కర్ణాటక చరిత్ర
| సిరీస్లో భాగంగా |
| కర్ణాటక చరిత్ర |
|---|
 |
కర్ణాటక చరిత్ర అనేక సహస్రాబ్దాల నాటిది. అనేక గొప్ప సామ్రాజ్యాలు, రాజవంశాలు కర్ణాటకను పరిపాలించాయి, కర్ణాటక చరిత్ర, సంస్కృతి, అభివృద్ధితో పాటు మొత్తం భాభారత ఉపఖండం ఎంతో దోహదపడ్డాయి. మధ్య భారతదేశ గంగాలకు చెందిన చిందక నాగులు, మాన్యఖేటకు చెందిన రాష్ట్రకూటులు, వేంగికి చెందిన చాళుక్యులు, దేవగిరికి చెందిన యాదవ రాజవంశం అందరూ కన్నడ మూలానికి చెందినవారు, తరువాత వారు స్థానిక భాషలను ప్రోత్సహించడం ప్రారంభించారు.[1][2][3]
మధ్యయుగ ప్రారంభ ఆధునిక కాలాలలో, విజయనగర సామ్రాజ్యం, బహమనీ సుల్తానేట్ కర్ణాటకలో ప్రధాన శక్తులుగా మారాయి. తరువాతిది విచ్ఛిన్నమై ఐదు దక్కన్ సుల్తానేట్లను ఏర్పాటు చేసింది. దక్కన్ సుల్తానేట్లు 1565లో విజయనగర సామ్రాజ్యాన్ని ఓడించారు.
17వ,18వ శతాబ్దాలలో మరాఠా సామ్రాజ్యం ప్రస్తుత ఉత్తర కర్ణాటకలో ఎక్కువ భాగాన్ని పరిపాలించింది. మరాఠా పాలన ప్రస్తుత కర్ణాటకలోని ఉత్తర ప్రాంతాలలో అత్యంత పటిష్టంగా ఉండేది. ఈ ప్రాంతంలో మొదటి మరాఠా దండయాత్రలకు ఛత్రపతి శివాజీ నాయకత్వం వహించారు.[4] 1780లలో మరాఠా శక్తి బలహీనపడటంతో, మైసూర్ రాజ్యం దక్షిణ కర్ణాటకలోని భూములను ఆక్రమించడం ప్రారంభించింది.
టిప్పు సుల్తాన్ దళాలను ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ ఓడించిన ఆంగ్లో-మైసూర్ యుద్ధాల తరువాత, భారతదేశంలో కంపెనీ పాలన ప్రారంభమైంది. కర్ణాటక బొంబాయి ప్రెసిడెన్సీ, మైసూర్ రాజ్యం, హైదరాబాద్ నిజాం మధ్య విభజించబడింది.
భారతదేశం 1947లో స్వతంత్రం పొందింది, రాష్ట్రాల పునర్వ్యవస్థీకరణ చట్టం, 1956 ప్రకారం, హైదరాబాద్ రాష్ట్రంలోని కన్నడ మాట్లాడే ప్రాంతాలు, మద్రాసు రాష్ట్రం మైసూర్ రాష్ట్రం విలీనం చేయబడ్డాయి. 1973లో ఈ రాష్ట్రాన్ని కర్ణాటక మార్చారు.
