Jump to content

కసౌలి

వికీపీడియా నుండి
కసౌలి
కుస్సోవ్లీ
పట్టణం
పై నుండి, ఎడమ నుండి కుడికి:
 కసౌలి కొండల ఎగువ దృశ్యం, సన్‌సెట్ పాయింట్, కసౌలి టవర్‌తో కూడిన కేంద్ర పరిశోధనా సంస్థ, ప్రభుత్వ సర్క్యూట్ హౌస్, కసౌలి బ్రూవరీ, క్రైస్ట్ చర్చి
కసౌలి is located in Himachal Pradesh
కసౌలి
కసౌలి
హిమాచల్ ప్రదేశ్, భారతదేశంలో స్థానం
కసౌలి is located in India
కసౌలి
కసౌలి
కసౌలి (India)
నిర్దేశాంకాలు: 30°54′N 76°58′E / 30.9°N 76.96°E / 30.9; 76.96
దేశం India
రాష్ట్రంహిమాచల్ ప్రదేశ్
జిల్లాసోలన్
ఎత్తు
1,800 మీ (5,900 అ.)
జనాభా
 (2011)
 • మొత్తం
3,885
భాషలు
 • అధికారికహిందీ
 • ప్రాంతీయమహాసుయి (బఘాటి)[1]
టైమ్ జోన్UTC+5:30 (IST)
పిన్
173204
వాహన నమోదుHP98

కసౌలి హిమాచల్ ప్రదేశ్ రాష్ట్రంలోని సోలన్ జిల్లాలో ఉన్న ఒక పట్టణం, సైనిక శిబిరం (కంటోన్మెంట్). ఈ కంటోన్మెంట్‌ను బ్రిటిష్ రాజ్ 1842లో ఒక వలస పాలనా హిల్ స్టేషన్ గా స్థాపించింది.[2]

ఇది సోలన్ నుండి 25 km (16 mi), షిమ్లా నుండి 77 km (48 mi), చండీగఢ్ నుండి 58 km (36 mi), అలాగే ఉత్తర భారతదేశంలోని ముఖ్యమైన రైల్వే జంక్షన్ అయిన అంబాలా కంటోన్మెంట్ (హర్యానా) నుండి 94 km (58 mi) దూరంలో ఉంది.

నామవ్యుత్పత్తి

[మార్చు]

స్థానిక పురాణం ప్రకారం, జబ్లీ, కసౌలి మధ్య ప్రాంతంలో కౌశల్య లేదా కౌసల్య అనే ఒక ప్రవాహం ఉండేదని చెబుతారు. కాలక్రమేణా "కౌసల్య" అనే పేరు "కసౌలి"గా మారి, ఆ పేరే ఈ ప్రాంతానికి స్థిరపడిందని భావిస్తారు.[3]

మరో కథనం ప్రకారం, ఈ ప్రాంతంలో స్థానిక మహాసు పహారీ భాషలోని బఘాటి మాండలికంలో "కుస్మావలి" లేదా "కుస్మాలి" అని పిలువబడే ఒక మొక్క విరివిగా పెరిగేది. ఆ మొక్క పేరు ఆధారంగానే ఈ ప్రాంతానికి పేరు వచ్చిందని, తరువాత కాలంలో "కుస్మాలి" అనే పదం "కసౌలి"గా రూపాంతరం చెందిందని చెబుతారు.[4]

జనాభా గణాంకాలు

[మార్చు]

కసౌలి కంటోన్మెంట్ బోర్డు పరిధిలోని పట్టణం. ఈ పట్టణం ఆరు వార్డులుగా విభజించబడింది. ప్రతి ఐదేళ్లకోసారి ఈ వార్డులకు ఎన్నికలు నిర్వహిస్తారు.

2011 భారత జనగణన నివేదిక ప్రకారం, కసౌలి కంటోన్మెంట్ బోర్డు జనాభా 3,885. వీరిలో 2,183 మంది పురుషులు, 1,702 మంది మహిళలు.

0–6 సంవత్సరాల వయస్సు గల పిల్లల సంఖ్య 406. ఇది మొత్తం జనాభాలో 10.45 శాతం.

కసౌలి కంటోన్మెంట్‌లో మహిళా-పురుష నిష్పత్తి (Sex Ratio) 780గా నమోదైంది. ఇది హిమాచల్ ప్రదేశ్ రాష్ట్ర సగటు 972 కంటే తక్కువ. పిల్లల లింగ నిష్పత్తి 888గా ఉండగా, రాష్ట్ర సగటు 909.

