కార్తేజియన్ సామ్రాజ్యం
Carthage | |||||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| సుమారు 814 – 146 BC | |||||||||||||||
 | |||||||||||||||
 Carthaginian territory సుమారు 323 BC | |||||||||||||||
| రాజధాని | Carthage | ||||||||||||||
| అధికార భాషలు | Phoenicio-Punic[1] | ||||||||||||||
| మతం | Punic religion | ||||||||||||||
| పిలుచువిధం | Carthaginian | ||||||||||||||
| ప్రభుత్వం | Monarchy until mid-to-late 6th century BC, republic led by shophets thereafter.[2][3] | ||||||||||||||
| చారిత్రిక కాలం | Classical antiquity | ||||||||||||||
• Foundation | సుమారు 814 BC | ||||||||||||||
• Independence from Tyre | middle of the 6th century BC | ||||||||||||||
• Conquest by the Roman Republic after the Third Punic War | 146 BC | ||||||||||||||
| జనాభా | |||||||||||||||
• 221 BC[4] | 3,700,000–4,300,000 | ||||||||||||||
| ద్రవ్యం | Carthaginian currency | ||||||||||||||
| |||||||||||||||
ప్రాచీన కార్తేజు (అంటే 'కొత్త నగరం' అని అర్థం) ఉత్తర ఆఫ్రికాలో కేంద్రీకృతమైన ఒక ప్రాచీన సెమిటికు నాగరికత. ప్రారంభంలో ప్రస్తుత ట్యునీషియాలో ఒక నివాస ప్రాంతంగా ఉన్న ఇది తరువాత ఒక నగర-రాజ్యంగా ఆతరువాత ఒక సామ్రాజ్యంగా మారింది. క్రీ.పూ. 9వ శతాబ్దంలో ఫోనీషియన్లచే స్థాపించబడిన కార్తేజు క్రీ.పూ. 4వ శతాబ్దంలో ప్రపంచంలోని అతిపెద్ద మహానగరాలలో ఒకటిగా తన ఉచ్ఛస్థితికి చేరుకుంది. ఇది ప్రాచీన పశ్చిమ, మధ్యధరా సముద్ర ప్రాంతాల మీద ఆధిపత్యం చెలాయించిన ప్యూనికు ప్రజలచే నడపబడిన ఒక ప్రధాన శక్తి అయిన 'కార్తేజినియను సామ్రాజ్యం'కు కేంద్రంగా ఉండేది. పూనికు యుద్ధాల తరువాత క్రీ.పూ. 146లో కార్తేజు నగరం రోమన్లచే నాశనం చేయబడింది. ఆ తర్వాత వారు ఆ నగరాన్ని అత్యంత వైభవంగా పునర్నిర్మించారు. [5][6][7]
క్రీ.పూ. 814 ప్రాంతంలో ప్రస్తుత లెబనానులో ఉన్న ప్రముఖ ఫోనీషియను నగర-రాజ్యమైన టైరు నుండి వచ్చిన వలసవాదులచే కార్తేజు స్థాపించబడింది. క్రీ.పూ. 7వ శతాబ్దంలో నియో-అస్సిరియను సామ్రాజ్యం ఫోనీషియాను జయించిన తరువాత కార్తేజు స్వతంత్రంగా మారింది. క్రమంగా పశ్చిమ మధ్యధరా అంతటా తన ఆర్థిక, రాజకీయ ఆధిపత్యాన్ని విస్తరించింది. క్రీ.పూ. 300 నాటికి పశ్చిమ, మధ్య మధ్యధరా సముద్రం మీద తన నావికా ఆధిపత్యం ద్వారా ఏకీకృతం చేయబడిన తన విస్తారమైన వలసలు, సామంతులు, ఉపగ్రహ రాజ్యాల సముదాయం ద్వారా కార్తేజు ఈ ప్రాంతంలో అతిపెద్ద భూభాగాన్ని నియంత్రించింది. ఇందులో వాయువ్య ఆఫ్రికా తీరం, దక్షిణ, తూర్పు ఐబీరియా, సిసిలీ, సార్డీనియా, కార్సికా, మాల్టా బలేరికు దీవులు ఉన్నాయి. ట్రిపోలీ స్థానిక లిబికో-ఫోనీషియన్ల అధికారం క్రింద స్వయంప్రతిపత్తితో ఉంది. వారు నామమాత్రపు కప్పం చెల్లించారు. [8]
పురాతన ప్రపంచంలోని అతిపెద్ద, అత్యంత సంపన్న నగరాలలో ఒకటైన కార్తేజు వ్యూహాత్మక ప్రదేశం, సారవంతమైన భూమికి, పశ్చిమ ఆసియా, ఉత్తర ఐరోపాకు చేరే ప్రధాన సముద్ర వాణిజ్య మార్గాలకు ప్రాప్యతను కల్పించింది. ఇది వ్యవసాయ ఉత్పత్తులు, తయారీ వస్తువుల లాభదాయకమైన ఎగుమతులతో పాటు, పురాతన ప్రపంచం నలుమూలల నుండి వస్తువులను అందించింది. ఈ వాణిజ్య సామ్రాజ్యం శాస్త్రీయ ప్రాచీన కాలంలోని అతిపెద్ద, అత్యంత శక్తివంతమైన నావికాదళాలలో ఒకదానిచే, విదేశీ కిరాయి సైనికులు, సహాయక దళాలతో కూడిన సైన్యం ద్వారా సురక్షితం చేయబడింది. ముఖ్యంగా ఐబీరియన్లు, బలేరియన్లు, గౌల్సు, సెల్టికు బ్రిటన్లు, సిసిలియన్లు, ఇటాలియన్లు, గ్రీకులు, నుమిడియన్లు, లిబియన్లు ఈ సైన్యంలో ఉన్నారు.
పశ్చిమ మధ్యధరా ప్రాంతంలో ఆధిపత్య శక్తిగా ఉన్నందున కార్తేజు అనివార్యంగా ఉత్తర ఆఫ్రికాలోని బెర్బరుల నుండి కొత్తగా ఏర్పడుతున్న రోమను రిపబ్లికు వరకు అనేక పొరుగువారితో, ప్రత్యర్థులతో సంఘర్షణకు దిగింది.[9] సిసిలియను గ్రీకులతో శతాబ్దాల సంఘర్షణల తరువాత రోంతో దాని పెరుగుతున్న పోటీ ప్యూనికు యుద్ధాలు (క్రీ.పూ. 264–146)లో పరాకాష్టకు చేరింది. ఈ యుద్ధాలలో ప్రాచీన కాలంలోని కొన్ని అతిపెద్ద, అత్యంత అధునాతన యుద్ధాలు జరిగాయి. రెండవ ప్యూనికు యుద్ధం తర్వాత కార్తేజు విధ్వంసం నుండి తృటిలో తప్పించుకుంది. కానీ మూడవ ప్యూనికు యుద్ధం తర్వాత క్రీ.పూ. 146లో రోమన్లచే నాశనం చేయబడింది. రోమన్లు తరువాత దాని స్థానంలో ఒక కొత్త నగరాన్ని స్థాపించారు.[10] కార్తేజినియను నాగరికత అన్ని అవశేషాలు క్రీ.శ. 1వ శతాబ్దానికి రోమన్ల పాలనలోకి వచ్చాయి. రోం తదనంతరం ఆధిపత్య మధ్యధరా శక్తిగా మారి రోమన్ సామ్రాజ్యంకి మార్గం సుగమం చేసింది.
దాని సామ్రాజ్యం విశ్వజనీన స్వభావం ఉన్నప్పటికీ కార్తేజు సంస్కృతి, గుర్తింపు దాని కనానైటు వారసత్వంలోనే పాతుకుపోయి ఉన్నాయి. అయినప్పటికీ అది ప్యూనికు అని పిలువబడే ఒక స్థానిక రూపం. ఇతర ఫోనీషియను ప్రజల మాదిరిగానే దాని సమాజం పట్టణ, వాణిజ్య, సముద్రయానం, వ్యాపారం వైపు మొగ్గు చూపింది; సీరియలు ఉత్పత్తి, రంగులేని గాజు, నూర్పిడి బోర్డు, కోథాను నౌకాశ్రయం వంటి దాని ముఖ్యమైన ఆవిష్కరణల ద్వారా ఇది కొంతవరకు ప్రతిబింబిస్తుంది. కార్తేజినియన్లు వారి వాణిజ్య పరాక్రమం, ప్రతిష్టాత్మక అన్వేషణలు, ప్రజాస్వామ్యం, ఒలిగార్కి ,రిపబ్లికనిజం అంశాలను కలిపిన ప్రత్యేకమైన ప్రభుత్వ వ్యవస్థకు ప్రసిద్ధి చెందారు. అధికార విభజన, ఆధునిక ఉదాహరణలతో సహా.
పురాతన కాలం నాటి అత్యంత ప్రభావవంతమైన నాగరికతలలో ఒకటిగా ఉన్నప్పటికీ కార్తేజు రోంతో దాని దీర్ఘ, చేదు సంఘర్షణకు ఎక్కువగా గుర్తుండిపోయింది. ఇది రోమను రిపబ్లికు పెరుగుదలకు ముప్పు కలిగించింది. పాశ్చాత్య నాగరికత గమనాన్ని దాదాపుగా మార్చివేసింది. మూడవ ప్యూనికు యుద్ధం తర్వాత దాదాపు అన్ని కార్తేజినియను గ్రంథాలు నాశనమైనందున, దాని నాగరికత గురించి తెలిసిన వాటిలో ఎక్కువ భాగం రోమను, గ్రీకు మూలాల నుండి వచ్చాయి. వీరిలో చాలామంది ప్యూనికు యుద్ధాల సమయంలో లేదా తరువాత రాశారు. వివిధ స్థాయిలలో శత్రుత్వాల ద్వారా ప్రభావితమయ్యారు. కార్తేజి పట్ల జనాదరణ పొందిన, పండితులైన వైఖరులు చారిత్రాత్మకంగా ప్రబలంగా ఉన్న గ్రీకో-రోమను దృక్పథాన్ని ప్రతిబింబిస్తాయి. అయితే 19వ శతాబ్దం చివరి నుండి పురావస్తు పరిశోధన కార్తేజినియను నాగరికత మీద మరింత వెలుగు, సూక్ష్మ నైపుణ్యాలను ప్రసరింపజేయడంలో సహాయపడింది
వ్యుత్పత్తి
[మార్చు]కార్తేజు అనే పేరు మధ్యయుగ ఫ్రెంచి భాషలోని పదం తొలి ఆధునిక ఆంగ్ల రూపం. ఇది లాటిను భాషలోని Carthāgō , Karthāgō (పోల్చండి: ప్రాచీన గ్రీకు Karkhēdōn (Καρχηδών) ఎట్రుస్కాను భాషలోని Carθaza) నుండి వచ్చింది. ఈ పదాలు పూనికు భాషలోని నుండి ఉద్భవించాయి. దీనిని బ్రెటు ముల్లిగాను Qart-Ḥadašt (Punic: 𐤒𐤓𐤕𐤟𐤇𐤃𐤔𐤕, lit. 'New City') అని ఉచ్చరించారు. [11][12]
కార్తేజియను అనే పదానికి పర్యాయపదంగా కొన్నిసార్లు ఉపయోగించే 'ప్యూనికు' అనే పదం, పురాతన గ్రీకు పదం Φοῖνιξ (ఫోయినిక్సు), బహువచనం Φοίνικες (ఫోయినైక్సు) నుండి ఉద్భవించిన లాటిను పదాలైన పొయేనసు, ప్యూనిక్సు నుండి వచ్చింది. ఈ గ్రీకు పదం, గ్రీకులు వ్యాపారం చేసిన కనానీయుల ఓడరేవు పట్టణాలను వర్ణించడానికి ఉపయోగించే ఒక బాహ్యనామం. లాటిను భాష తరువాత ఈ గ్రీకు పదాన్ని రెండవసారి ఫీనిక్సు బహువచనం ఫొనీసెసు స్వీకరించింది.[13] రోమన్లు, గ్రీకులు మధ్యధరా సముద్రం అంతటా ఉన్న ఫోనీషియన్లను సూచించడానికి ప్యూనికు, ఫోనీషియను అనే రెండు పదాలను ఉపయోగించారు; ఆధునిక పండితులు ప్యూనికు అనే పదాన్ని కార్తేజియన్ల వంటి పశ్చిమ మధ్యధరా ప్రాంతంలోని ఫోనీషియన్ల కోసం మాత్రమే ప్రత్యేకంగా ఉపయోగిస్తున్నారు. నిర్దిష్ట ప్యూనికు సమూహాలను తరచుగా హైఫనేటెడు పదాలతో సూచిస్తారు. ఉదాహరణకు సిసిలీలోని ఫోనీషియన్ల కోసం "సికులో-ప్యూనికు" లేదా సార్డీనియాలోని వారి కోసం "సార్డో-ప్యూనికు". ప్రాచీన గ్రీకు రచయితలు కొన్నిసార్లు ఉత్తర ఆఫ్రికా ('లిబియా')లోని మిశ్రమ ప్యూనికు నివాసులను 'లిబియో-ఫోయెనీషియన్లు' అని పేర్కొన్నారు. [14]
కార్తేజియన్లు తమను తాము సూచించుకోవడానికి ఏ పదాన్ని ఉపయోగించారో స్పష్టంగా తెలియదు. లెవంటులోని ఫోయెనీషియను మాతృభూమిని స్థానికంగా 𐤐𐤕 (Pūt) అని, అక్కడి ప్రజలను 𐤐𐤍𐤉𐤌 (Pōnnim) అని పిలిచేవారు. [15] ప్రాచీన ఈజిప్షియను వ్రాతల ప్రకారం ఆ ప్రాంత ప్రజలు తమను తాము "కెనానీ" లేదా "కినానీ" అని పిలుచుకున్నారు. ఇది కనానీయులకు సమానం. ఆగస్టిను రచనలోని ఒక భాగాన్ని, ఉత్తర ఆఫ్రికాలోని ప్యూనికు భాష మాట్లాడేవారు తమను తాము "చానానీ" (కనానీయులు) అని పిలుచుకున్నారని సూచించే విధంగా తరచుగా అర్థం చేసుకున్నారు. [16] కానీ ఇది ఒక తప్పుగా అర్థం చేసుకోవడమేనని ఇటీవల వాదించబడింది. [17] సిసిలీ నుండి లభించిన నాణేల ఆధారాలు కొంతమంది పశ్చిమ ఫోనీషియన్లు "ఫోయినిక్సు" అనే పదాన్ని ఉపయోగించారని చూపిస్తున్నాయి. [18]
ఆధారాలు
[మార్చు]
రోం, గ్రీసు వంటి సమకాలీన నాగరికతలతో పోలిస్తే, కార్తేజు గురించి వెలుపలి ప్రపంచానికి చాలా తక్కువగా తెలుసు. ఎందుకంటే మూడవ పునికు యుద్ధం తర్వాత నగరాన్ని పూర్తిగా నాశనం చేయడంతో చాలా స్వదేశీ రికార్డులు కోల్పోయాయి. జ్ఞాన వనరులు పునికు భాష నుండి గ్రీకు, లాటిను భాషలలోకి చేసిన ప్రాచీన అనువాదాలు, స్మారక చిహ్నాలు, భవనాల మీద ఉన్న పునికు శాసనాలు, కార్తేజు భౌతిక సంస్కృతికి సంబంధించిన పురావస్తు పరిశోధనలకు మాత్రమే పరిమితం. [19] అందుబాటులో ఉన్న కార్తేజు గురించిన ప్రాథమిక ఆధారాలలో ఎక్కువ భాగం గ్రీకు, రోమను చరిత్రకారులచే వ్రాయబడ్డాయి. వీరిలో ముఖ్యంగా లివీ, పాలిబియసు, అప్పియను, కొర్నీలియసు నెపోసు, సిలియసు ఇటాలికసు, ప్లూటార్కు, డియో కాసియసు, హెరోడోటసు ఉన్నారు. ఈ రచయితలు కార్తేజుతో దాదాపు ఎల్లప్పుడూ పోటీలో ఉన్న సంస్కృతులకు చెందినవారు; గ్రీకులు సిసిలీ విషయంలో. [20] రోమన్లు పశ్చిమ మధ్యధరా సముద్రం మీద ఆధిపత్యం కోసం కార్తేజియన్లతో పోరాడారు. [21] అనివార్యంగా కార్తేజు గురించిన విదేశీ వృత్తాంతాలు సాధారణంగా గణనీయమైన పక్షపాతాన్ని ప్రతిబింబిస్తాయి. ముఖ్యంగా ప్యూనికు యుద్ధాల సమయంలో లేదా ఆ తర్వాత వ్రాసినవి. ఆ సమయంలో 'ఇంటరుప్రెటేషియో రోమానా' ఒక "దురుద్దేశపూరితమైన, వక్రీకరించిన దృక్పథాన్ని" శాశ్వతం చేసింది. [22]19వ శతాబ్దం చివరి నుండి పురాతన కార్తేజియను ప్రదేశాలలో జరిపిన తవ్వకాలు కార్తేజు సాంప్రదాయ చిత్రంలోని అంశాలకు విరుద్ధంగా లేదా వాటిని ధృవీకరించే మరిన్ని భౌతిక ఆధారాలను వెలుగులోకి తెచ్చాయి; అయినప్పటికీ ఈ పరిశోధనలలో చాలా వరకు అస్పష్టంగానే ఉన్నాయి.
చరిత్ర
[మార్చు]స్థాపన
[మార్చు]కార్తేజు స్థాపనకు సంబంధించిన నిర్దిష్ట తేదీ, పరిస్థితులు, ప్రేరణలు తెలియవు. నగరం మూలాల గురించి మిగిలి ఉన్న చాలా కథనాలు లాటిను, గ్రీకు సాహిత్యం నుండి వచ్చాయి. ఇవి సాధారణంగా పురాణ స్వభావం కలిగి ఉంటాయి. గ్రీకో-రోమను సాంస్కృతిక విలువలను ప్రతిబింబిస్తాయి. [22]
ఫోనీషియను ప్రవక్త క్లియోడెమసు మాల్కసు నివేదించిన జుడియను ఫ్లేవియసు జోసెఫు ద్వారా ప్రసారం చేయబడిన అధికారిక కార్థేజియను స్థాపన కథనం ప్రకారం ఉత్తర ఆఫ్రికాలోని కార్థేజియన్లు, ఇతర టైరియను వలసదారులలోని మిడియాను కుమారుడు, అబ్రహం మనవడైన ఎఫెరు వారసులు.[23]
కార్థేజు అత్యంత పురాతన గ్రీకో-రోమను స్థాపన పురాణం ప్రకారం ఈ నగరాన్ని అజోరోసు (ఫోనీషియను: ʿఅజారు), కర్ఖెడాను అనే ఇద్దరు సోదరుల నేతృత్వంలోని టైరియన్లు స్థాపించారు.[24] మరొక మరింత విస్తృతంగా తెలిసిన గ్రీకో-రోమను కథనం ప్రకారం రాజు పిగ్మాలియను (ఫోనీషియను:పుమయ్యాటను) సిచార్బసును (ఫోనీషియను: మెల్కార్టు ప్రధాన పూజారి, తన సోదరి ఎలిస్సా (ఫోనీషియను: 𐤏𐤋𐤔𐤕 అలిషాతు), గ్రీకులకు డిడోగా సుపరిచితురాలైన ఆమె భర్త అయిన జకర్బాలు (𐤆𐤊𐤓𐤁𐤏𐤋). ఎలిస్సా, ఆమె మిత్రులు ఆయన పాలన నుండి పారిపోయి కార్తేజును స్థాపించారు. అది రాణిగా ఆమె పాలనలో వర్ధిల్లింది. క్రీ.పూ. 841లో 3వ షల్మనేసరుకి కప్పం చెల్లించిన టైరు రాజు బాʿలి-మాన్జరును డిడో, తాతగా భావించబడే బలాజెరోసు (𐤁𐤏𐤋𐤏𐤑𐤅𐤓 బాʿల్-ʿఅజార్)తో పలువురు పండితులు గుర్తించారు.[25][26][27][28]
సార్డీనియాలో కనుగొనబడిన మరియు క్రీస్తుపూర్వం 9వ శతాబ్దానికి చెందిన నోరా శిలాఫలకం మీద స్థానిక ప్రజలపై తన విజయాన్ని నమోదు చేయడానికి ఆ శిలను ఉపయోగించిన సేనాని రాజుగా పిగ్మాలియన్ పేరు ఉందని ఫ్రాంకు మూరు క్రాసు వ్యాఖ్యానించారు.[29]
క్రీ.శ. రెండవ శతాబ్దంలో రాసిన రోమను చరిత్రకారుడు జస్టిను, ట్రోగసు మునుపటి రచన ఆధారంగా ఆ నగరం స్థాపన గురించిన వృత్తాంతాన్ని అందించాడు. యువరాణి డిడో టైరు రాజు 2వ బెలసు కుమార్తె. ఆయన మరణించే ముందు సింహాసనాన్ని ఆమెకు, ఆమె సోదరుడు పిగ్మాలియనుకు సంయుక్తంగా అప్పగిస్తాడు. తన సోదరిని రాజకీయ అధికారం నుండి మోసగించిన తర్వాత పిగ్మాలియను ఆమె భర్త అకెర్బాసు (ఫోనీషియను: జకర్బాలు)ను హత్య చేస్తాడు.[30] యువరాణి డిడో టైరు భర్త సిచేయసు అని కూడా పిలువబడే మెల్కార్టు, ప్రధాన పూజారి. ఆయన సంపద అధికారాన్ని పిగ్మాలియను ఆశించాడు. తన నిరంకుశ సోదరుడు తన దివంగత భర్త సంపదను స్వాధీనం చేసుకోకముందే డిడో వెంటనే తన భర్త సపదతో అనుచరులతో కలిసి విదేశాలకు పారిపోయి ఒక కొత్త నగరాన్ని స్థాపించింది.
ఉత్తర ఆఫ్రికాలో అడుగుపెట్టినప్పుడు స్థానిక బెర్బరు ముఖ్యుడు ఇయార్బాసు (హియార్బాసు అని కూడా పిలుస్తారు) ఆమెకు స్వాగతం పలికి ఒకే ఎద్దు చర్మంతో కప్పగలిగినంత భూమిని అప్పగిస్తానని వాగ్దానం చేశాడు. తనదైన తెలివితేటలతో డిడో ఆ చర్మాన్ని చాలా సన్నని ముక్కలుగా కత్తిరించి వాటిని ఒకదానికొకటి కలిపి బైర్సా కొండ మొత్తాన్ని చుట్టుముట్టేలా చేసింది. తమ కొత్త నివాసానికి పునాదులు వేయడానికి తవ్వుతున్నప్పుడు టైరు వాసులకు ఒక ఎద్దు తల దొరికింది. ఇది నగరం సంపన్నంగా ఉంటుందని "కానీ శ్రమతో కూడుకున్నదిగా, ఎల్లప్పుడూ బానిసత్వంలో ఉంటుందని" సూచించే శకునం. దానికి ప్రతిస్పందనగా వారు నగరం స్థలాన్ని వేరే చోటికి మార్చారు. అక్కడ ఒక గుర్రం తల దొరికింది. ఫోనీషియను సంస్కృతిలో ఇది ధైర్యానికి, విజయానికి చిహ్నం. ఈ గుర్రం డిడో కొత్త నగరం ఎక్కడ ఉద్భవిస్తుందో ముందుగానే సూచించింది. అది కార్తేజు చిహ్నంగా మారింది. ఈ పేరు ఫోనీషియను భాషలోని 'కార్టు-హదాష్టు' నుండి ఉద్భవించింది. దీని అర్థం "కొత్త నగరం".
నగరం సంపద, శ్రేయస్సు సమీపంలోని ఉటికా నుండి వచ్చిన ఫోనీషియన్లను, స్థానిక లిబియన్లను ఆకర్షిచొంది. వారి రాజు ఇయార్బాసు ఇప్పుడు డిడోను వివాహం చేసుకోవాలని కోరుకుంటాడు. ఆమె నిరాకరిస్తే యుద్ధం తప్పదని బెదిరించబడినందున తన మరణించిన భర్త జ్ఞాపకాలకు కూడా విధేయురాలిగా ఉన్నందున రాణి ఒక చితిని నిర్మించమని ఆజ్ఞాపించి దాని మీద కత్తితో పొడుచుకుని ఆత్మహత్య చేసుకుంటుంది. ఆ తర్వాత ఆమె కార్తేజు ప్రజలచే దేవతగా పూజించబడుతుంది. ఆ ప్రజలు యుద్ధంలో ధైర్యవంతులుగా వర్ణించబడ్డారు. కానీ ఏ రకమైన కష్టాల నుండి అయినా దైవిక ఉపశమనం కోరినప్పుడల్లా పిల్లలతో సహా మానవ బలి అనే "క్రూరమైన మతపరమైన ఆచారానికి" పాల్పడేవారని చెప్పబడింది.