పూర్వ చరిత్ర
[మార్చు]చరిత్రపూర్వ కర్ణాటకపై తొలి విస్తృత అధ్యయనం చేసిన ఘనత రాబర్ట్ బ్రూస్-ఫూట్కు దక్కుతుంది. ఈ పనిని తరువాత అనేక మంది పండితులు కొనసాగించారు.[5] ఉత్తర భారతదేశంలోని సోహన్ సంస్కృతికి విరుద్ధంగా కర్ణాటక (సాధారణంగా దక్షిణ భారతదేశంలోని) చరిత్రపూర్వ సంస్కృతిని చేతి-గొడ్డలి సంస్కృతి అని పిలుస్తారు. చిక్కమగళూరు జిల్లా లింగదహళ్లి, యాదగిరి జిల్లాలోని హునసగి వంటి ప్రదేశాలలో కనుగొనబడిన క్వార్ట్జ్, క్వార్ట్జైట్తో చేసిన గులకరాళ్ల ఆకారంలో పాలియోలిథిక్ చేతి గొడ్డలి, చీలికలు, తుమ్కూర్ జిల్లా కిబ్బనహళ్లి వద్ద చెక్క స్పైక్ పాత రాతి యుగపు పనిముట్లకు ఉదాహరణలు.[6] రాయచూర్ జిల్లా లింగసుగూర్ వద్ద ఒక మెరుస్తున్న రాతి గొడ్డలి కనుగొనబడిందని నివేదికలు ఉన్నాయి నూతన శిలాయుగం ప్రదేశాలు (కొత్త రాతి యుగం ప్రాముఖ్యత రాయచూర్ జిల్లా మస్కి, చిత్రదుర్గ జిల్లా బ్రహ్మగిరి మొదలైనవి, మనిషి ఆవులు, కుక్కలు, గొర్రెలు వంటి జంతువులను పెంపకం చేయడం రాగి, కాంస్య ఆయుధాలను ఉపయోగించడం, గాజులు, ఉంగరాలు, పూసలు, చెవిపోగుల నెక్లెస్లను ధరించడం, ఖననం గదులు కలిగి ఉండటం వంటి అనేక ఆధారాలతో.[7][8] నియోలిథిక్ యుగం చివరి నాటికి, మెగాలిథిక్ యుగం సమయంలో కర్ణాటకలోని ప్రజలు పొడవైన కత్తులు, కొడవళ్లు, గొడ్డళ్లు, సుత్తులు, ముళ్ళు, ఉంగరాలు, బాణాలను ఉపయోగించడం ప్రారంభించారు, అన్నీ ఇనుముతో తయారు చేయబడ్డాయి.[9]
సింధు లోయ నాగరికత నుండి ప్రభావాలు
[మార్చు]కర్ణాటకలోని గనుల నుండి దిగుమతి చేసుకున్న హరప్పా ప్రదేశాలలో కనుగొన్న బంగారాన్ని ఉదహరిస్తూ సింధు లోయ నగరాలైన హరప్పా, లోథల్ మధ్య సంబంధాలను విద్వాంసుల పరికల్పన ప్రతిపాదిస్తుంది.[10][11][12]
ఆధునిక కర్ణాటకలోని ప్రాంతాలు క్రీస్తుపూర్వం 2వ శతాబ్దం నాటి సెల్ట్లలో నియోలిథిక్ నివాసానికి సంబంధించిన ఆధారాలు మొదట 1872లో కనుగొనబడ్డాయి. రాయచూర్ జిల్లా లింగసుగుర్ వద్ద ఒక మెరుస్తున్న రాతి గొడ్డలి కనుగొనబడిందని నివేదికలు ఉన్నాయి, అయితే ఈ నివేదికల ప్రామాణికత ధృవీకరించబడలేదు.[13] 11862లో కొడగు, మూరీ బెట్ట కొండల ప్రాంతాలలో మెగాలిథిక్ నిర్మాణాలు, శ్మశాన వాటికలు కనుగొనబడ్డాయి అయితే ఉత్తర కర్ణాటకలో నియోలిథిక్ ప్రదేశాలు కనుగొనబడ్డాయి.[13] కర్ణాటకలోని గనుల నుండి దిగుమతి చేసుకున్న హరప్పా ప్రదేశాలలో కనుగొన్న బంగారాన్ని ఉదహరిస్తూ 3000లో సింధు లోయ నగరం హరప్ప మధ్య సంబంధాల గురించి పండితుల పరికల్పన.[14][15][16][17]
సాంప్రదాయ కాలం
[మార్చు]కర్ణాటక మౌర్య సామ్రాజ్యం భాగంగా ఉండేది, మొదటి మౌర్య చక్రవర్తి చంద్రగుప్త మౌర్య క్రీ పూ 298 లో హసన్ జిల్లా శ్రవణబెల్గోలలో మరణించాడు, అక్కడ అతను తన జీవితంలో చివరి రోజులను జైన సన్యాసిగా గడిపాడు.[18]
క్రీ. పూ 239 లో శాతవాహన రాజవంశం అధికారంలోకి వచ్చింది, దాని పాలన దాదాపు నాలుగు శతాబ్దాల పాటు, క్రీ శ 3 వ శతాబ్దం ప్రారంభం వరకు కొనసాగింది. శాతవాహన రాజవంశం విచ్ఛిన్నం ప్రారంభ స్థానిక రాజ్యాల అధిరోహణకు దారితీసింది, ఆధునిక ఉత్తర కన్నడ జిల్లాలోని బనవాసి కదంబ రాజవంశం, ఆధునిక శివమోగ్గా జిల్లాలోని తలగుండ చెందిన మయూరవర్మ వ్యవస్థాపక రాజుగా, దక్షిణ కర్ణాటకలోని పశ్చిమ గంగా రాజవంశం ఈ ప్రాంతం స్వతంత్ర రాజకీయ సంస్థగా పుట్టింది.[19][20][21][22][23][24][25][26] కదంబ రాజవంశం రాజు కకుష్ఠవర్మకు ఆపాదించబడిన 450 నాటి హల్మిడి శాసనం ద్వారా కన్నడ భాష పరిపాలనా హోదాను ఇచ్చిన మొదటి రాజ్యాలు ఇవి.[27][28] అలాగే, కదంబుల పురాతన రాజధాని బనవాసిలో ఇటీవల కనుగొనబడిన 5వ శతాబ్దపు రాగి నాణెం, దానిపై కన్నడ లిపి శాసనం, అధికారిక స్థాయిలో కన్నడ వాడకాన్ని మరింత రుజువు చేస్తుంది.[29]
మధ్య రాజ్యాలు (230 BCE-1206 క్రీ. శ.)
