బాదామిని ఆక్రమించి తనకు తాను "వాతాపికొండ" అని బిరుదు ఇచ్చుకున్నాడు, దానికి అక్షరాలా "బాదామిని గెలిచినవాడు" అని అర్థం. రెండవ పులకేశి ముగింపు ఒక రహస్యంగా మిగిలిపోయింది. కానీ సామ్రాజ్యం సా.శ 757 వరకు కొనసాగింది. వాస్తుశిల్పానికి వారి సహకారంలో బాదామి, ఐహోళె, పట్టడకల్, మహాకూట గుహాలయాలు మొదలైనవి ఉన్నాయి.

మాన్యఖేటం రాష్ట్రకూటులు

ఇవీ చూడండి: రాష్ట్రకూటులు

కాల వ్యవధి / శకం	సామ్రాజ్యం / రాజవంశం	ముఖ్య పాలకులు	సామ్రాజ్య విస్తరణ
సా.శ 757 - సా.శ 973	మాన్యఖేటం రాష్ట్రకూటులు (ఆధునిక మల్ఖేడ్)	ధ్రువ ధారావర్షుడు / మొదటి కృష్ణుడు / మూడవ గోవిందుడు / నృపతుంగ అమోఘవర్షుడు / నాల్గవ ఇంద్రుడు / మూడవ కృష్ణుడు	కర్ణాటక, మహారాష్ట్రలన్నీ, ఆంధ్రప్రదేశ్, తమిళనాడు, మధ్యప్రదేశ్‌లలో పెద్ద భాగాలు, వారి అత్యున్నత దశలో కనౌజ్ వరకు విస్తరించింది.

"సోమన కుణిత" జానపద కళ.

రాష్ట్రకూట అనే పేరు పటేల్, గౌడ, హెగ్డే, రెడ్డి మొదలైన అధికారిక బిరుదు లాంటిది. దంతిదుర్గుడు, అతని కుమారుడు మొదటి కృష్ణుడు చాళుక్యుల నుండి రాజ్యాన్ని చేజిక్కించుకుని దానిపై శక్తివంతమైన సామ్రాజ్యాన్ని నిర్మించారు. మూడవ గోవిందుడి పాలనలో సామ్రాజ్యం దక్షిణాది, ఉత్తరాది అంతటా మరింత శక్తివంతమైంది. అతని కుమారుడు నృపతుంగ అమోఘవర్షుడు కవిరాజమార్గం రచన కారణంగా "కవిచక్రవర్తి"గా చిరస్థాయిగా నిలిచిపోయాడు. సా.శ 914లో అరబ్ యాత్రికుడు హసన్-అల్-మసూద్ సామ్రాజ్యాన్ని సందర్శించాడు. 10వ శతాబ్దం కన్నడ సాహిత్యానికి స్వర్ణయుగం. ప్రసిద్ధ కవి "పంపడు" రాష్ట్రకూటులకు సామంతుడైన రెండవ అరికేసరి ఆస్థానంలో ఉండేవాడు. ఆదికవి పంపడు "విక్రమార్జున విజయం" ఇతిహాసం ద్వారా "చంపూ" శైలిని ప్రాచుర్యంలోకి తెచ్చాడు. ఈ కాలంలో జీవించిన ఇతర ప్రసిద్ధ కవులలో పొన్నడు, రన్నడు తదితరులు ఉన్నారు. సా.శ 973 కాలంలో చాళుక్య రెండవ తైలపుడు, రాష్ట్రకూటుల (రాష్ట్రకూటుల చివరి పాలకుడు) రెండవ కర్కుడి బలహీనతను ఆసరాగా చేసుకుని సుదీర్ఘ యుద్ధం తరువాత రాష్ట్రకూటులను ఓడించాడు. ఎల్లోరాలోని ప్రపంచ ప్రసిద్ధ కైలాస దేవాలయం వారి వాస్తుశిల్పానికి అద్భుతమైన ఉదాహరణ.

కల్యాణి చాళుక్యులు

కాల వ్యవధి / శకం	సామ్రాజ్యం / రాజవంశం	ముఖ్య పాలకులు	సామ్రాజ్య విస్తరణ
సా.శ 973 - సా.శ 1198	కల్యాణి చాళుక్యులు	ఆరవ విక్రమాదిత్యుడు	కర్ణాటక, మహారాష్ట్రలన్నీ, ఆంధ్రప్రదేశ్‌లో పెద్ద ప్రాంతాలు, తమిళనాడు, మధ్యప్రదేశ్‌లలో భాగాలు

కర్ణాటకలోని హులికెరె వద్ద హోయసల మెట్ల బావి (పుష్కరిణి)

రాష్ట్రకూటుల తరువాత కల్యాణి నుండి పాలించిన చాళుక్యులు అధికారంలోకి వచ్చారు. వారిలో ఆరవ విక్రమాదిత్యుడు అత్యంత ప్రసిద్ధుడు. అతను "విక్రమ శక" అనే కొత్త శకానికి నాంది పలికాడు. ఈ కాలంలో (సా.శ 1150) జరిగిన ఒక ముఖ్యమైన సంఘటన బిజ్జలుని ఆస్థానంలో ఉన్న బసవేశ్వరుని సామాజిక, మత ఉద్యమం. ఈ కాలంలో బసవేశ్వరుడు, అల్లమప్రభు, చన్నబసవన్న, అక్క మహాదేవి ఆధ్వర్యంలో వర్ధిల్లిన సాహిత్యం నడుగన్నడలో (మధ్య కన్నడ) "వచనాల" ఆవిర్భావానికి దారితీసింది, ఇది అర్థం చేసుకోవడానికి సరళంగా, సొగసుగా, ప్రజలకు చేరువ కావడంలో ప్రభావవంతంగా ఉండేది. వచన సాహిత్య రూపం సంస్కృత ప్రభావాన్ని చాలా వరకు తొలగించడంలో కీలక పాత్ర పోషించింది, తద్వారా సాహిత్యం కోసం కన్నడను సమర్థవంతమైన భాషగా ప్రాచుర్యంలోకి తెచ్చింది. కాశ్మీరీ కవి బిల్హణుడు అతని ఆస్థానానికి వచ్చి అక్కడే నివసించాడు. అతను ఆరవ విక్రమాదిత్యుని కీర్తిస్తూ "విక్రమాంకదేవచరిత" రాశాడు. కలచూర్యులు వారి సామ్రాజ్యాన్ని స్వాధీనం చేసుకుని సుమారు 20 సంవత్సరాల పాటు పాలించారు కానీ సామ్రాజ్య సమగ్రతను కాపాడటంలో విఫలమయ్యారు. తద్వారా సామ్రాజ్యం విచ్ఛిన్నమై ఉత్తరాన సేవుణులు, దక్షిణాన హోయసలుల చేతికి వెళ్లింది.