మూడవ ప్యూనికు యుద్ధం జరిగిన ఒక శతాబ్దం తర్వాత వ్రాయబడిన వర్జిలు ఇతిహాస కావ్యం 'ఈనిడు'—ట్రోజను వీరుడు ఈనియాసు రోంను స్థాపించడానికి ఆయన ప్రయాణం పౌరాణిక కథను చెబుతుంది. ఇది రోం, కార్తేజు రెండింటి స్థాపన పురాణాలను, అంతిమ విధిని విడదీయరాని విధంగా ముడిపెడుతుంది. దీని పరిచయం "ఒక పురాతన నగరం" గురించి ప్రస్తావించడంతో ప్రారంభమవుతుంది, అది రోం లేదా ట్రాయి అని చాలా మంది పాఠకులు భావించి ఉంటారు. [31] కానీ దానిని "ఇటలీకి ఎదురుగా, టైరు నుండి వచ్చిన వలసవాదులచే పాలించబడే ఒక ప్రదేశం... అపారమైన సంపద కలిగిన, యుద్ధాన్ని కొనసాగించడంలో క్రూరమైన నగరం. దాని పేరు కార్తేజు జూనో దేవత దానిని మరే ఇతర ప్రదేశం కంటే ఎక్కువగా ప్రేమించిందని చెబుతారు... కానీ ట్రోజన్ల రక్తం నుండి ఒక జాతి పురుషులు ఉద్భవిస్తున్నారని వారు రాబోయే రోజులలో ఈ టైరియను కోటను కూలదోసి... లిబియా దేశాన్ని దోచుకుంటారని ఆమె విని ఉంది.[31]
వర్జిలు రాణి ఎలిస్సాను—ఆమె కోసం ఆయన "ప్రియమైనది" అని అర్థం వచ్చే ప్రాచీన గ్రీకు పేరు, డిడోను ఉపయోగిస్తాడు—ఒక గౌరవనీయమైన, తెలివైన, కానీ చివరికి విషాదకరమైన పాత్రగా వర్ణించాడు. ఇతర పురాణాల మాదిరిగానే ఆమె పలాయనానికి కారణం ఆమె నిరంకుశ సోదరుడు పిగ్మాలియను, ఆమె భర్తను రహస్యంగా హత్య చేసిన విషయం ఆమెకు కలలో వెల్లడవుతుంది. తన సోదరుడి అత్యాశను తెలివిగా ఉపయోగించుకుని ఆయన కోసం సంపదను వెతికి తీసుకురావడానికి తన ప్రయాణానికి మద్దతు ఇచ్చేలా డిడో పిగ్మాలియనును మోసం చేస్తుంది. ఈ కుట్ర ద్వారా ఆమె రహస్యంగా బంగారం, మిత్రులతో కలిసి కొత్త నివాసం కోసం సముద్రయానం చేస్తుంది.
జస్టిను కథనంలో వలె ఉత్తర ఆఫ్రికాలో అడుగుపెట్టిన తర్వాత డిడోకు ఇయార్బాసు స్వాగతం పలికాడు. ఆయన ఒక ఎద్దు చర్మంతో కప్పగలంత భూమిని ఇస్తానని చెప్పినప్పుడు ఆమె ఆ చర్మాన్ని చాలా సన్నని ముక్కలుగా కోసి, బైర్సా ప్రాంతమంతటినీ చుట్టుముట్టింది. తమ కొత్త నివాసానికి పునాదులు వేయడానికి తవ్వుతున్నప్పుడు, టైరు వాసులకు ఒక గుర్రం తల దొరికింది. ఇది ఫోనీషియను సంస్కృతిలో ధైర్యానికి, విజయానికి చిహ్నం. ఆ గుర్రం డిడో కొత్త నగరం ఎక్కడ వెలుస్తుందో ముందుగానే సూచించింది. అదే "కొత్త నగరం" కార్తేజుకు చిహ్నంగా మారింది. టైరు నుండి వలస వచ్చిన కేవలం ఏడు సంవత్సరాలలోనే, కార్తేజియన్లు డిడో పాలనలో ఒక విజయవంతమైన రాజ్యాన్ని నిర్మించారు. ఆమె తన ప్రజలచే ఆరాధించబడింది ఆమెకు ప్రశంసా ఉత్సవం నిర్వహించబడింది. ఇటీవల ట్రోయి నుండి తప్పించుకున్న ఈనియాసు, ఆయన మనుషులకు ఆమె ఆశ్రయం ఇచ్చినప్పుడు వర్జిలు ఆమె పాత్రను మరింత ఉన్నతంగా చిత్రీకరించాడు. వేట యాత్రలో వారిద్దరూ ప్రేమలో పడ్డారు. తాము వివాహం చేసుకుంటామని డిడో నమ్మింది. బృహస్పతి దూత దేవుడైన మెర్క్యురీ రూపంలో ఒక ఆత్మను పంపి ఈనియాసుకు తన కర్తవ్యం తన కొత్త ప్రేమ అయిన డిడోతో కార్తేజులో ఉండటం కాదని రోంను స్థాపించడానికి ఇటలీకి ప్రయాణించడమేనని గుర్తు చేశాడు. ఆ ట్రోజను బయలుదేరి వెళ్ళిపోయాడు. దాంతో డిడో తీవ్ర హృదయ విదారానికి గురై ఆయన కత్తితో చితి మీద తనను తాను పొడుచుకుని ఆత్మహత్య చేసుకుంది. ఆమె చనిపోతున్నప్పుడు ఈనియాసు ప్రజలకు, తన ప్రజలకు మధ్య శాశ్వత కలహాలు ఉంటాయని జోస్యం చెప్పి, హన్నిబాలును ప్రస్తావిస్తూ "నా ఎముకల నుండి ప్రతీకార స్ఫూర్తి ఉద్భవించుగాక" అని ప్రకటించింది. [32] ఈనియాసు ప్రయాణిస్తున్నప్పుడు చితి నుండి వస్తున్న పొగను చూశాడు. డిడో, విధి ఏమిటో ఆయనకు తెలియకపోయినప్పటికీ దానిని ఒక చెడు శకునంగా గుర్తించాడు. అంతిమంగా ఆయన వారసులు రోమను సామ్రాజ్యానికి పూర్వగామి అయిన రోమను రాజ్యాన్ని స్థాపించారు.
జస్టిను లాగే వర్జిలు కథ కూడా ప్రాథమికంగా కార్తేజు పట్ల రోం వైఖరిని తెలియజేస్తుంది. దీనికి కాటో ది ఎల్డరు ప్రసిద్ధ వాక్యం "కార్తేజు నాశనం చేయబడాలి" అనేది ఉదాహరణ. సారాంశంలో రోం కార్తేజు మధ్య సంఘర్షణ అనివార్యం: ఈనియాసు డిడోకు బదులుగా రోంను ఎంచుకున్నాడు. [33] ఇది ఆయన రోమను వారసుల మీద ఆమె మరణశాపానికి దారితీసింది. తద్వారా రోం, కార్తేజు మధ్య ఒక శతాబ్దం పాటు జరిగిన తీవ్ర సంఘర్షణకు ఒక పౌరాణిక, విధివాద నేపథ్యాన్ని అందించింది.
టైరియను కాలనీగా స్థిరపడటం (సుమారు క్రీ.పూ. 814)
[మార్చు]తమ వాణిజ్య కార్యకలాపాలను సులభతరం చేయడానికి, ఫోనీషియన్లు మధ్యధరా సముద్ర తీరాల వెంబడి అనేక కాలనీలను, వాణిజ్య కేంద్రాలను స్థాపించారు. తీవ్రమైన స్వాతంత్ర్యం గల నగర-రాజ్యాలుగా వ్యవస్థీకృతమైన ఫోనీషియన్లకు విదేశాలలో విస్తరించడానికి అవసరమైన సంఖ్య గానీ లేదా ఆ కోరిక గానీ లేదు; చాలా కాలనీలలో 1,000 కంటే తక్కువ నివాసులు ఉండేవారు. కార్తేజుతో సహా కేవలం కొన్ని మాత్రమే పెద్దవిగా అభివృద్ధి చెందాయి. [34]వలసవాదానికి గల ఉద్దేశాలు సాధారణంగా ఆచరణాత్మకమైనవిగా ఉండేవి. ఉదాహరణకు వారి వ్యాపార నౌకాదళాల కోసం సురక్షితమైన రేవులను వెతకడం ఒక ప్రాంతంలోని సహజ వనరుల మీద గుత్తాధిపత్యాన్ని కొనసాగించడం, వాణిజ్య వస్తువుల డిమాండును తీర్చడం, బాహ్య జోక్యం లేకుండా స్వేచ్ఛగా వ్యాపారం చేయగల ప్రాంతాలను కనుగొనడం. [35][36][37] కాలక్రమేణా చాలా మంది ఫోయెనిషియన్లు తమ మాతృభూమిని లొంగదీసుకున్న విదేశీ శక్తులకు చెల్లించాల్సిన కప్పం బాధ్యతల నుండి తప్పించుకోవడానికి కూడా ప్రయత్నించారు. మరో ప్రేరేపించే అంశం గ్రీకులతో పోటీ. గ్రీకులు ఒక అభివృద్ధి చెందుతున్న సముద్ర శక్తిగా మారి మధ్యధరా, నల్ల సముద్రం అంతటా కాలనీలను స్థాపించడం ప్రారంభించారు. [38]పశ్చిమ మధ్యధరా సముద్రంలో మొదటి ఫోయెనిషియను కాలనీలు ఐబీరియా, ఖనిజ సంపదకు దారితీసే రెండు మార్గాలలో అభివృద్ధి చెందాయి: వాయువ్య ఆఫ్రికా తీరం వెంబడి, సిసిలీ, సార్డీనియా, బలేరికు దీవులలో. [39]ఫోయెనిషియన్లలో అతిపెద్ద, అత్యంత సంపన్నమైన నగర-రాజ్యంగా టైరు తీర ప్రాంతాలను స్థిరపరచడంలో లేదా నియంత్రించడంలో ముందుంది. స్ట్రాబో అభిప్రాయం ప్రకారం టైరియన్లు ఒక్కరే పశ్చిమ ఆఫ్రికా తీరంలో మూడు వందల కాలనీలను స్థాపించారు; స్పష్టంగా ఇది అతిశయోక్తి అయినప్పటికీ ట్యునీషియా, మొరాకో, అల్జీరియా, ఐబీరియా, లిబియాలో అనేక కాలనీలు వెలిశాయి. [40] అవి సాధారణంగా ఆఫ్రికా తీరం వెంబడి సుమారు 30 నుండి 50 కిలోమీటర్ల దూరంలో వాణిజ్య కేంద్రాలుగా స్థాపించబడ్డాయి.[41]
వారు ఆఫ్రికాలో తమ స్థావరాన్ని ఏర్పరచుకునే సమయానికి, ఫోయెనీషియన్లు అప్పటికే సైప్రసు, క్రీటు, కార్సికా, బలేరికు దీవులు, సార్డీనియా, సిసిలీలలో, అలాగే యూరోపియను ప్రధాన భూభాగంలో, నేటి జెనోవా, మార్సెయిల్సు ప్రాంతాలలో కూడా ఉన్నారు.[42] తర్వాతి సిసిలియను యుద్ధాలకు నాంది పలుకుతూ, క్రీటు, సిసిలీలోని స్థావరాలు నిరంతరం గ్రీకులతో ఘర్షణ పడ్డాయి. సిసిలీ మొత్తం మీద ఫోయెనీషియన్ల నియంత్రణ స్వల్పకాలం మాత్రమే కొనసాగింది.[43] ఈ ప్రాంతాలన్నీ దాదాపుగా కార్తేజు నాయకత్వం, రక్షణలోకి వచ్చాయి.[44] ఇది చివరికి ముఖ్యంగా టైరు, సిడాను పతనం తర్వాత తన సొంత నగరాలను స్థాపించింది. .[45]
కార్తేజు ప్రదేశాన్ని టైరియన్లు అనేక కారణాల వల్ల ఎంచుకుని ఉంటారు. ఇది ట్యునిసు సింధుశాఖ మధ్య తీరంలో ఉంది. ఇది దానికి మధ్యధరా సముద్రంలోకి ప్రవేశాన్ని కల్పించడమే కాకుండా ఆ ప్రాంతంలోని అపఖ్యాతి గాంచిన హింసాత్మక తుఫానుల నుండి రక్షణ కల్పించింది. ఇది తూర్పు, పశ్చిమ దేశాల మధ్య సముద్ర వాణిజ్యానికి కీలకమైన అడ్డంకిగా ఉన్న వ్యూహాత్మకంగా ముఖ్యమైన సిసిలీ జలసంధికి కూడా సమీపంలో ఉంది. భౌగోళిక స్వరూపం వలెనే భూభాగం కూడా అమూల్యమైనదిగా నిరూపించబడింది. ఈ నగరం ట్యునిసు సరస్సు ఆనుకుని ఉన్న కొండలతో కూడిన, త్రిభుజాకార ద్వీపకల్పంలో నిర్మించబడింది. ఇది పుష్కలమైన చేపల సరఫరాను, సురక్షితమైన నౌకాశ్రయానికి స్థలాన్ని అందించింది. ఈ ద్వీపకల్పం ఒక సన్నని భూభాగం ద్వారా ప్రధాన భూభాగంతో అనుసంధానించబడి ఉంది. ఇది చుట్టుపక్కల ఉన్న కఠినమైన భూభాగంతో కలిసి నగరాన్ని సులభంగా రక్షించుకోవడానికి వీలు కల్పించింది; సముద్రం వైపు చూసే బైర్సా అనే ఒక చిన్న కొండ మీద ఒక కోట నిర్మించబడింది. చివరగా కార్తేజు రెండు ప్రధాన వాణిజ్య మార్గాలకు వారధిగా ఉండేది: ఒకటి దక్షిణ స్పెయినులోని టైరియను కాలనీ అయిన కాడిజు మధ్య, ఇది టైరులో తయారీకి ముడి పదార్థాలను సరఫరా చేసేది. మరొకటి ఉత్తర ఆఫ్రికా, ఉత్తర మధ్యధరా ప్రాంతాలైన సిసిలీ, ఇటలీ, గ్రీసు మధ్య.
స్వాతంత్ర్యం, విస్తరణ - ఆధిపత్యం
[మార్చు]చాలా ఫోనీషియను కాలనీలకు భిన్నంగా, కార్తేజు అనుకూలమైన వాతావరణం సాగుకు యోగ్యమైన భూమి, లాభదాయకమైన వాణిజ్య మార్గాల కలయిక కారణంగా మరింత పెద్దదిగా, వేగంగా అభివృద్ధి చెందింది. స్థాపించిన కేవలం ఒక శతాబ్దంలోనే దాని జనాభా 30,000కు పెరిగింది. ఇంతలో శతాబ్దాలుగా ఫోనీషియను నాగరికతకు అత్యంత ప్రముఖ ఆర్థిక, రాజకీయ కేంద్రంగా ఉన్న దాని మాతృ నగరం, బాబిలోనియన్ల వరుస ముట్టడుల తరువాత, క్రీస్తుపూర్వం ఏడవ శతాబ్దంలో తన హోదా క్షీణించడం ప్రారంభించింది. ఈ సమయానికి దాని కార్థేజినియను కాలనీ... దాని వ్యూహాత్మక స్థానం, విస్తృత వాణిజ్య నెట్వర్కు కారణంగా కార్తేజు అపారమైన సంపదను సంపాదించింది. అనేక ఇతర ఫోనీషియను నగర-రాజ్యాలు, వాటి మీద ఆధారపడిన ప్రాంతాల మాదిరిగా కాకుండా కార్తేజు కేవలం సముద్ర వాణిజ్యం నుండే కాకుండా, సారవంతమైన వ్యవసాయ భూమికి, సమృద్ధిగా ఉన్న ఖనిజ నిల్వలకు సమీపంలో ఉండటం వల్ల కూడా శ్రేయస్సును పొందింది. ఆఫ్రికా, ప్రాచీన ప్రపంచంలోని మిగిలిన ప్రాంతాల మధ్య వాణిజ్యానికి ప్రధాన కేంద్రంగా ఇది టెర్రకోట విగ్రహాలు, ముసుగులు, ఆభరణాలు, సున్నితంగా చెక్కబడిన దంతపు వస్తువులు, నిప్పుకోడి గుడ్లు, వివిధ రకాల ఆహారాలు, వైనుతో సహా లెక్కలేనన్ని అరుదైన, విలాసవంతమైన వస్తువులను కూడా అందించింది.[46]
కార్తేజు పెరుగుతున్న ఆర్థిక ప్రాముఖ్యత ఒక కొత్త జాతీయ గుర్తింపు ఆవిర్భవించింది. కార్తేజియన్లు తమ ఆచారాలు, విశ్వాసాలలో దృఢంగా ఫోనీషియన్లుగా ఉన్నప్పటికీ కనీసం క్రీ.పూ. ఏడవ శతాబ్దం నాటికి వారు స్థానిక ప్రభావాలతో కూడిన ఒక విలక్షణమైన ప్యూనికు సంస్కృతిని అభివృద్ధి చేసుకున్నారు.[46] ఫోనీషియా కంటే కార్తేజియను దేవతాగణంలో కొన్ని దేవతలు మరింత ప్రముఖంగా మారారు; క్రీ.పూ. ఐదవ శతాబ్దం నాటికి, కార్తేజియన్లు డెమెటరు వంటి గ్రీకు దేవతలను పూజిస్తున్నారు.[47] ఈ పోకడలు బహుశా ఈ కాలనీ ఒక స్వతంత్ర రాజ్యంగా ఆవిర్భవించడానికి దారితీశాయి. నిర్దిష్ట తేదీ, పరిస్థితులు తెలియకపోయినప్పటికీ క్రీ.పూ. 6వ శతాబ్దం మధ్యలో కార్తేజు స్వాతంత్ర్యం పొందింది. ఇది పూర్తిగా స్వతంత్ర సముద్ర సామ్రాజ్యంగా ఎదిగి, పశ్చిమ మధ్యధరా అంతటా తన సొంత వలస ప్రయత్నాలను ప్రారంభించింది. అయినప్పటికీ ఇది తన స్థాపక నగరం ఫోనీషియను మాతృభూమితో స్నేహపూర్వక సాంస్కృతిక, రాజకీయ, వాణిజ్య సంబంధాలను కొనసాగించింది; ఇది టైరు నుండి వలసదారులను స్వీకరించడం కొనసాగించింది. కొంతకాలం పాటు, క్రమరహిత వ్యవధిలో అయినప్పటికీ, టైరులోని మెల్కార్టు ఆలయానికి వార్షిక నివాళి పంపే పద్ధతిని కొనసాగించింది. [48]
క్రీస్తుపూర్వం ఆరవ శతాబ్దానికి, పర్షియను రాజు కంబైసెసు (క్రీ.పూ. 530-522)కు స్వచ్ఛందంగా లొంగిపోయిన తర్వాత టైరు శక్తి మరింతగా క్షీణించింది. దీని ఫలితంగా ఫోనీషియను మాతృభూమి పర్షియను సామ్రాజ్యంలో విలీనమైంది.[49] తగినంత నావికాదళ బలం లేకపోవడంతో కంబైసెసు కార్తేజును జయించాలనే తన ప్రణాళిక కోసం టైరియన్ల సహాయం కోరాడు. ఇది ఆ పూర్వపు టైరియను కాలనీ సుదీర్ఘమైన, కష్టమైన దండయాత్రకు తగినంత సంపన్నంగా మారిందని సూచిస్తుంది. హెరోడోటసు అభిప్రాయం ప్రకారం టైరియన్లు కార్తేజు మీద ఉన్న అభిమానం కారణంగా సహకరించడానికి నిరాకరించారు. దీనివలన పర్షియను రాజు తన సైనిక చర్యను విరమించుకోవలసి వచ్చింది. ప్రతీకారం నుండి తప్పించుకున్నప్పటికీ, ఫోనీషియాలో ప్రముఖ నగరంగా టైరు హోదా గణనీయంగా పరిమితం చేయబడింది; దాని ప్రత్యర్థి అయిన సిడాను, తదనంతరం పర్షియన్ల నుండి ఎక్కువ మద్దతు పొందింది. అయితే అది కూడా పర్షియన్ల ఆధిపత్యంలోనే ఉంది. దీనితో కార్తేజు ప్రముఖ ఫోనీషియను రాజకీయ శక్తిగా ఆ శూన్యాన్ని పూరించడానికి మార్గం సుగమమైంది.
సామ్రాజ్యం - నిర్మాణం - లక్షణాలు
[మార్చు]
కార్తేజియన్లు సముద్ర వాణిజ్యం పట్ల సాంప్రదాయ ఫోనీషియను అనుబంధాన్ని నిలుపుకున్నప్పటికీ వారు తమ సామ్రాజ్య, సైనిక ఆశయాల ద్వారా ప్రత్యేకతను చాటుకున్నారు: ఫోనీషియను నగర-రాజ్యాలు అరుదుగా ప్రాదేశిక విజయాలలో నిమగ్నమైనప్పటికీ కార్తేజు కొత్త సంపద వాణిజ్య వనరులను పొందాలనే కోరికతో ఒక విస్తరణవాద శక్తిగా మారింది. ఇతర ఫోనీషియను కాలనీల పౌరుల వలె కాకుండా, కార్తేజు పౌరులను ఆర్థిక, రాజకీయ ఆధిపత్యాన్ని సృష్టించడానికి ఏ కారకాలు ప్రభావితం చేశాయో తెలియదు; సమీపంలోని ఉటికా నగరం చాలా పురాతనమైనది. ఒకే భౌగోళిక, రాజకీయ ప్రయోజనాలు ఉన్నాయి. కానీ అది ఎప్పుడూ ఆధిపత్య విజయాలను చేపట్టలేదు. బదులుగా కార్తేజియన్ల ప్రభావంలోకి వచ్చింది. ఒక సిద్ధాంతం ప్రకారం ఫోనీషియను మాతృభూమి మీద బాబిలోనియను, పర్షియన్ల ఆధిపత్యం శరణార్థులను సృష్టించింది. ఇది కార్తేజు జనాభాను పెంచింది. టైరు సంస్కృతి, సంపద, సంప్రదాయాలను కార్తేజుకు బదిలీ చేసింది. ఫోనీషియను వాణిజ్య గుత్తాధిపత్యానికి ఎదురైన ముప్పు—పశ్చిమాన ఎట్రుస్కాను, గ్రీకు పోటీ ద్వారా, తూర్పున వారి మాతృభూమి మీద విదేశీ ఆక్రమణ ద్వారా—కార్తేజు తన అధికారాన్ని ఏకీకృతం చేసుకోవడానికి, తన వాణిజ్య ప్రయోజనాలను మరింతగా పెంపొందించుకోవడానికి కూడా పరిస్థితులను సృష్టించింది.
మరొక దోహదపడిన అంశం దేశీయ రాజకీయాలు కావచ్చు: క్రీ.పూ. మూడవ శతాబ్దానికి ముందు కార్తేజు ప్రభుత్వం, నాయకత్వం గురించి పెద్దగా తెలియకపోయినప్పటికీ 1వ మాగో పాలన (సుమారు 550–530), తదుపరి దశాబ్దాలలో మాగోనిడు కుటుంబం రాజకీయ ఆధిపత్యం, కార్తేజు ఒక ఆధిపత్య శక్తిగా ఎదగడానికి కారణమయ్యాయి. సైన్యానికి జనరలు కూడా అయిన మాగో, "సైనిక వ్యవస్థను క్రమబద్ధీకరించిన" మొదటి కార్తేజియను నాయకుడని జస్టిను పేర్కొన్నాడు. దీనిలో కొత్త సైనిక వ్యూహాలు, సాంకేతికతలను ప్రవేశపెట్టడం ఇమిడి ఉండవచ్చు. చెల్లాచెదురుగా ఉన్న తన వలసలను సురక్షితంగా ఉంచడానికి రక్షించుకోవడానికి కార్తేజు జనాభా చాలా తక్కువగా ఉన్నందున సామంత ప్రజలను, కిరాయి సైనికులను నియమించుకునే పద్ధతిని ప్రారంభించిన ఘనత కూడా ఆయనకు దక్కుతుంది. లేదా కనీసం విస్తరించిన ఘనత అయినా దక్కుతుంది. మాగోనిడు విస్తరణ ప్రచారాల కోసం లిబియన్లు, ఐబీరియన్లు, సార్డీనియన్లు, కార్సికన్లు త్వరలోనే ఈ ప్రాంతం అంతటా సైన్యంలో చేర్చుకోబడ్డారు.