[మార్చు]వారి తరువాత పెద్ద సామ్రాజ్య సామ్రాజ్యాలు, బాదామి చాళుక్యులు, రాష్ట్రకూట రాజవంశం, పశ్చిమ చాళుక్య సామ్రాజ్యం వీరు ఆధునిక కర్ణాటక ప్రాంతంలో తమ రాజధానులను కలిగి ఉండి కన్నడ భాష, సాహిత్యాన్ని పోషించాయి.[30][31][32][33][34][35][36]
బాదామి చాళుక్యులు
[మార్చు]బాదామి చాళుక్యులు 6వ, 8వ శతాబ్దాల మధ్య పాలించారు.[37] బనవాసిలోని కదంబ రాజ్యం క్షీణించినప్పుడు బాదామి చాళుక్యులు తమ స్వాతంత్ర్యాన్ని ప్రకటించుకోవడం ప్రారంభించారు, పులకేశి II పాలనలో వేగంగా ప్రాముఖ్యతను సంతరించుకున్నారు .
చాళుక్యుల పాలన దక్షిణ భారతదేశ చరిత్రలో ఒక ముఖ్యమైన మైలురాయిని, కర్ణాటక చరిత్రలో ఒక స్వర్ణయుగాన్ని సూచిస్తుంది. బాదామి చాళుక్యుల అధిరోహణతో దక్షిణ భారతదేశం రాజకీయ వాతావరణం చిన్న రాజ్యాల నుండి పెద్ద సామ్రాజ్యాలకు మారింది.
రాష్ట్రకూటాలు
[మార్చు]రాష్ట్రకూటులు మొదట బాదామి చాళుక్యులకు సామంతులు. దాంతిదుర్గ క్రీ. శ. 735 లో చాళుక్య పాలకుడు రెండవ కీర్త్తివర్మను పడగొట్టి, రాష్ట్రకూట రాజవంశం పాలనను స్థాపించాడు.
ఈ కాలంలో, సాహిత్యం, కళలు, గణిత రంగంలో ముఖ్యమైన రచనలు జరిగాయి. ఈ రాజవంశానికి చెందిన అత్యంత ప్రసిద్ధ రాజు మొదటి అమోఘవర్ష కన్నడ భాషలో ఒక మైలురాయి సాహిత్య రచన కవిరాజమార్గ రచించాడు. ముఖ్యమైన గణిత సిద్ధాంతాలు, సూత్రాలను మహావీరాచార్య ప్రతిపాదించారు.
పశ్చిమ చాళుక్యులు
[మార్చు]పశ్చిమ చాళుక్యులు క్రీ. శ. 973 నుండి 1189 మధ్య కర్ణాటకను పాలించారు. 973లో మాల్వా పరమార రాజవంశం పాలకుడు వారి రాజధానిపై దాడి చేసిన తరువాత రాష్ట్రకూట సామ్రాజ్యంలో గందరగోళాన్ని చూసి, బీజాపూర్ నుండి పాలించిన రాష్ట్రకూట రాజవంశానికి చెందిన రెండవ తైలాప తన అధిపతులను ఓడించి, మన్యఖేటను తన రాజధానిగా చేసుకున్నాడు.
పశ్చిమ గంగాలు
[మార్చు]పశ్చిమ గంగా రాజవంశం క్రీ. శ. 350 లో స్థాపించబడింది, దక్షిణ కర్ణాటకను పరిపాలించింది. వారి సార్వభౌమాధికారం క్రీ. శ. 350 నుండి 550 వరకు కొనసాగింది, ఆ తరువాత వారు బాదామి చాళుక్యులు, రాష్ట్రకూటులు, పశ్చిమ చాళుక్యుల సామంతులుగా పాలించారు. క్రీ. శ. 1000 లో పశ్చిమ చాళుక్యులు విచ్ఛిన్నమైన తరువాత వారి పాలన ముగిసింది.