దేవగిరి సేవుణులు

కాల వ్యవధి / శకం	సామ్రాజ్యం / రాజవంశం	ముఖ్య పాలకులు	సామ్రాజ్య విస్తరణ
సా.శ 1198 - సా.శ 1312	దేవగిరి సేవుణులు	రెండవ సింగణ	ఉత్తర కర్ణాటక, మహారాష్ట్రలో ఎక్కువ భాగం, ఆంధ్రప్రదేశ్ భాగాలు

హళేబీడులోని హొయసలేశ్వర దేవాలయం

సేవుణులు నాసిక్కు చెందినవారు, సా.శ 835లో అధికారంలోకి వచ్చారు. వారు దేవగిరిని రాజధానిగా చేసుకుని దక్కన్ ప్రాంతాలను, కర్ణాటకలోని అతి చిన్న భాగాలను 12వ శతాబ్దం ప్రారంభం వరకు పాలించారు. రెండవ సింగణ ప్రధాన పాలకుడు, అతని పాలనలో సామ్రాజ్యం చాలావరకు స్థిరత్వాన్ని పొందింది, ఆ తరువాత దానిని కాపాడుకోలేకపోయారు. వారు నిరంతరం హోయసలులు, ఇతర పాలకులతో యుద్ధాలు చేస్తూ చివరకు ఢిల్లీ సుల్తాన్ అలావుద్దీన్ ఖిల్జీ, అతని సేనాని మాలిక్ కాఫూర్ చేతిలో ఓడిపోయారు.

ద్వారసముద్ర హోయసలులు

ఇవీ చూడండి: హొయసల సామ్రాజ్యం

కాల వ్యవధి / శకం	సామ్రాజ్యం / రాజవంశం	ముఖ్య పాలకులు	సామ్రాజ్య విస్తరణ
సా.శ 1000 - సా.శ 1346	ద్వారసముద్ర హోయసలులు	విష్ణువర్ధనుడు / రెండవ బల్లాల	తీరప్రాంతంతో సహా దక్షిణ కర్ణాటక, ఆంధ్రప్రదేశ్, తమిళనాడు భాగాలు

బేలూరులోని చెన్నకేశవ దేవాలయం వద్ద హోయసల రాజ చిహ్నం

హొయసలులు వారి వాస్తుశిల్పానికి ప్రసిద్ధి చెందారు. సోసవూర్ (ప్రస్తుత చిక్కమగళూరులోని అంగడి) గ్రామానికి చెందిన పురాణ పురుషుడు "సల" ఈ సామ్రాజ్యాన్ని స్థాపించాడు. ఒకసారి అతను తన గురువు సుదత్తుడితో కలిసి వసంతిక ఆలయానికి వెళ్ళాడు, అయితే ఒక పులి వారి దారికి అడ్డు వచ్చి వారిపై దాడి చేయడానికి ప్రయత్నించింది. గురువు ఒక కత్తిని ("ఖటారి") విసిరి "హొయ్ సల (కొట్టు, సల)" అని అరిచాడు, అతను విధేయతతో అంగీకరించి పులితో పోరాడి దానిని చంపాడు. సుదత్తుడు అతనిని ఆశీర్వదించి ఒక గొప్ప సామ్రాజ్యాన్ని స్థాపిస్తాడని చెప్పాడు. హోయసల చిహ్నం పులితో పోరాడుతున్న సలను వర్ణిస్తుంది. కొందరు వ్యక్తులు ఆ వ్యక్తి హోయసలను సూచిస్తాడని, పులి చోళులను (పులి వారి చిహ్నం) సూచిస్తుందని, ఇది తలకాడులో చోళులపై హోయసల విజయాన్ని సూచిస్తుందని వివరిస్తారు. ఈ పురాణగాథ వారి రాజ చిహ్నంలో కూడా చిత్రీకరించబడింది, ఇది అనేక శాసనాలలో, బేలూరు ఆలయం ముందు కనిపిస్తుంది. హోయసలులు జైన మతాన్ని పోషించారు కానీ అన్ని మతాలను గౌరవించారు. సా.శ 8వ శతాబ్దంలో, ప్రసిద్ధ తత్వవేత్త ఆది శంకరాచార్యులు చిక్కమగళూరులోని శృంగేరిలో దక్షిణామ్నాయ శారదా పీఠాన్ని స్థాపించారు, హిందూ మతానికి ఊపునిచ్చారు. ప్రసిద్ధ తత్వవేత్త రామానుజాచార్యుడు యదుగిరిలో (ఇప్పుడు మైసూరు సమీపంలోని మేలుకోటే) చెలువనారాయణ ఆలయాన్ని స్థాపించాడు. ప్రసిద్ధ హోయసల రాజు బిట్టిదేవ (బిట్టిగ అని కూడా పిలుస్తారు) రామానుజాచార్యునిచే ప్రభావితుడై హిందూ మతంలోకి మారి, తన పేరును విష్ణువర్ధనుడుగా మార్చుకున్నాడు.

ప్రపంచ ప్రసిద్ధ బేలూరు చెన్నకేశవ దేవాలయం, హళేబీడు హోయసలేశ్వర దేవాలయం, సోమనాథపుర చెన్నకేశవ దేవాలయం వారి వాస్తుశిల్పానికి ఉదాహరణలు. మధురైలో జరిగిన యుద్ధంలో మూడవ వీర బల్లాల మరణించిన తర్వాత హోయసల వంశం అంతమైంది. ప్రసిద్ధ శాసన నిపుణుడు ఫెర్గూసన్ "హోయసలేశ్వర" ఆలయ వాస్తుశిల్పాన్ని ఏదైనా గోతిక్ వాస్తుశిల్పం కళను మించినదిగా వర్ణించాడు. కొందరు యూరోపియన్ విమర్శకులు హళేబీడులోని హోయసల వాస్తుశిల్పాన్ని గ్రీస్లోని ఏథెన్స్‌లో ఉన్న పార్థినాన్తో పోల్చారు.