కసౌలి అక్షరాస్యత రేటు 91.23 శాతం. ఇది రాష్ట్ర సగటు 82.80 శాతం కంటే ఎక్కువ. పురుషుల అక్షరాస్యత 94.05 శాతం కాగా, మహిళల అక్షరాస్యత 87.56 శాతం.[5]

వాతావరణం

[మార్చు]
శీతాకాలపు మధ్యాహ్న సమయంలో కసౌలి దృశ్యం

కసౌలిలో ఆర్ద్ర ఉపఉష్ణమండల వాతావరణం (Cwa) ఉంటుంది. ఇది ఆర్ద్ర ఖండాంతర వాతావరణం (Dwa)తో సరిహద్దు లక్షణాలను కూడా కలిగి ఉంటుంది. శీతాకాలంలో ఉష్ణోగ్రతలు సాధారణంగా 2° సెల్సియస్ వరకు పడిపోతాయి. వేసవిలో ఉష్ణోగ్రతలు అరుదుగా 32° సెల్సియస్ కంటే ఎక్కువగా నమోదవుతాయి. ఇక్కడ సాధారణంగా గాలులు నైరుతి దిశ నుండి ఈశాన్య దిశకు వీస్తాయి. వార్షిక సగటు వర్షపాతం 1,020 మిల్లీమీటర్లు. సెప్టెంబరులో తేమ (ఆర్ద్రత) 90 శాతం వరకు ఉండగా, ఏప్రిల్‌లో అది 28 శాతానికి పడిపోతుంది. కొన్నిసార్లు జనవరి ప్రారంభంలో మంచు కురుస్తుంది. శీతాకాలం చల్లగా ఉండి, కొన్ని రాత్రులలో మంచు గడ్డకట్టే స్థాయిలో ఉష్ణోగ్రతలు నమోదవుతాయి. కసౌలిలో నమోదైన కనిష్ఠ ఉష్ణోగ్రత −6 °సె.

ప్రముఖ ప్రదేశాలు

[మార్చు]
గిల్బర్ట్ ట్రెయిల్, కసౌలి

కేంద్ర పరిశోధనా సంస్థ

[మార్చు]

కేంద్ర పరిశోధనా సంస్థ (Central Research Institute – CRI), మొదటగా పాశ్చర్ ఇన్‌స్టిట్యూట్ ఆఫ్ ఇండియా పేరుతో ప్రసిద్ధి చెందింది. దీనిని 1904లో కసౌలిలో స్థాపించారు. దీని తొలి సంచాలకుడు సర్ డేవిడ్ సెంపుల్. ఈ సంస్థ ప్రధానంగా రోగనిరోధక శాస్త్రం (ఇమ్యునాలజీ), వైరాలజీ పరిశోధనలపై దృష్టి సారిస్తుంది.[6]

ఈ సంస్థ ప్రపంచ ఆరోగ్య సంస్థ (WHO)కు అనుబంధ "సహకార కేంద్రం"గా (Collaborating Centre) పనిచేస్తుంది. అలాగే ఇది జీవరసాయన ప్రయోగశాలగా పని చేస్తూ మీజిల్స్, పోలియో, డీటీపీ వ్యాక్సిన్ సమూహానికి చెందిన టీకాలను ఉత్పత్తి చేస్తుంది.

అదనంగా, ఈ సంస్థ సూక్ష్మజీవ శాస్త్రంలో మాస్టర్ ఆఫ్ సైన్స్ విద్యా కార్యక్రమాన్ని కూడా నిర్వహిస్తుంది.

బాప్టిస్టు చర్చి

[మార్చు]
దూరదర్శన్ టీవీ టవర్

కసౌలి బాప్టిస్టు చర్చి 1923లో ఇటుకలు, కలపతో నిర్మించబడిన భవనం. ఇది సదర్ బజార్ సమీపంలో ఉంది.

ది ఇండియన్ ఎక్స్‌ప్రెస్ ప్రకారం, ఈ చర్చి "బ్రిటిష్ వలస పాలన కాలానికి చెందిన నిర్మాణ శైలికి ఒక విశిష్ట ఉదాహరణ"గా పరిగణించబడుతుంది.