ఒక చిన్న రాజ్యం అయినప్పటికీ, ఆధునిక దక్షిణ కర్ణాటక ప్రాంతం రాజకీయాలు, సంస్కృతి, సాహిత్యానికి పశ్చిమ గంగా సహకారం ముఖ్యమైనదిగా పరిగణించబడుతుంది. పశ్చిమ గంగా రాజులు అన్ని విశ్వాసాలకు దయగల సహనాన్ని చూపించారు, కానీ జైనమతం పట్ల వారి ప్రోత్సాహానికి ప్రసిద్ధి చెందారు, ఫలితంగా శ్రవణబెళగొళ, కంబడహళ్ళి వంటి ప్రదేశాలలో స్మారక చిహ్నాల నిర్మాణానికి దారితీసింది. ఈ రాజవంశానికి చెందిన రాజులు లలిత కళలను ప్రోత్సహించారు, దీని కారణంగా కన్నడ, సంస్కృత సాహిత్యం అభివృద్ధి చెందింది.
హొయసల సామ్రాజ్యం
[మార్చు]మలనాడ్ కర్ణాటకకు చెందిన హొయసలులు మొదటి సహస్రాబ్ది ప్రారంభంలో హొయసల సామ్రాజ్యాన్ని స్థాపించారు. ఈ సమయంలో ఈ ప్రాంతంలో కళ, వాస్తుశిల్పం అభివృద్ధి చెందాయి, దీని ఫలితంగా విలక్షణమైన కన్నడ సాహిత్య మీటర్లు వెసరా శైలి నిర్మాణానికి కట్టుబడి ఉన్న దేవాలయాలు, శిల్పాల నిర్మాణం జరిగింది.[38][39][40][41][42] హొయసల సామ్రాజ్యం విస్తరణ ఆధునిక ఆంధ్రప్రదేశ్, తమిళనాడులోని పెద్ద భాగాలను వారి పాలనలోకి తీసుకువచ్చింది. [43][44][45][46]
ఇతర రాజ్యాలు
[మార్చు]సెయున రాజవంశం, కదంబ రాజవంశం, చోళ సామ్రాజ్యం కర్ణాటకలోని కొన్ని ప్రాంతాలను పాలించాయి.[48]
8వ శతాబ్దం నుండి 13వ శతాబ్దం మధ్య కర్ణాటక, ఆంధ్ర ప్రాంతాలలో కొన్ని ప్రాంతాలను నిడుగల్ చోళులు పరిపాలించారు.[49]
విజయనగర శకం (1336-1565)
[మార్చు]
14వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో, విజయనగర సామ్రాజ్యం దాని రాజధాని హోసపట్టన (తరువాత విజయనగరం అని పిలవబడేది) తో దక్షిణాన ముస్లిం దండయాత్రలను విజయవంతంగా సవాలు చేయడానికి పెరిగింది. ఈ సామ్రాజ్యాన్ని మొదటి హరిహర, బుక్క రాయ స్థాపించారు, వీరు చివరి హొయసల రాజు మూడవ వీర బల్లాల కమాండర్లు అని చాలా మంది చరిత్రకారులు పేర్కొన్నారు. ఈ సామ్రాజ్యం రెండు శతాబ్దాలకు పైగా అభివృద్ధి చెందింది.[50][51]
విజయనగర పాలకులు సంస్కృతిని పోషించారు. ఈ కాలంలో ఒక ప్రత్యేకమైన సాహిత్యం & వాస్తుశిల్పం అభివృద్ధి చెందింది. విజయనగర నిర్మాణ శైలికి ఉత్తమ ఉదాహరణ శిథిలమైన హంపి నగరంలో కనిపిస్తుంది.[52]
తాలికోట యుద్ధం
[మార్చు]విజయనగర సామ్రాజ్యం ప్రధాన ప్రత్యర్థులు ఐదుగురు దక్కన్ సుల్తానేట్లు వారు 1565లో తాలికోట యుద్ధంలో సామ్రాజ్యాన్ని ఓడించారు.