విజయనగర

ఇవీ చూడండి: విజయనగర సామ్రాజ్యం and విజయనగర వాస్తుశిల్పం

కాల వ్యవధి / శకం	సామ్రాజ్యం / రాజవంశం	ముఖ్య పాలకులు	సామ్రాజ్య విస్తరణ
సా.శ 1336 - సా.శ 1565	విజయనగర	రెండవ దేవరాయలు / శ్రీకృష్ణదేవరాయలు	ప్రస్తుత కేరళ, తమిళనాడు, ఆంధ్రప్రదేశ్, కర్ణాటక, తెలంగాణ రాష్ట్రాలతో పాటు ఒడిశా, మహారాష్ట్ర భాగాలతో కూడిన యావత్ దక్షిణ భారతదేశం

విజయనగర రాతి రథం

హంపిలోని విఠల దేవాలయం సమీపంలో ఉన్న రాతి రథం

విజయనగర సామ్రాజ్యాన్ని హరిహర, బుక్క అనే సోదరులు స్థాపించారు. వరంగల్‌కు చెందిన కాకతీయులు, కుమ్మటదుర్గకు చెందిన కంపిలి రాజు చంపబడి, వారి వంశాలు ఢిల్లీ సుల్తానులచే నిర్మూలించబడిన కఠినమైన కాలంలో ఈ సామ్రాజ్యం స్థాపించబడింది. బలహీనమైన హోయసల చక్రవర్తి మూడవ వీర బల్లాల తిరువణ్ణామలై నుండి తీవ్రంగా పోరాడి చివరకు మధురై వద్ద జరిగిన యుద్ధంలో మరణించాడు. అటువంటి సమయంలో, హక్క, బుక్కలు విద్యారణ్య స్వామి ఆధ్యాత్మిక మార్గదర్శకత్వంలో, వేట కుక్కలను తరిమికొట్టడానికి ప్రయత్నిస్తున్న ఒక కుందేలును చూశారు. అందువల్ల, సా.శ 1336లో వారు ఒక నగరాలను నిర్మించి, మొదట దానికి (విద్యారణ్య స్వామి జ్ఞాపకార్థం) విద్యారణ్య అని పేరు పెట్టారు, కానీ దానిని విజయనగరంగా మార్చారు. హక్క మొదటి హరిహర రాయలు అనే పేరును స్వీకరించాడు, అతని కృషి వల్ల సామ్రాజ్యం సా.శ 1346లో సుస్థిరంగా స్థాపించబడింది. అతను మధురై సుల్తానులను లొంగదీసుకుని, ఢిల్లీ సుల్తానుల దాడి సమయంలో తిరుపతికి తరలించబడిన శ్రీరంగంలోని శ్రీ రంగనాథుని విగ్రహాన్ని తిరిగి తీసుకురావడంలో సహాయం చేశాడు. అతని సోదరుడు బుక్క మొదటి బుక్క రాయలు అనే పేరును స్వీకరించి అతని వారసుడయ్యాడు. అతని వారసులు సమర్థులైన పరిపాలకులు, సుమారు 300 సంవత్సరాల పాటు దక్షిణ భారతదేశంలోకి ముస్లిం దండయాత్రలను అడ్డుకోవడంలో విజయవంతమయ్యారు. ఇటాలియన్, పోర్చుగీస్, పర్షియన్ సందర్శకులు (పార్సీ, కాంటే, అబ్దుల్ రజాక్) విజయనగర రాజధాని హంపిని ఆ రోజుల్లో రోమ్ నగరానికి సమానంగా వర్ణించారు. సామ్రాజ్యంలో అత్యంత ప్రసిద్ధ పాలకుడు శ్రీకృష్ణదేవరాయలు. 1530లో అతని మరణం తరువాత రాజ కుటుంబంలో అంతర్గత కలహాలు తలెత్తాయి. సామ్రాజ్యాన్ని స్థిరంగా ఉంచడానికి, సామంతుల తిరుగుబాట్లను అణిచివేసేందుకు ఎవరూ లేరు. దీనిని ఆసరాగా తీసుకుని బీరార్ సుల్తానులు, బీజాపూర్, బీదర్, గోల్కొండ, అహ్మద్‌నగర్ సుల్తానులు సా.శ 1565లో జరిగిన తళ్ళికోట యుద్ధంలో అళియ రామ రాయలు దళాలను ఓడించారు. ఈ సుల్తానులు హంపిని కూడా ధ్వంసం చేశారు. విజయ విఠల దేవాలయంలోని (హంపిలో) రాతి రథం విజయనగర వాస్తుశిల్పానికి అద్భుతమైన ఉదాహరణ.

బహమనీ

ఇవీ చూడండి: బహమనీ సామ్రాజ్యం

కాల వ్యవధి / శకం	సామ్రాజ్యం / రాజవంశం	ముఖ్య పాలకులు	సామ్రాజ్య విస్తరణ
సా.శ 1347 - సా.శ 1527	బహమనీ సుల్తానేట్	మొదటి ముహమ్మద్ షా / రెండవ	ఉత్తర కర్ణాటక, ఆంధ్రా ప్రాంతాలతో కూడిన దక్కన్ ప్రాంతం

జోగ్ జలపాతం 857 అడుగుల ఎత్తు ఉంటుంది, ఇది ఈ ప్రాంతంలో విద్యుత్ ఉత్పత్తికి ముఖ్యమైన మూలం.

దక్షిణ భారతదేశంలో ముస్లిం పాలకుల దండయాత్రల వల్ల బహమనీ సామ్రాజ్యం స్థాపించబడింది. ముస్లింల దాడులు ఎంత తీవ్రంగా ఉన్నాయంటే, దాదాపు రెండు దాడుల్లో దక్షిణాదిలోని నాలుగు సామ్రాజ్యాలు ధ్వంసమయ్యాయి (సా.శ 1318లో దేవగిరి, సా.శ 1323లో ఆంధ్రకు చెందిన వరంగల్, సా.శ 1330లో తమిళనాడుకు చెందిన పాండ్యులు, పాక్షికంగా హోయసల). కానీ హోయసల బల్లాల తన రాజధానిని తిరువణ్ణామలైకి మార్చి తన పోరాటాన్ని కొనసాగించాడు. పర్షియాకు చెందిన అమీర్ హసన్ తనకు తాను బహమనీ అని పిలుచుకుని బహమనీ రాజ్యాన్ని స్థాపించాడు. ముహమ్మద్ షా సమర్థుడైన పాలకుడు, సామ్రాజ్యాన్ని బలోపేతం చేశాడు. ఈ సామ్రాజ్యం మహారాష్ట్రలోని పెద్ద భాగాలను, తెలంగాణ, ఆంధ్రప్రదేశ్, కర్ణాటక (బీజాపూర్, బీదర్, గుల్బర్గా ప్రాంతం) భాగాలను కూడా ఆక్రమించింది. బహమనీల క్రింద మహమూద్ గవాన్ అత్యంత ప్రసిద్ధ మంత్రి. వారు బీదర్ నుండి పాలించారు. రష్యన్ యాత్రికుడు నికితిన్ సా.శ 1470 ప్రాంతంలో సామ్రాజ్యాన్ని సందర్శించి బీదర్‌ను ఒక అందమైన నగరంగా వర్ణించాడు.