క్రీస్తుపూర్వం నాల్గవ శతాబ్దం ప్రారంభం నాటికి కార్తాజీయులు పశ్చిమ మధ్యధరా ప్రాంతంలో "అగ్రశక్తిగా" అవతరించారు. సుమారుగా తదుపరి మూడు శతాబ్దాల పాటు అదే స్థితిలో కొనసాగారు.[50] కార్తేజు సమీపంలోని అన్ని ఫోనీషియను కాలనీలైన హడ్రుమెటం, యుటికా, హిప్పో డయారిటసు, కెర్కౌవానులతో సహా అన్నింటి మీద నియంత్రణ సాధించింది; ఇది అనేక పొరుగు లిబియను తెగలను లొంగదీసుకుంది. మొరాకో నుండి పశ్చిమ లిబియా వరకు ఉత్తర ఆఫ్రికా తీరప్రాంతాన్ని ఆక్రమించింది.[51] ఇది సార్డీనియా, మాల్టా, బలేరికు దీవులు, సిసిలీ పశ్చిమ అర్ధభాగాన్ని తన ఆధీనంలో ఉంచుకుంది. ఇక్కడ మోట్యా లిలిబేయం వంటి తీరప్రాంత కోటలు వారి ఆస్తులకు భద్రత కల్పించాయి.[52] విలువైన లోహాలకు ప్రసిద్ధి చెందిన ఐబీరియను ద్వీపకల్పంలో ఉత్తర ఆఫ్రికా వెలుపల కొన్ని అతిపెద్ద, అత్యంత ముఖ్యమైన కార్థేజినియను స్థావరాలు వెలిశాయి.[53] అయితే హమిల్కారు బార్కా (క్రీ.పూ. 237–228) ఆక్రమణకు ముందు రాజకీయ ప్రభావం ఏ స్థాయిలో ఉండేదనేది వివాదాస్పదంగా ఉంది. [54][55]కార్తేజు పెరుగుతున్న సంపద, శక్తి, ఫోనీషియను మాతృభూమి మీద విదేశీ ఆధిపత్యంతో పాటు, దానిని సిడానును అధిగమించి సర్వోన్నత ఫోనీషియను నగర రాజ్యంగా నిలబెట్టింది.[56]కార్తేజు సామ్రాజ్యం చాలా వరకు అనధికారికంగా, బహుముఖంగా ఉండేది. ఇది సమానంగా విభిన్న మార్గాలలో అమలు చేయబడిన విభిన్న స్థాయిల నియంత్రణను కలిగి ఉండేది. ఇది కొత్త కాలనీలను స్థాపించింది. పాత వాటికి పునరుజ్జీవం పోసి బలోపేతం చేసింది. ఇతర ఫోనీషియను నగర రాజ్యాలతో రక్షణ ఒప్పందాలను కుదుర్చుకుంది. జయించడం ద్వారా నేరుగా భూభాగాలను స్వాధీనం చేసుకుంది. కొన్ని ఫోనీషియను కాలనీలు స్వచ్ఛందంగా కార్తేజుకు లొంగిపోయి కప్పం చెల్లించి తమ విదేశాంగ విధానాన్ని వదులుకోగా ఐబీరియా, సార్డీనియాలోని మరికొన్ని కార్తేజియను ప్రయత్నాలను ప్రతిఘటించాయి. ఇతర ఫోనీషియను నగరాలు తమ కాలనీల మీద ఎప్పుడూ వాస్తవ నియంత్రణను కలిగి ఉండగా కార్థేజియన్లు తమ కాలనీలను నేరుగా నియంత్రించడానికి న్యాయాధికారులను నియమించారు (ఈ విధానం పునికు యుద్ధాల సమయంలో అనేక ఐబీరియను పట్టణాలు రోమన్ల పక్షం వహించడానికి దారితీసింది). [57] అనేక ఇతర సందర్భాలలో కార్థేజు ఆధిపత్యం, ఒప్పందాలు, పొత్తులు, కప్పం చెల్లించే బాధ్యతలు, ఇతర ఇలాంటి ఏర్పాట్ల ద్వారా స్థాపించబడింది. ఇందులో ఏథెన్సు నేతృత్వంలోని డెలియను లీగు (రక్షణ కోసం మిత్రదేశాలు నిధులు, మానవశక్తిని పంచుకోవడం), స్పార్టాను రాజ్యం (అధీన ప్రజలు పునికు ఉన్నత వర్గం, రాజ్యానికి బానిసలుగా సేవ చేయడం), కొంతవరకు రోమను రిపబ్లికు (రోం యుద్ధ యంత్రం కోసం మిత్రదేశాలు మానవశక్తి, కప్పం అందించడం) వంటి అంశాలు ఉన్నాయి.
గ్రీకులతో వివాదం (480–265 BC)
[మార్చు]రోంతో తరువాతి ప్యూనికు యుద్ధాల అస్తిత్వ సంఘర్షణలా కాకుండా, కార్తేజు, గ్రీకుల మధ్య వివాదం ఆర్థిక సమస్యల మీద కేంద్రీకృతమై ఉంది. ఎందుకంటే ప్రతి వైపు కీలకమైన వాణిజ్య మార్గాలను నియంత్రించడం ద్వారా వారి స్వంత వాణిజ్య ప్రయోజనాలను, ప్రభావాన్ని ముందుకు తీసుకెళ్లడానికి ప్రయత్నించింది. శతాబ్దాలుగా, ఫోనీషియను, గ్రీకు నగర-రాష్ట్రాలు మధ్యధరా అంతటా సముద్ర వాణిజ్యం, వలసరాజ్యాలను ప్రారంభించాయి. ఫోనీషియన్లు ప్రారంభంలో ఆధిపత్యం చెలాయించినప్పటికీ, గ్రీకు పోటీ వారి గుత్తాధిపత్యాన్ని మరింతగా దెబ్బతీసింది. తొమ్మిదవ, ఎనిమిదవ శతాబ్దాల మధ్య దాదాపు సమకాలీనంగా పశ్చిమ మధ్యధరాలో రెండు వైపులా కాలనీలు, వాణిజ్య పోస్టులు, వాణిజ్య సంబంధాలను స్థాపించడం ప్రారంభించాయి. ఫోనీషియను, గ్రీకు స్థావరాలు రెండూ ప్రజల పెరిగిన ఉనికి ముఖ్యంగా సిసిలీలో పెరుగుతున్న ఉద్రిక్తతలకు, చివరికి బహిరంగ సంఘర్షణకు దారితీసింది.
మొదటి సిసిలియను యుద్ధం (క్రీ.పూ. 480)
[మార్చు]కార్తేజు విస్తారమైన సముద్ర వాణిజ్య నెట్వర్కు ద్వారా ప్రోత్సహించబడిన దాని ఆర్థిక విజయాలు, కీలకమైన నౌకా మార్గాలను రక్షించడానికి, సురక్షితం చేయడానికి ఒక శక్తివంతమైన నావికాదళం అభివృద్ధికి దారితీశాయి.[58] దాని ఆధిపత్యం, మధ్యధరా సముద్రం మీద నియంత్రణ కోరుకున్న సిరక్యూసుకు చెందిన గ్రీకులతో దానిని తీవ్రమైన సంఘర్షణలోకి నెట్టింది.[59] క్రీ.పూ. ఏడవ శతాబ్దం మధ్యలో స్థాపించబడిన సిరక్యూసు, అత్యంత సంపన్న, శక్తివంతమైన గ్రీకు నగర రాజ్యాలలో ఒకటిగా, ఆ ప్రాంతంలో ప్రముఖ గ్రీకు రాజ్యంగా ఎదిగింది.
కార్తేజు సమీపంలో ఉన్న సిసిలీ ద్వీపం, ఈ సంఘర్షణకు ప్రధాన వేదికగా మారింది. వారి తొలి రోజుల నుండే, గ్రీకులు, ఫోనీషియన్లు ఇద్దరూ ఈ పెద్ద, కేంద్ర స్థానంలో ఉన్న ద్వీపం పట్ల ఆకర్షితులయ్యారు. ప్రతి ఒక్కరూ దాని తీరాలలో పెద్ద సంఖ్యలో కాలనీలు, వాణిజ్య కేంద్రాలను స్థాపించారు; ఈ స్థావరాల మధ్య శతాబ్దాల పాటు యుద్ధాలు చెలరేగాయి. అయితే ఏ పక్షానికి కూడా ఈ ద్వీపం మీద పూర్తి, దీర్ఘకాలిక నియంత్రణ లభించలేదు.[60]
క్రీ.పూ. 480లో సిరక్యూసుకు చెందిన నిరంకుశ పాలకుడు గెలో ఇతర గ్రీకు నగర రాజ్యాల మద్దతుతో ఆ ద్వీపాన్ని తన పాలన కింద ఏకం చేయడానికి ప్రయత్నించాడు.[61] ఏకీకృత సిసిలీ సంభావ్య శక్తితో బెదిరింపునకు గురైన కార్తేజు, మాగోనిడు రాజవంశానికి చెందిన రాజు హమిల్కరు నాయకత్వంలో సైనిక జోక్యం చేసుకుంది. హెరోడోటసు, డియోడోరసుతో సహా సాంప్రదాయ కథనాల ప్రకారం హమిల్కరు సైన్యం సంఖ్య సుమారు 3,00,000గా ఉంది; ఈ సంఖ్య దాదాపుగా అతిశయోక్తి అయినప్పటికీ కార్తేజియను సైన్యం అసాధారణమైన బలం, భయపెట్టేంత పెద్దదిగా ఉంది.
సిసిలీకి ప్రయాణిస్తున్నప్పుడు, హమిల్కరు చెడు వాతావరణం కారణంగా నష్టాలను చవిచూశాడు. పనోర్మసు (ఆధునిక పాలెర్మో) వద్ద దిగిన తర్వాత[62] ఆయన మూడు రోజుల పాటు తన బలగాలను పునర్వ్యవస్థీకరించడానికి, దెబ్బతిన్న తన నౌకాదళాన్ని మరమ్మతు చేయడానికి గడిపాడు. కార్తాజినియన్లు తీరం వెంబడి హిమెరాకు సైన్యాలను నడిపించి సిరక్యూసు, దాని మిత్రపక్షమైన అగ్రిజంటం దళాలతో యుద్ధం చేయడానికి ముందు శిబిరం ఏర్పాటు చేసుకున్నారు.[63] గ్రీకులు నిర్ణయాత్మక విజయం సాధించి, కార్తాజినియన్లకు భారీ నష్టాలను కలిగించారు. వారి నాయకుడు హమిల్కరుతో సహా ఆయన యుద్ధంలో చంపబడ్డాడు లేదా అవమానంతో ఆత్మహత్య చేసుకున్నాడు.[64] ఫలితంగా కార్తాజినియను ఉన్నత వర్గం శాంతి కోసం అభ్యర్థించింది.
ఈ సంఘర్షణ కార్తేజుకు ఒక ప్రధాన మలుపుగా నిరూపించబడింది. సిసిలీలో కొంత ఉనికిని నిలుపుకున్నప్పటికీ ద్వీపంలో ఎక్కువ భాగం గ్రీకుల ( తరువాత రోమన్ల) చేతుల్లోనే ఉండిపోయింది. కార్తాజినియన్లు ఆ ద్వీపంలో తమ భూభాగాన్ని లేదా ప్రభావ పరిధిని మళ్ళీ ఏమాత్రం విస్తరించలేదు, బదులుగా ఉత్తర ఆఫ్రికా, ఐబీరియాలో తమ పట్టును సుస్థిరం చేసుకోవడం లేదా పెంచుకోవడం మీద దృష్టి సారించారు. [65][66] హమిల్కారు రాజు మరణం, యుద్ధంలో జరిగిన వినాశకరమైన పరిణామాలు కూడా ఒక కులీన గణతంత్రాన్ని స్థాపించే రాజకీయ సంస్కరణలకు దారితీశాయి. [67] ఇక మీద కార్తేజు ఉన్నత వర్గాల, సామాన్య ప్రజల సభల ద్వారా తన పాలకులను నియంత్రించింది.
రెండవ సిసిలియను యుద్ధం (క్రీ.పూ. 410–404)
[మార్చు]
క్రీ.పూ. 410 నాటికి కార్తేజు సిసిలీలో జరిగిన తన తీవ్రమైన ఓటముల నుండి కోలుకుంది. అది ఆధునిక ట్యునీషియాలో చాలా భాగాన్ని జయించి ఉత్తర ఆఫ్రికా అంతటా కొత్త కాలనీలను స్థాపించింది. ఇది మధ్యధరా సముద్రానికి ఆవల కూడా తన ప్రభావాన్ని విస్తరించింది; [68][69] హన్నో ది నావిగేటరు పశ్చిమ ఆఫ్రికా తీరం వెంబడి ప్రయాణించాడు.[70] మొరాకో, సెనెగలుతో పాటు అట్లాంటికు మహాసముద్రంలోకి కూడా యాత్రలు జరిగాయి.[71] అదే సంవత్సరం ఐబీరియను కాలనీలు విడిపోయాయి. ఇది కార్తేజుకు వెండి, రాగి ప్రధాన వనరును దూరం చేసింది. వ్యూహాత్మకంగా ముఖ్యమైన ఈ ఖనిజ సంపదను కోల్పోవడం, నౌకా రవాణా మార్గాల మీద మరింత పటిష్టమైన నియంత్రణ సాధించాలనే కోరిక, హమిల్కరు మనవడైన హన్నిబాలు మాగోను సిసిలీని తిరిగి స్వాధీనం చేసుకోవడానికి సన్నాహాలు చేయడానికి పురికొల్పింది.
క్రీ.పూ. 409లో హన్నిబాలు మాగో తన సైన్యంతో సిసిలీకి బయలుదేరాడు. ఆయన సెలీనసు (ఆధునిక సెలినంటే), హిమెరా అనే చిన్న నగరాలను స్వాధీనం చేసుకున్నాడు—డెబ్బై సంవత్సరాల క్రితం కార్థేజియన్లు ఇక్కడ అవమానకరమైన ఓటమిని చవిచూశారు—ఆ తర్వాత యుద్ధంలో లభించిన సంపదతో విజయవంతంగా కార్థేజుకు తిరిగి వచ్చాడు.[72] కానీ ప్రధాన శత్రువైన సిరక్యూసు మాత్రం చెక్కుచెదరకుండా ఉంది. క్రీ.పూ. 405లో హన్నిబాలు మాగో ద్వీపంలోని మిగిలిన భాగాన్ని స్వాధీనం చేసుకోవడానికి రెండవ కార్థేజియను దండయాత్రకు నాయకత్వం వహించాడు.
అయితే ఈసారి ఆయనకు తీవ్రమైన ప్రతిఘటనతో పాటు దురదృష్టం కూడా ఎదురైంది. అగ్రిజంటం ముట్టడి సమయంలో కార్థేజియను దళాలు ప్లేగు వ్యాధి బారిన పడ్డాయి. ఇది హన్నిబాలు మాగో ప్రాణాలనే బలిగొంది.[73] ఆయన వారసుడైన హిమిల్కో, ఈ దండయాత్రను కొనసాగించి గెలా నగరాన్ని స్వాధీనం చేసుకున్నాడు. సిరక్యూసుకు చెందిన డయోనిసియసు సైన్యాన్ని పదేపదే ఓడించాడు. కానీ ఆయనకు కూడా ప్లేగు సోకడంతో కార్థేజుకు తిరిగి రాకముందే శాంతి కోసం వేడుకోవలసి వచ్చింది.
క్రీ.పూ. 398 నాటికి డయోనిసియసు తన బలాన్ని తిరిగి పుంజుకుని, శాంతి ఒప్పందాన్ని ఉల్లంఘించి, పశ్చిమ సిసిలీలోని కార్థేజినియన్ల బలమైన కోట అయిన మోట్యా మీద దాడి చేశాడు. హిమిల్కో దీనికి నిర్ణయాత్మకంగా స్పందించి ఒక దండయాత్రకు నాయకత్వం వహించాడు. అది మోట్యాను తిరిగి స్వాధీనం చేసుకోవడమే కాకుండా మెస్సీనా (ప్రస్తుత మెస్సినా)ను కూడా స్వాధీనం చేసుకుంది.[74] ఒక సంవత్సరంలోపే కార్థేజినియన్లు సిరక్యూసునే ముట్టడించారు. విజయం అంచుల వరకు వచ్చారు కానీ మరోసారి ప్లేగు వ్యాధి వారి సైన్యాన్ని నాశనం చేసి బలహీనపరిచింది.[75]
దశాబ్దం కూడా గడవక ముందే, క్రీ.పూ. 387లో సిసిలీలోని పోరాటం కార్థేజుకు అనుకూలంగా మారింది. కాటానియా తీరంలో జరిగిన నావికా యుద్ధంలో విజయం సాధించిన తర్వాత హిమిల్కో 50,000 మంది కార్థేజినియన్లతో సిరక్యూసును ముట్టడించాడు. కానీ మరో అంటువ్యాధి వారిలో వేలాది మందిని బలిగొంది. శత్రువుల దాడి నిలిచిపోయి. బలహీనపడటంతో డయోనిసియసు భూమి, సముద్ర మార్గాల ద్వారా ఆకస్మిక ఎదురుదాడిని ప్రారంభించాడు. సిబ్బంది ఒడ్డున ఉన్నప్పుడు కార్థేజినియన్ల నౌకలన్నింటినీ ధ్వంసం చేశాడు. అదే సమయంలో ఆయన భూ బలగాలు ముట్టడిదారుల శిబిరాల మీద దాడి చేసి వారిని చెల్లాచెదురు చేశాయి. హిమిల్కో, ఆయన ప్రధాన అధికారులు తమ సైన్యాన్ని వదిలి సిసిలీ నుండి పారిపోయారు. [76]మరోసారి కార్థేజియన్లు శాంతి కోసం ఒత్తిడి చేయవలసి వచ్చింది. అవమానంతో కార్థేజుకు తిరిగి వచ్చిన హిమిల్కోకు అక్కడ తిరస్కారం ఎదురైంది. ఆయన ఆకలితో అలమటించి ఆత్మహత్య చేసుకున్నాడు. [77]
నిరంతరం దురదృష్టం, భారీ నష్టాలు ఎదురైనప్పటికీ, సిసిలీ కార్థేజుకు ఒక మక్కువగా మిగిలిపోయింది. తరువాతి యాభై సంవత్సరాల పాటు, కార్థేజియను, గ్రీకు దళాలు నిరంతరం చిన్నపాటి పోరాటాలలో నిమగ్నమవడంతో ఒక అస్థిరమైన శాంతి నెలకొంది. క్రీ.పూ. 340 నాటికి, కార్థేజు పూర్తిగా ద్వీపం నైరుతి మూలకు నెట్టివేయబడింది.
మూడవ సిసిలియను యుద్ధం
[మార్చు]క్రీ.పూ. 315లో సిరక్యూసుకు చెందిన అగాథోక్లెసు శాంతి ఒప్పందంలోని నిబంధనలను ఉల్లంఘించి మొత్తం ద్వీపాన్ని తన ఆధీనంలోకి తెచ్చుకోవడానికి ప్రయత్నించడంతో కార్తేజు సిసిలీలో రక్షణాత్మక స్థితిలో పడింది. నాలుగు సంవత్సరాలలోపు ఆయన మెస్సేనును స్వాధీనం చేసుకున్నాడు. అగ్రిజంటంను ముట్టడించాడు. ద్వీపంలోని చివరి కార్థేజినియను భూభాగాల మీద దాడి చేశాడు. హన్నో ది గ్రేటు మనవడైన హమిల్కరు, గొప్ప విజయంతో కార్థేజినియను ప్రతిస్పందనకు నాయకత్వం వహించాడు. వాణిజ్య మార్గాల మీద కార్తేజుకు ఉన్న ఆధిపత్యం కారణంగా వారికి నాయకత్వం వహించగల ఒక సంపన్నమైన, బలమైన నావికాదళం ఉండేది. వారు వచ్చిన ఒక సంవత్సరంలోపే కార్థేజినియన్లు దాదాపు మొత్తం సిసిలీని నియంత్రించారు. సిరక్యూసును ముట్టడించారు. నిస్సహాయ స్థితిలో అగాథోక్లెసు రహస్యంగా 14,000 మంది సైనికులతో కార్తేజు మీద దాడి చేయడానికి ఒక యాత్రకు నాయకత్వం వహించాడు. ఇది హమిల్కరు, ఆయన సైన్యంలో ఎక్కువ మందిని స్వదేశానికి తిరిగి వెళ్ళేలా చేసింది.[78] క్రీ.పూ. 307లో అగాథోక్లెసు దళాలు చివరికి ఓడిపోయినప్పటికీ ఆయన సిసిలీకి తిరిగి తప్పించుకుని శాంతి చర్చలు జరపగలిగాడు. తద్వారా యథాతథ స్థితిని, సిసిలీలో గ్రీకు శక్తికి కేంద్రంగా సిరక్యూసును నిలబెట్టాడు.
పిర్రికు యుద్ధం (క్రీ.పూ. 280–275)
[మార్చు]
కార్తేజు మరోసారి సిసిలీలో యుద్ధంలోకి లాగబడింది. ఈసారి ఎపిరసుకు చెందిన పిర్రసు చేత. ఆయన మధ్యధరా సముద్రం మీద రోమను, కార్తేజియను ఆధిపత్యం రెండింటికీ సవాలు విసిరాడు. [79]దక్షిణ ఇటలీలోని టారెంటం అనే గ్రీకు నగరం విస్తరణవాద రోంతో సంఘర్షణకు దిగింది. పిర్రసు సహాయం కోరింది. [80][81] కొత్త సామ్రాజ్యాన్ని స్థాపించడానికి ఇది ఒక అవకాశంగా చూసిన పిర్రసు తన సలహాదారు సినీయాసు ఆధ్వర్యంలో 3,000 మంది పదాతిదళంతో కూడిన ముందస్తు దళాన్ని టారెంటంకు పంపాడు. ఇంతలో ఆయన ప్రధాన సైన్యాన్ని గ్రీకు ద్వీపకల్పం మీదుగా నడిపించి థెస్సాలియన్లు, ఏథెనియన్ల మీద అనేక విజయాలు సాధించాడు. గ్రీకు ప్రధాన భూభాగాన్ని సురక్షితం చేసిన తర్వాత పిర్రసు దక్షిణ ఇటలీని జయించడానికి టారెంటంలో తన ముందస్తు దళంతో తిరిగి కలిశాడు. అస్కులం వద్ద నిర్ణయాత్మకమైన కానీ ఖరీదైన విజయాన్ని సాధించాడు.