2008లో జరిగిన అగ్నిప్రమాదంలో చర్చి అంతర్గత అలంకరణ సామగ్రి పూర్తిగా దెబ్బతింది.[7][8]

క్రైస్ట్ చర్చి

[మార్చు]
he church in itself is very beautiful and artistic. Attracts a lot of visitors.
ఆకర్షణీయమైన నిర్మాణ శైలితో ప్రసిద్ధి చెందిన క్రైస్ట్ చర్చి
కసౌలిలోని క్రైస్ట్ చర్చి

క్రైస్ట్ చర్చి మొదట ఆంగ్లికన్ చర్చిగా స్థాపించబడింది. దీనిని 1853 జూలై 24న అధికారికంగా ప్రారంభించారు.

కసౌలిలోని క్రైస్ట్ చర్చి చరిత్ర 1844లో ప్రారంభమైంది. ఆ సంవత్సరంలో డాక్టర్ డేనియల్ విల్సన్ (కలకత్తా బిషప్ ఆఫ్ కలకత్తా) కొత్తగా ఏర్పడిన కసౌలి కేంద్రానికి మొదటిసారిగా రెవరెండ్ ఎం. జె. జెన్నింగ్స్‌ను చాప్లిన్‌గా నియమించాడు. ఆ సమయంలో చర్చి భవనం లేకపోవడంతో ఆయన ఒక సైనిక బ్యారక్‌లో ప్రార్థనా సేవలను ప్రారంభించాడు.

1844 అక్టోబరు చివరలో బిషప్ డేనియల్ విల్సన్ కసౌలిని మొదటిసారిగా సందర్శించి, అక్టోబరు 26న భవిష్యత్ క్రైస్ట్ చర్చి నిర్మాణానికి శంకుస్థాపన చేశాడు.

1853 జూలై 24న చర్చి ప్రధాన మండప నిర్మాణం పూర్తయింది. అదే రోజు ఈ చర్చి మొదటిసారిగా ప్రార్థనా సేవల కోసం ఉపయోగించబడింది.

1880లలో రెవరెండ్ జె. బి. బ్రునెసన్ నాయకత్వంలో చర్చి గోపురాన్ని ఎత్తుగా నిర్మించారు. అలాగే ఇంగ్లాండ్‌లోని మాంచెస్టర్ నగరానికి చెందిన W. H. Bailey & Co సంస్థ నుండి దిగుమతి చేసిన ప్రజా గడియారాన్ని గోపురంపై అమర్చారు.

ఈ పనికి మొత్తం వ్యయం రూ. 2,612, 11 అన్నాలు. ఇందులో రూ. 1,250ను ప్రభుత్వం అందించగా, మిగిలిన మొత్తాన్ని ప్రజల విరాళాల ద్వారా సమకూర్చారు.

అనేక దశాబ్దాలపాటు పనిచేయకుండా ఉన్న ఈ గడియారం, చండీగఢ్‌కు చెందిన ఒక దాత, స్థానిక EME వర్క్‌షాప్ సహకారంతో 2015లో మళ్లీ పనిచేయడం ప్రారంభించింది.

ఈ గడియారం ఇప్పటికీ యాంత్రిక గేర్లతోనే పనిచేస్తోంది. ప్రస్తుతం ఇది భారతదేశంలో పనిచేస్తున్న అత్యంత పురాతన గోపుర గడియారంగా లిమ్కా బుక్ ఆఫ్ రికార్డ్స్లో నమోదైంది.[9]

1970 నుండి ఈ చర్చి చర్చ్ ఆఫ్ నార్త్ ఇండియా (CNI) ఆధ్వర్యంలో, అమృత్‌సర్ డయాసిస్ పరిధిలో నిర్వహించబడుతోంది.[10]

ఈ చర్చిలో స్పెయిన్, ఇటలీ దేశాల నుండి దిగుమతి చేసిన అందమైన స్టెయిన్డ్ గ్లాస్ కిటికీలు ఉన్నాయి. వీటిపై యేసు క్రీస్తు, మేరీ, సెయింట్ బర్నబాస్, అస్సిసికి చెందిన సెయింట్ ఫ్రాన్సిస్ చిత్రాలు చెక్కబడ్డాయి.[2]

సర్క్యూట్ హౌస్

[మార్చు]
కసౌలి సర్క్యూట్ హౌస్

ఇది బ్రిటిష్ వలస పాలన కాలానికి చెందిన ఒక వారసత్వ భవనం.