బీజాపూర్ సుల్తానులు

కాల వ్యవధి / శకం	సామ్రాజ్యం / రాజవంశం	ముఖ్య పాలకులు	సామ్రాజ్య విస్తరణ
సా.శ 1490 - సా.శ 1686	బీజాపూర్ సుల్తానులు	యూసఫ్ ఆదిల్ ఖాన్ / రెండవ ఇబ్రహీం ఆదిల్ షా	బీజాపూర్, పరిసర ప్రాంతాలు

బీజాపూర్‌లోని గోల్ గుంబజ్

సా.శ 1490 ప్రాంతంలో సామ్రాజ్యం ఐదు భాగాలుగా విడిపోయింది, వాటిలో బీదర్, బీజాపూర్ కర్ణాటకకు చెందినవి. ఇతర రాజ్యాలు బీరార్, అహ్మద్‌నగర్, గోల్కొండ. మహ్మద్ ఇబ్రహీం ఆదిల్ షా బీజాపూర్‌లో ప్రసిద్ధ గోల్ గుంబజ్ను నిర్మించాడు. వారి పాలనలో ఇస్లామిక్ వాస్తుశిల్పం వృద్ధి చెందింది కానీ చాలా నిర్మాణాలు అసంపూర్ణంగా మిగిలిపోయాయి. ఇబ్రహీం II ఆస్థానంలో ఉన్న ఫరిస్తా దక్షిణాది శైలి కళల గురించి ఎంతో సమాచారం ఉన్న "నజుమల్-ఉలూమ్" (శాస్త్రవేత్తల నక్షత్రం) అనే విజ్ఞాన సర్వస్వాన్ని సంకలనం చేశాడు. మొఘలులు, ఔరంగజేబు నేతృత్వంలో 1686లో సికందర్ ఆదిల్ షాను అంతిమంగా ఓడించారు, అప్పటి సుల్తాన్ దౌలతాబాద్ కోటలో బంధించబడ్డాడు, అక్కడే అతను 1686లో మరణించడంతో ఆదిల్ షాహీ వంశం అంతమైంది.

కేళది నాయకులు

కాల వ్యవధి / శకం	సామ్రాజ్యం / రాజవంశం	ముఖ్య పాలకులు	సామ్రాజ్య విస్తరణ
సా.శ 1500 - సా.శ 1763	కేళది నాయకులు	శివప్ప నాయక / రాణి చెన్నమ్మ	తీరప్రాంత, మధ్య కర్ణాటక

విజయనగర పాలనలో కెళది నాయకులు మల్నాడు, కరావళి (పశ్చిమ తీరం) ప్రాంతాలను పాలించారు. వారు పోర్చుగీసు వారిని, బీజాపూర్ సుల్తానులను విజయవంతంగా తిప్పికొట్టారు. విజయనగర సామ్రాజ్య పతనం తరువాత వారు హిందూ మత సూత్రాలు, సంప్రదాయాలను ముందుకు తీసుకువెళ్లారు. అత్యున్నత దశలో, రాజ్యం బనవాసి (ఉత్తర కన్నడలో) నుండి కన్నూర్ (కేరళలో) వరకు, పశ్చిమ తీరం నుండి సక్కరెపట్టణ (కొడగులో) వరకు విస్తరించింది, ఇందులో ప్రస్తుత ఉడుపి, దక్షిణ కన్నడ, ఉత్తర కన్నడ, శివమొగ్గ, చిక్కమగళూరు, హాసన్ జిల్లాలు, కొడగులోని భాగాలు ఉన్నాయి. వారిలో అత్యంత ప్రసిద్ధుడు శివప్ప నాయకుడు, అతనికి అద్భుతమైన సైనిక, పరిపాలనా నైపుణ్యాలు ఉన్నాయి. అతను విజయనగరానికి చెందిన తిరుమల నాయకకు బీజాపూర్ సుల్తానుల నుండి ఆశ్రయం కల్పించాడు. అతను పన్నులు, వ్యవసాయ వ్యవస్థలకు ప్రసిద్ధి చెందాడు. అతని భూ పన్నుల వ్యవస్థ "శివప్పనాయకన శిస్తు" (శివప్పనాయకుని క్రమశిక్షణ) అని ప్రసిద్ధి చెందింది. ఒక ముఖ్యమైన రాణి కెళది చెన్నమ్మ. ఔరంగజేబు నేతృత్వంలోని మొఘల్ సైన్యాలను ఎదిరించి ఓడించిన తొలి భారతీయ పాలకులలో ఆమె ఒకరు. శివాజీ కుమారుడు రాజారామ్‌కు ఆశ్రయం కల్పిస్తూనే, ఆమె గెరిల్లా యుద్ధతంత్రాన్ని ప్రయోగించి ఔరంగజేబు దళాలతో పోరాడింది. మొఘల్ చక్రవర్తి స్వయంగా ఆమెతో శాంతి కోసం చర్చలు జరపాల్సి వచ్చింది. ఆమె కన్నడ సంప్రదాయ (జానపద) పాటల్లో చిరస్థాయిగా నిలిచిపోయింది. తరువాత, రాణి వీరమ్మాజీ పాలనలో, మైసూరుకు చెందిన హైదర్ అలీ వారి రాజ్యాన్ని ఆక్రమించి ఆమెను మధుగిరిలో బంధించాడు.

మైసూరు వొడయార్లు

ఇవీ చూడండి: మైసూరు రాజ్యం

కాల వ్యవధి / శకం	సామ్రాజ్యం / రాజవంశం	ముఖ్య పాలకులు	సామ్రాజ్య విస్తరణ
సా.శ 1399 - సా.శ 1761	మైసూరు వొడయార్లు	రణధీర కంఠీరవ / చిక్కదేవరాజ	దక్షిణ కర్ణాటక, ఉత్తర తమిళనాడు భాగాలు

