కల్బెలియా నృత్యం

కల్బేలియాలు భారతదేశంలోని రాజస్థాన్ రాష్ట్రంలోని థార్ ఎడారి ప్రాంతానికి చెందిన ఒక పాము మంత్రగాళ్ల తెగ.^[1] నృత్యం వారి సంస్కృతిలో అంతర్భాగంగా ఉండి, పురుషులు, మహిళలు ఇద్దరూ దీనిని ప్రదర్శిస్తారు.

కల్బేలియాలు నాథ్ శైవ సంప్రదాయానికి చెందినవారు. వీరు మహర్షి కనిఫ్‌నాథ్ ను అనుసరిస్తారు. ఒక పురాణకథ ప్రకారం కనిఫ్‌నాథ్ విషంతో నిండిన ఒక పాత్రను త్రాగి, విషపూరిత పాములు, ఇతర జంతువులను నియంత్రించే శక్తిని పొందినట్లు చెబుతారు.^[2]^[3]

వ్యుత్పత్తి

"కల్బేలియా" అనే పేరుకు ఒక వివరణ ప్రకారం, ఇది "కల్" (పాము), "బేలియా" (స్నేహితుడు) అనే పదాల కలయిక.^[4]

మరొక వివరణ ప్రకారం, ఈ పేరు "మరణపు పాత్ర" అనే అర్థాన్ని సూచిస్తుంది. ఇందులో కాల్ అంటే మరణం, బేలియా అంటే పాత్ర. ఈ అర్థం వారి విశ్వాస వ్యవస్థలో ప్రముఖుడైన కనిఫ్‌నాథ్ మహర్షికి సంబంధించిన ఒక మూలపురాణాన్ని సూచిస్తుంది. ఆ కథనం ప్రకారం ఆయన విషపూరిత పానీయంతో నిండిన ఒక పాత్రను సేవించారు. మరణాన్ని జయించిన ఆ మహర్షిపై తమ భక్తిని వ్యక్తం చేయడానికి ఆయన అనుచరులు "కల్బేలియా" అనే పేరును స్వీకరించారని చెబుతారు.^[5]

చరిత్ర

కల్బేలియాలు 12వ, 13వ శతాబ్దాలను తమ స్వర్ణయుగంగా భావిస్తారు. అయితే రాజపుత్ర రాజు పృథ్వీరాజ్ చౌహాన్ ముహమ్మద్ ఘోరీ చేతిలో ఓడిపోయిన తరువాత వారి పరిస్థితి క్షీణించింది.

14వ శతాబ్దంలో ఇస్లామీయ పాలకుల వేధింపులు, బలవంతపు మతమార్పిడుల కారణంగా వారు ప్రస్తుత రాజస్థాన్ ప్రాంతాన్ని విడిచి గుజరాత్, మధ్యప్రదేశ్, మహారాష్ట్ర ప్రాంతాలకు వలస వెళ్లారు. అనంతరం పాముల విన్యాసాలు, తమ సాంప్రదాయ కల్బేలియా నృత్య ప్రదర్శనలతో వినోదం అందించేందుకు వారిని మొఘల్ రాజదర్బారులకు ఆహ్వానించారు.^[4]

బ్రిటిష్ పాలన కాలంలో, కల్బేలియాలు స్వాతంత్ర్య ఉద్యమంలో రహస్య సందేశాలను చేరవేయడం, అలాగే బ్రిటిష్ పర్యవేక్షణలో ఉన్న రహదారులను తప్పించుకొని వివిధ రాష్ట్రాలు లేదా సరిహద్దులను చేరుకోవలసిన విప్లవకారులకు కఠినమైన ఎడారి ప్రాంతాలను దాటేందుకు సురక్షిత మార్గదర్శకత్వం అందించడం ద్వారా పాల్గొన్నారు.^[5] ఈ కారణంగా^[6], వారు సంచారజాతికి చెందినవారు కావడంతో ఏ పరిపాలనా వ్యవస్థ పరిధిలోనూ లేకపోవడం వల్ల, బ్రిటిష్ ప్రభుత్వం కల్బేలియాలను క్రిమినల్ ట్రైబ్స్ యాక్టు కింద చేర్చి “వారసత్వ నేరస్తులు”గా ప్రకటించింది. దీనివల్ల వారు సామాజిక ముద్రవేతకు గురయ్యారు. భారత స్వాతంత్ర్యం అనంతరం 1952లో క్రిమినల్ ట్రైబ్స్ చట్టం రద్దు చేయబడింది, ఈ తెగను “డీనోటిఫైడ్” వర్గంగా గుర్తించారు. అయినప్పటికీ, గతంలోని ముద్ర కారణంగా ఇతర సమాజాల నుండి సామాజిక, ఆర్థిక వివక్ష నేటికీ కొనసాగుతోంది.^[7]^[8]