గురుద్వారా శ్రీ గురు నానక్ జీ

[మార్చు]

గురుద్వారా (సిక్కు మతస్థుల ప్రార్థనా మందిరం, ఆతిథ్య కేంద్రం) అయిన శ్రీ గురు నానక్ జీ గురుద్వారా కసౌలి సమీపంలోని గర్ఖాల్ బజార్‌లో ఉంది.[11]

శిలాజాల ప్రదేశం

[మార్చు]

కసౌలి హిమాచల్ ప్రదేశ్‌లోని ముఖ్యమైన శిలాజ ప్రదేశాలలో ఒకటి. ఇక్కడ మొదటి శిలాజం 1864లో కనుగొనబడింది.

ఈ ప్రాంతంలో సుమారు 2 కోట్ల సంవత్సరాల క్రితం మియోసీన్ యుగానికి చెందిన శిలాజాలు లభించాయి. ఆ కాలంలో ఈ ప్రాంతం టెథిస్ మహాసముద్రం తీర ప్రాంతంగా ఉండేదని శాస్త్రవేత్తలు భావిస్తున్నారు.[12]

కసౌలి బ్రూవరీ, డిస్టిలరీ

[మార్చు]

కసౌలి బ్రూవరీ అండ్ డిస్టిలరీని 1835లో బ్రిటిష్ రాజ్ కాలంలో ఎడ్వర్డ్ అబ్రహం డయ్యర్ స్థాపించాడు. ఆయన జలియన్‌వాలా బాగ్ మారణకాండకు బాధ్యుడిగా ప్రసిద్ధి చెందిన కల్నల్ రెజినాల్డ్ ఎడ్వర్డ్ హ్యారీ డయ్యర్ తండ్రి.[13][14][15]

ఈ సంస్థ ఆసియాలోని తొలి బీర్ బ్రాండ్ అయిన "లయన్ బీర్"ను ఉత్పత్తి చేయడం ప్రారంభించింది. అలాగే భారతదేశపు తొలి సింగిల్ మాల్ట్ విస్కీ అయిన "సోలన్ నం. 1"ను కూడా తయారు చేసింది. ఈ రెండు ఉత్పత్తులు ఇప్పటికీ తయారవుతున్నాయి.[16][17][18]

కసౌలి క్లబ్

[మార్చు]

కసౌలి క్లబ్ ఒక వారసత్వ భవనం. దీనిని 1880లో పౌరులు, సైనిక సిబ్బంది కలిసి కసౌలి రీడింగ్ అండ్ అసెంబ్లీ రూమ్స్ పేరుతో స్థాపించారు.

1898లో పరిమిత బాధ్యత గల సంస్థ (Limited Liability Company), అధికారిక రాజ్యాంగం ఏర్పడిన తర్వాత దీనికి ప్రస్తుత కసౌలి క్లబ్ అనే పేరు వచ్చింది. కసౌలిలోని పాశ్చర్ ఇన్‌స్టిట్యూట్‌కు చెందిన సర్ డేవిడ్ సెంపుల్ దీని తొలి డైరెక్టర్‌గా వ్యవహరించాడు.

బ్రిటిష్ పాలన కాలంలో ఈ క్లబ్ బ్రిటిష్ అధికారుల ప్రత్యేక వినియోగం కోసం మాత్రమే ఉండేది. ఇక్కడ సామాజిక సమావేశాలు, టీ డాన్స్ కార్యక్రమాలు, విందు నృత్యాలు, వివిధ ఉత్సవ కార్యక్రమాలు నిర్వహించబడేవి.

1915లో డగ్షై, సోలన్, సుబాతు ప్రాంతాల్లోని రెజిమెంటల్ అధికారులకు గౌరవ సభ్యత్వం కల్పించబడింది.

1947లో భారత స్వాతంత్ర్యం అనంతరం నష్టాల్లో నడుస్తున్న ఈ క్లబ్‌ను విక్రయించాలనే ప్రతిపాదనలు వచ్చాయి. అయితే అవి అమలులోకి రాలేదు.[19]

కసౌలి క్లబ్‌ను తొలుత కలప, ప్లాస్టర్‌తో నిర్మించారు. ఇది కొండ ప్రాంతాల నిర్మాణ శైలికి ఒక సాధారణ ఉదాహరణగా ఉండేది. 2000లో పునరుద్ధరణ పనులు పూర్తైన తర్వాత, 2001లో ఈ భవనం అగ్నిప్రమాదంలో పూర్తిగా ధ్వంసమైంది. ఈ ప్రమాదంలో "అందమైన పురాతన ఫర్నిచర్, అరుదైన, విలువైన పుస్తకాలు" నష్టపోయాయి.