మహిషాసురుడి విగ్రహం

ద్వారక నుండి మైసూరు వచ్చిన యాదవ వంశానికి చెందిన యదురాయ, కృష్ణదేవులు మారప్పనాయకుడిని అదుపు చేయడానికి సహాయం కోరారు. వారు అతనిని ఓడించి చంపారు. అతని వారసురాలిని యదురాయకు వివాహం చేసి అతను సా.శ 1399లో సింహాసనాన్ని అధిష్టించాడు. మైసూరును గతంలో "మహిషమండల" అని పిలిచేవారు, అంటే మహిషాసురుడి ప్రాంతం అని అర్థం. ఈ ప్రాంతంలో ఆ రాక్షసుడిని ఒక దేవత చంపింది, అందుకే దీనికి మైసూరు అనే పేరు వచ్చింది. ఆ చిన్న రాజ్యం రాజా వొడయార్ ద్వారా శక్తివంతమైన సామ్రాజ్యంగా మార్చబడింది. వారు తమ రాజధానిని మైసూరు నుండి శ్రీరంగపట్నానికి మార్చారు. చిక్కదేవరాజ వొడయార్ వారిలో అత్యంత ప్రసిద్ధ పాలకుడు, నాయకులను (ఇక్కేరి), సుల్తానులను (మధురై), శివాజీని ఓడించడం ద్వారా "కర్ణాటక చక్రవర్తి" బిరుదును పొందాడు. సా.శ 1686 నాటికి రాజ్యంలో దాదాపు దక్షిణ భారతదేశమంతా చేరింది. సా.శ 1687లో వారు మొఘలుల నుండి మూడు లక్షల రూపాయలు చెల్లించి బెంగళూరు నగరాన్ని కొనుగోలు చేశారు. సా.శ 1761 నాటికి సాధారణ సైనికుడైన హైదర్ అలీ వారి సామ్రాజ్యాన్ని స్వాధీనం చేసుకున్నాడు.

శ్రీరంగపట్న సుల్తానేట్

కాల వ్యవధి / శకం	సామ్రాజ్యం / రాజవంశం	ముఖ్య పాలకులు	సామ్రాజ్య విస్తరణ
సా.శ 1761 - సా.శ 1799	శ్రీరంగపట్న సుల్తానేట్	హైదర్ అలీ / టిప్పు సుల్తాన్	కర్ణాటకలో ఎక్కువ భాగం, ఆంధ్రప్రదేశ్, తమిళనాడు, కేరళలో భాగాలు

హళేబీడు ఆలయ వాస్తుశిల్పం

వొడయార్ల నుండి మైసూరును స్వాధీనం చేసుకున్న హైదర్ అలీ శ్రీరంగపట్నం నుండి పాలించాడు. అతను వెంటనే ప్రధాన మంత్రి నంజరాజ్‌ను తొలగించి, రాజును తన సొంత ప్యాలెస్‌లోనే ఖైదీని చేశాడు. హైదర్ అలీ తర్వాత టిప్పు సుల్తాన్ అధికారంలోకి వచ్చాడు. అతను బ్రిటిష్ వారు, వారి మిత్రదేశాలపై రక్తపాత యుద్ధాలు చేశాడు కానీ నాల్గవ ఆంగ్లో-మైసూరు యుద్ధంలో బ్రిటిష్, మరాఠాలు, హైదరాబాద్ నిజాంల సమాఖ్య చేతిలో దారుణంగా ఓడిపోయాడు, సా.శ 1799లో యుద్ధభూమిలో మరణించాడు.

మైసూరు వొడయార్లు

కాల వ్యవధి / శకం	సామ్రాజ్యం / రాజవంశం	ముఖ్య పాలకులు	సామ్రాజ్య విస్తరణ
సా.శ 1800 - సా.శ 1831	మైసూరు వొడయార్లు	మూడవ కృష్ణరాజ వొడయార్	పాత మైసూరు ప్రాంతం

పూజలందుకుంటున్న తులసి మొక్క.

టిప్పు ఓటమి తర్వాత, సా.శ 1800 ఒప్పందం ప్రకారం, బ్రిటిష్ వారు రాష్ట్రాన్ని విభజించారు, అందులో బళ్ళారి, కడప, కర్నూలు ప్రాంతాలు నిజాంలకు వెళ్లాయి; మరాఠాలు ఉత్తర భాగాలను పొందారు; తీర ప్రాంతాలను బ్రిటిష్ వారు ఉంచుకున్నారు, అయితే వారు దానిని బొంబాయి, మద్రాస్ ప్రెసిడెన్సీల మధ్య విభజించారు. అప్పటి బ్రిటిష్ ఇండియా గవర్నర్ జనరల్ మార్క్వెస్ ఆఫ్ వెల్లెస్లీ మైసూరులో వొడయార్‌ను తిరిగి నియమించాడు, సింహాసనం అధిష్టించిన యువరాజు ఇంకా చిన్నవాడు కావడంతో పరిపాలన 'దివాన్ పూర్ణయ్య'కు అప్పగించబడింది. పూర్ణయ్య సమర్థుడైన పాలకుడు, అతని మార్గదర్శకత్వంలో సామ్రాజ్యం ఏదైనా ఆధునిక ప్రభుత్వం వలె పనిచేసింది. ఈ వరుసలో ఇతర మంత్రులు సర్ శేషాద్రి అయ్యర్, డాక్టర్ ఎం. విశ్వేశ్వరయ్య, సర్ మీర్జా ఇస్మాయిల్. సా.శ 1824 ప్రాంతంలో కిత్తూరుకు చెందిన "రాణీ చెన్నమ్మ", ఆమె సేనాని "సంగొళ్ళి రాయన్న" బ్రిటిష్ వారికి వ్యతిరేకంగా పోరాడటం ప్రారంభించి స్వాతంత్ర్యం ప్రకటించారు. దీని కారణంగా, సా.శ 1831లో బ్రిటిష్ వారు సామ్రాజ్యాన్ని స్వాధీనం చేసుకున్నారు.

బ్రిటిష్ పాలన

కాల వ్యవధి / శకం	సామ్రాజ్యం / రాజవంశం	ముఖ్య పాలకులు	సామ్రాజ్య విస్తరణ
సా.శ 1831 - సా.శ 1881	బ్రిటిష్ పాలన	బ్రిటిష్ కమిషనర్లు	పాత మైసూరు, ఇతర ప్రాంతాలు

మైసూరు శైలి చిత్రలేఖనం

సా.శ 1831లో బ్రిటిష్ వారు సామ్రాజ్యాన్ని స్వాధీనం చేసుకుని బ్రిటిష్ సామ్రాజ్యం తరపున పాలించే అధికారం ఉన్న కమిషనర్లను నియమించారు. వారిలో మార్క్ కబ్బన్ అత్యంత ముఖ్యమైనవాడు. వారు సామ్రాజ్యం పనిచేసే విధానాన్ని క్రమపద్ధతిలో మార్చారు, పెద్ద మార్పులను తీసుకువచ్చారు కానీ వారు కొన్ని పాత సంప్రదాయాలను కొనసాగించారు. ఈ కాలంలో రాష్ట్రం బొంబాయి, మద్రాసు ప్రావిన్సులు, హైదరాబాద్ నిజాంలు, మైసూరు మధ్య విభజించబడింది.