విజయనగర సైన్యానికి చెందిన ఇద్దరు సైనికాధికారులు వైదొలిగి, ఐక్య సుల్తానేట్లకు తమ విధేయతను చూపించారు. వారు అలియా రామ రాయ పట్టుకుని అక్కడికక్కడే అతనిని నరికివేశారు. రామరాయ శిరచ్ఛేదం గందరగోళాన్ని, విధ్వంసం సృష్టించింది, విజయనగర సైన్యంలోని ఇప్పటికీ విధేయతగల భాగాలలో, అవి పూర్తిగా తుడిచిపెట్టుకుపోయాయి. సుల్తానేట్ల సైన్యం హంపి దోచుకుని దానిని శిథిలావస్థకు చేర్చింది.[53]
బహమనీ & దక్కన్ సుల్తానేట్లు
[మార్చు]దక్కన్ మీద ఆధిపత్యం కోసం విజయనగర సామ్రాజ్యానికి బీదర్ బహమనీ సుల్తాన్లు ప్రధాన పోటీదారులు, వారి పతనం తరువాత, బీజాపూర్ సుల్తానేట్, బీదర్ సుల్తానేట్ దక్షిణ భారతదేశంపై నియంత్రణ కోసం రాజవంశ పోరాటంలో తమ స్థానాన్ని ఆక్రమించాయి.[54][55]
1565లో తాలికోటా వద్ద జరిగిన యుద్ధంలో విజయనగర సామ్రాజ్యం సుల్తానేట్ల సమాఖ్యకు ఓడిపోయి, విచ్ఛిన్నమైన తరువాత, 17వ శతాబ్దం చివరలో మొఘల్ సామ్రాజ్యం చేతిలో ఓడిపోయే ముందు బీజాపూర్ సుల్తానేట్ దక్కనులో ప్రధాన శక్తిగా ఎదిగింది.[56][57] మొఘల్ చక్రవర్తి ఔరంగజేబు బీజాపూర్ను ముట్టడించమని ఆదేశించాడు, 15 నెలల పాటు సాగిన ముట్టడి తర్వాత మొఘల్ సైన్యం విజయం సాధించింది, ఆదిల్ షాహి రాజవంశం అంతమైంది.
బహమనీ, బీజాపూర్ పాలకులు ఉర్దూ, పర్షియన్ సాహిత్యం & ఇండో ఇస్లామిక్ నిర్మాణాన్ని ప్రోత్సహించారు, గోల్ గుంబజ్ ఈ సహకారం ఉన్నత అంశాలలో ఒకటి.[58] ఈ కాలంలో బిద్రీవేర్, దక్కన్ పెయింటింగ్ అభివృద్ధి చెందాయి. మదర్సా మహమ్మద్ గవాన్ బహమనీ సుల్తానేట్ పాలనలో నిర్మించబడిన విశ్వవిద్యాలయం, ఇది మధ్యయుగ భారతదేశంలో ఉన్నత విద్యకు ఉన్న కొన్ని కేంద్రాలలో ఒకటి. .[59]
మరాఠా శకం (1674-1818)
[మార్చు]17వ, 18వ శతాబ్దాలలో కర్ణాటకలో ఎక్కువ భాగాన్ని మరాఠా సామ్రాజ్యం స్వాధీనం చేసుకుంది. మొదటి దండయాత్రలకు ఛత్రపతి శివాజీ నాయకత్వం వహించారు. 1680లో శివాజీ మరణం తరువాత, ఆయన కుమారుడు ఛత్రపతి సంభాజీ మరాఠాల సింహాసనాన్ని వారసత్వంగా పొందాడు. 1689లో మొఘల్ చక్రవర్తి ఔరంగజేబు చే బంధించబడి, హింసించబడి, ఉరితీయబడే వరకు ఆయన పాలించాడు.[60] ఈ సమయం నుండి 1707 వరకు, కర్ణాటకతో సహా దక్కన్లో 27 సంవత్సరాల యుద్ధం జరిగింది. ఈ ప్రాంతంపై మొఘలులు అనేకసార్లు దాడి చేశారు కానీ భూభాగాన్ని జయించడంలో ఇబ్బంది పడ్డారు. 1760లు, 1770ల దశాబ్దాలలో మైసూర్ ఆవిర్భావం వరకు మరాఠా సామ్రాజ్యం కర్ణాటకలోని ఎక్కువ భాగాన్ని పాలించడం కొనసాగించింది. మైసూర్-మరాఠా యుద్ధాల తర్వాత కూడా, 1818 వరకు మరాఠాలు ఉత్తర కర్ణాటకలోని ఎక్కువ భాగాన్ని తమ ఆధీనంలో ఉంచుకున్నారు.