జస్టిను అభిప్రాయం ప్రకారం పిర్రసు సిసిలీ వ్యవహారాలలో జోక్యం చేసుకుంటాడని కార్థేజియన్లు ఆందోళన చెందారు; ఆస్కులం యుద్ధం జరిగిన కొద్దికాలానికే ఆమోదించబడిన కార్థేజు, రోం మధ్య పరస్పర రక్షణ ఒప్పందం ఉనికిని పాలిబియసు ధృవీకరించాడు. [82] ఈ ఆందోళనలు ముందుచూపుతో కూడినవని నిరూపించబడ్డాయి: ఇటాలియను దండయాత్ర సమయంలో పిర్రసు అగ్రిజంటం, లియోంటిని, సిరక్యూసు అనే సిసిలియను గ్రీకు నగరాల నుండి దూతలను స్వీకరించాడు. వారు కార్థేజియన్లను సిసిలీ నుండి తరిమికొట్టే తమ ప్రయత్నాలకు ఆయన సహాయం చేస్తే ఆయన పాలనకు లొంగిపోతామని ప్రతిపాదించారు. [83][84]ఆస్కులం విజయంలో చాలా మంది సైనికులను కోల్పోయినందున రోంతో యుద్ధాన్ని కొనసాగించడం సాధ్యం కాదని పిర్రసు నిర్ణయించుకున్నాడు. దీనితో సిసిలీ మరింత ఆకర్షణీయమైన అవకాశంగా మారింది. [85]అందువలన ఆయన 200 నౌకల మద్దతుతో 20,000-30,000 పదాతిదళం, 1,500-3,000 అశ్వికదళం, 20 యుద్ధ ఏనుగులతో కూడిన బలగాలను పంపి ఆ విజ్ఞప్తికి స్పందించాడు. [86][87]
తదనంతర సిసిలియను సైనిక చర్య మూడు సంవత్సరాల పాటు కొనసాగింది. ఈ సమయంలో కార్థేజినియన్లు అనేక నష్టాలను, ఎదురుదెబ్బలను చవిచూశారు. పిర్రసు హెరాక్లియా మినోవా వద్ద ఉన్న కార్థేజినియను దండును ఓడించి అజోన్సును స్వాధీనం చేసుకున్నాడు. ఇది సెలీనసు, హాలిసియే, సెగెస్టా వంటి కార్థేజుకు నామమాత్రంగా మిత్రపక్షంగా ఉన్న నగరాలను ఆయన పక్షంలో చేరడానికి ప్రేరేపించింది. బలమైన సహజ రక్షణలు పెద్ద సైనిక దండును కలిగి ఉన్న కార్థేజినియన్ల కోట అయిన ఎరిక్సు చాలా కాలం పాటు నిలబడింది. కానీ చివరికి అది కూడా వశమైంది. ఇయేటియా పోరాటం లేకుండానే లొంగిపోయింది. సిసిలీలో అత్యుత్తమ నౌకాశ్రయం ఉన్న పనోర్మసు ముట్టడికి లొంగిపోయింది. కార్థేజినియన్లు ద్వీపం పశ్చిమ భాగంలోకి నెట్టివేయబడ్డారు. కేవలం లిలిబేయం మాత్రమే వారి ఆధీనంలో ఉంది. దానిని ముట్టడించారు. [88]
ఈ నష్టాల తరువాత కార్తేజు శాంతి కోసం అభ్యర్థిస్తూ, పెద్ద మొత్తంలో డబ్బును, ఓడలను కూడా అందించింది. కానీ కార్తేజు సిసిలీ మీద తన హక్కులను పూర్తిగా వదులుకోవాలని పైరసు షరతు విధించాడు. [89] లిలిబేయం ముట్టడి కొనసాగింది. కార్తేజియన్లు తమ సైన్యాల సంఖ్య, వారి వద్ద ఉన్న భారీ ముట్టడి ఆయుధాలు, రాతి భూభాగం కారణంగా విజయవంతంగా ప్రతిఘటించారు. పైరసు నష్టాలు పెరుగుతున్నందున ఆయన మరింత శక్తివంతమైన యుద్ధ యంత్రాలను నిర్మించడానికి పూనుకున్నాడు; అయితే మరో రెండు నెలల పాటు పట్టుదలగా ప్రతిఘటించిన తర్వాత ఆయన ముట్టడిని విరమించుకున్నాడు. ప్లూటార్కు అభిప్రాయం ప్రకారం ఎపిరసుకు చెందిన ఈ ఆశల రాజు ఇప్పుడు కార్తేజు మీదనే దృష్టి సారించాడు. ఒక దండయాత్ర కోసం సన్నాహాలు ప్రారంభించాడు. [90] తన దండయాత్రకు సన్నాహకంగా ఆయన సిసిలియను గ్రీకులను మరింత క్రూరంగా చూశాడు. వారి పాలకులలో ఇద్దరిని దేశద్రోహం అనే తప్పుడు ఆరోపణల మీద ఉరితీశాడు. సిసిలీలోని గ్రీకుల మధ్య తలెత్తిన శత్రుత్వం వారిలో కొందరిని కార్తేజియన్లతో చేతులు కలపడానికి పురికొల్పింది. పైరసుకు మద్దతు తగ్గుతున్నట్లు గమనించి వారు "యుద్ధాన్ని ఉత్సాహంగా చేపట్టారు". కార్తేజు బహిష్కరించబడిన సిరక్యూసనులకు ఆశ్రయం ఇచ్చింది. ఇది "పైరసును ఎంత తీవ్రంగా వేధించిందంటే ఆయన సిరక్యూసును మాత్రమే కాకుండా సిసిలీని కూడా వదిలిపెట్టాడు" అని కాసియసు డియో పేర్కొన్నాడు. రోమన్ల పునరుద్ధరించబడిన దాడి ఆయనను తన దృష్టిని దక్షిణ ఇటలీ మీద కేంద్రీకరించేలా చేసింది. [91][92]
ప్లూటార్కు, అప్పియను ఇద్దరి ప్రకారం పైరసు సైన్యాన్ని ఓడల ద్వారా ఇటలీ ప్రధాన భూభాగానికి తరలిస్తున్నప్పుడు కార్థేజినియను నావికాదళం మెస్సినా జలసంధి యుద్ధంలో తీవ్రమైన దెబ్బ తీసి 110 ఓడలలో 98 ఓడలను ముంచివేసింది లేదా నిరుపయోగంగా మార్చింది. కార్థేజు సిసిలీకి అదనపు బలగాలను పంపింది. పైరసు నిష్క్రమణ తరువాత ఆ ద్వీపంలోని తమ భూభాగాల మీద తిరిగి నియంత్రణ సాధించగలిగింది.
ఇటలీలో పైరసు చేసిన పోరాటాలు చివరికి నిస్సారంగా ముగిశాయి. ఆయన చివరికి ఎపిరసుకు పరిమితమయ్యాడు. కార్థేజినియన్లకు ఈ యుద్ధం యథాతథ స్థితికి తిరిగి రావడాన్ని సూచించింది. ఎందుకంటే వారు మరోసారి సిసిలీ పశ్చిమ, మధ్య ప్రాంతాలను తమ ఆధీనంలోకి తీసుకున్నారు. అయితే రోమన్లకు, మాగ్నా గ్రేసియాలో ఎక్కువ భాగం క్రమంగా వారి ప్రభావ పరిధి లోకి వచ్చింది. ఇది ఇటాలియను ద్వీపకల్పం మీద పూర్తి ఆధిపత్యానికి వారిని మరింత దగ్గర చేసింది. పైరసు మీద రోం సాధించిన విజయం ఒక వర్ధమాన శక్తిగా దాని హోదాను పటిష్టం చేసింది. ఇది కార్థేజుతో సంఘర్షణకు మార్గం సుగమం చేసింది. బహుశా ఒక కల్పిత కథ అయిన దాని ప్రకారం పైరసు సిసిలీ నుండి బయలుదేరేటప్పుడు తన సహచరులతో "మిత్రులారా, కార్థేజినియన్లకు, రోమన్లకు మనం ఎంత గొప్ప యుద్ధభూమిని వదిలి వెళ్తున్నాము" అని చెప్పాడు. [93][94]
ప్యూనికు యుద్ధాలు (క్రీ.పూ. 264–146)
[మార్చు]
మొదటి ప్యూనికు యుద్ధం (క్రీ.పూ. 264–241)
[మార్చు]క్రీ.పూ. 288లో సిరక్యూసుకు చెందిన అగాథోక్లెసు మరణించినప్పుడు ఇంతకు ముందు ఆయన సేవలో ఉన్న ఇటాలియను కిరాయి సైనికుల పెద్ద బృందం అకస్మాత్తుగా నిరుద్యోగులుగా మారారు. తమకు తాముగా మమెర్టిన్సు ("మార్సు కుమారులు") అని పేరు పెట్టుకుని. వారు మెస్సానా నగరాన్ని స్వాధీనం చేసుకున్నారు. తమకు తామే చట్టంగా మారి, చుట్టుపక్కల గ్రామీణ ప్రాంతాలను భయభ్రాంతులకు గురిచేశారు.[95]
మమెర్టినులు కార్తేజు, సిరక్యూసు రెండింటికీ పెరుగుతున్న ముప్పుగా మారారు. క్రీ.పూ. 265లో పైరసు మాజీ సేనాధిపతి అయిన సిరక్యూసుకు చెందిన 2వ హీరో వారికి వ్యతిరేకంగా చర్య తీసుకున్నాడు.[96] అత్యంత శక్తివంతమైన సైన్యాన్ని ఎదుర్కొన్న మమెర్టినులు రెండు వర్గాలుగా విడిపోయారు. ఒక వర్గం కార్తేజుకు లొంగిపోవాలని వాదించగా మరొక వర్గం రోం నుండి సహాయం కోరడానికి ఇష్టపడింది. రోమను సెనేటు ఏది ఉత్తమమైన మార్గమో చర్చిస్తున్నప్పుడు కార్తేజియన్లు మెస్సానాకు ఒక సైనిక దళాన్ని పంపడానికి ఉత్సాహంగా అంగీకరించారు. కార్తేజియను దళాలను నగరంలోకి అనుమతించారు. ఒక కార్తేజియను నౌకాదళం మెస్సానా నౌకాశ్రయంలోకి ప్రవేశించింది. అయితే కొద్దిసేపటికే వారు హియెరోతో చర్చలు జరపడం ప్రారంభించారు. ఆందోళన చెందిన మామెర్టినులు, కార్తేజియన్లను తరిమివేయమని కోరుతూ రోంకు మరో రాయబార బృందాన్ని పంపారు.
_-_The_Oath_of_Hannibal_-_RCIN_405417_-_Royal_Collection.jpg)
హియెరో జోక్యం వల్ల కార్తేజు సైనిక దళాలు సిసిలీని ఇటలీ నుండి వేరుచేసే ఇరుకైన జలమార్గమైన మెస్సినా జలసంధికి సరిగ్గా అవతలి వైపున మోహరించాయి. అంతేకాకుండా కార్తేజియను నౌకాదళం ఉనికి వారికి ఈ వ్యూహాత్మకంగా ముఖ్యమైన సంధి మీద సమర్థవంతమైన నియంత్రణను ఇచ్చింది. సమీపంలోని రోంకు దాని ప్రయోజనాలకు స్పష్టమైన, తక్షణ ప్రమాదాన్ని ప్రదర్శించింది. ఫలితంగా కిరాయి సైనికుల బృందంతో పొత్తు పెట్టుకోవడానికి ఇష్టపడకపోయినప్పటికీ రోమను అసెంబ్లీ మెస్సానా మీద నియంత్రణను తిరిగి మామెర్టినులకు అప్పగించడానికి ఒక దండయాత్ర సైన్యాన్ని పంపింది. మెస్సానా వద్ద కార్థేజినియను దళాల మీద రోమన్లు చేసిన తదుపరి దాడి మొదటి ప్యూనికు యుద్ధాలకు దారితీసింది. [97]తరువాతి శతాబ్ద కాలంలో రోం, కార్థేజు మధ్య జరిగిన ఈ మూడు ప్రధాన సంఘర్షణలు పాశ్చాత్య నాగరికత గమనాన్ని నిర్దేశించాయి. ఈ యుద్ధాలలో హన్నిబలు నాయకత్వంలో జరిగిన ఒక నాటకీయ కార్థేజినియను దండయాత్ర కూడా ఉంది. ఇది దాదాపు రోంకు ముగింపు పలికింది.
మొదటి ప్యూనికు యుద్ధాల సమయంలో మార్కసు అటిలియసు రెగ్యులసు ఆధ్వర్యంలోని రోమన్లు ఆఫ్రికాలో అడుగుపెట్టగలిగారు. అయినప్పటికీ ట్యునీసు యుద్ధంలో కార్థేజినియన్ల విజయం తర్వాత, జాంతిప్పసు నేతృత్వంలోని కార్థేజినియన్లచే వారు చివరికి తిప్పికొట్టబడ్డారు.[96] తమ మాతృభూమిని నిర్ణయాత్మకంగా రక్షించుకున్నప్పటికీ అలాగే కొన్ని ప్రారంభ నావికా విజయాలు సాధించినప్పటికీ కార్థేజు వరుస ఓటములను చవిచూసింది. ఇది శాంతి కోసం వేడుకోవలసి వచ్చేలా చేసింది. ఆ తర్వాత కొద్దికాలానికే కార్థేజు ఒక పెద్ద కూలి సైనికుల తిరుగుబాటును కూడా ఎదుర్కొంది. ఇది దాని అంతర్గత రాజకీయ స్వరూపాన్ని నాటకీయంగా మార్చివేసి, ప్రభావవంతమైన బార్సిడు కుటుంబాన్ని ప్రముఖ స్థానానికి తీసుకువచ్చింది.[98] ఈ యుద్ధం కార్తేజు అంతర్జాతీయ ప్రతిష్ట మీద కూడా ప్రభావం చూపింది. ఎందుకంటే రోం ఈ యుద్ధంలోని సంఘటనలను ఉపయోగించుకుని సార్డీనియా, కార్సికా మీద తన స్వాధీనతకు మద్దతుగా నిలిచింది. వాటిని అది వెంటనే స్వాధీనం చేసుకుంది.
కిరాయి సైనికుల యుద్ధం (క్రీ.పూ. 241–238)
[మార్చు]నిరంతర యుద్ధం అని కూడా పిలువబడే కిరాయి సైనికుల యుద్ధం, మొదటి ప్యూనికు యుద్ధం (క్రీ.పూ. 264–241) ముగింపులో కార్తేజు చేత నియమించబడిన సైనికుల తిరుగుబాటు. దీనికి కార్తేజియను పాలనకు వ్యతిరేకంగా తిరుగుబాటు చేసిన ఆఫ్రికను స్థావరాల తిరుగుబాట్లు మద్దతు ఇచ్చాయి. ఇది క్రీ.పూ. 241 నుండి 238 చివరి వరకు లేదా 237 ప్రారంభం వరకు కొనసాగింది. కార్తేజు తిరుగుబాట్లను అణచివేయడంతో ముగిసింది.
రెండవ ప్యూనికు యుద్ధం (క్రీ.పూ. 218–201)
[మార్చు]
వారి మధ్య కొనసాగుతున్న పరస్పర శత్రుత్వం, సరిహద్దు ప్రాంతాలలో పునరుద్ధరించబడిన ఉద్రిక్తతలు రెండవ ప్యూనికు యుద్ధానికి (క్రీ.పూ. 218–201) దారితీశాయి. ఇందులో పశ్చిమ, తూర్పు మధ్యధరా ప్రాంతాలలోని వివిధ వర్గాలు పాలుపంచుకున్నాయి.[99] ఈ యుద్ధం హన్నిబలు రోంకు చేసిన ఆశ్చర్యకరమైన భూమార్గ యాత్రకు ముఖ్యంగా ఆయన చేసిన వ్యయభరితమైన, వ్యూహాత్మకంగా సాహసోపేతమైన ఆల్ఫ్సు పర్వతాల మీదుగా ప్రయాణానికి ప్రసిద్ధి చెందింది. ఆయన ఉత్తర ఇటలీలోకి ప్రవేశించిన తర్వాత ఆయన గౌలిషు మిత్రుల నుండి బలగాలు అందాయి. ట్రెబియా యుద్ధంలో రోమను సైన్యాల మీద నిర్ణయాత్మక విజయాలు. అలాగే ట్రాసిమెను సరస్సు వద్ద జరిగిన భారీ ఆకస్మిక దాడిలో విజయం సాధించాడు.[100] యుద్ధభూమిలో ఆయన నైపుణ్యానికి వ్యతిరేకంగా రోమన్లు ఫాబియను వ్యూహాన్ని ఉపయోగించారు. ఇది ప్రత్యక్ష యుద్ధానికి బదులుగా చిన్న చిన్న పోరాటాలకు పాల్పడింది. దీని లక్ష్యం ఆయన బలగాలను ఆలస్యం చేయడం, క్రమంగా బలహీనపరచడం. ఈ విధానం ప్రభావవంతంగా ఉన్నప్పటికీ ఇది సాంప్రదాయ సైనిక వ్యూహానికి విరుద్ధంగా ఉన్నందున రాజకీయంగా ప్రజాదరణ పొందలేదు. ఈ విధంగా రోమన్లు కన్నే వద్ద మరో పెద్ద మైదాన యుద్ధానికి దిగారు. కానీ వారి సంఖ్యాబలం ఎక్కువగా ఉన్నప్పటికీ సుమారు 60,000 మంది ప్రాణనష్టంతో ఘోర పరాజయాన్ని చవిచూశారు.[101][102]
పర్యవసానంగా చాలా మంది రోమను మిత్రులు కార్తేజు పక్షాన చేరారు. ఇది ఇటలీలో యుద్ధాన్ని ఒక దశాబ్దానికి పైగా పొడిగించింది. ఈ కాలంలో యుద్ధభూమిలో మరిన్ని రోమను సైన్యాలు దాదాపు నిరంతరం నాశనం చేయబడ్డాయి. ఈ ఎదురుదెబ్బలు ఉన్నప్పటికీ రోమన్లకు అటువంటి నష్టాలను తట్టుకుని తమ సైన్యాలను తిరిగి నింపడానికి తగినంత మానవశక్తి ఉంది. ముట్టడి యుద్ధంలో వారి ఉన్నతమైన సామర్థ్యంతో పాటు, శత్రువులతో చేరిన అన్ని ప్రధాన నగరాలను వారు తిరిగి స్వాధీనం చేసుకోగలిగారు. అలాగే మెటారసు యుద్ధంలో హన్నిబలుకు బలగాలను పంపాలన్న కార్థేజినియన్ల ప్రయత్నాన్ని కూడా ఓడించారు. ఇంతలో కార్థేజినియను సైన్యానికి ప్రధాన మానవ వనరుగా ఉన్న ఐబీరియాలో స్కిపియో ఆఫ్రికనసు నేతృత్వంలోని రెండవ రోమను దండయాత్రలో న్యూ కార్థేజును స్వాధీనం చేసుకుని ఇలిపా యుద్ధంలో ద్వీపకల్పం మీద కార్థేజినియన్ల పాలనకు ముగింపు పలికింది.
తుది నిర్ణయాత్మక పోరు ట్యునీషియాలోని కార్థేజియను హృదయభూమిలో జరిగిన జామా యుద్ధం. ఉటికా యుద్ధం (క్రీ.పూ. 203), గ్రేటు ప్లెయిన్సు యుద్ధం లలో కార్థేజియను బలగాలను చిత్తుగా ఓడించిన తర్వాత సిపియో ఆఫ్రికానసు ఇటలీలో నానాటికీ స్తంభించిపోతున్న హన్నిబలును సైనిక చర్యను విడిచిపెట్టేలా బలవంతం చేశాడు. హన్నిబలు వద్ద ఉన్న అధిక సంఖ్యాబలం, వినూత్న వ్యూహాలు ఉన్నప్పటికీ, కార్థేజియన్లు తీవ్రమైన, నిర్ణయాత్మక ఓటమిని చవిచూశారు. సంవత్సరాల తరబడి జరిగిన ఖరీదైన పోరాటాల వల్ల నాశనానికి అంచున నిలిచిన రోమన్లు, కార్థేజు మీద కఠినమైన, ప్రతీకారపూరిత శాంతి షరతులను విధించారు. భారీ ఆర్థిక పరిహారంతో పాటు, కార్థేజియన్లు తమ ఒకప్పటి గర్వించదగిన నావికాదళాన్ని కోల్పోయారు. తరువాత వారు కేవలం వారి ఉత్తర ఆఫ్రికా భూభాగానికి మాత్రమే పరిమితమయ్యారు. వాస్తవానికి కార్థేజు ఒక రోమను సామంత రాజ్యంగా మారింది.[103]
మూడవ ప్యూనికు యుద్ధం (క్రీ.పూ. 149–146)
[మార్చు]మూడవ చివరి ప్యూనికు యుద్ధం క్రీ.పూ. 149లో ప్రారంభమైంది. దీనికి ప్రధాన కారణం కేటో ది ఎల్డరు నేతృత్వంలోని యుద్ధోన్మాద రోమను సెనేటర్లు కార్థేజును ఒక్కసారిగా పూర్తిగా అంతం చేయాలనే ప్రయత్నాలే.[104] కేటో సెనేటులో దాదాపు ప్రతి ప్రసంగాన్ని, విషయం ఏదైనప్పటికీ, సెటెరం సెన్సియో కార్థాజినెం ఎస్సే డెలెండం—"అంతేకాకుండా, కార్థేజును నాశనం చేయాలని నేను అభిప్రాయపడుతున్నాను" అనే వాక్యంతో ముగించడం ప్రసిద్ధి. ముఖ్యంగా విస్తరిస్తున్న రోమను రిపబ్లికు కార్తేజు, దాని ఆఫ్రికను భూభాగాలలోని ప్రసిద్ధి చెందిన సారవంతమైన వ్యవసాయ భూముల మీద కన్నేసింది. ఈ భూభాగాల గురించి గత ప్యూనికు యుద్ధంలో దండయాత్ర చేసినప్పటి నుండి రోమన్లకు తెలుసు.[105][106][107] రోం మిత్రదేశమైన నుమిడియాతో కార్తేజుకు జరిగిన సరిహద్దు యుద్ధం, దానిని నుమిడియానే ప్రారంభించినప్పటికీ, రోం యుద్ధం ప్రకటించడానికి ఒక సాకును అందించింది.
మూడవ ప్యూనికు యుద్ధం దాని ముందు యుద్ధాల కంటే చాలా చిన్నదిగా తక్కువ కాలం పాటు జరిగింది. ప్రధానంగా కార్తేజు యుద్ధం అనే ఒకే ప్రధాన చర్యతో ముగిసింది. అయితే వారి సైనిక శక్తి, సంపద గణనీయంగా తగ్గిపోయినప్పటికీ కార్తేజియన్లు ఆశ్చర్యకరంగా బలమైన ప్రారంభ రక్షణను అందించగలిగారు. లేక్ ట్యూనిసు, నెఫెరిసు, హిప్పాగ్రేటా వద్ద ఎదురైన ఓటములతో రోమను దండయాత్ర త్వరలోనే నిలిచిపోయింది; బలహీనపడిన కార్థేజియను నావికాదళం కూడా అగ్ని నౌకలను ఉపయోగించి రోమను నౌకాదళానికి తీవ్ర నష్టాన్ని కలిగించగలిగింది.[108] కార్థేజు నగరం స్వయంగా మూడు సంవత్సరాల పాటు రోమను ముట్టడిని ప్రతిఘటించింది. చివరికి స్కిపియో ఆఫ్రికానసు దత్తపుత్రుడైన స్కిపియో ఎమిలియానసు కాన్సలుగా నియమించబడి దాడికి నాయకత్వం వహించే వరకు ఈ ప్రతిఘటన కొనసాగింది.
దాని అద్భుతమైన ప్రతిఘటన ఉన్నప్పటికీ రోమను రిపబ్లికు చాలా పెద్ద పరిమాణం, బలాన్ని పరిగణనలోకి తీసుకుంటే కార్తేజు ఓటమి చివరికి ఒక అనివార్యమైన ఫలితం. [109] పూనికు యుద్ధాలలో ఇది అతి చిన్నది అయినప్పటికీ మూడవ యుద్ధం అత్యంత నిర్ణయాత్మకమైనదిగా నిలిచింది: [110] కార్తేజు నగరం పూర్తి విధ్వంసం రోం చేత మిగిలిన కార్తేజియను భూభాగం మొత్తాన్ని స్వాధీనం చేసుకోవడం, పదివేల మంది కార్తేజియన్ల మరణం లేదా బానిసత్వం. [111][112] ఈ యుద్ధం కార్తేజు స్వతంత్ర ఉనికిని అంతం చేసింది. పర్యవసానంగా చివరి ఫోనీషియను రాజకీయ శక్తిని నిర్మూలించింది. [113]
పరిణామాలు
[మార్చు]కార్తేజు నాశనం తరువాత రోం ఆఫ్రికాలో తన మొదటి ప్రావిన్సుగా ఆఫ్రికా ప్రోకాన్సులారిసును స్థాపించింది. ఇది సుమారుగా కార్తేజినియను భూభాగానికి అనుగుణంగా ఉండేది. చివరి యుద్ధంలో రోంతో పొత్తు పెట్టుకున్న ఉటికాకు పన్నుల రాయితీలు మంజూరు చేయబడ్డాయి. దానిని ప్రాంతీయ రాజధానిగా చేశారు. తదనంతరం అది ప్యూనికు వాణిజ్యం, సంస్కృతికి ప్రముఖ కేంద్రంగా మారింది.
క్రీ.పూ. 122లో ప్రజాదరణ పొందిన రోమను సెనేటరు అయిన గైయసు గ్రాకసు, ప్యూనికు దేవత టానిటు లాటిను పేరు అయిన 'ఐయునో సెలెస్టిసు' పేరు మీదుగా స్వల్పకాలిక కాలనీ అయిన కొలోనియా ఇయునోనియాను స్థాపించాడు. కార్తేజు ఉన్న ప్రదేశానికి సమీపంలో ఉన్న దీని ఉద్దేశ్యం పేద రైతులకు సాగుభూమిని అందించడం కానీ గ్రాకసు అధికారాన్ని బలహీనపరిచేందుకు రోమను సెనేటు దీనిని త్వరలోనే రద్దు చేసింది.