2005 నాటికి ఈ క్లబ్‌ను రాతితో తిరిగి నిర్మించారు. అదనంగా కొత్త వ్యాయామశాల (జిమ్నాసియం) నిర్మాణానికి కూడా ప్రణాళికలు రూపొందించబడ్డాయి.[19]

2012 ఏప్రిల్‌లో కసౌలి క్లబ్‌లో అనారోగ్యంతో బాధపడుతున్న పిల్లల సహాయార్థం రెండు రోజుల రిథమ్ అండ్ బ్లూస్ సంగీత ఉత్సవాన్ని నిర్వహించారు.[20][21]

నహ్రీ దేవాలయం

[మార్చు]

నహ్రీ దేవాలయం దుర్గాదేవి, పరమశివునికి అంకితం చేయబడింది. ఇది సుమారు 150 సంవత్సరాల క్రితం నిర్మించబడినదిగా భావిస్తారు.

ఈ ఆలయాన్ని జంతర్ మంతర్, ఛూ మంతర్ మహాదేవ్ దేవాలయం అని కూడా పిలుస్తారు. దసరా, మహాశివరాత్రి ఉత్సవాలను వైభవంగా నిర్వహించడం వల్ల ఈ ఆలయం ప్రసిద్ధి చెందింది.

ఆలయ గర్భగుడిలో దుర్గాదేవి, శివుని ఆకర్షణీయమైన విగ్రహాలు ప్రతిష్ఠించబడ్డాయి. ఆలయం సమీపంలో శతాబ్దాల నాటి ఒక బావి (బౌరీ) ఉంది. దాని నుండి ఇప్పటికీ తియ్యటి తాగునీరు లభిస్తుంది.

ప్రతి సంవత్సరం వందలాది మంది భక్తులు ఈ ఆలయాన్ని సందర్శించి ప్రార్థనలు చేస్తారని చెబుతారు.[22]

హనుమాన్ మందిర్ (మంకీ పాయింట్)

[మార్చు]

మంకీ పాయింట్ పట్టణ కేంద్రానికి సుమారు 4 km (2.5 mi) దూరంలో, లోయర్ మాల్ ప్రాంతానికి సమీపంలోని వైమానిక దళ స్థావరంలో ఉంది.

రామాయణం ప్రకారం, హిమాలయాల నుండి సంజీవని బూటీ తీసుకుని తిరిగి వస్తున్నప్పుడు హనుమంతుడు తన పాదాన్ని ఈ కొండపై ఉంచాడని చెబుతారు. అందువల్ల ఈ కొండ శిఖరం పాదాకారంలో కనిపిస్తుందని స్థానిక విశ్వాసం.

ఆకాశం నిర్మలంగా ఉన్న రాత్రుల్లో మంకీ పాయింట్ నుండి చండీగఢ్ నగరం కనిపిస్తుందని చెబుతారు.[23]

సిమ్లా కొండ ప్రాంత సంస్థానాలలో ఒకటైన మహ్లోగ్ సంస్థాన రాజప్రాసాదం, కోట దృశ్యం

బేజా సంస్థానం

[మార్చు]

బేజా సంస్థానం సిమ్లా కొండ ప్రాంతంలోని 18 సంస్థానాలలో ఒకటి. ఇది కసౌలికి పశ్చిమాన, మహ్లోగ్, పటియాలా, కుతార్, సబాతు పరిసర ప్రాంతాలతో సరిహద్దులు పంచుకుంది.

బేజా సంస్థానంలో 45 గ్రామాలు ఉండేవి. దీని విస్తీర్ణం సుమారు 13 చ.కి.మీ. (5 చదరపు మైళ్లు). జనాభా 1,131 మంది ఉన్నట్లు పేర్కొనబడింది.[24]

మహ్లోగ్ సంస్థాన రాజ్యం

[మార్చు]
హిమాచల్ ప్రదేశ్‌లోని సిమ్లా కొండ ప్రాంత సంస్థానాలలో మహ్లోగ్ సంస్థానం పటం

మహ్లోగ్ సంస్థాన రాజ్యం 1183లో స్థాపించబడింది.

ఈ రాజ్యపు తొలి పాలకులు మొదట కాల్కా సమీప ప్రాంతాన్ని పాలించేవారు. ముహమ్మద్ ఘోరీ ఆ ప్రాంతంపై దాడి చేసిన తరువాత వారు మహ్లోగ్ ప్రాంతానికి తరలివచ్చారు.