సాంస్కృతిక ఆచారాలు

కల్బేలియాలు ప్రధానంగా రెండు వర్గాలుగా విభజించబడ్డారు: డాలీవాల్, మేవారా. ప్రాచీన కాలంలో వారు తరచుగా ఒక ప్రాంతం నుండి మరొక ప్రాంతానికి సంచరిస్తూ జీవించేవారు. వారి సాంప్రదాయ వృత్తి పాములను పట్టడం, పాము విషంను విక్రయించడం. వారు పాములు, కుక్కలు, కోళ్లు, గుర్రాలు, గాడిదలు, పందులు, మేకలను పెంచుతారు. అందువల్ల వారి నృత్య కదలికలు, దుస్తులు పాముల కదలికలను పోలి ఉంటాయి. వీరిని సపేరా, జోగీరా, గట్టీవాలా, పూగీవారా అనే పేర్లతో కూడా పిలుస్తారు.

కల్బేలియాల అతిపెద్ద సమూహం పాలి జిల్లాలో ఉంది. అదనంగా అజ్మేర్, చిత్తోర్‌గఢ్, ఉదయ్‌పూర్ జిల్లాలలో కూడా గణనీయమైన సంఖ్యలో నివసిస్తున్నారు. వీరు సంచార జీవనం గడుపుతూ షెడ్యూల్డ్ తెగలుకు చెందినవారిగా గుర్తించబడ్డారు.^[9]^[10]

సాంప్రదాయంగా కల్బేలియా పురుషులు వెదురు బుట్టల్లో నాగుపాములను పెట్టుకుని గ్రామాల్లో ఇంటింటికి తిరిగేవారు. అదే సమయంలో వారి మహిళలు పాటలు పాడుతూ, నృత్యాలు చేస్తూ భిక్షాటన చేసేవారు. వారు నాగుపామును పవిత్రంగా భావించి, దానిని చంపకూడదని బోధిస్తారు. గ్రామాల్లో ఏదైనా పాము ఇంట్లోకి ప్రవేశిస్తే, దానిని చంపకుండా పట్టుకుని దూరంగా తీసుకెళ్లడానికి కల్బేలియాలను పిలిచేవారు.

సాంప్రదాయంగా కల్బేలియాలు గ్రామ సమాజ అంచుల్లో నివసించే వర్గంగా పరిగణించబడ్డారు. వారు డేరాలు అని పిలువబడే తాత్కాలిక శిబిరాలలో నివసిస్తారు. కాలక్రమేణా ఒకే మార్గాన్ని అనుసరిస్తూ తమ డేరాలను ఒక ప్రాంతం నుండి మరొక ప్రాంతానికి తరలిస్తుంటారు. తరతరాలుగా వారు స్థానిక వృక్షజాలం, జంతుజాలంపై ప్రత్యేక అవగాహనను సంపాదించారు. వివిధ వ్యాధుల చికిత్సకు ఉపయోగపడే ఔషధ మూలికల గురించి వారికి మంచి పరిజ్ఞానం ఉంది. ఇది వారికి మరో ఆదాయ వనరుగా కూడా ఉపయోగపడుతుంది.^[11]

1972 వన్యప్రాణి సంరక్షణ చట్టం అమల్లోకి వచ్చిన తర్వాత, కల్బేలియాలు తమ సాంప్రదాయ పాముల సంరక్షణ, పాము పట్టే వృత్తి నుండి దూరమయ్యారు. ప్రస్తుతం ప్రదర్శనా కళలే వారికి ప్రధాన ఆదాయ వనరుగా మారాయి. ఈ కళారూపాలు భారతదేశంలోనే కాకుండా అంతర్జాతీయ స్థాయిలో కూడా విశేష గుర్తింపును పొందాయి. అయితే ప్రదర్శనలకు అవకాశాలు నిరంతరం లభించవు; అవి పర్యాటక రంగంపై ఆధారపడి ఉంటాయి, అది కూడా కాలానుగుణంగా మారుతుంది. అందువల్ల సమాజంలోని అనేక మంది జీవనోపాధి కోసం వ్యవసాయ కూలి పనులు చేయడం లేదా పశువులను మేపడం వంటి పనులను చేపడతారు.^[12]