కార్తేజు పతనం జరిగిన దాదాపు ఒక శతాబ్దం తరువాత, క్రీ.పూ. 49, 44 మధ్య జూలియసు సీజరు అదే ప్రదేశంలో రోమను కార్తేజును నిర్మించాడు. ఇది త్వరలోనే ఆఫ్రికా ప్రావిన్సుకు కేంద్రంగా మారింది. ఇది రోమను సామ్రాజ్యానికి ఒక ప్రధాన ధాన్యాగారం దాని అత్యంత సంపన్న ప్రావిన్సులలో ఒకటిగా ఉండేది. మొదటి శతాబ్దం నాటికి కార్థేజు పశ్చిమ రోమన్ సామ్రాజ్యంలో రెండవ అతిపెద్ద నగరంగా ఎదిగింది. దాని గరిష్ట జనాభా 5,00,000.
పూనికు భాష, గుర్తింపు, సంస్కృతి రోంలో అనేక శతాబ్దాల పాటు కొనసాగాయి. మూడవ శతాబ్దంలో ఇద్దరు రోమను చక్రవర్తులు, సెప్టిమియసు సెవెరసు, ఆయన కుమారుడు, వారసుడు కారాకల్లా, లిబియను బెర్బరు వంశానికి చెందినవారు. [114][115] ఆయన పూనికు యాసతో లాటిను మాట్లాడేవాడు.[114] నాల్గవ శతాబ్దంలో స్వయంగా బెర్బరు వారసత్వానికి చెందిన హిప్పోకు చెందిన అగస్టిను, కార్థేజియన్లు తమను తాము పిలుచుకున్నట్లుగా 'క్నం' లేదా "చానాని" అని గుర్తించుకునే ప్రజలు ఆ ప్రాంతంలో ఇప్పటికీ పూనికు భాష మాట్లాడతారని పేర్కొన్నాడు.
అయితే లాటిను భాషలో "పునికు" అనే పదం కార్థేజియన్లకు కాకుండా లాటినులు, రోమన్లకు భిన్నంగా ఉత్తర ఆఫ్రికాలోని "స్థానికులకు", లేదా "స్థానిక" బెర్బరులకు సంబంధించినదిగా ఉంటుంది. సెయింటు అగస్టిను అందించిన భాషా మూలకాలు ఈ రెండు సిద్ధాంతాలలో దేనినీ నిర్ణయించడానికి మనకు వీలు కల్పించవు. ఎందుకంటే అవి పరస్పర విరుద్ధంగా ఉన్నాయి.
అబ్దు ఎలిమాం వంటి భాషావేత్తలు మాగ్రెబి మాండలిక అరబికు పాక్షికంగా పునికు భాష నుండి ఉద్భవించిందని వాదించారు. ఈ సిద్ధాంతం ప్రకారం ఆ రెండు భాషలు ఒకదానితో ఒకటి సంబంధంలో ఉండేవి. 7వ శతాబ్దంలో అరబ్బుల రాక వరకు పునికు భాష కొనసాగింది. ఇది చారిత్రాత్మకంగా నిరూపించబడలేదు. నిజానికి అరబు మూలాల ద్వారా, ఉత్తర ఆఫ్రికాలో బెర్బరు ( రోమన్ల పాలనలో ఉన్న ప్రదేశాలలో లాటిను) కాకుండా వేరే భాషా వాస్తవికతను గ్రహించడానికి ఏదీ అనుమతించదు. అరబు రచయితలు లోతైన మగ్రెబు స్వభావం గురించి స్పష్టంగా చెబుతారు: అది బెర్బరు, గ్రామీణ, గిరిజన ప్రాంతం.
ఉత్తర ఆఫ్రికా, సార్డీనియా, సిసిలీ అంతటా ఉన్న నివాస ప్రాంతాల ప్రజలు పునికు భాషను మాట్లాడటం, వ్రాయడం కొనసాగించారు. దీనికి రోమన్ల ఆక్రమణ తర్వాత కాలానికి చెందిన దేవాలయాలు, సమాధులు, ప్రభుత్వ స్మారక చిహ్నాలు, కళాఖండాల మీద ఉన్న శాసనాలే నిదర్శనం. కనీసం నాల్గవ శతాబ్దం వరకు కూడా పునికు పేర్లు వాడుకలో ఉన్నాయి. రోమను ఆఫ్రికాలోని ప్రముఖ పౌరులు కూడా వాటిని ఉపయోగించారు. పూర్వపు పునికు భూభాగాలలోని కొంతమంది స్థానిక అధికారులు ఆ బిరుదును ఉపయోగించారు.
కొన్ని ప్యూనికు ఆలోచనలు, ఆవిష్కరణలు రోమన్ల ఆక్రమణను తట్టుకుని నిలిచాయి. రోమను సంస్కృతిలో ప్రధాన స్రవంతిగా కూడా మారాయి. వ్యవసాయం. ఎస్టేటు నిర్వహణ మీద మాగో రాసిన మాన్యువలు నాశనం నుండి తప్పించుకున్న కొన్ని కార్థేజినియను గ్రంథాలలో ఒకటి. సెనేటు ఆదేశాల మేరకు గ్రీకు, లాటిను భాషలలోకి కూడా అనువదించబడింది.[116] లాటిను వాడుక భాషలో పునికు సంస్కృతికి సంబంధించిన అనేక ప్రస్తావనలు ఉన్నాయి. వాటిలో దానిమ్మ పండ్ల కోసం మాలా పునికా ("పునికు ఆపిల్సు"); మొజాయికులలో నమూనా టెర్రకోట ముక్కల వాడకాన్ని వివరించడానికి పావిమెంటం పునికం ; కార్థేజు ద్వారా రోమన్లకు పరిచయం చేయబడిన నూర్చే పలక కోసం ప్లోస్టెల్లం పునికం ఉన్నాయి.[117] కార్థేజు పట్ల ఉన్న శాశ్వత శత్రుత్వాన్ని ప్రతిబింబిస్తూ పూనికా ఫైడెసు, లేదా "పునికు విశ్వాసం" అనే పదబంధం నిజాయితీ లేని, ద్రోహం, మోసం వంటి చర్యలను వివరించడానికి సాధారణంగా ఉపయోగించబడింది.[118]
ప్రభుత్వం - రాజకీయాలు
[మార్చు]రాజకీయ వ్యవస్థ
[మార్చు]
గ్రీకు మూలాలు కార్తేజు రాజకీయ నిర్మాణాన్ని తప్పుగా అర్థం చేసుకున్నాయా దాని రాజ్యాంగ వ్యవస్థ మీద అవగాహన లేకపోవడం వల్ల దాని నాయకులను పొరపాటున "రాజులు" అని పేర్కొన్నాయా అనే దాని మీద ఆధునిక మేధావులు ఇప్పటికీ చర్చిస్తున్నారు. చరిత్రకారుడు రిచర్డు మైల్సు, కార్తేజు ఒలిగార్కికు వ్యవస్థ నగరం స్థాపించబడినప్పటి నుండే ఉందని వాదిస్తున్నారు. ఫోనీషియను చక్రవర్తులు సాంప్రదాయకంగా 'అదిరిం' ("శక్తివంతులు") అని పిలువబడే ఒక సలహా మండలితో అధికారాన్ని పంచుకున్నారు. ఇది ధనిక వ్యాపార ప్రముఖులతో కూడి ఉండేది. కార్తేజు కూడా 'బ్ల్ము ‘ అనే పాలక మండలితో ఇలాంటి నమూనానే అనుసరించినట్లు కనిపిస్తుంది. ఇది మతం, పరిపాలన, సైనిక వ్యవహారాలు వంటి కీలక రంగాలను పర్యవేక్షించే ఉన్నత వర్గాల సమూహం. మైల్సు ఇంకా వాదిస్తూ వారసుడు లేకుండా మరణించినట్లు చిత్రీకరించబడిన రాణి డిడో కథ, శాశ్వత రాజవంశం అనే ఆలోచనను తిరస్కరించడం ద్వారా ఒలిగార్కికు వ్యవస్థ చట్టబద్ధతను బలోపేతం చేయడానికి ఒక రాజకీయ ప్రయోజనాన్ని నెరవేర్చిందని పేర్కొన్నారు.
చరిత్రకారిణి ఈవ్ మెక్డొనాల్డు అభిప్రాయం ప్రకారం క్రీ.పూ. 6వ శతాబ్దంలోనే కార్తేజు రాజకీయ వ్యవస్థలో పెద్ద మార్పులు జరిగాయి. రోమను చరిత్రకారుడు జస్టిను, కార్తేజియను జనరలు మాల్కసు వృత్తాంతాన్ని వివరిస్తాడు. ఆయన సిసిలీలో విజయాలకు ప్రసిద్ధి చెందాడు. కానీ తరువాత సార్డీనియాలో స్థానిక ప్రజలతో జరిగిన యుద్ధంలో ఓటమి తర్వాత బహిష్కరించబడ్డాడు. మాల్కసు తన సొంత సైన్యంతో తిరిగి వచ్చి కార్తేజును ముట్టడించాడు. ముట్టడి సమయంలో కార్తేజు తరపున టైరులో మతపరమైన విధులు నిర్వర్తిస్తున్న తన సొంత కొడుకును కూడా శిలువ వేయమని ఆదేశించాడు. నగరంలోకి ప్రవేశించిన తర్వాత మాల్కసు అనేక మంది ప్రముఖ న్యాయాధికారులను ఉరితీశాడు. అయినప్పటికీ ఆయన త్వరలోనే ప్రత్యర్థి వర్గాలచే పదవీచ్యుతుడై, విచారణకు గురై, స్వయంగా ఉరితీయబడ్డాడు.
క్రీ.పూ. 6వ శతాబ్దం చివరి నాటి కార్తేజు నుండి లభించిన ఒక మతపరమైన శాసనంలో మాల్కసు ప్రస్తావన ఉంది. దానిని "కార్తేజులో స్టూఫెటుల పాలన ఇరవయ్యవ సంవత్సరంలో" అని చదివారు. మాక్డొనాల్డు నొక్కి చెబుతున్నదేమంటే ఆ శాసనం, మాల్కసు నాటకీయ కథ రెండూ కార్తేజు రాచరిక వ్యవస్థ నుండి వైదొలిగి కొద్దిమంది పాలించే గణతంత్ర రాజ్యంగా మారిన కాలాన్ని సూచిస్తున్నాయి. చరిత్రకారుడు డెక్స్టరు హోయోసు మాల్కసు కార్యకలాపాలను సుమారుగా క్రీ.పూ. 550, 530 మధ్య కాలంలో ఉంచారు. ఇది ఈ రాజకీయ సంక్షోభాన్ని అతని జీవితకాలంతో ముడిపెడుతుంది. హోయోసు వాదిస్తూ ఆ మొక్కుబడి శాసనాన్ని "నూట ఇరవయ్యవ సంవత్సరం" అని భిన్నంగా చదివితే ఏడవ శతాబ్దం చివరి నాటికే సమర్థవంతమైన ఉన్నత వర్గాల పాలన అప్పటికే స్థాపించబడిందని అర్థమవుతుందని పేర్కొన్నారు.
కుటుంబ ఆధిపత్య పాలన
[మార్చు]కార్తేజియను గణతంత్ర రాజ్యం సంక్లిష్టమైన అధికార నియంత్రణల వ్యవస్థ, ఒక క్లిష్టమైన అధికార యంత్రాంగం, పౌర సమాజం, సాపేక్షంగా ఉన్నత స్థాయి ప్రజా జవాబుదారీతనం, భాగస్వామ్యంతో కూడి ఉండేది. ఈ కాలం నాటి కార్తేజియను ప్రభుత్వం గురించిన అత్యంత వివరణాత్మక సమాచారం గ్రీకు తత్వవేత్త అరిస్టాటిల్ నుండి లభిస్తుంది, క్రీ.పూ. నాల్గవ శతాబ్దానికి చెందిన ఆయన గ్రంథం, పాలిటిక్సు, గ్రీకుయేతర ఉదాహరణగా కేవలం కార్తేజు గురించి మాత్రమే చర్చిస్తుంది.
ఈ అధికార శ్రేణిలో అగ్రస్థానంలో అత్యంత ప్రభావవంతమైన, సంపన్న వ్యాపార కుటుంబాలు ఉండేవి. ఇవి ఒక రకమైన కార్యనిర్వాహక అధికారాన్ని చెలాయించాయి. చారిత్రక ఆధారాల ప్రకారం నాయకత్వం ఒకే వంశపారంపర్య మార్గంలో కాకుండా వివిధ కుటుంబాల మధ్య మారుతూ ఉండేది—దీనిని బట్టి రాజకీయ అధికారం పరిపాలక మండలి ఆమోదం మీద ఆధారపడి ఉండేదని తెలుస్తుంది.
కార్తేజియను రాజ్యానికి అధిపతులుగా ఇద్దరు సుఫేట్సు లేదా "న్యాయమూర్తులు" ఉండేవారు. వీరు న్యాయ, కార్యనిర్వాహక అధికారాలను కలిగి ఉండేవారు. [Note 1] దీనిని లివీ (30.7.5) లాటినులో ఈ విధంగా అనువదించారు. ఇది ప్యూనికు శాసనాలలో SPΘM /ʃuftˤim/గా ధృవీకరించబడింది, దీని అర్థం "న్యాయమూర్తులు", స్పష్టంగా బైబిల్ హీబ్రూ పాలకుల బిరుదు Shophet ("న్యాయమూర్తి"కి సంబంధించినది). ప్యూనికు: [119]వీరిని కొన్నిసార్లు "రాజులు" అని పిలిచినప్పటికీ కనీసం క్రీ.పూ. ఐదవ శతాబ్దం చివరి నాటికి సుఫేటులు వంశపారంపర్యేతర అధికారులుగా అత్యంత ధనిక, ప్రభావవంతమైన కుటుంబాల నుండి ఏటా ఎన్నుకోబడేవారు; ఎన్నికలు ఎలా జరిగేవో లేదా ఎవరు పదవికి అర్హులో తెలియదు. లివీ సుఫేటులను రోమను కాన్సలులతో పోల్చాడు. ఎందుకంటే వారు సామూహికంగా పరిపాలించారు. 'అదిరిం' (సర్వోన్నత మండలి)ని సమావేశపరచడం దానికి అధ్యక్షత వహించడం, ప్రజాసభకు విషయాలను సమర్పించడం, విచారణలలో తీర్పు చెప్పడం వంటి వివిధ సాధారణ రాజ్య వ్యవహారాలను నిర్వహించారు.[119] ఆధునిక మేధావుల ఏకాభిప్రాయం సుఫేటుల గురించిన లివీ వర్ణనతో ఏకీభవిస్తుంది.అయినప్పటికీ సుఫేటులు సంపూర్ణ అధికారాన్ని కలిగి ఉండకుండా ఎక్కువగా లాంఛనప్రాయమైన విధులను నిర్వర్తించినందున వారి పదవి పార్లమెంటరీ గణతంత్ర రాజ్యాలలోని ఆధునిక అధ్యక్షుల పదవికి దగ్గరగా ఉందని కొందరు వాదించారు.[120][121] ఈ పద్ధతి మునుపటి ఫోనీషియను నగరాలలో సుఫేటుల అధికారాన్ని పరిమితం చేసిన ధనికస్వామ్య వ్యవస్థల నుండి ఉద్భవించి ఉండవచ్చు;[122] ఉదాహరణకు క్రీ.పూ. ఆరవ శతాబ్దం నాటికి టైరు "ఎన్నికైన మేజిస్ట్రేటులచే నడపబడే ఒక గణతంత్ర రాజ్యంగా" ఉండేది. [123]అత్యంత శక్తివంతమైన ఉన్నత కుటుంబాల నుండి స్వల్ప కాలానికి ఇద్దరు సఫేటులను ఎన్నుకునేవారు. [124]
ప్రాచీన కాలపు పాలకులలో ప్రత్యేకంగా సఫేటులకు సైన్యం మీద ఎటువంటి అధికారం ఉండేది కాదు: కనీసం క్రీ.పూ. ఆరవ శతాబ్దం నుండి సేనాధిపతులు ('rb mhnt' లేదా 'రాబ్ మహానెటు') ప్రత్యేక రాజకీయ అధికారులుగా మారారు. వీరిని పరిపాలనా యంత్రాంగం నియమించేది లేదా పౌరులు ఎన్నుకునేవారు. రోం, గ్రీసుకు భిన్నంగా సైనిక, రాజకీయ అధికారాలు వేర్వేరుగా ఉండేవి. ఒక వ్యక్తి ఏకకాలంలో సేనాధిపతిగా, సఫేటుగా పనిచేయడం చాలా అరుదు. సేనాధిపతులు నిర్ణీత కాలానికి పనిచేసేవారు కాదు. బదులుగా యుద్ధం ముగిసే వరకు సేవలందించేవారు. అయితే సఫేటుల మీద ఆధిపత్యం చెలాయించిన ఒక కుటుంబం బార్సిడు రాజవంశం విషయంలో జరిగినట్లుగా తమ బంధువులను లేదా మిత్రులను సేనాధిపతులుగా నియమించగలదు. [125]
చాలా వరకు రాజకీయ అధికారం "పెద్దల మండలి" చేతిలో ఉండేది. దీనిని వివిధ రకాలుగా "సర్వోన్నత మండలి" లేదా 'అదిరిం' అని పిలిచేవారు. దీనిని ప్రాచీన రచయితలు రోమను సెనేటు లేదా స్పార్టను గెరూసియాతో పోల్చారు. అదిరింలో బహుశా ముప్పై మంది సభ్యులు ఉండేవారు. ఖజానాను నిర్వహించడం, విదేశీ వ్యవహారాలను నిర్వహించడం వంటి విస్తృత అధికారాలు వారికి ఉండేవి. రెండవ ప్యూనికు యుద్ధ సమయంలో ఇది కొంత సైనిక అధికారాన్ని కూడా వినియోగించిందని నివేదించబడింది. సఫేటుల మాదిరిగానే మండలి సభ్యులను కూడా కార్థేజినియను సమాజంలోని అత్యంత సంపన్న వర్గాల నుండి ఎన్నుకున్నారు. ముఖ్యమైన రాజ్య విషయాలకు సఫేటులు, మండలి సభ్యుల ఏకగ్రీవ ఆమోదం అవసరం.
అరిస్టాటిలు అభిప్రాయం ప్రకారం కార్తేజు "అత్యున్నత రాజ్యాంగ అధికారం" అనేది నూటనాలుగు (𐤌𐤀𐤕 లేదా 'మియాటు') అని పిలువబడే ఒక న్యాయ ట్రిబ్యునలు. [126][127] ఆయన ఈ సభను స్పార్టా ఎఫోర్సుతో పోల్చినప్పటికీ, గణనీయమైన రాజకీయ అధికారాన్ని కలిగి ఉన్న ఈ పెద్దల మండలి ప్రాథమిక విధి, రిపబ్లికు ప్రయోజనాలకు అనుగుణంగా వారు పనిచేస్తున్నారని నిర్ధారించుకోవడానికి జనరల్సు, ఇతర అధికారుల చర్యలను పర్యవేక్షించడం.[122] నూట నలుగురు సభ్యుల మండలికి జరిమానాలు విధించే అధికారం, శిక్షగా శిలువ వేసే అధికారం కూడా ఉండేది. ఇది వివిధ రాజకీయ విషయాలను పరిష్కరించడానికి పెంటార్కీలు అని పిలువబడే ప్రత్యేక కమిషనర్ల ప్యానెళ్లను కూడా ఏర్పాటు చేసింది.[120] అనేక మంది జూనియరు అధికారులు, ప్రత్యేక కమిషనర్లు ప్రజా పనులు, పన్నుల వసూలు, రాజ్య ఖజానా నిర్వహణ వంటి ప్రభుత్వంలోని విభిన్న అంశాల మీద బాధ్యతలు కలిగి ఉన్నారు.[120] [128]ఒలిగార్చులు కార్తేజు మీద గట్టి నియంత్రణను కలిగి ఉన్నప్పటికీ ప్రభుత్వంలో కార్మిక సంఘాలు, పట్టణ సమావేశాలు, ప్రజా సభతో సహా కొన్ని ప్రజాస్వామ్య అంశాలు ఉన్నాయి.[122] సఫేటులు, సుప్రీం కౌన్సిలు ఒక ఒప్పందానికి రాలేకపోతే, ప్రజల సభకు నిర్ణయాత్మక ఓటు ఉండేది. ఈ సభ తాత్కాలికమా లేదా అధికారిక సంస్థనా అనేది అస్పష్టంగా ఉంది. కానీ అరిస్టాటిలు "చర్చలలో ప్రజల వాణియే ప్రబలంగా ఉండేది", "ప్రజలే సమస్యలను పరిష్కరించారు" అని పేర్కొన్నాడు.ఆయన, హెరోడోటసు కార్తేజినియను ప్రభుత్వాన్ని కొన్ని హెలెనిస్టికు ప్రభుత్వాల కంటే ఎక్కువ యోగ్యత ఆధారితమైనదిగా చిత్రీకరించారు. హామిల్కారు వంటి "గొప్ప వ్యక్తులు" "అసాధారణ విజయాలు", "ప్రత్యేక యోగ్యత" ఆధారంగా "రాజ పదవికి" ఎన్నికయ్యారు.అరిస్టాటిలు కార్తేజు రాజకీయ వ్యవస్థను కూడా రాచరికం, కులీన పాలన, ప్రజాస్వామ్యం, "సమతుల్య" అంశాల కోసం ప్రశంసించాడు. ఆయన ఏథెన్సు సమకాలీనుడైన ఐసోక్రటీసు, కార్తేజు రాజకీయ వ్యవస్థను ప్రాచీన కాలంలో అత్యుత్తమమైనదిగా ఎత్తి చూపాడు. ఇది స్పార్టాతో మాత్రమే సమానంగా ఉండేది. [129]
అరిస్టాటిలు కార్తేజుకు గ్రీకు రాష్ట్రాలలో ఒక స్థానాన్ని ఆపాదించడం గమనార్హం. ఎందుకంటే గ్రీకులు 'పోలిస్'ను కనుగొనే సామర్థ్యం తమకు మాత్రమే ఉందని గట్టిగా విశ్వసించారు. అయితే అనాగరికులు గిరిజన సమాజాలలో ('ఎత్నే') నివసించేవారు. అందువల్ల 'పోలిస్'ను సృష్టించిన గ్రీకుయేతర ప్రజలు కార్తేజినియన్లు మాత్రమే అని అరిస్టాటిలు వాదించడం గమనార్హం. క్రీటు స్పార్టా వలె, అరిస్టాటిలు కార్తేజును ఒక ఆదర్శ సమాజానికి అత్యుత్తమ ఉదాహరణగా పరిగణించాడు.