మైసూర్ పెరుగుదల
[మార్చు]మాజీ సామంతులైన మైసూరు వడయర్లు, విజయనగర సామ్రాజ్యం పతనం తరువాత మైసూరు 17వ-18వ శతాబ్దంలో స్వతంత్ర రాజ్యంగా మారింది. రెండవ కృష్ణరాజ వడయార్ మరణంతో, హైదర్ అలీ మరణం తరువాత టిప్పు సుల్తాన్ కు రాజ్య పాలన సంక్రమించే వరకు, మైసూరు సైన్యం ప్రధాన కమాండర్ హైదర్ అలీ ఈ ప్రాంతంపై నియంత్రణను చేపట్టాడు. దక్షిణ భారతదేశంలో యూరోపియన్ విస్తరణను నిరోధించే ప్రయత్నంలో, మైసూర్ టైగర్ అని పిలువబడే టిప్పు సుల్తాన్ నాలుగు ముఖ్యమైన ఆంగ్లో-మైసూర్ యుద్ధాలు చేశాడు, వీటిలో చివరిది అతని మరణం, మైసూర్ను బ్రిటిష్ రాజ్ రాచరిక రాష్ట్రంలో విలీనం చేయడంలో ముగిసింది.
టిప్పు పతనం తరువాత, మైసూర్ రాజ్యంలో కొంత భాగాన్ని స్వాధీనం చేసుకుని మద్రాస్ ప్రెసిడెన్సీ, నిజాం మధ్య విభజించారు. మిగిలిన భూభాగం రాచరిక రాష్ట్రంగా రూపాంతరం చెందింది; వడయార్ కుటుంబానికి చెందిన ఐదు సంవత్సరాల వారసుడు కృష్ణరాజా III, ముఖ్యమంత్రి (దివాన్) పూర్ణయ్యతో తో సింహాసనంపై కూర్చబడ్డాడు.
19వ శతాబ్దం మధ్య నాటికి కర్ణాటకలో ఎక్కువ భాగాన్ని పాలించిన మైసూర్ రాష్ట్రం, హైదరాబాద్ రాష్ట్రం 1857 నాటి భారత తిరుగుబాటు సమయంలో బ్రిటిష్ వారితో పొత్తు పెట్టుకున్నాయి.
బ్రిటిష్ ప్రొటెక్టరేట్
[మార్చు]
మైసూర్ రాజ్యం 1799లో బ్రిటిష్ సామ్రాజ్యంతో ఒక ప్రొటెక్టరేట్ ఒప్పందంపై సంతకం చేసింది. రెండు తరాల ఇస్లామిక్ పాలన తర్వాత వడియార్ రాజవంశం తిరిగి అధికారంలోకి రావడానికి బ్రిటిష్ వారు సహాయం చేశారు. ఈ సమయంలో, వడియార్ రాజవంశం పాలించిన మైసూర్ రాజ్యంలో రైల్వేలు, వాయుమార్గాలు అలాగే ఆధునిక విశ్వవిద్యాలయాలు ప్రవేశపెట్టబడ్డాయి. ఈ సమయానికి మైసూర్ రాజ్యం ఒక రాచరిక రాజ్యంగా మారింది. ఇండియన్ ఇన్స్టిట్యూట్ ఆఫ్ సైన్స్ (1909), మైసూర్ విశ్వవిద్యాలయం (1916) కర్ణాటకలో స్థాపించబడిన మొదటి విద్యా సంస్థలు.
స్వాతంత్య్ర ఉద్యమం
[మార్చు]బ్రిటిష్ వారు మైసూర్ రాజ్యానికి సహాయం చేసినప్పటికీ, బ్రిటిష్ కాలం జాతి వివక్ష, ఆర్థిక దోపిడీ అనేక నివారణ కరువుల కాలం, ముఖ్యంగా బ్రిటిష్ వారు నేరుగా పరిపాలించే ప్రాంతాలలో, దీనిని అప్పుడు బ్రిటిష్ ఇండియా అని పిలిచేవారు.
19వ శతాబ్దం చివరి నాటికి, స్వాతంత్ర్య ఉద్యమం ఊపందుకుంది-అలూరు వెంకట రాయ, ఎస్. నిజలింగప్ప, కెంగల్ హనుమంతయ్య, నిన్నూర్ శ్రీనివాసరావు ఇతరులు 20వ శతాబ్దం ప్రారంభం వరకు పోరాటాన్ని కొనసాగించారు. బ్రిటిష్ ప్రత్యక్ష పాలనలో కర్ణాటక ప్రాంతాలలో బలమైన స్వాతంత్ర్య ఉద్యమాలు చెలరేగాయి.