ప్రారంభంలో ఈ సంస్థానం పరిధిలో 193 గ్రామాలు ఉండేవి. తరువాత కాలంలో 300కు పైగా గ్రామాలు దీనిలో చేర్చబడ్డాయి.

బ్రిటిష్ పాలనా కాలంలో సిమ్లా కొండ ప్రాంత సంస్థానాలలో మహ్లోగ్ అతిపెద్ద సంస్థానాలలో ఒకటిగా గుర్తించబడింది.[25]

ప్రముఖ వ్యక్తులు

[మార్చు]

మూలాలు

[మార్చు]
  1. ↑ "Language and dialect of Himachal Pradesh" (PDF). Literary Herald.
  2. 1 2 Sharma, Ambika; "Architecture of Kasauli churches"; The Tribune, Online edition, 2 March 2001. Retrieved 7 July 2012.
  3. ↑ "Kasauli Hills Shimla, India | Best Time To Visit Kasauli Hills". Tour Travel World (in ఇంగ్లీష్). ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 6 December 2025.
  4. ↑ Himalayas, Team Walking The (6 March 2022). "Kasauli- Walking The Himalayas - Walking The Himalayas". WalkingTheHimalayas (in ఇంగ్లీష్). ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 6 December 2025.
  5. ↑ [citation needed]
  6. ↑ "Pasteur Institute of India, Kasauli". Nature. 146 (3688): 23. 1940. Bibcode:1940Natur.146Q..23.. doi:10.1038/146023a0.
  7. ↑ Kashyap, Arvind; "Kasauli church pastor suspects arson"; The Indian Express, 14 November 2008. Retrieved 7 July 2012.
  8. ↑ "Fire breaks out in Kasauli Church, Pastor seeks probe" ; Oneindia.in, 12 November 2008. Retrieved 7 July 2012.
  9. ↑ Link for the restoration story
  10. ↑ Kasauli Churches Kasauliresort.com. Retrieved 9 May 2011
  11. ↑ Kasauli Gurudwara Archived 23 మార్చి 2012 at the Wayback Machine indiahimachalpradesh.com. Retrieved 9 May 2011
  12. ↑ हिमाचल में मिला 2 करोड़ साल पुराना जीवाश्म, जानिए इसकी विशेषता, MBM News, 19 February 2025.
  13. ↑ Colvin, Ian Duncan (1 January 1929). The life of General Dyer (in ఇంగ్లీష్). Edinburgh; London: W. Blackwood & Sons Ltd. OCLC 1335678.
  14. ↑ Colvin, Ian Duncan (1 January 2006). The Life of General Dyer (in ఇంగ్లీష్). Unistar Books.
  15. ↑ Collett, Nigel (15 October 2006). The Butcher of Amritsar: General Reginald Dyer (in ఇంగ్లీష్). A&C Black. ISBN 9781852855758.
  16. ↑ Saikia, Arunabh (23 April 2016). "How Old Monk went from India's star to another has-been". Mint on Sunday. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 30 January 2017.
  17. ↑ "Reginald Edward Dyer 1864-1927 - Ancestry". www.ancestry.com (in అమెరికన్ ఇంగ్లీష్). ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 30 January 2017.
  18. ↑ "Reginald Edward Harry Dyer – the Butcher of Amritsar | Lawrence College Ghora Gali". the original నుండి 28 January 2018 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 20 February 2025.
  19. 1 2 Sharma, Ambika; "An exclusive retreat in the hills"; The Tribune, Online edition, 29 May 2005. Retrieved 7 July 2012.
  20. ↑ "Rhythm and Blues festival ends with resolve to work for a cause", The Times of India, 9 April 2012. Retrieved 7 July 2012
  21. ↑ Kapoor, Jaskiran; "Music in the Mountains"; The Indian Express, 30 March 2012. Retrieved 7 July 2012.
  22. ↑ [citation needed]
  23. ↑ [citation needed]
  24. ↑ [citation needed]
  25. ↑ [citation needed]
  26. ↑ "Player profile: Michael Baines". CricketArchive. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 5 April 2019.
  27. ↑ "Known graves of holders of The Victoria Cross - Frank Gerald Blaker", Victoriacross.org.uk. Retrieved 6 February 2014

బాహ్య లింకులు

[మార్చు]
"https://te.wikipedia.org/w/index.php?title=కసౌలి&oldid=4850913" నుండి వెలికితీశారు