మైసూరు వొడయార్లు

కాల వ్యవధి / శకం	సామ్రాజ్యం / రాజవంశం	ముఖ్య పాలకులు	సామ్రాజ్య విస్తరణ
సా.శ 1881 - సా.శ 1950	మైసూరు వొడయార్లు	నాల్గవ కృష్ణరాజ వొడయార్ / జయచామరాజ వొడయార్	పాత మైసూరు ప్రాంతం

కర్ణాటకలో హనుమంతుడికి ఆదరణ ఎక్కువ

కొద్దికాలం పాటు బ్రిటిష్ కమిషనర్ల పాలన తర్వాత, మైసూరు తిరిగి వొడయార్లకు ఇవ్వబడింది. ఈ కాలంలో స్వాతంత్ర్యం కోసం ఆకాంక్ష ఊపందుకుంది, ఫలితంగా చాలా మంది నాయకులు జైలు పాలయ్యారు. ఈ పోరాటం చివరకు బ్రిటిష్ వారిచే భారతదేశానికి స్వాతంత్ర్యం మంజూరు చేయడానికి దారితీసింది. భారత స్వాతంత్ర్యం వరకు వొడయార్ల పాలన కొనసాగింది, చివరకు వారు మైసూరును భారత సమాఖ్యలో విలీనం చేశారు, అది భారతదేశంలో ఒక రాష్ట్రంగా చేర్చబడింది.

కర్ణాటక రాష్ట్రం

కాల వ్యవధి / శకం	సామ్రాజ్యం / రాజవంశం	ముఖ్య పాలకులు	సామ్రాజ్య విస్తరణ
సా.శ 1956	కర్ణాటక రాష్ట్రం	ప్రభుత్వం	కర్ణాటక మొత్తం

భారత స్వాతంత్ర్యం, దేశ విభజన తర్వాత, భాషా ప్రయుక్త, ఇతర ప్రమాణాల ఆధారంగా రాష్ట్రాలు పునర్వ్యవస్థీకరించబడ్డాయి, తద్వారా విభజించబడిన కన్నడ మాట్లాడే జనాభా ప్రాంతాలు కలిసి మైసూరు పేరుతో ప్రస్తుత కర్ణాటకను ఏర్పాటు చేశాయి. 1973 నవంబర్ 1న, మైసూరు పేరు కర్ణాటకగా మార్చబడింది. రాష్ట్రం బెంగళూరు నగరాన్ని తన రాజధానిగా ఎంచుకుంది, కన్నడకు పరిపాలనా భాష హోదాను ఇచ్చింది. కెంపల్ హనుమంతయ్య నిర్మించిన విధాన సౌధ రాష్ట్ర అసెంబ్లీ భవనంగా మారింది. అట్టార కచేరిని రాష్ట్ర హైకోర్టుగా చేశారు.

విధాన సౌధ

బెంగళూరు నగరం

తరచుగా "సిలికాన్ వ్యాలీ ఆఫ్ ఇండియా", "గార్డెన్ సిటీ" అని పిలువబడే బెంగళూరు, ప్రాచీన కాలపు స్థావరాల నుండి ఆధునిక ప్రపంచ స్థాయి సాంకేతిక కేంద్రంగా ఎదిగిన గొప్ప, ప్రబలమైన చరిత్రను కలిగి ఉంది. కర్ణాటక రాష్ట్ర భాష, తద్వారా బెంగళూరులో ప్రముఖంగా మాట్లాడే భాష కన్నడ (ಕನ್ನಡ).

ప్రాచీన మూలాలు (సుమారు సా.శ.పూ 4000 - సా.శ 1537):

బెంగళూరు చుట్టుపక్కల మానవ నివాసానికి సంబంధించిన ఆధారాలు రాతియుగం (సుమారు సా.శ.పూ 4000) నాటివని, రాతి పనిముట్లు కనుగొనబడ్డాయని సూచిస్తున్నాయి. సుమారు సా.శ.పూ 800 నాటి ఇనుప యుగపు పనిముట్లు, సమాధుల దిబ్బలు కూడా కనుగొనబడ్డాయి. ఈ ప్రాంతంలో దొరికిన రోమన్ నాణేలను బట్టి చూస్తే, ఈ ప్రాంతం సా.శ 1వ శతాబ్దంలో రోమన్లతో సముద్ర వ్యాపారంలో పాల్గొన్నట్లు తెలుస్తోంది.

"బెంగళూరు" గురించిన మొట్టమొదటి లిఖితపూర్వక ఉల్లేఖన బేగూర్ నుండి వచ్చిన 9వ శతాబ్దపు గంగ శాసనం (వీరగల్లు)లో కనిపిస్తుంది, ఇందులో "బెంగవళ్-ఊరు" (గార్డ్స్ నగరం), అక్కడ జరిగిన యుద్ధం గురించి ప్రస్తావించబడింది. ఇది వ్యూహాత్మక సైనిక ప్రదేశంగా దీని ప్రాముఖ్యతను సూచిస్తుంది. పశ్చిమ గంగులు (సా.శ 4-10 శతాబ్దాలు), చోళులు (సా.శ 11-12 శతాబ్దాలు), హోయసలులు (సా.శ 12-14 శతాబ్దాలు) సహా వరుసగా వచ్చిన దక్షిణ భారత రాజవంశాలు ఈ ప్రాంతాన్ని పాలించి, వారి వాస్తుశిల్ప, సాంస్కృతిక ముద్రలను వదిలివెళ్ళాయి. ఒక ప్రసిద్ధ పురాణగాథ ప్రకారం, 12వ శతాబ్దంలో అడవిలో దారితప్పిన హోయసల రాజు రెండవ వీర బల్లాలుడికి ఒక వృద్ధురాలు "బెంద కాళు" (ఉడకబెట్టిన గింజలు) ఇచ్చిందని, ఆ కారణంగా అతను ఆ ప్రదేశానికి "బెంద-కాళ్-ఊరు" అని పేరు పెట్టాడని, అదే "బెంగళూరు"గా మారిందని చెబుతారు.

ఆధునిక బెంగళూరు స్థాపన (సా.శ 1537):

ఆధునిక బెంగళూరు స్థాపన ఘనత సా.శ 1537లో మొదటి కెంపేగౌడకు దక్కుతుంది. విజయనగర సామ్రాజ్యం ఆధీనంలో స్థానిక నాయకుడిగా, సామంతుడిగా ఉన్న కెంపేగౌడ ఒక మట్టి కోటను నిర్మించి దాని గోడల లోపల ఒక పట్టణాన్ని స్థాపించాడు, అదే భవిష్యత్తులో వేగంగా అభివృద్ధి చెందుతున్న నగరానికి కేంద్రంగా మారింది. అతను చిక్కపేట, దొడ్డపేట వంటి ప్రధాన వీధులతో "పేటలు"గా (మార్కెట్లుగా) విభజించి పట్టణాన్ని పకడ్బందీగా ప్లాన్ చేశాడు. అతను దేవాలయాలు, చెరువులను కూడా నిర్మించి, నగరం మౌలిక సదుపాయాలకు పునాది వేశాడు. అతని కుమారుడు రెండవ కెంపేగౌడ నగరం సుందరీకరణకు మరింత తోడ్పడ్డాడు.