కర్ణాటక ఏకీకరణ
[మార్చు]భారత స్వాతంత్ర్యం తరువాత, వడయార్ మహారాజు భారతదేశంలో చేరారు. 1950లో, మైసూర్ ఒక భారతీయ రాష్ట్రంగా మారింది, మాజీ మహారాజు 1975 వరకు దాని రాజప్రముఖ్ లేదా గవర్నర్గా ఉన్నారు. 20వ శతాబ్దం చివరి భాగంలో ప్రారంభమైన ఏకికరణ ఉద్యమం 1956 నాటి రాష్ట్రాల పునర్వ్యవస్థీకరణ చట్టం ముగిసింది, ఇది కూర్గ్, మద్రాస్, హైదరాబాద్, బొంబాయి రాష్ట్రాలలోని కొన్ని భాగాలను మైసూర్ రాష్ట్రం విలీనం చేయడానికి వీలు కల్పించింది. 1973లో మైసూర్ రాష్ట్రాన్ని కర్ణాటక మార్చారు. 1956 నవంబర్ 1న మైసూర్ రాష్ట్రం ఏర్పడింది, అప్పటి నుండి ప్రతి సంవత్సరం నవంబర్ 1న కన్నడ రాజ్యోత్సవం జరుపుకుంటారు.
ఏకీకరణ తరువాత
[మార్చు]1957 ఎన్నికలలో భారత జాతీయ కాంగ్రెస్ 208 సీట్లలో 150 సీట్లను గెలుచుకుంది, ఎస్. నిజలింగప్ప ముఖ్యమంత్రిగా కొనసాగారు.
1983లో జనతా పార్టీ ఇతర చిన్న పార్టీల మద్దతుతో కర్ణాటకలో మొదటి కాంగ్రెసేతర ప్రభుత్వాన్ని ఏర్పాటు చేసే వరకు కాంగ్రెస్ కర్ణాటకలో తన అధికారాన్ని నిలుపుకుంది. తరువాతి ఎన్నికలలో కాంగ్రెస్, భారతీయ జనతా పార్టీ ఇతర పార్టీల మధ్య అధికార మార్పిడి జరిగింది.
ఇవి కూడా చూడండి
[మార్చు]మూలాలు
[మార్చు]- ↑ Dr. Suryanath U. Kamat, Concise history of Karnatakakaushik, 2001, MCC, Bangalore (Reprinted 2002)
- ↑ Dr. Suryanath Kamath, Prof. K.A.N. Sastri, Arthikaje
- ↑ Dr. Ritti has argued thus. Even though the Seuna or Yadava ruled from Devagiri (850–1315), literature in Kannada was prolific in their kingdom along with Sanskrit, coinage with Kannada legends have been discovered and most of their inscriptions are in Kannada, indicating that they were Kannadaigas who migrated north due to political situation. Marathi literature started from around 1190 C.E., Dr. Suryanath U. Kamat, Concise history of Karnataka, 2001, MCC, Bangalore (Reprinted 2002)
- ↑ "Rise of Maratha Empire - KPSC Exam Free Notes". 5 June 2017. ఒరిజినల్ నుండి 25 November 2022 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 25 November 2022.
- ↑ Scholars such as R.V.Joshi, S.Nagaraju, A.Sundara etc. (Kamath 2001, p15)
- ↑ Discovered by Dr. K. Paddayya in 1974 (Kamath 2001, pp15-16)
- ↑ The hand axe was discovered by Primrose (Kamath 2001, p15)
- ↑ "First-ever celt was found near Madikeri". The Hindu. Chennai, India. 2005-01-10. the original నుండి 2005-01-22 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 2007-05-06.
- ↑ Kamath (2001), p18
- ↑ S. Ranganathan. "THE GOLDEN HERITAGE OF KARNATAKA". Online webpage of the Department of Metallurgy. Indian Institute of Science, Bangalore. the original నుండి 2007-01-21 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 2007-06-07.
- ↑ "Prehistoric culture of Karnataka". ourkarnataka.com. the original నుండి 19 April 2007 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 2007-05-06.
- ↑ "Trade". The British Museum. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 2007-05-06.
- 1 2 "First-ever celt was found near Madikeri". The Hindu. Chennai, India. 2005-01-10. the original నుండి 2005-01-22 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది.
- ↑ "The Golden Heritage of Karnataka". the original నుండి 2007-01-21 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 2007-06-07.
- ↑ "WebHost4Life - Web Hosting, Unix Hosting, E-Mail, Web Design". www.ourkarnataka.com. the original నుండి 19 April 2007 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 22 March 2018.
- ↑ "Ancient India - Staff Room". www.ancientindia.co.uk. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 22 March 2018.
- ↑ "Metal artefacts, links with Mesopotamia". the original నుండి 2007-08-07 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 2007-08-25.
- ↑ Planet, Lonely. "Best Escape: Shravanabelagola, Karnataka". Lonely Planet India. the original నుండి 3 March 2016 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 22 March 2018.