అరిస్టాటిలు వాదనలను ధృవీకరిస్తూ, పాలిబియసు పునికు యుద్ధాల సమయంలో రోమన్ల కంటే కార్తేజియను ప్రజలు తమ ప్రభుత్వం మీద ఎక్కువ పట్టు కలిగి ఉన్నారని పేర్కొన్నాడు. [130] అయితే ఆయన ఈ పరిణామాన్ని ఒక ప్రాణాంతక లోపంగా భావించాడు. ఎందుకంటే ఇది కార్తేజియన్లను వాదించుకోవడానికి, చర్చించుకోవడానికి దారితీసింది. అదే సమయంలో రోమన్లు, మరింత ఒలిగార్కికు సెనేటు ద్వారా, మరింత వేగంగా, నిర్ణయాత్మకంగా వ్యవహరించారు.[131] ఇది బార్సిడు వర్గం, ప్రభావం, ప్రజాకర్షణ కారణంగా జరిగి ఉండవచ్చు. ఇది మొదటి పునికు యుద్ధం ముగింపు నుండి రెండవ పునికు యుద్ధం ముగిసే వరకు కార్తేజు ప్రభుత్వం, సైన్యం మీద ఆధిపత్యం చెలాయించింది.[132][133]
కార్తేజుకు ఒక రకమైన రాజ్యాంగం ఉన్నట్లుగా నివేదించబడింది. అరిస్టాటిలు కార్తేజు రాజ్యాంగాన్ని సుప్రసిద్ధ స్పార్టాను రాజ్యాంగంతో సానుకూలంగా పోలుస్తూ దానిని అధునాతనమైనదిగా క్రియాత్మకమైనదిగా "మితత్వం న్యాయానికి సంబంధించిన అన్ని అవసరాలను తీర్చేదిగా" వర్ణించాడు.[122][134] గ్రీకు బహుముఖ ప్రజ్ఞాశాలి, అలెగ్జాండ్రియా గ్రంథాలయం అధిపతి అయిన ఎరటోస్తనీస్ (సుమారు క్రీ.పూ. 276 – సుమారు క్రీ.పూ. 194), కార్థేజియన్లను సంస్కరించబడిన, "అద్భుతంగా" పరిపాలించబడిన కొద్దిమంది అనాగరికులలో ఒకరిగా ప్రశంసించాడు.[135] కొంతమంది మేధావులు గ్రీకులు సాధారణంగా కార్తేజు సంస్థలను ఉన్నత గౌరవంతో చూశారని, కార్థేజియన్లను తమకు దాదాపు సమానులుగా భావించారని సూచిస్తున్నారు.[22]
కార్తేజు గణతంత్ర వ్యవస్థ దాని సామ్రాజ్యం అంతటా విస్తరించి ఉన్నట్లు కనిపిస్తుంది. అయితే ఏ మేరకు, ఏ రూపంలో అనేది ఇంకా తెలియదు. 'సుఫెటు' అనే పదాన్ని కార్థేజియను కాలనీలు, భూభాగాల అంతటా అధికారుల కోసం ఉపయోగించారు; పూనికు కాలం నాటి సార్డీనియాలోని శాసనాల మీద నాలుగు పేర్లతో తేదీలు వేయబడ్డాయి: ఆ ద్వీపంలోని సూఫేటుల పేర్లతో పాటు కార్తేజు సూఫేటుల పేర్లు కూడా ఉన్నాయి. [136]ఇది స్థానిక, వలస కార్తేజియన్ల మధ్య కొంత రాజకీయ సమన్వయం ఉందని సూచిస్తుంది. బహుశా సూఫేటుల ప్రాంతీయ సోపానక్రమం ద్వారా ఇది జరిగి ఉండవచ్చు.
కార్తేజు సముద్ర వాణిజ్యం, నావికా శక్తి మీద ఇచ్చిన ప్రాధాన్యత, కార్తేజియను వ్యాపారులు తమ గ్రీకు ప్రత్యర్థుల నుండి వాణిజ్య మార్గాలను రహస్యంగా ఉంచడానికి ప్రయత్నించేలా చేసి ఉండవచ్చు. ఇది క్రీ.పూ. 600, 500 మధ్య యుద్ధాలకు దారితీసింది. కార్తేజియను-గ్రీకు సంబంధాలు, సంఘర్షణల ప్రారంభ కాలం నాటి ప్రస్తుత పత్రాలు కార్తేజు ఆర్థిక విధానంలో రక్షణాత్మక లేదా వాణిజ్యవాద ధోరణిని అవలంబించిందని సూచిస్తున్నాయి. దీని లక్ష్యం తన ఆఫ్రికను ఓడరేవులను ఎగుమతి కేంద్రాలుగా ఉపయోగించుకుంటూనే అదే సమయంలో గ్రీకు వస్తువులను దేశంలోకి రాకుండా నిరోధించడం.
పౌరసత్వం
[మార్చు]లాటిను, హెలెనిస్టికు ప్రపంచంలోని గణతంత్ర రాజ్యాల మాదిరిగానే కార్తేజులో కూడా పౌరసత్వం అనే భావన ఉండి ఉండవచ్చు. ఇది సమాజంలో రాజకీయ ప్రక్రియలో పాల్గొనగలవారిని, కొన్ని హక్కులు, విశేషాధికారాలు, విధులు ఉన్నవారిని వేరు చేసి ఉంటుంది.[137] అయితే అటువంటి విభజన ఉనికిలో ఉందో లేదో ఇక నిర్దిష్ట ప్రమాణాల సంగతి చెప్పనవసరం లేదు. అనేది ఇంకా అనిశ్చితంగానే ఉంది.[138] ఉదాహరణకు ప్రజా సభ సాధారణ ప్రజలకు రాజకీయ వాణిని అందించిందని వర్ణించబడినప్పటికీ పౌరసత్వం ఆధారంగా ఎటువంటి పరిమితులు ఉన్నట్లు ప్రస్తావన లేదు. కార్తేజియను సమాజంలో బానిసలు, రైతులు, ఉన్నత వర్గాల వారు, వ్యాపారులు, వివిధ వృత్తి నిపుణులతో సహా అనేక వర్గాలు ఉండేవి. దాని సామ్రాజ్యం తరచుగా అస్పష్టంగా ఉండే ప్యూనికు కాలనీలు, అధీన ప్రజలు, మిత్ర రాజ్యాలు మిత్ర తెగలు, రాజ్యాల నెట్వర్కు ను కలిగి ఉండేది; ఈ విభిన్న రాజ్యాలు, జాతీయతలకు చెందిన వ్యక్తులు కార్తేజియను ప్రభుత్వానికి సంబంధించి ఏదైనా నిర్దిష్ట సామాజిక లేదా రాజకీయ వర్గాన్ని ఏర్పరిచారా లేదా అనేది తెలియదు.[138]
రోమన్ల వృత్తాంతాల ప్రకారం కార్తేజియను పౌరులు, ముఖ్యంగా ఉన్నత పదవులకు పోటీ చేయడానికి అనుమతించబడిన వారు. నగరం వ్యవస్థాపకుల నుండి తమ వంశపారంపర్యాన్ని నిరూపించుకోవలసి వచ్చేది. ఇది ఇతర జాతి సమూహాల కంటే ఫోనీషియన్లకు విశేషాధికారం ఉండేదని సూచిస్తుంది. అదే సమయంలో నగరం స్థాపన నాటి నుండి వంశపారంపర్యం ఉన్నవారికి తర్వాతి కాలంలో వచ్చిన వలసవాసుల నుండి వచ్చిన తోటి ఫోనీషియన్ల కంటే ఎక్కువ విశేషాధికారం ఉండేది. అయితే దీని అర్థం పాక్షికంగా "విదేశీ" వంశపారంపర్యం ఉన్న వ్యక్తి కూడా పౌరుడిగా ఉండవచ్చని; నిజానికి, క్రీ.పూ. 480లో సూఫేటుగా పనిచేసిన హమిల్కారు సగం గ్రీకు వంశానికి చెందినవాడు.[138] గ్రీకు రచయితలు వంశపారంపర్యం, అలాగే సంపద, యోగ్యత పౌరసత్వం, రాజకీయ అధికారాన్ని పొందే మార్గాలని పేర్కొన్నారు. కార్తేజు ఒక వాణిజ్య సమాజం కాబట్టి, ప్రాచీన ప్రమాణాల ప్రకారం పౌరసత్వం, ఉన్నత వర్గంలో సభ్యత్వం రెండూ సాపేక్షంగా సులభంగా లభించేవని ఇది సూచిస్తుంది. అరిస్టాటిలు అనేక గ్రీకు నగరాలలోని 'హెటైరియాం' (hetairiai) వంటి కార్థేజినియను "సంఘాల" గురించి ప్రస్తావించాడు. ఇవి సుమారుగా రాజకీయ పార్టీలు లేదా ప్రయోజన సమూహాలకు సమానంగా ఉండేవి.[138] ఇవి చాలా మటుకు కార్థేజినియను శాసనాలలో ప్రస్తావించబడిన 'మిజ్రెహిం' (mizrehim) అయి ఉండవచ్చు. వీటి గురించి చాలా తక్కువగా తెలుసు లేదా ధృవీకరించబడింది. కానీ ఇవి భక్తి సంబంధిత ఆరాధనల నుండి వృత్తిపరమైన సంఘాల వరకు సంఖ్యలో, విషయంలో అనేకం ఉన్నట్లు అనిపించింది. స్పార్టా వంటి కొన్ని గ్రీకు రాజ్యాలలో వలె పౌరులకు అటువంటి సంఘంలో సభ్యత్వం తప్పనిసరిగా ఉండేదా లేదా అనేది తెలియదు. అరిస్టాటిలు గ్రీకు సమాజాలలో పౌరసత్వానికి, సామాజిక తరగతికి చిహ్నంగా ఉన్న 'సిస్సిటియా' (syssitia) అనే సామూహిక భోజనానికి సమానమైన కార్థేజినియను పద్ధతిని కూడా వర్ణించాడు.[139] కార్థేజినియన్లు తమ సమానమైన ఆచారానికి ఏదైనా రాజకీయ ప్రాముఖ్యతను ఆపాదించారా లేదా అనేది మళ్ళీ అస్పష్టంగా ఉంది.[138]
కార్థేజు సైన్యం పౌరసత్వ ప్రమాణాల మీద ఒక సంగ్రహావలోకనాన్ని అందిస్తుంది. గ్రీకు వృత్తాంతాలు క్రీ.పూ. నాల్గవ శతాబ్దం మధ్యలో సిసిలీలో పోరాడిన "కార్థేజు పవిత్ర దళం" గురించి వివరిస్తాయి. ఇది యోగ్యత, సామర్థ్యం ఆధారంగా ఎంపిక చేయబడిన వృత్తిపరమైన పౌర-సైనికులను సూచించడానికి హెలెనిస్టికు పదాన్ని ఉపయోగించింది.ప్యూనికు యుద్ధాల గురించి రోమను రచనలు సైన్యం ప్రధాన భాగాన్ని, దాని కమాండర్లు, అధికారులతో సహా, "లిబి-ఫోనీషియన్లు" అని పిలవబడే వారిచే ఏర్పడిందని వర్ణిస్తాయి. ఇది జాతి ఫోనీషియన్లు, మిశ్రమ ప్యూనికు-ఉత్తర ఆఫ్రికా సంతతికి చెందినవారు. ఫోనీషియను సంస్కృతిలో కలిసిపోయిన లిబియన్లను కలిగి ఉన్న ఒక విస్తృత వర్గం.రెండవ ప్యూనికు యుద్ధ సమయంలో హన్నిబాలు తన విదేశీ సైనికులకు విజయానికి బహుమతిగా కార్థేజినియను పౌరసత్వాన్ని వాగ్దానం చేశాడు.[140][137] ఆయన విదేశీ అధికారులలో కనీసం ఇద్దరు సిరక్యూసుకు చెందిన గ్రీకులు, కార్థేజు పౌరులు.[137]
రోమను పాలనలో మనుగడ
[మార్చు]కార్తేజు రాజకీయ వ్యవస్థలోని కొన్ని అంశాలు రోమను కాలం వరకు కొనసాగాయి. అయినప్పటికీ అవి విభిన్న స్థాయిలలో, తరచుగా రోమనీకరించబడిన రూపంలో ఉండేవి. రోమను సార్డీనియాలోని ప్రధాన నివాస ప్రాంతాలన్నింటిలోనూ, శాసనాలలో 'సుఫేట్సు' గురించి ప్రస్తావించబడింది. బహుశా ఇది ప్యూనికు వంశస్థులు తమ లాటిను విజేతలతో సాంస్కృతిక, రాజకీయ సమ్మేళనాన్ని ప్రతిఘటించడానికి ఆ పదవిని లేదా దాని పేరును ఉపయోగించారని సూచిస్తుంది. క్రీ.శ. రెండవ శతాబ్దం మధ్యకాలం నాటికి కూడా, సార్డీనియా, కార్సికా అనే రోమను ప్రావిన్సులోని సార్డీనియను నగరమైన బిథియాలో ఇద్దరు 'సుఫేట్సు' అధికారాన్ని చెలాయించారు. [141]
రోమన్లు కార్తేజియను పదవులను, సంస్థలను స్వీకరించకపోయినప్పటికీ వాటిని చురుకుగా సహించినట్లు అనిపిస్తుంది. రోమను రిపబ్లికు చివరి కాలంలో తదనంతర రోమన్ సామ్రాజ్యం అధికారిక రాజ్య పరిభాషలో, 'సుఫెటు' అనే పదాన్ని కార్తేజు, దాని ప్రధాన భూభాగాలతో సహా ఆఫ్రికా ప్రోకాన్సులారిసులో పనిచేస్తున్న రోమను తరహా స్థానిక మేజిస్ట్రేటులను సూచించడానికి తిరిగి ఉపయోగించారు. [119] నలభైకి పైగా కార్తేజియను అనంతర పట్టణాలు, నగరాలను సుఫెటులు పరిపాలించినట్లుగా ఆధారాలు ఉన్నాయి. వాటిలో అల్తిబురోసు, కలామా, కాప్సా, సిర్తా, గాడియాఫాలా, గేల్సు, లిమిసా, మాక్టరు, తుగ్గా ఉన్నాయి. .[142]వాటిలో చాలా వరకు పూర్వ కార్తేజియను స్థావరాలు అయినప్పటికీ, కొన్నింటి మీద కార్తేజియను ప్రభావం చాలా తక్కువగా లేదా అస్సలు లేదు; ఆధునిక మొరాకోలోని వొలుబిలిసు మౌరిటానియా రాజ్యపు భాగంగా ఉండేది. ఇది కార్తేజు పతనం తర్వాత రోమను సామంతు రాజ్యంగా మారింది. [143] సుఫెటుల వాడకం క్రీ.శ. రెండవ శతాబ్దం చివరి వరకు కొనసాగింది.[144]
కార్తేజు ఎన్నడూ స్థిరపడని రోమను ఆఫ్రికాలోని అంతర్గత ప్రాంతాలలో కూడా 'సుఫెటులు' ప్రబలంగా ఉన్నారు. ఇది సూచించేదేమిటంటే రోమను సార్డీనియాలోని ప్యూనికు సమాజానికి భిన్నంగా, ప్యూనికు స్థిరనివాసులు, శరణార్థులు సులభంగా అర్థమయ్యే ప్రభుత్వాన్ని స్వీకరించడం ద్వారా రోమను అధికారులకు తమను తాము ప్రియమైనవారిగా మార్చుకున్నారు.[144]సా.శ. మొదటి శతాబ్దపు అల్తిబురోసు, మాక్టారు థుగ్గా వద్ద లభించిన రికార్డులలో ఒకేసారి సేవలందిస్తున్న ముగ్గురు 'సుఫేటులు' కనిపిస్తారు. ఇది వాస్తవ, సాంప్రదాయకంగా సమతుల్యమైన న్యాయవ్యవస్థ లేకుండానే రోమనీకరించబడిన సంస్థల కోసం ప్యూనికు నామకరణాన్ని స్వీకరించాలనే ఎంపికను ప్రతిబింబిస్తుంది.[144] ఆ సందర్భాలలో గిరిజన లేదా సామాజిక నాయకుడి మూడవ, వార్షికేతర పదవి, బాహ్య ఆఫ్రికను సమూహాలను రోమను రాజకీయ వ్యవస్థలో విలీనం చేయడంలో ఒక మలుపును సూచించింది.[142]
'సుఫెటు అనే పదానికి లాటిను అనువాదమైన సుఫెసు అనే పదం కనీసం ఆరు లాటిను సాహిత్య రచనలలో కనిపిస్తుంది. కార్థేజినియను "రాజుల" గురించి లాటిను పదం రెక్సుతోచేసిన తప్పుల ప్రస్తావనలు, గ్రీకు మూలాల నుండి అనువదించిన రోమను రచయితల అనువాదాలను వెల్లడిస్తున్నాయి. వారు సుఫెటును మరింత రాచరికమైన బసిలసు (Greek: βασιλεύς)తో సమానం చేశారు.
క్రీ.పూ. రెండవ శతాబ్దం చివరలో లేదా మొదటి శతాబ్దం ప్రారంభంలో కార్థేజు నాశనం అయిన తర్వాత లెప్టిసు మాగ్నాలో ప్యూనికు శాసనాలతో "స్వయంప్రతిపత్తి" గల నాణేలను ముద్రించారు.[144] లెప్టిసు మాగ్నాకు స్వేచ్ఛా నగరం హోదా ఉండేది. దీనిని ఇద్దరు సుఫెటులు పరిపాలించేవారు, mhzm, అద్దిరు, అరారిం, నెక్వియం, ఎలిం వంటి బిరుదులు గల ప్రభుత్వ అధికారులు ఉండేవారు.[145]
కార్థేజినియను వలసవాదం
[మార్చు]
దాని అత్యంత విస్తృతమైన ప్రాదేశిక విస్తరణ సమయంలో (క్రీ.పూ. 264, రోంతో మొదటి యుద్ధానికి ముందు), కార్థేజు ప్రభావ ప్రాంతం పశ్చిమ మధ్యధరా ప్రాంతంలో చాలా వరకు విస్తరించి ఉంది. ఇది ఉత్తర ఆఫ్రికా (పశ్చిమ లిబియాతో సహా, మౌరిటేనియా తీరంలో కనీసం కొంత భాగం), సిసిలీ, సార్డీనియా, బలేరికు దీవులు, స్పెయినులోని దాని స్థావరాల ద్వారా అలాగే మాల్టా, ఏయోలియను దీవులు, పెలాజీ దీవుల వంటి చిన్న ద్వీపాల మీద నియంత్రణ ద్వారా విస్తరించింది. అంతేకాకుండా, లిక్ససు (మొరాకోలోని టాంగీరు సమీపంలో), మొగాడోరు (మొరాకో అట్లాంటికు తీరంలో ప్రస్తుత ఎస్సౌయిరా), గాడెసు (అండలూసియాలోని ప్రస్తుత కాడిజు), యుటికా వంటి పురాతన ఫోనీషియను స్థావరాల మీద అది కలిగి ఉన్న నియంత్రణ ద్వారా కూడా ఈ ప్రభావం విస్తరించింది. గొప్ప ప్యూనికు నగరాలలో రాజధాని కార్థేజుతో పాటు, హడ్రుమెటం, రస్పినా, కార్టజేనా, హిప్పోను ఉన్నాయి. గాడెసు, యుటికా (ప్రస్తుత ట్యునీషియా భూభాగంలో) క్రీ.పూ. 12వ, 10వ శతాబ్దాల మధ్య ఫోనీషియన్లచే స్థాపించబడ్డాయి. కార్థేజు ప్రస్తుత ట్యునిసుకు ఈశాన్యంగా మడుగులతో చుట్టుముట్టబడిన ఒక ద్వీపకల్పంలో స్థాపించబడింది. దాని వైభవోజ్వల కాలంలో కార్థేజియన్ల ఆఫ్రికను సామ్రాజ్యంలో 3-4 మిలియన్ల జనాభా ఉండేది.[146]
కార్థేజుకు దాని ఆస్తుల వివిధ భాగాల మధ్య సంబంధాల రకం చాలా వరకు తెలియకపోయినప్పటికీ ఆ నగరం విదేశాంగ విధానం, వాణిజ్యాన్ని నిర్దేశించడంలో నిమగ్నమై ఉండే అవకాశం ఉంది. కార్తేజు సామ్రాజ్యం ఏర్పడటానికి దారితీసిన పరిణామాలు, దానికి దాని ఆధిపత్య ప్రాంతాలకు మధ్య ఉన్న సంబంధాల స్వరూపం ఇటలీలో ఆ తర్వాత ఇతర ప్రాంతాలలో రోమను రాజ్యం అనుసరించి అమలు చేసిన వాటికి పెద్దగా భిన్నంగా ఉన్నట్లు అనిపించదు. ఒక నగర-రాజ్యం ఒక నిర్దిష్ట భూభాగాన్ని నేరుగా ఆధిపత్యం చేస్తుంది. మిత్ర లేదా లొంగిపోయిన నగరాలు ప్రజల మీద బలమైన ఆధిపత్యాన్ని చెలాయిస్తుంది అయితే కొంతమంది మిత్రులు ఆ ఆధిపత్య శక్తితో సమానమైన ప్రత్యేక హక్కులను అనుభవిస్తారు. అయితే "ఒక పటిష్టమైన వ్యవస్థీకృత సామ్రాజ్యాన్ని సృష్టించడంలో [కార్తేజు] అసమర్థతే" (అలా పిలవబడే "రోమను-ఇటాలికు సమాఖ్య" వలె) దాని అంతిమ ఓటమికి కారణమని సబాటినో మోస్కాటి సిద్ధాంతీకరించారు.
సైన్యం
[మార్చు]కార్తేజు సైన్యం ప్రాచీన ప్రపంచంలోనే అతిపెద్ద సైన్యాలలో ఒకటి. కార్తేజు నావికాదళం ఎల్లప్పుడూ దాని ప్రధాన సైనిక శక్తిగా ఉన్నప్పటికీ, క్రీస్తుపూర్వం ఆరవ శతాబ్దం నుండి మూడవ శతాబ్దం వరకు ఉత్తర ఆఫ్రికా, దక్షిణ ఐబీరియను ద్వీపకల్పంలోని స్థానిక ప్రజల మీద కార్తేజియను అధికారాన్ని విస్తరించడంలో సైన్యం కీలక పాత్ర పోషించింది.
సైన్యం
[మార్చు]
కనీసం క్రీస్తుపూర్వం ఆరవ శతాబ్దం ప్రారంభంలో 1వ మాగో పాలన నుండి కార్తేజు తన వాణిజ్య, వ్యూహాత్మక ప్రయోజనాలను ముందుకు తీసుకెళ్లడానికి తన సైన్యాన్ని క్రమం తప్పకుండా ఉపయోగించుకుంది. [147]పోలిబియసు అభిప్రాయం ప్రకారం కార్తేజు విదేశీ కిరాయి సైనికుల మీద ముఖ్యంగా విదేశీ యుద్ధాలలో పూర్తిగా కాకపోయినా ఎక్కువగా ఆధారపడింది. [148]ఆధునిక చరిత్రకారులు దీనిని ఒక అతిసరళీకరణగా భావిస్తారు. ఎందుకంటే చాలా మంది విదేశీ సైనికులు వాస్తవానికి మిత్ర లేదా సామంత రాజ్యంల నుండి వచ్చిన సహాయక దళాలు ఇవి అధికారిక ఒప్పందాలు కప్పం చెల్లించే బాధ్యతలు లేదా సైనిక ఒప్పందాల ద్వారా అందించబడ్డాయి.కార్తేజియన్లు వివిధ తెగలు, రాజ్యాల పాలకులతో ముఖ్యంగా నుమిడియన్ల (ఆధునిక ఉత్తర అల్జీరియాలో ఉన్నవారు)తో కొన్నిసార్లు రాజకీయ వివాహాల ద్వారా సన్నిహిత సంబంధాలను కొనసాగించారు. ఈ నాయకులు తమ తమ సైనిక దళాలను సమకూర్చేవారు. కొన్నిసార్లు కార్థేజినియను సైనిక దండయాత్రలలో వారికి నాయకత్వం కూడా వహించేవారు.ఏదేమైనా కార్థేజు తన సైన్యం శ్రేణులను నింపడానికి తన అపారమైన సంపద ఆధిపత్యాన్ని ఉపయోగించుకుంది.
ముఖ్యంగా యుద్ధప్రియలైన గ్రీకులు, రోమన్లలో ఉన్న సాధారణ నమ్మకానికి విరుద్ధంగా, కార్థేజు పౌర సైనికులను—అంటే, జాతి పునికు/ఫోనీషియన్లను—ముఖ్యంగా సిసిలియను యుద్ధాల సమయంలో ఉపయోగించుకుంది. అంతేకాకుండా వారి గ్రీకో-రోమను సమకాలీనుల మాదిరిగానే కార్థేజినియన్లు "సైనిక శౌర్యాన్ని" గౌరవించేవారు. పౌరులు తమ యుద్ధ అనుభవాన్ని సూచించడానికి చేతిపట్టీలు ధరించే పద్ధతి ఉండేదని అరిస్టాటిలు నివేదించాడు.గ్రీకు పరిశీలకులు క్రీ.పూ. నాల్గవ శతాబ్దం మధ్యలో సిసిలీలో పోరాడిన వృత్తిపరమైన పౌర సైనికులను సూచించే హెలెనిస్టికు పదమైన "కార్థేజు, పవిత్ర దళం" గురించి కూడా వర్ణించారు.[149] అయితే క్రీ.పూ. 310లో సిరక్యూసుకు చెందిన అగాథోక్లెసు ఈ దళాన్ని నాశనం చేసిన తర్వాత విదేశీ కిరాయి సైనికులు, సహాయక దళాలు సైన్యంలో మరింత ముఖ్యమైన భాగంగా మారాయి. పరిస్థితులకు అనుగుణంగా తమ సైన్యాన్ని మార్చుకునే సామర్థ్యం కార్థేజియన్లకు ఉందని ఇది సూచిస్తుంది; ప్యూనికు యుద్ధాల సమయంలో వలె, పెద్ద లేదా మరింత ప్రత్యేకమైన దళాలు అవసరమైనప్పుడు వారు దానికి అనుగుణంగా కిరాయి సైనికులను లేదా సహాయక దళాలను నియమించుకునేవారు. రెండవ ప్యూనికు యుద్ధంలోని కీలకమైన జామా యుద్ధం కోసం లేదా మూడవ ప్యూనికు యుద్ధంలో నగరం చివరి ముట్టడి సమయంలో వలె అవసరమైనప్పుడు మాత్రమే కార్థేజినియను పౌరులను పెద్ద సంఖ్యలో సైన్యంలో చేర్చుకునేవారు.