మారుతున్న చేతులు, రాజవంశాలు (17 - 18 వ శతాబ్దాలు):

శతాబ్దాలుగా, బెంగళూరు వివిధ శక్తుల పాలనకు సాక్ష్యంగా నిలిచింది:

• మరాఠాలు (1638-1687): ఛత్రపతి శివాజీ తండ్రి షాహాజీ భోంస్లే బెంగళూరును స్వాధీనం చేసుకుని కొంతకాలం పాలించాడు.
• మొఘలులు (1687-1690): మొఘలులు దీనిని తమ ఆధీనంలోకి తీసుకుని తర్వాత ఈ నగరాన్ని మైసూరు రాజ్యపు వొడయార్ వంశానికి విక్రయించారు.
• మైసూరు రాజ్యం (వొడయార్ వంశం, 1690-1799): బెంగళూరు మైసూరు రాజ్యంలో భాగమైంది. 1759లో, రెండవ కృష్ణరాజ వొడయార్ సైనిక కమాండర్ అయిన హైదర్ అలీకి బెంగళూరును వ్యక్తిగత జాగీరుగా ఇచ్చాడు, అతను నగరాన్ని గణనీయంగా అభివృద్ధి చేసి, కోటను బలోపేతం చేసి వాణిజ్యాన్ని ప్రోత్సహించాడు. అతని కుమారుడు టిప్పు సుల్తాన్ ఈ ప్రయత్నాలను కొనసాగించాడు, లాల్ బాగ్‌ను మరింత విస్తరించాడు, నగరం ఆర్థిక వృద్ధికి, ముఖ్యంగా సెరికల్చర్ (పట్టు పురుగుల పెంపకం) రంగానికి దోహదపడ్డాడు.

బ్రిటిష్ ప్రభావం, కంటోన్మెంట్ (18వ శతాబ్దం చివరి నుండి - 1947 వరకు):

బ్రిటిష్ ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ ప్రభావం ఆంగ్లో-మైసూరు యుద్ధాల సమయంలో పెరిగింది.

• 1791: మూడవ ఆంగ్లో-మైసూరు యుద్ధంలో లార్డ్ కార్న్‌వాలిస్ బెంగళూరు కోటను స్వాధీనం చేసుకున్నాడు.
• 1799: నాల్గవ ఆంగ్లో-మైసూరు యుద్ధంలో టిప్పు సుల్తాన్ మరణం తర్వాత, బెంగళూరును వొడయార్ వంశానికి తిరిగి ఇచ్చారు.
• 1809: బ్రిటిష్ వారు తమ సైనిక కంటోన్మెంట్‌ను బెంగళూరుకు మార్చి, పాత నగరానికి వెలుపల బెంగళూరు కంటోన్మెంట్‌ను ఏర్పాటు చేశారు. ఈ ప్రాంతం ఒక ప్రత్యేక అస్తిత్వంగా అభివృద్ధి చెందింది, బ్రిటిష్ వారిచే పరిపాలించబడింది, ఇక్కడి అనుకూలమైన వాతావరణం కారణంగా భారీ సంఖ్యలో యూరోపియన్, ఆంగ్లో-ఇండియన్ జనాభాను ఆకర్షించింది. అదే సమయంలో పాత నగరం బ్రిటిష్ రాజ్ ఆధ్వర్యంలో ఒక సంస్థానంగా మైసూరు మహారాజు నామమాత్రపు పాలనలో కొనసాగింది.
• 1831-1881: బెంగళూరు బ్రిటిష్ పరిపాలనా కేంద్రంగా పనిచేసింది.
• 1862: బెంగళూరు నగరానికి, కంటోన్మెంట్‌కు ప్రత్యేక మునిసిపల్ బోర్డులు ఏర్పాటు చేయబడ్డాయి.
• 19వ శతాబ్దం చివరి నుండి - 20వ శతాబ్దం ప్రారంభం వరకు: బ్రిటిష్ కాలంలో విద్యుత్ ప్రవేశపెట్టడం (1905, వీధిలైట్లు ఉన్న మొదటి ఆసియా నగరంగా బెంగళూరు నిలిచింది), రైల్వే లైన్లు (1859), అట్టార కచేరి (హైకోర్టు), బెంగళూరు ప్యాలెస్ వంటి ఐకానిక్ భవనాల నిర్మాణంతో సహా గణనీయమైన మౌలిక సదుపాయాల అభివృద్ధి జరిగింది. నగరం 1875-77 నాటి కరువు, 1898 లో ప్లేగు మహమ్మారి వంటి సవాళ్లను కూడా ఎదుర్కొంది, ఇది బసవనగుడి, మల్లేశ్వరం వంటి కొత్త లేఅవుట్ల అభివృద్ధికి దారితీసింది. ఇండియన్ ఇన్స్టిట్యూట్ ఆఫ్ సైన్స్ (1909) వంటి విద్యా సంస్థలు స్థాపించబడ్డాయి.

స్వాతంత్ర్యానంతర వృద్ధి, "సిలికాన్ వ్యాలీ"గా మార్పు (1947 - ప్రస్తుతం):

• 1947: భారతదేశం స్వాతంత్ర్యం పొందిన తరువాత, బెంగళూరు మైసూరు రాష్ట్రానికి రాజధానిగా మారింది.
• 1949: రెండు వేర్వేరు పట్టణ నివాస ప్రాంతాలైన బెంగళూరు సిటీ, బెంగళూరు కంటోన్మెంట్ ఒకే పట్టణ కేంద్రంగా విలీనం చేయబడి, బెంగళూరు సిటీ కార్పొరేషన్‌గా ఏర్పడ్డాయి.
• 1956: మైసూరు రాష్ట్రం పునర్వ్యవస్థీకరించబడింది, తరువాత 1973లో కర్ణాటకగా పేరు మార్చబడింది, బెంగళూరు దాని రాజధానిగా కొనసాగింది.
• 20వ శతాబ్దం మధ్యలో: హిందుస్థాన్ ఏరోనాటిక్స్ లిమిటెడ్ (హెచ్ఎఎల్) వంటి ప్రభుత్వ రంగ సంస్థల స్థాపనతో నగరం గణనీయమైన పారిశ్రామిక వృద్ధిని సాధించింది, ఇది భవిష్యత్తులో సాంకేతిక కేంద్రంగా మారడానికి పునాది వేసింది.
• 1980లు - ప్రస్తుతం: బెంగళూరు అపూర్వమైన ఐటీ బూమ్‌ను చూసింది, ప్రముఖ బహుళజాతి సంస్థలు, ఇన్ఫోసిస్, విప్రో వంటి దేశీయ టెక్ దిగ్గజాలను ఆకర్షించింది. ఇన్ఫర్మేషన్ టెక్నాలజీ, సాఫ్ట్‌వేర్ రంగాలలో ఈ వేగవంతమైన వృద్ధి దానికి "సిలికాన్ వ్యాలీ ఆఫ్ ఇండియా" అనే పేరును తెచ్చిపెట్టింది, భారీ సంఖ్యలో జనాభా రాకకు దారితీసి, దానిని ఒక శక్తివంతమైన, విభిన్నమైన, కాస్మోపాలిటన్ మహానగరంగా మార్చింది.
• 2006: నగరం అధికారికంగా తన అసలు కన్నడ పేరు, బెంగళూరు (Bengaluru) గా మార్చబడింది.