మతం

కల్బేలియాలు హిందువులు, నాథ సంప్రదాయం (శైవ ఉపసంప్రదాయం)కు అంకితభావంతో ఉన్న అనుచరులు. వారి ఆధ్యాత్మిక జీవితం పరమశివుడు, పవిత్రమైన నాగులు చుట్టూ కేంద్రీకృతమై ఉంటుంది. పాములతో వారి గాఢమైన అనుబంధం మనసా దేవి వంటి దేవతల ఆరాధనలోనూ, నాగుపామును దైవ స్వరూపంగా గౌరవించే నాగపంచమి పండుగ ఆచరణలోనూ ప్రతిఫలిస్తుంది.^[4]

మరో శైవ సంప్రదాయమైన లింగాయతులు మాదిరిగానే, కల్బేలియాలు కూడా తమ మరణించిన వారిని దహనం చేయకుండా సమాధి చేస్తారు (ఇది చాలా మంది హిందువుల ఆచారానికి భిన్నం). సమాధులపై శివుని వాహనమైన నంది విగ్రహాన్ని ప్రతిష్ఠిస్తారు.^[4]

కల్బేలియా నృత్యం

కల్బేలియా నృత్యం రాజస్థాన్‌కు చెందిన ప్రసిద్ధ జానపద నృత్యరూపం. ఇది కల్బేలియా సంస్కృతిలో అంతర్భాగంగా పరిగణించబడుతుంది. వారి పాటలు, నృత్యాలు కల్బేలియాలకు గర్వకారణం మాత్రమే కాకుండా వారి గుర్తింపుకు కూడా చిహ్నాలుగా నిలుస్తాయి. ఇవి పాములను ఆడించే సమాజంగా ఉన్న కల్బేలియాలు మారుతున్న సామాజిక-ఆర్థిక పరిస్థితులకు అనుగుణంగా తమను తాము ఎలా సృజనాత్మకంగా మార్చుకున్నారో ప్రతిబింబిస్తాయి.

ఈ నృత్యాన్ని ప్రధానంగా మహిళలు ప్రదర్శిస్తారు. వారు పొడవైన నల్లని ఘాఘ్రాలు (స్కర్టులు) ధరించి, పాముల కదలికలను అనుకరిస్తూ తిరుగుతూ నృత్యం చేస్తారు. పైభాగంలో అంగరఖీ, తలపై ఓఢ్ని, దిగువ భాగంలో లెహంగా ధరిస్తారు. ఈ దుస్తులు సాధారణంగా నలుపు, ఎరుపు రంగుల మిశ్రమంతో ఉండి, అద్భుతమైన ఎంబ్రాయిడరీతో అలంకరించబడతాయి.

పురుషులు పుంగి (పాములను ఆకర్షించేందుకు సంప్రదాయంగా ఉపయోగించే వాయిద్యం), డుఫ్లీ, బీన్, ఖంజరీ, మోర్చంగ్, ఖురాలియో, ఢోలక్ వంటి వాద్యాలను వాయిస్తూ నృత్యానికి తాళాన్ని అందిస్తారు. నర్తకులు సంప్రదాయ పచ్చబొట్లు వేయించుకొని, చిన్న అద్దాలు, వెండి దారాలతో అద్భుతంగా అలంకరించిన నగలు, వస్త్రాలు ధరిస్తారు. ప్రదర్శన కొనసాగేకొద్దీ సంగీతం వేగవంతమవుతుంది; అదే విధంగా నృత్యం కూడా మరింత వేగంగా, ఉత్సాహభరితంగా మారుతుంది.^[12] కల్బేలియా పాటలు జానపద కథలు, పురాణ గాథల ఆధారంగా రూపొందించబడతాయి. హోళీ పండుగ సందర్భంగా ప్రత్యేక నృత్య ప్రదర్శనలు నిర్వహిస్తారు. కల్బేలియాలకు ప్రదర్శనల సమయంలో తక్షణమే పాటల సాహిత్యాన్ని సృష్టించడం, అలాగే సందర్భానుసారంగా పాటలను స్వేచ్ఛగా రూపాంతరం చేయడం అనే ప్రత్యేక ఖ్యాతి ఉంది. ఈ పాటలు, నృత్యాలు తరతరాలుగా మౌఖిక సంప్రదాయం ద్వారా సంక్రమించాయి. వీటికి లిఖిత పాఠ్యాలు గానీ, శిక్షణా మాన్యువల్స్ గానీ లేవు. 2010లో రాజస్థాన్ కు చెందిన కల్బేలియా జానపద గీతాలు, నృత్యాలను యునెస్కో తన మానవజాతి అమూర్త సాంస్కృతిక వారసత్వం జాబితాలో చేర్చింది.^[12]