- ↑ From the Talagunda inscription (Dr. B. L. Rice in Kamath, 2001, p30)
- ↑ Moares (1931), p10
- ↑ From the Talagunda inscription of 450 Kamath, (2001), pp 30-31
- ↑ Ramesh (1984), p6
- ↑ Arthikaje, Mangalore. "History of Karnataka-Kadambas of Banavasi". 1998-2000 OurKarnataka.Com, Inc. the original నుండి 5 February 2012 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 2006-11-28.
- ↑ Dr. Jyotsna Kamat. "Kadambas of Banavasi". 1996-2006 Kamat's Potpourri. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 2006-11-28.
- ↑ Adiga and Sheik Ali in Adiga (2006), p89
- ↑ The Gangas were sons of the Soil - R. S. Panchamukhi and Lakshminarayana Rao Arthikaje, Mangalore. "Gangas of Talkad". 1998-2000 OurKarnataka.Com, Inc. the original నుండి 15 December 2006 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 2007-01-18.
- ↑ From the Halmidi inscription (Ramesh 1984, pp10–11)
- ↑ Kamath (2001), p10
- ↑ "5th century copper coin discovered at Banavasi". Deccan Herald. 7 February 2006. the original నుండి 2006-06-14 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 2006-08-17.
- ↑ Considerable number of their records are in Kannada (Kamath 2001, p67, p73, pp88-89, p114)
- ↑ 7th century Badami Chalukya inscriptions call Kannada the natural language (Thapar 2003, p345)
- ↑ Altekar (1934), pp411–413
- ↑ Even royalty of the Rashtrakuta empire took part in poetic and literary activities (Thapar 2003, p334)
- ↑ Narasimhacharya (1988), p68, p17–21
- ↑ Reu (1933), pp37–38
- ↑ More inscriptions in Kannada are attributed to the Chalukya King Vikramaditya VI than to any other king prior to the 12th century, Kamat, Jyotsna. "Chalukyas of Kalyana". 1996–2006 Kamat's Potpourri. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 2006-12-24.
- ↑ "Group of Monuments at Pattadakal". UNESCO World Heritage Centre (in ఇంగ్లీష్). ఒరిజినల్ నుండి 2019-03-23 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 2019-03-27.
- ↑ Narasimhacharya (1988), p68, p17–21
- ↑ Kamath (2001), pp. 132–134
- ↑ Sastri (1955), pp. 359, 361
- ↑ Foekema (1996), p. 14
- ↑ Kamath (2001), p. 124
- ↑ The Tamil city of Kannanur Kuppam near Srirangam became the second capital of the Hoysalas during the rule of Vira Narasimha II. During the time of Veera Ballala III, Tiruvannamalai in Tamil Nadu had been made an alternate capital. The Hoysalas were arbiters of South Indian politics and took up the leadership role (B.S.K. Iyengar in Kamath (2001), p. 126
- ↑ Keay (2000), p. 252
- ↑ Sastri (1955), p. 195
- ↑ The Hoysalas dominated of Southern Deccan as a single empire, (Thapar 2003, p. 368
- ↑ "Sacred Ensembles of the Hoysala". UNESCO World Heritage Centre (in ఇంగ్లీష్). ఒరిజినల్ నుండి 2018-12-04 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 2019-03-27.
- ↑ A Brief History of India by Alain Daniélou p. 177
- ↑ Kavitha R (1993). The Cholas of Nidugal a Study. Karnatak University. p. 151.
- ↑ P. B. Desai (History of Vijayanagar Empire, 1936), Henry Heras (The Aravidu Dynasty of Vijayanagara, 1927), B.A. Saletore (Social and Political Life in the Vijayanagara Empire, 1930), G.S. Gai (Archaeological Survey of India), William Coelho (The Hoysala Vamsa, 1955) and Kamath ( Kamath 2001, pp. 157–160)
- ↑ Karmarkar 1947, p. 30
- ↑ "Group of Monuments at Hampi". UNESCO World Heritage Centre (in ఇంగ్లీష్). ఒరిజినల్ నుండి 2018-12-15 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 2019-03-27.
- ↑ "Group of Monuments at Hampi". UNESCO World Heritage Centre (in ఇంగ్లీష్). ఒరిజినల్ నుండి 2018-12-15 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 2019-03-27.
- ↑ Kamath (2001), pp190-191
- ↑ Kamath (2001), p. 200
- ↑ Kamath (2001), p. 201
- ↑ Kamath (2001), p. 202
- ↑ Kamath (2001), p. 207
- ↑ Yazdani, 1995, pp. 91–93.
- ↑ "On the history trail: Chhatrapati Sambhaji Maharaj tortured to death in the most barbaric way ever seen by Aurangzeb" (in ఇంగ్లీష్). 2022-05-06. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 2022-11-25.