కార్తేజియను సైన్యం ప్రధాన భాగం ఎల్లప్పుడూ వాయువ్య ఆఫ్రికాలోని వారి స్వంత భూభాగం నుండి వచ్చేది. ముఖ్యంగా బెర్బర్లు/లిబియన్లు, నుమిడియన్లు, "లిబి-ఫోనీషియన్లు". ఈ చివరి పదం ఫోనీషియను జాతి ప్రజలు, మిశ్రమ ప్యూనికు-ఉత్తర ఆఫ్రికా సంతతికి చెందినవారితో కూడిన ఫోనీషియను సంస్కృతిలో కలిసిపోయిన లిబియన్లను కలిగి ఉన్న ఒక విస్తృత వర్గం. ఈ దళాలకు మధ్యధరా సముద్రం అంతటా ఉన్న వివిధ జాతి సమూహాలు, భౌగోళిక ప్రాంతాల నుండి వచ్చిన కిరాయి సైనికులు మద్దతు ఇచ్చేవారు. వీరు తమ సొంత జాతీయ యూనిట్లలో పోరాడేవారు. ఉదాహరణకు సిసిలీలో పోరాడటానికి సెల్ట్సు, బ్యాలెరిక్సు, ఐబీరియన్లను గణనీయమైన సంఖ్యలో నియమించుకున్నారు. తమ అత్యంత విలువైన నైపుణ్యం కలిగిన గ్రీకు కిరాయి సైనికులను సిసిలియను దండయాత్రల కోసం నియమించుకున్నారు. ప్యూనికు యుద్ధాలకు చాలా కాలం ముందు నుంచే కార్తేజు ఐబీరియను దళాలను ఉపయోగించుకుంది; హెరోడోటసు, అల్సిబియాడెసు ఇద్దరూ పశ్చిమ మధ్యధరా కిరాయి సైనికులలో ఐబీరియన్ల పోరాట సామర్థ్యాలను వర్ణించారు. తరువాత బార్సిడ్లు ఐబీరియాలోని (ఆధునిక స్పెయిను, పోర్చుగలు) పెద్ద భాగాలను జయించిన తర్వాత ఐబీరియన్లు కార్తేజియను దళాలలో మరింత పెద్ద భాగంగా మారారు.అయినప్పటికీ ఇది కార్తేజు కంటే బార్సిడు వర్గం పట్ల వారి విధేయత మీద ఎక్కువగా ఆధారపడి ఉండేది. కార్తేజియన్లు వడిసెలదారులుగా కూడా సైనికులను నియమించుకున్నారు; వీరు గుడ్డ పట్టీలను ఉపయోగించి చిన్న రాళ్లను అధిక వేగంతో విసిరేవారు. ఈ పని కోసం వారు తరచుగా బలేరికు దీవుల నివాసులను నియమించుకునేవారు. వారు ఈ చర్యలో తమ కచ్చితత్వానికి ప్రసిద్ధి చెందారు.
కార్తేజు సైన్యం ప్రత్యేకమైన వైవిధ్యభరితమైన కూర్పు, ముఖ్యంగా రెండవ ప్యూనికు యుద్ధ సమయంలో రోమన్లకు గమనార్హంగా అనిపించింది; లివీ హన్నిబలు సైన్యాన్ని "అన్ని జాతీయతలకు చెందిన పనికిమాలిన వారి కలగూరగంప"గా అభివర్ణించాడు. కార్తేజియన్లు, కనీసం హన్నిబలు నాయకత్వంలో తమ విభిన్న సైన్యాల మీద ఎటువంటి ఏకరూపతను బలవంతంగా రుద్దలేదని కూడా ఆయన గమనించాడు. అయినప్పటికీ ఆ సైన్యాల మధ్య ఇంత ఉన్నత స్థాయి ఐక్యత ఉండేది. కష్ట పరిస్థితులలో కూడా వారు "తమలో తాము ఎప్పుడూ గొడవపడలేదు లేదా తిరుగుబాటు చేయలేదు".[150] అన్ని స్థాయిలలోని ప్యూనికు అధికారులు ఈ విభిన్న సైన్యాల మధ్య కొంతవరకు ఐక్యత, సమన్వయాన్ని కొనసాగించారు. సైనిక ఆదేశాలు సరిగ్గా తెలియజేయబడ్డాయని సంబంధిత విదేశీ దళాలకు అనువదించబడ్డాయని నిర్ధారించుకోవడం అనే సవాలును కూడా వారు ఎదుర్కొన్నారు.
కార్తేజు తన సైన్యాల వైవిధ్యాన్ని తన ప్రయోజనం కోసం ఉపయోగించుకుంది. ప్రతి జాతీయత నిర్దిష్ట బలాలు లేదా సామర్థ్యాలను సద్వినియోగం చేసుకుంది. సెల్టులు, ఐబీరియన్లను తరచుగా షాకు ట్రూపులుగా, ఉత్తర ఆఫ్రికా వారిని అశ్విక దళంగా, దక్షిణ ఇటలీకి చెందిన కాంపానియన్లను భారీ పదాతిదళంగా ఉపయోగించారు. అంతేకాకుండా ఈ యూనిట్లను సాధారణంగా స్థానికేతర భూభాగాలకు పంపేవారు. ఇది వారికి తమ ప్రత్యర్థుల మీద ఎటువంటి అభిమానం లేకుండా చూసింది. పరిచయం లేని వ్యూహాలతో వారిని ఆశ్చర్యపరిచేలా చేసింది. ఉదాహరణకు హన్నిబలు ఇటలీ, ఆఫ్రికాలోని సైనిక దండయాత్రల కోసం ఐబీరియన్లు, గౌల్సును (నేటి ఫ్రాన్సు నుండి) ఉపయోగించాడు.
కార్తేజు ఒక శక్తివంతమైన అశ్విక దళాన్ని కలిగి ఉన్నట్లు తెలుస్తోంది. ముఖ్యంగా దాని వాయువ్య ఆఫ్రికా స్వదేశంలో; అందులో గణనీయమైన భాగం తేలికపాటి నుమిడియను అశ్వికదళంతో కూడి ఉండేది. వీరిని "ఆఫ్రికాలో అత్యుత్తమ అశ్విక యోధులు"గా పరిగణించేవారు. [151]వారి వేగం, చురుకుదనం అనేక కార్థేజియను విజయాలలో కీలక పాత్ర పోషించాయి. ముఖ్యంగా రెండవ ప్యూనికు యుద్ధంలో మొదటి ప్రధాన పోరాటమైన ట్రెబియా యుద్ధంలో.[152] నుమిడియను అశ్వికదళం కీర్తి, సమర్థత ఎంతగా అంటే రోమన్లు కూడా నిర్ణయాత్మకమైన జామా యుద్ధంలో తమ సొంత దళాన్ని ఉపయోగించుకున్నారు. అక్కడ వారు రోంకు అనుకూలంగా "పరిస్థితిని మార్చివేశారని" నివేదించబడింది. [153][154] క్రీ.పూ. మూడవ శతాబ్దం తర్వాత ఎక్కువగా విదేశీ సైనికులను నియమించుకున్నప్పటికీ అశ్వికదళంలోనే కార్థేజియను పౌరులు ఎక్కువగా ప్రాతినిధ్యం వహించారని పాలిబియసు సూచిస్తున్నాడు.[148]
రెండవ ప్యూనికు యుద్ధంలో హన్నిబలు చేసిన దండయాత్రల కారణంగా కార్తేజు ఇప్పుడు అంతరించిపోయిన ఉత్తర ఆఫ్రికా ఏనుగుల వాడకానికి బహుశా ఉత్తమంగా గుర్తుండిపోతుంది. వీటిని యుద్ధం కోసం ప్రత్యేకంగా శిక్షణ ఇచ్చేవారు. ఇతర ఉపయోగాలతో పాటు సాధారణంగా ముట్టడులకు లేదా అశ్వికదళ వ్యతిరేక రక్షణగా ఉపయోగించేవారు. ఒక సైన్యం ఇటువంటి వందలాది జంతువులను రంగంలోకి దించగలదు. కానీ నివేదించబడిన చాలా సందర్భాలలో వంద కంటే తక్కువ ఏనుగులను మోహరించారు. ఒకవేళ అవి తమ సొంత సైన్యం వైపు దూసుకువస్తే ఈ ఏనుగుల మీద ఉన్న మావటీలు వాటిని చంపడానికి ఒక శూలం, సుత్తితో ఆయుధాలు ధరించి ఉండేవారు.[155]
క్రీస్తుపూర్వం ఆరవ శతాబ్దంలో కార్థేజినియను సేనాధిపతులు 'rb mhnt' లేదా 'రాబ్ మహానెటు' అని ప్యూనికు భాషలో పిలువబడే ఒక ప్రత్యేక రాజకీయ పదవిగా మారారు. ఇతర ప్రాచీన సమాజాలలో వలె కాకుండా కార్థేజు సైనిక, రాజకీయ అధికారాల మధ్య విభజనను పాటించింది. సేనాధిపతులు పరిపాలనచే నియమించబడటం లేదా పౌరులచే ఎన్నుకోబడటం జరిగేది.సేనాధిపతులు నిర్ణీత కాలపరిమితికి సేవ చేయలేదు. కానీ సాధారణంగా యుద్ధం నిడివి లేదా స్థాయి ఆధారంగా ఎంపిక చేయబడ్డారు. [156]ప్రారంభంలో సేనాధిపతి పదవిని సైన్య కమాండరు, అడ్మిరలు వంటి రెండు వేర్వేరు కానీ సమానమైన పదవులు నిర్వహించినట్లు తెలుస్తోంది; మూడవ శతాబ్దం మధ్య నాటికి, సైనిక దండయాత్రలు సాధారణంగా ఒక సర్వ సైన్యాధ్యక్షుడు. ఒక డిప్యూటీచే నిర్వహించబడ్డాయి.రెండవ ప్యూనికు యుద్ధ సమయంలో హన్నిబలు అన్ని సైనిక వ్యవహారాల మీద పూర్తి నియంత్రణను కలిగి ఉన్నట్లు కనిపిస్తుంది. యుద్ధం వివిధ రంగాలలో విభజించబడిన ఏడుగురు వరకు అధీన సేనాధిపతులను కలిగి ఉన్నాడు.
నౌకాదళం
[మార్చు]కార్తేజు నౌకాదళం సాధారణంగా దాని భూతల సైనిక కార్యకలాపాలకు మద్దతుగా పనిచేసేది. ఇవి దాని విస్తరణ, రక్షణకు కీలకంగా ఉండేవి. కార్తేజియన్లు ప్రాచీన ఫోనీషియన్ల నైపుణ్యం కలిగిన నావికులు, మార్గదర్శకులు, ఓడల నిర్మాతలుగా ఉన్న కీర్తిని నిలబెట్టుకున్నారు. పాలిబియసు కార్తేజియన్ల గురించి వ్రాస్తూ వారు "మరే ఇతర ప్రజల కంటే సముద్ర వ్యవహారాలలో ఎక్కువ నైపుణ్యం కలవారు" అని పేర్కొన్నాడు.[157] దాని నౌకాదళం మధ్యధరా సముద్రంలోనే అతిపెద్ద, అత్యంత శక్తివంతమైన వాటిలో ఒకటిగా ఉండేది. ఇది మితమైన ఖర్చుతో అధిక సంఖ్యలో ఓడలను నిర్వహించడానికి క్రమ ఉత్పత్తి పద్ధతిని ఉపయోగించింది.[158] రెండవ ప్యూనికు యుద్ధ సమయంలో అప్పటికే కార్తేజు తన మధ్యధరా ద్వీపాలలో చాలా వరకు కోల్పోయినప్పటికీ అది సుమారు 300 నుండి 350 యుద్ధనౌకలను మోహరించగలిగింది. కార్తేజియను సైన్యంలోని బహుళ జాతి మిత్ర, కూలి సైనికుల దళాల వలె కాకుండా కార్తేజియను నౌకాదళంలోని నావికులు, మెరైన్లు ప్రధానంగా ప్యూనికు పౌరుల నుండి నియమించబడ్డారు. నౌకాదళం తన నావికులకు స్థిరమైన వృత్తిని ఆర్థిక భద్రతను అందించింది. ఇది నగరం రాజకీయ స్థిరత్వానికి దోహదపడింది. ఎందుకంటే ఇతర నగరాలలో నిరుద్యోగులు, అప్పుల ఊబిలో కూరుకుపోయిన పేదలు తమ పరిస్థితిని మెరుగుపరుచుకునే ఆశతో విప్లవ నాయకులకు మద్దతు ఇవ్వడానికి తరచుగా మొగ్గు చూపేవారు.[159] కార్తేజియను నావికుల కీర్తిని బట్టి చూస్తే, శాంతికాలంలోనే తెడ్లు వేసేవారికి, సారథులకు శిక్షణ ఇచ్చేవారని తెలుస్తుంది. ఇది నౌకాదళానికి ఒక అదనపు ప్రయోజనాన్ని అందించింది.
దాని సైనిక విధులతో పాటు కార్తేజియను నౌకాదళం సామ్రాజ్యం వాణిజ్య ఆధిపత్యానికి కీలకంగా ఉండేది. ఇది వాణిజ్య మార్గాలను సురక్షితం చేయడానికి, ఓడరేవులను రక్షించడానికి పోటీదారులకు వ్యతిరేకంగా వాణిజ్య గుత్తాధిపత్యాలను అమలు చేయడానికి కూడా సహాయపడింది. [129] కార్తేజియను నౌకాదళాలు అన్వేషణాత్మక పాత్రను కూడా పోషించాయి. బహుశా కొత్త వాణిజ్య మార్గాలను లేదా మార్కెట్లను కనుగొనడం దీని ఉద్దేశ్యం కావచ్చు. కనీసం ఒక యాత్రకు సంబంధించిన ఆధారాలు ఉన్నాయి. అదే హన్నో ది నావిగేటరు చేసిన యాత్ర, ఆయన బహుశా పశ్చిమ ఆఫ్రికా తీరం వెంబడి కర్కాటక రేఖకు దక్షిణాన ఉన్న ప్రాంతాల వరకు ప్రయాణించాడు. [160]
వరుస ఉత్పత్తి పద్ధతిని ఉపయోగించడంతో పాటు, కార్తేజు తన పెద్ద నౌకాదళానికి మద్దతు ఇవ్వడానికి, దానిని నిర్వహించడానికి సంక్లిష్టమైన మౌలిక సదుపాయాలను అభివృద్ధి చేసింది. సిసిరో ఆ నగరాన్ని "ఓడరేవులతో చుట్టుముట్టబడినది" అని వర్ణించాడు. [161]అయితే అప్పియను స్ట్రాబోల వృత్తాంతాలు కోథాను అని పిలువబడే ఒక పెద్ద, అధునాతన ఓడరేవును వర్ణించాయి (గ్రీకు: κώθων, అక్షరాలా "పానపాత్ర") [162]ఫోనీషియను ప్రపంచవ్యాప్తంగా శతాబ్దాలుగా ఉపయోగించిన ఇలాంటి నిర్మాణాల ఆధారంగా కోథాను కార్తేజియను నావికా ఆధిపత్యంలో ఒక కీలక పాత్ర పోషించింది; సామ్రాజ్యం అంతటా దీని వ్యాప్తి తెలియదు. కానీ యూటికా, మోట్యా రెండింటిలోనూ పోల్చదగిన ఓడరేవులు ఉన్నాయి. [163][164] ప్రాచీన వర్ణనలు, ఆధునిక పురావస్తు పరిశోధనల ప్రకారం కోథాను ఒక దీర్ఘచతురస్రాకార వాణిజ్య నౌకాశ్రయంగా విభజించబడింది. దాని తర్వాత సైనిక నౌకల కోసం కేటాయించబడిన ఒక లోపలి రక్షిత నౌకాశ్రయం ఉండేది. [165]లోపలి నౌకాశ్రయం వృత్తాకారంలో ఉండి డాకింగు బేలుగా విభజించబడిన నిర్మాణాల బాహ్య వలయంతో చుట్టుముట్టబడి ఉండేది. దాని మధ్యలో ఒక ద్వీప నిర్మాణం కూడా ఉండేది. అక్కడ కూడా నావికాదళ నౌకలను ఉంచేవారు. ప్రతి వ్యక్తిగత డాకింగు బేలో ఒక ఎత్తైన స్లిప్వే ఉండేది. ఇది నౌకలను నిర్వహణ, మరమ్మత్తు కోసం డ్రై-డాకు చేయడానికి వీలు కల్పించేది. ఎత్తైన డాకింగు బేల పైన రెండవ అంతస్తు ఉండేది. అక్కడ గిడ్డంగులలో తెడ్లు, రిగ్గింగుతో పాటు కలప, కాన్వాసు వంటి సామాగ్రిని నిల్వ చేసేవారు. ద్వీప నిర్మాణంలో ఒక ఎత్తైన "క్యాబిను" ఉండేది. అక్కడ కమాండులో ఉన్న అడ్మిరలు మొత్తం నౌకాశ్రయాన్ని, చుట్టుపక్కల సముద్రాన్ని గమనించగలిగేవాడు. మొత్తంగా లోపలి డాకింగు సముదాయంలో 220 నౌకల వరకు ఉంచవచ్చు. మొత్తం ఓడరేవు ఒక బయటి గోడతో రక్షించబడింది. అయితే ప్రధాన ప్రవేశ ద్వారాన్ని ఇనుప గొలుసులతో మూసివేయవచ్చు.
మొదటి ప్యూనికు యుద్ధానికి ముందు నావికా యుద్ధంలో పెద్దగా అనుభవం లేని రోమన్లు, స్వాధీనం చేసుకున్న కార్థేజినియను ఓడలను రివర్సు ఇంజనీరింగు చేయడం ద్వారా, జయించిన నగరాల నుండి అనుభవజ్ఞులైన గ్రీకు నావికులను నియమించుకోవడం ద్వారా, అసాధారణమైన కార్వసు పరికరం సహాయంతో మెరైనులు, తెడ్లు వేసేవారిలో తమకున్న అధిక సంఖ్యాబలంతో కార్థేజును ఓడించగలిగారు. మూడవ ప్యూనికు యుద్ధ సమయంలో కార్థేజినియన్ల ఒక వ్యూహాత్మక ఆవిష్కరణను పాలిబియసు వర్ణించాడు. దీనిలో వారు తమ తక్కువ సంఖ్యలో ఉన్న ట్రైరీంలకు కొక్కేలను (తెడ్ల మీద దాడి చేయడానికి), అగ్నిని (ఓడల భాగాల మీద దాడి చేయడానికి) మోసుకెళ్లే చిన్న నౌకలను జోడించారు. ఈ కొత్త కలయికతో వారు సంఖ్యాపరంగా ఉన్నతమైన రోమన్లకు వ్యతిరేకంగా ఒక రోజంతా నిలబడగలిగారు. రోమన్లు నగరాన్ని పునర్నిర్మించేటప్పుడు కోథనును కూడా ఉపయోగించుకున్నారు. ఇది ఆ ప్రాంతం వాణిజ్య, వ్యూహాత్మక అభివృద్ధికి మద్దతు ఇవ్వడానికి సహాయపడింది.[166]
నూట నాలుగు
[మార్చు]ప్రాచీన కాలంలో కార్థేజు రాజకీయ, సైనిక పదవులను వేరు చేయడంలో మొదటివి రెండవ వాటి మీద నియంత్రణ కలిగి ఉండటంలో ప్రత్యేకమైనది.[167] రాజ్యంతో నియమించబడటం లేదా ఎన్నుకోబడటంతో పాటు, జనరల్సు వారి పనితీరు మీద సమీక్షలకు లోబడి ఉండేవారు.[167] ఓడిపోయిన కమాండర్ల పట్ల దాని కఠినమైన వైఖరికి ప్రభుత్వం అపఖ్యాతి పాలైంది; కొన్ని సందర్భాలలో వైఫల్యానికి శిక్ష మరణశిక్ష, సాధారణంగా శిలువ వేయడం ద్వారా అమలు చేసేవారు.[167] క్రీ.పూ. నాలుగవ లేదా ఐదవ శతాబ్దానికి ముందు, సేనాధిపతులను బహుశా సర్వోన్నత మండలి, సుఫేటులు విచారించేవారు. ఆ తర్వాత ఈ విధి కోసం ప్రత్యేకంగా ఒక ప్రత్యేక న్యాయస్థానం సృష్టించబడింది: దీనిని అరిస్టాటిలు 'నూటనాలుగు' అని పిలిచాడు.[167] మాగోనిడుల నేతృత్వంలోని గణతంత్ర సంస్కరణల సమయంలో ఇది స్థాపించబడిందని జస్టిను వర్ణించాడు. ప్రతి సైనిక దండయాత్ర తర్వాత సేనాధిపతులను పరిశీలించి, శిక్షించే బాధ్యత ఈ సంస్థ మీద ఉండేది.[167] దీని కఠినత్వం ఎంతగా ఉండేదంటే కొంతమంది ఆధునిక మేధావులు దీనిని "సేనాధిపతుల పాలిట శాపం" అని వర్ణించారు.[167] నూటనాలుగు' సంస్థ సైనిక నాయకులు కార్తేజు ప్రయోజనాలకు మెరుగ్గా సేవ చేసేలా చూడటానికి ఉద్దేశించినప్పటికీ దాని కఠినమైన విధానం ప్రతీకార భయంతో సేనాధిపతులు అధిక జాగ్రత్త వహించడానికి కూడా దారితీసి ఉండవచ్చు.[167] అయితే దాని అపఖ్యాతి ఉన్నప్పటికీ, శిక్షలు విధించినట్లుగా చాలా అరుదుగా నమోదు చేయబడ్డాయి; మొదటి ప్యూనికు యుద్ధంలో ఘోర పరాజయం పాలైనందుకు హన్నో అనే అడ్మిరలును శిలువ వేసినప్పటికీ హన్నిబాలుతో సహా ఇతర కమాండర్లు అటువంటి విధి నుండి తప్పించుకున్నారు.[167] చాలా మంది ఉన్నత స్థాయి సైనిక అధికారులు లేదా వారి బంధువులు మిత్రులు రాజకీయ పదవులను కలిగి ఉన్నందున న్యాయస్థానం నిర్ణయాలు కుటుంబ లేదా వర్గ రాజకీయాలచే ప్రభావితమై ఉండవచ్చని కొందరు చరిత్రకారులు ఊహించడానికి ఇది దారితీసింది.[167]
భాష
[మార్చు]కార్తేజియన్లు తమ పూర్వీకుల మాతృభూమి అయిన ఫోయెనీషియా (ప్రస్తుత లెబనాన్)లో ఉద్భవించిన ఒక సెమిటికు భాష అయిన ఫోయెనీషియను భాష ఒక రకమైన పునికు భాషను మాట్లాడేవారు.[168][169]
దాని మాతృభాష వలెనే పునికు భాష కూడా అచ్చులు లేని 22 హల్లులతో కూడిన వర్ణమాలలో కుడి నుండి ఎడమకు వ్రాయబడింది. ఇది ఎక్కువగా శాసనాల ద్వారానే మనకు తెలిసింది. ప్రాచీన కాలంలో పశ్చిమ మధ్యధరా ప్రాంతంలో కార్తేజు భూభాగాలలో, ప్రభావ గోళాలలో, ముఖ్యంగా వాయువ్య ఆఫ్రికా అనేక మధ్యధరా ద్వీపాలలో పునికు భాష మాట్లాడబడింది. కార్తేజియన్లు తమ ఫోయెనీషియను మాతృభూమితో సంబంధాలను, సాంస్కృతిక అనుబంధాన్ని కొనసాగించినప్పటికీ వారి పునికు మాండలికం క్రమంగా ప్రాచీన లిబియా ప్రజలు కార్తేజు లోపల మరియు చుట్టుపక్కల మాట్లాడే వివిధ బెర్బరు భాషలచే ప్రభావితమైంది. కార్తేజు పతనం తరువాత, ఒక "నియో-పునికు" మాండలికం ఉద్భవించింది. ఇది స్పెల్లింగు సంప్రదాయాలు, సెమిటికు కాని పేర్ల వాడకం విషయంలో పునికు భాష నుండి భిన్నంగా ఉంది. ఈ పేర్లు ఎక్కువగా లిబికో-బెర్బరు మూలానికి చెందినవి.