నేడు, బెంగళూరు సాంకేతికత, విద్య, పరిశోధన, ఆవిష్కరణలకు ప్రముఖ కేంద్రంగా కొనసాగుతూనే, తన వేగవంతమైన ఆధునీకరణను తన గొప్ప చారిత్రక, సాంస్కృతిక వారసత్వంతో సమతుల్యం చేయడానికి ప్రయత్నిస్తోంది. రాష్ట్ర భాషగా కన్నడ ఉనికి దాని సాంస్కృతిక అస్తిత్వానికి ఒక ప్రాథమిక అంశం, ఇది దాని భాషా దృశ్యాన్ని, వారసత్వాన్ని తీర్చిదిద్దుతుంది.

సారాంశం

ఈ పట్టిక సారాంశాన్ని చూపుతుంది

కాల వ్యవధి / శకం	సామ్రాజ్యం / రాజవంశం	ముఖ్య పాలకులు	సామ్రాజ్య విస్తరణ
ప్రారంభ కాలం	శాతవాహనులు	సిముఖ, గౌతమీపుత్ర	ప్రస్తుత ఆంధ్ర, కర్ణాటక, మహారాష్ట్రలతో కూడిన దక్కన్ ప్రాంతం
సా.శ 325 - సా.శ 540	బనవాసి కదంబులు	మయూర శర్మ, కాకుత్స్థ వర్మ	మధ్య, పశ్చిమ, వాయవ్య కర్ణాటక
సా.శ 325 - సా.శ 999	తలకాడు గంగులు	అవీనిత, దుర్వినీత, రాచమల్ల	దక్షిణ కర్ణాటక, ఆంధ్ర, తమిళనాడు భాగాలు
సా.శ 500 - సా.శ 757	బాదామి చాళుక్యులు	మంగళేశుడు, రెండవ పులకేశి (ఇమ్మడి పులకేశి)	కర్ణాటక, మహారాష్ట్ర, గుజరాత్, ఒరిస్సా, ఆంధ్రలో భాగాలు
సా.శ 757 - సా.శ 973	మల్ఖేడ్ రాష్ట్రకూటులు	మొదటి కృష్ణుడు, మూడవ గోవిందుడు, నృపతుంగ అమోఘవర్షుడు	కర్ణాటక, ఆంధ్ర, తమిళనాడు, మధ్యప్రదేశ్, మహారాష్ట్రలో భాగాలు
సా.శ 973 - సా.శ 1198	కల్యాణి చాళుక్యులు	ఆరవ విక్రమాదిత్యుడు	కర్ణాటక, ఆంధ్ర, తమిళనాడు, మధ్యప్రదేశ్, మహారాష్ట్రలో భాగాలు
సా.శ 1198 - సా.శ 1312	దేవగిరి సేవుణులు	రెండవ సింగణ	కర్ణాటక, ఆంధ్ర, మహారాష్ట్రలో భాగాలు
సా.శ 1000 - సా.శ 1346	ద్వారసముద్ర హోయసలులు	విష్ణువర్ధనుడు, రెండవ బల్లాల	దక్షిణ, తీరప్రాంత కర్ణాటక, ఆంధ్ర, తమిళనాడు భాగాలు
సా.శ 1336 - సా.శ 1565	విజయనగర	రెండవ దేవరాయలు, శ్రీకృష్ణదేవరాయలు	కర్ణాటక, కేరళ, తమిళనాడు, ఆంధ్రలో ఎక్కువ భాగం
సా.శ 1347 - సా.శ 1527	బహమనీ	మొదటి ముహమ్మద్ షా, రెండవ ముహమ్మద్ షా	దక్కన్ ప్రాంతం
సా.శ 1490 - సా.శ 1686	బీజాపూర్ సుల్తానులు	యూసఫ్ ఆదిల్ ఖాన్, రెండవ ఇబ్రహీం ఆదిల్ షా	బీజాపూర్, పరిసర ప్రాంతాలు
సా.శ 1500 - సా.శ 1763	కేళది నాయకులు	శివప్ప నాయక, రాణి చెన్నమ్మ	తీరప్రాంత కర్ణాటక భాగాలు
సా.శ 1399 - సా.శ 1761	మైసూరు వొడయార్లు	రాజా వొడయార్, రణధీర కంఠీరవ, చిక్కదేవరాజ	పాత మైసూరు ప్రాంతం
సా.శ 1588 - సా.శ 1779	చిత్రదుర్గ నాయకులు	తిమ్మన్న నాయక, మదకరి నాయక	మధ్య కర్ణాటక, ఆంధ్రా ప్రాంతాలు
సా.శ 1761 - సా.శ 1799	శ్రీరంగపట్న సుల్తానేట్	హైదర్ అలీ, టిప్పు సుల్తాన్	కర్ణాటక, ఆంధ్ర భాగాలు
సా.శ 1800 - సా.శ 1831	మైసూరు వొడయార్లు	మూడవ కృష్ణరాజ వొడయార్	పాత మైసూరు ప్రాంతం
సా.శ 1831 - సా.శ 1881	బ్రిటిష్ పాలన.	బ్రిటిష్ కమిషనర్లు	పాత మైసూరు, ఇతర ప్రాంతాలు
సా.శ 1881 - సా.శ 1950	మైసూరు వొడయార్లు	నాల్గవ కృష్ణరాజ వొడయార్, జయచామరాజ వొడయార్	పాత మైసూరు ప్రాంతం
సా.శ 1956	కర్ణాటక రాష్ట్రం	ప్రభుత్వం	కర్ణాటక మొత్తం

ఇవి కూడా చూడండి

• కర్ణాటక చరిత్ర
• మధ్యయుగ కర్ణాటక రాజకీయ చరిత్ర
• కన్నడ సాహిత్యం
• కర్ణాటక చరిత్ర