ప్రముఖులు

డా. గులాబో సపేరా – కల్బేలియా నృత్యరూపాన్ని పునరుజ్జీవింపజేసి, ప్రపంచవ్యాప్తంగా గుర్తింపు తీసుకురావడంలో చేసిన విశేష కృషికి గాను భారత ప్రభుత్వం ఆమెకు పద్మశ్రీ పురస్కారాన్ని ప్రదానం చేసింది.^[5]

ఇవి కూడా చూడండి

మూలాలు

↑ "Kalbelia Folk Dances of Rajasthan".
↑ Kalbelia - Tribe of Rajasthan (in Hindi). Epic Channel. 21 March 2022. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 11 July 2022.{{cite AV media}}: CS1 maint: unrecognized language (link)
↑ "Kalbelia society did Guru Puja on Guru Kanifnath Samadhi Day". Dainik Bhaskar. 28 November 2019.
1 2 3 4 Rajendra Vasant Khairnar. "Inconceivable creation- the kalbeliya dance from & its conception to worldwide identification" (PDF). Shodhkosh, Journal of visual and performing arts.
1 2 3 "Who is Gulabo Sapera?". Times of India. 15 April 2026. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 2 May 2026.
↑ Mishra, Mahendra Kumar (2013). "Oral Traditions of Nomads of Central India". JSTOR. Sahitya Akademi. JSTOR 27342219.
↑ "Examining Access To Healthcare For Rajasthan's Kalbelia Community". NDTV. 27 April 2023. the original నుండి 10 మే 2026 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 2 May 2026.
↑ Behera, Partha (29 January 2025). "PRSU status calls for SC status for denotified Nat caste in CG". Times of India. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 2 May 2026.
↑ Singh, Kumar Suresh; Lavania, B. K.; Samanta, D. K.; Mandal, S. K.; Vyas, N. N.; Anthropological Survey of India. "Suthar". People of India Vol. XXXVIII. Popular Prakashan. p. 1012.
↑ Robertson, Miriam (1998). Snake Charmers: The Jogi Nath Kalbelias of Rajastan. Illustrated Book Publishers. p. 323. ISBN 81-85683-29-8.
↑ Brower, Barbara; Johnston, Barbara Rose (17 September 2016). Disappearing Peoples? Indigenous Groups and Ethnic Minorities in South and Central Asia. Routledge. ISBN 978-1-315-43039-3.
1 2 3 "Kalbelia folk songs and dances of Rajasthan". UNESCO.

బాహ్య లంకెలు

మూస:Dom people మూస:Dance in India

[1] "Kalbelia Folk Dances of Rajasthan".

[Kalbelia-2] Kalbelia - Tribe of Rajasthan (in Hindi). Epic Channel. 21 March 2022. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 11 July 2022.{{cite AV media}}: CS1 maint: unrecognized language (link)

[DB-3] "Kalbelia society did Guru Puja on Guru Kanifnath Samadhi Day". Dainik Bhaskar. 28 November 2019.

[Khairnar-4] 1 2 3 4 Rajendra Vasant Khairnar. "Inconceivable creation- the kalbeliya dance from & its conception to worldwide identification" (PDF). Shodhkosh, Journal of visual and performing arts.

[TOI-5] 1 2 3 "Who is Gulabo Sapera?". Times of India. 15 April 2026. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 2 May 2026.

[Mishra-6] Mishra, Mahendra Kumar (2013). "Oral Traditions of Nomads of Central India". JSTOR. Sahitya Akademi. JSTOR 27342219.

[NDTV-7] "Examining Access To Healthcare For Rajasthan's Kalbelia Community". NDTV. 27 April 2023. the original నుండి 10 మే 2026 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 2 May 2026.

[Behera-8] Behera, Partha (29 January 2025). "PRSU status calls for SC status for denotified Nat caste in CG". Times of India. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 2 May 2026.

[9] Singh, Kumar Suresh; Lavania, B. K.; Samanta, D. K.; Mandal, S. K.; Vyas, N. N.; Anthropological Survey of India. "Suthar". People of India Vol. XXXVIII. Popular Prakashan. p. 1012.

[10] Robertson, Miriam (1998). Snake Charmers: The Jogi Nath Kalbelias of Rajastan. Illustrated Book Publishers. p. 323. ISBN 81-85683-29-8.

[11] Brower, Barbara; Johnston, Barbara Rose (17 September 2016). Disappearing Peoples? Indigenous Groups and Ethnic Minorities in South and Central Asia. Routledge. ISBN 978-1-315-43039-3.

[unesco-12] 1 2 3 "Kalbelia folk songs and dances of Rajasthan". UNESCO.

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]