ఈ మాండలికం ఎక్కువగా ఆధిపత్య వ్యాపారులు, వాణిజ్య కేంద్రాల ద్వారా మధ్యధరా సముద్రం అంతటా వ్యాపించి ఉండవచ్చు. కార్తేజు నాశనం అయినప్పటికీ, దాని ప్రజలు రోమను రిపబ్లికులో విలీనం అయినప్పటికీ పూర్వ కార్తేజియను మాతృభూమిలో పూనికు భాష శతాబ్దాల పాటు కొనసాగినట్లు తెలుస్తోంది. బెర్బరు సంతతికి చెందిన, పూనికు భాష మాట్లాడగల, అర్థం చేసుకోగల హిప్పోకు చెందిన అగస్టిను ఈ విషయాన్ని ఉత్తమంగా ధృవీకరించారు. ఆయన "[ఆధునిక] పూనికు భాష మనుగడ మీద ప్రాథమిక మూలంగా" పనిచేశాడు. ఐదవ శతాబ్దంలో కూడా ఉత్తర ఆఫ్రికాలోని తన ప్రాంతంలో ఈ భాష మాట్లాడబడుతోందని తమను తాము 'చానానీ' (కనాను వాసులు: 'కార్తేజియన్లు')గా గుర్తించుకునే ప్రజలు ఇప్పటికీ ఉన్నారని ఆయన పేర్కొన్నాడు. లిబియాలోని సిర్టేలో ఉన్న క్రైస్తవ క్యాటాకాంబ్సులో కనుగొనబడిన సమకాలీన సమాధి శాసనాలు ప్రాచీన గ్రీకు, లాటిన్, పూనికు భాషలలో శాసనాలను కలిగి ఉన్నాయి. ఇది రోమను పాలనలో సంస్కృతుల సమ్మేళనాన్ని సూచిస్తుంది.
రోమన్ల ఆక్రమణ తర్వాత కనీసం 400 సంవత్సరాల వరకు సార్డీనియాలో సామాన్యులు పూనికు భాషను మాట్లాడారని, వ్రాశారని ఆధారాలు ఉన్నాయి. హిప్పోకు చెందిన అగస్టినుతో పాటు, రెండవ లేదా మూడవ శతాబ్దాల వరకు కొంతమంది అక్షరాస్యులైన ఉత్తర ఆఫ్రికా వాసులకు పూనికు భాష తెలిసి ఉండేది (అయితే రోమను, గ్రీకు లిపిలో వ్రాయబడింది), కనీసం నాల్గవ శతాబ్దం చివరి వరకు రైతుల మధ్య మాట్లాడబడుతూనే ఉంది.
ఆర్థిక వ్యవస్థ
[మార్చు]
కార్తేజు వాణిజ్యం సముద్ర మార్గం ద్వారా మధ్యధరా అంతటా బహుశా కెనరీ దీవులు వరకు భూ మార్గం ద్వారా సహారా ఎడారి మీదుగా విస్తరించింది. అరిస్టాటిలు అభిప్రాయం ప్రకారం కార్తేజియన్లు తమ ఎగుమతులు, దిగుమతులను నియంత్రించడానికి వివిధ వాణిజ్య భాగస్వాములతో వాణిజ్య ఒప్పందాలను కలిగి ఉన్నారు. [170][171][172] వారి వ్యాపార నౌకలు ఇవి అసలు ఫోనీషియను నగర-రాజ్యాల నౌకల సంఖ్యను కూడా అధిగమించాయి. అవి మధ్యధరాలోని ప్రతి ప్రధాన ఓడరేవును, అలాగే బ్రిటను, ఆఫ్రికా అట్లాంటికు తీరాన్ని సందర్శించాయి. [173]ఈ ఓడలు 100 టన్నులకు పైగా వస్తువులను మోయగలవు. పురావస్తు పరిశోధనలు కంచు ఆధారిత నాగరికతలకు అవసరమైన భారీ పరిమాణంలో టిన్ నుండి అన్ని రకాల వస్త్రాలు, సిరామిక్సు, సున్నితమైన లోహపు పని వరకు అన్ని రకాల మార్పిడులకు సాక్ష్యాలను చూపుతున్నాయి. భయంకరమైన ప్యూనికు యుద్ధాల మధ్య కూడా, కార్థేజినియను వ్యాపారులు మధ్యధరా సముద్రంలోని ప్రతి ఓడరేవులో ఉండి. గిడ్డంగులు ఉన్న రేవులలో లేదా తీరంలో నిలిపి ఉంచిన ఓడల నుండి వ్యాపారం చేసేవారు.
కార్తేజు సామ్రాజ్యం టార్టెస్సోసు, ఐబీరియను ద్వీపకల్పంలోని ఇతర నగరాలతో తన వాణిజ్యం మీద ఎక్కువగా ఆధారపడి ఉండేది. దాని నుండి అది భారీ పరిమాణంలో వెండి, సీసం, రాగి, అన్నింటికంటే ముఖ్యంగా తగరపు ఖనిజాన్ని పొందేది. ఇది ప్రాచీన కాలంలో అత్యంత విలువైనవిగా పరిగణించబడిన కంచు వస్తువుల తయారీకి అత్యవసరం. ఐబీరియన్లతో కార్తేజు వాణిజ్య సంబంధాలు ఉండేవి. ఈ వాణిజ్యం మీద, అలాగే అట్లాంటికు తగరపు వాణిజ్యం మీద కార్తేజు గుత్తాధిపత్యాన్ని అమలు చేసిన నావికా శక్తి ఆకాలంలో దానిని తగరానికి ఏకైక ముఖ్యమైన వ్యాపారిగా, కంచు తయారీదారుగా మార్చాయి. ఈ గుత్తాధిపత్యాన్ని కొనసాగించడం కార్తేజు శక్తి, శ్రేయస్సుకు ప్రధాన వనరులలో ఒకటిగా ఉండేది; కార్తేజియను వ్యాపారులు తగరపు గనుల ప్రదేశాన్ని రహస్యంగా ఉంచడానికి తీవ్రంగా ప్రయత్నించారు.[174] తగరానికి ప్రధాన పంపిణీదారుగా దాని ప్రత్యేక పాత్రతో పాటు, మధ్యధరా సముద్రంలో కార్తేజు కేంద్ర స్థానం, సిసిలీకి ట్యునీషియాకు మధ్య ఉన్న జలాల మీద దాని నియంత్రణ, తూర్పు ప్రజలకు తగర సరఫరాను నియంత్రించడానికి దానికి వీలు కల్పించాయి. కార్తేజు మధ్యధరా ప్రాంతంలో వెండిని అత్యధికంగా ఉత్పత్తి చేసే దేశం కూడా; ఈ వెండిని ఐబీరియాలో, వాయువ్య ఆఫ్రికా తీరంలో తవ్వేవారు;[175] తగర గుత్తాధిపత్యం తర్వాత ఇది దాని అత్యంత లాభదాయకమైన వ్యాపారాలలో ఒకటి. ఐబీరియాలోని ఒక గని హన్నిబలుకు రోజుకు 300 రోమను పౌండ్ల (3.75 టాలెంట్ల) వెండిని అందించేది. [176][177]
కార్థేజు ఆర్థిక వ్యవస్థ దాని మాతృ నగరం టైరు ఆర్థిక వ్యవస్థకు పొడిగింపుగా ప్రారంభమైంది.[178] దాని భారీ వాణిజ్య నౌకాదళం టైరు రూపొందించిన వాణిజ్య మార్గాలలో ప్రయాణించింది. కార్థేజు టైరు నుండి అత్యంత విలువైన రంగు అయిన టైరియను పర్పులు వాణిజ్యాన్ని వారసత్వంగా పొందింది. [179] కార్తేజులో ఊదా రంగు తయారీకి సంబంధించిన ఎటువంటి ఆధారాలు లభించలేదు. [180] కానీ ఆ రంగును తయారుచేయడానికి ఉపయోగించే మ్యూరెక్సు అనే సముద్ర నత్తల పెంకుల దిబ్బలు, [181] క్యాపు బోను లోని దారు ఎస్సాఫీ వద్ద ఉన్న ప్యూనికు పట్టణం కెర్కౌవాను తవ్వకాలలో కనుగొనబడ్డాయి. [181] ట్యునీషియాలోని గ్యాబెసు గల్ఫులో ఉన్న డ్జెర్బాలో కూడా [182] ఇలాంటి మ్యూరెక్సు పెంకుల దిబ్బలు కనుగొనబడ్డాయి. స్ట్రాబో జెర్బాలోని ఊదా రంగుల తయారీ కేంద్రాల గురించి, [183] అలాగే పురాతన జౌచిసు నగరం కేంద్రాల గురించి కూడా ప్రస్తావించాడు. [184][185][186] దీని విలువ దాని బరువుకు సమానమైన బంగారంతో పోలిస్తే పదిహేను నుండి ఇరవై రెట్లు ఉండేది. రోమను సమాజంలో వయోజన పురుషులు జాతీయ వస్త్రంగా టోగాను ధరించేవారు. దాని అంచు వెంబడి రెండు నుండి మూడు అంగుళాల వెడల్పు గల టైరియను ఊదా రంగు చారతో అలంకరించబడిన 'టోగా ప్రెటెక్స్టా'ను ధరించే హక్కు న్యాయాధికారులకు, ప్రధాన పూజారులకు మాత్రమే ప్రత్యేకించబడింది. వెడల్పాటి ఊదా చారలు ('లేటసు క్లావసు') సెనేటోరియలు వర్గానికి చెందిన టోగాల కోసం కేటాయించబడ్డాయి. అయితే అశ్వదళ వర్గానికి సన్నని చారలు ('అంగుస్టసు క్లావసు') ధరించే హక్కు ఉండేది.[187][188]తన విస్తృత వాణిజ్య నెట్వర్కుతో పాటు, కార్తేజుకు వైవిధ్యమైన, అధునాతన ఉత్పాదక రంగం కూడా ఉండేది. [189] ఇది చక్కగా ఎంబ్రాయిడరీ చేసిన పట్టు వస్త్రాలు, పత్తి, నార, [190] ఉన్నితో రంగులద్దిన వస్త్రాలు, కళాత్మకమైన, ఉపయోగకరమైన కుండలు, ఫెయాన్సు, ధూపం, పరిమళ ద్రవ్యాలను ఉత్పత్తి చేసింది. [191] దాని కళాకారులు దంతంతో నైపుణ్యంగా పనిచేశారు. [192] గాజుసామాను, కలపతో పాటు, [193] అలబాస్టరు, కంచు, ఇత్తడి, సీసం, బంగారం, వెండి, విలువైన రాళ్లను ఉపయోగించి అద్దాలు, ఫర్నిచరు, [194] క్యాబినెట్రీ, పడకలు, పరుపులు, దిండ్లు, [195] ఆభరణాలు, ఆయుధాలు, పనిముట్లు, గృహోపకరణాలతో [196] సహా అనేక రకాల వస్తువులను తయారు చేశారు. వారు ఉప్పు వేసిన అట్లాంటికు చేపలు, చేపల సాసు (గారమ్) వ్యాపారం చేసారు.[197] తయారైన, వ్యవసాయ, సహజ ఉత్పత్తులలో మధ్యవర్తిత్వం వహించారు.[198] దాదాపు ప్రతి మధ్యధరా ప్రజల సంస్కృతిలోనూ ఇది ఒక భాగం.[199] ఉప్పు చేపలను కలిగి ఉన్న పూనికు ఆంఫోరాలను హెర్క్యులెసు స్తంభాల వద్ద ఉన్న కార్థేజినియను భూభాగం నుండి గ్రీసులోని కొరింథుకు ఎగుమతి చేసేవారు. ఇది క్రీ.పూ. ఐదవ శతాబ్దంలో జరిగిన సుదూర వాణిజ్యాన్ని చూపిస్తుంది. కంచు చెక్కడం [200] రాతి శిల్పకళ నాల్గవ, మూడవ శతాబ్దాలలో తమ పరాకాష్టకు చేరుకున్నాయని వర్ణించబడింది. [201]
ప్రధానంగా ఒక సముద్ర శక్తి అయినప్పటికీ కార్తేజు ఆఫ్రికా, పర్షియా అంతర్భాగంలోకి కూడా వ్యాపార బృందాలను పంపింది. ఇది తన తయారీ, వ్యవసాయ ఉత్పత్తులను ఆఫ్రికాలోని తీరప్రాంత, అంతర్గత ప్రజలకు ఉప్పు, బంగారం, కలప, దంతాలు, నల్లచందనం, కోతులు, నెమళ్లు, చర్మాలు, తోళ్ల కోసం వర్తకం చేసింది.[202] దాని వ్యాపారులు వేలం ద్వారా అమ్మకం పద్ధతిని కనుగొని, దానిని ఆఫ్రికను తెగలతో వ్యాపారం చేయడానికి ఉపయోగించారు. ఇతర ఓడరేవులలో, వారు శాశ్వత గిడ్డంగులను స్థాపించడానికి లేదా బహిరంగ మార్కెట్లలో తమ వస్తువులను విక్రయించడానికి ప్రయత్నించారు. వారు స్కాండినేవియా నుండి అంబరును పొందారు. ఐబీరియన్లు, గౌల్సు, సెల్టుల నుండి అంబరు, తగరం, వెండి, బొచ్చులను స్వీకరించారు. సార్డీనియా, కార్సికా కార్తేజు కోసం బంగారం, వెండిని ఉత్పత్తి చేశాయి. మాల్టా, బలేరికు దీవులలోని ఫోనీషియను స్థావరాలు పెద్ద ఎత్తున పంపిణీ కోసం కార్తేజుకు తిరిగి పంపబడే వస్తువులను ఉత్పత్తి చేశాయి. ఈ నగరం పేద నాగరికతలకు కుండలు, లోహ వస్తువులు, ఆభరణాల వంటి సాధారణ ఉత్పత్తులను సరఫరా చేసింది. తరచుగా స్థానిక తయారీని స్థానభ్రంశం చేసింది. కానీ తన ఉత్తమ కళాఖండాలను గ్రీకులు, ఎట్రుస్కానుల వంటి సంపన్న నాగరికతలకు తీసుకువచ్చింది. కార్తేజు ప్రాచీన ప్రపంచానికి అవసరమైన దాదాపు ప్రతి వస్తువులోనూ వర్తకం చేసింది. ఇందులో అరేబియా ఆఫ్రికా, భారతదేశం నుండి సుగంధ ద్రవ్యాలు, అలాగే బానిసలు కూడా ఉన్నారు (కార్తేజ్ సామ్రాజ్యం తాత్కాలికంగా ఐరోపాలోని కొంత భాగాన్ని ఆక్రమించుకుని, జయించిన అనాగరిక యోధులను ఉత్తర ఆఫ్రికా బానిసత్వంలోకి పంపింది).[203]
హెరోడోటసు క్రీ.పూ. 430 ప్రాంతంలో మొరాకో అట్లాంటికు తీరంలో కార్తేజియను వాణిజ్యం గురించి ఒక వృత్తాంతాన్ని రాశాడు. [204]కార్తేజు పూనికు అన్వేషకుడు, సూఫేటు అయిన హన్నో ది నావిగేటరు, మొరాకో అట్లాంటికు తీరాన్ని పునఃస్థాపించడానికి ఒక యాత్రకు నాయకత్వం వహించాడు. అది ఆఫ్రికా తీరం వెంబడి సెనెగలు వరకు, బహుశా అంతకు మించి కూడా సాగి ఉండవచ్చు.[205] హన్నో పెరిప్లసు గ్రీకు వెర్షను ఆయన సముద్రయానాన్ని వివరిస్తుంది. ఆయన నౌకాదళం ఆఫ్రికా తీరప్రాంతంలో ఎంత దూరం ప్రయాణించిందో కచ్చితంగా తెలియకపోయినప్పటికీ బహుశా క్రీ.పూ. ఐదవ లేదా ఆరవ శతాబ్దానికి చెందిన ఈ చిన్న నివేదిక, తీరప్రాంత అగ్నిపర్వతం వంటి విలక్షణమైన భౌగోళిక లక్షణాలను, వెంట్రుకలు గల హోమినిడ్లతో ఎదురైన సంఘటనను గుర్తిస్తుంది.
ఎట్రస్కాను భాషను పూర్తిగా అర్థంచేసుకోలేకపోయినప్పటికీ ఎట్రస్కాను నగరాల ప్రదేశాలలో జరిపిన పురావస్తు తవ్వకాలలో లభించిన ద్విభాషా శాసనాలు, ఫోనీషియన్లకు ఎట్రస్కానులతో శతాబ్దాల తరబడి వాణిజ్య సంబంధాలు ఉండేవని సూచిస్తున్నాయి.[206] 1964లో ఇటలీలో ఫోనీషియన్ల ప్రసిద్ధ దేవత అయిన అస్టార్టేకు చెందిన ఒక పుణ్యక్షేత్రం కనుగొనబడింది. అందులో ఎట్రస్కాను, ఫోనీషియను భాషలలో శాసనాలు ఉన్న మూడు బంగారు పలకలు లభించాయి. ఇది రోం ఉదయానికి చాలా కాలం ముందు క్రీ.పూ. ఆరవ శతాబ్దం చివరిలో ఇటాలియను ద్వీపకల్పంలో ఫోనీషియన్ల ఉనికికి స్పష్టమైన రుజువును అందిస్తుంది.[207] ఈ శాసనాలు కార్తేజు, కేరే అనే ఎట్రస్కాను నగర రాజ్యాల మధ్య రాజకీయ, వాణిజ్య కూటమిని సూచిస్తున్నాయి. ఇది ఎట్రస్కానులు, కార్తేజియన్లు దాదాపు ఒకే ప్రజలుగా ఏర్పడేంత సన్నిహితంగా ఉన్నారని అరిస్టాటిలు చేసిన ప్రకటనను ధృవీకరిస్తుంది.[208][209]ఎట్రుస్కానులు కొన్నిసార్లు వాణిజ్య భాగస్వాములుగా, సైనిక మిత్రులుగా కూడా ఉండేవారు. [210]
1977లో కార్తేజులో జరిపిన తవ్వకాలలో అనేక కళాఖండాలు, నిర్మాణ శిథిలాలు కనుగొనబడ్డాయి. [211]వీటిలో శిథిలాల కింద ఉన్న మూలశిలల మధ్య కలశాలు, పూసలు, తాయెత్తులు ఉన్నాయి. తవ్వకాలు జరిపిన వారు భూమి ఉపరితలం కింద ఉంచిన చెక్కిన సున్నపురాళ్లను, అలాగే శిశువులు, కొన్నిసార్లు జంతువుల కాలిపోయిన అవశేషాలు ఉన్న కలశాలను కనుగొన్నారు. తవ్వకాల బృందం నగరంలోని నీటి కాలువల ద్వారా పడవలను, వస్తువులను ఎలా రవాణా చేశారనే దానికి సంబంధించిన ఆధారాలను కూడా కనుగొంది: కార్థేజియన్లు తమ ఓడలను మరమ్మత్తు చేయడానికి, నిర్వహించడానికి ఉపయోగించే ఓడల కొట్టాలకు పునాదులుగా పనిచేసే రేవు గోడలను నిర్మించారు.[211] నగర నివాసులు తమ ఓడల కోసం లోతైన జలాశయాన్ని ఏర్పరచడానికి నీటి కింద అనేక టన్నుల ఇసుకను కూడా తవ్వారు ప్రాచీన కాలంలో ఇది అత్యంత కష్టమైన పద్ధతి అయి ఉండేది.[211] వాణిజ్య మార్గాలలో కార్థేజు ప్రాముఖ్యత కారణంగా ఇది ఆ నగరం చరిత్ర రూపకల్పనకు ప్రత్యేకంగా ముఖ్యమైనది.
వ్యవసాయం
[మార్చు]కార్తేజు ఉత్తర ఆఫ్రికా అంతర్భాగం పురాతన కాలంలో దాని సారవంతమైన నేల, సమృద్ధిగా పశువులను, పంటలను పోషించగల సామర్థ్యానికి ప్రసిద్ధి చెందింది. క్రీ.పూ. నాల్గవ శతాబ్దానికి చెందిన ఒక ప్రత్యక్ష సాక్ష్య వృత్తాంతాన్ని డియోడోరసు పంచుకున్నారు. అది పచ్చని తోటలు, పచ్చిక బయళ్లు, పెద్ద, విలాసవంతమైన ఎస్టేట్లు, కాలువలు, నీటిపారుదల మార్గాల సంక్లిష్టమైన వ్యవస్థను వివరిస్తుంది. క్రీ.పూ. రెండవ శతాబ్దం మధ్యలో సందర్శించిన రోమను రాయబారులు, వారిలో వ్యవసాయం మీద తమకున్న మక్కువకు, విదేశీ సంస్కృతుల మీద తమకున్న అగౌరవానికి ప్రసిద్ధి చెందిన కేటో ది సెన్సారు కూడా కలిగి ఉన్నారు. కార్తేజియను గ్రామీణ ప్రాంతం మానవ, జంతు జీవనంతో వర్ధిల్లుతోందని వర్ణించారు. అదే కాలంలో తన సందర్శన గురించి రాస్తూ, తెలిసిన ప్రపంచంలో మరెక్కడా లేనంత ఎక్కువ సంఖ్యలో పలు రకాల పశువులను కార్తేజులో పెంచారని పాలిబియసు పేర్కొన్నాడు. [212]
మొదట్లో కార్తేజియన్లు, వారి ఫోనీషియను వ్యవస్థాపకుల వలె, వ్యవసాయంలో పెద్దగా నిమగ్నమవ్వలేదు. దాదాపు అన్ని ఫోనీషియను నగరాలు, కాలనీల మాదిరిగానే కార్తేజు కూడా ప్రధానంగా తీరం వెంబడి స్థాపించబడింది; అంతర్భాగంలో జనావాసాల ఆధారాలు దాని స్థాపన జరిగిన చాలా శతాబ్దాల తర్వాత, క్రీ.పూ. నాల్గవ శతాబ్దం చివరి నాటికే లభిస్తాయి. వారు అంతర్భాగంలోకి మరింతగా స్థిరపడినప్పుడు కార్తేజియన్లు చివరికి ఆ ప్రాంతంలోని సారవంతమైన నేలను సద్వినియోగం చేసుకుని ఆ కాలంలో అత్యంత సంపన్నమైన, విభిన్నమైన వ్యవసాయ రంగాలలో ఒకటిగా నిలిచిన దానిని అభివృద్ధి చేశారు. వారు ఇనుప నాగళ్ళు, నీటిపారుదల, పంట మార్పిడి, నూర్పిడి యంత్రాలు, చేతితో తిప్పే తిరగలిలు, గుర్రాలతో నడిచే మిల్లులను ఉపయోగించి అత్యంత ఆధునిక, ఉత్పాదక వ్యవసాయాన్ని ఆచరించారు; ఈ చివరి రెండు పరికరాలు వరుసగా క్రీ.పూ. ఆరవ, నాల్గవ శతాబ్దాలలో కార్థేజియన్లచే కనుగొనబడ్డాయి.
కార్థేజియన్లు ప్రతికూల పరిస్థితులలో కూడా తమ వ్యవసాయ పద్ధతులను మెరుగుపరచడంలో, పునఃసృష్టించడంలో నిపుణులు. రెండవ ప్యూనికు యుద్ధం తర్వాత, హన్నిబాలు కార్తేజు ఆర్థిక వ్యవస్థను పునరుద్ధరించడానికి, రోంకు చెల్లించాల్సిన ఖరీదైన యుద్ధ నష్టపరిహారం (10,000 టాలెంట్లు లేదా 800,000 రోమను పౌండ్ల వెండి) చెల్లించడానికి వ్యవసాయాన్ని ప్రోత్సహించాడు. ఇది విజయవంతమైంది. మూడవ ప్యూనికు యుద్ధానికి ముందు సంవత్సరాలలో కూడా, అప్పటికే ధ్వంసమై, పేదరికంలో కూరుకుపోయిన కార్తేజు తన భూములను మరోసారి సుసంపన్నం చేసిందని స్ట్రాబో నివేదించాడు. ఆధునిక చరిత్రకారులకు తెలిసిన కొద్దిమంది కార్తేజియను రచయితలలో, ఇద్దరు—పదవీ విరమణ చేసిన జనరల్సు హమిల్కారు, మాగో—వ్యవసాయం వ్యవసాయ శాస్త్రం మీద దృష్టి సారించారనే వాస్తవం నుండి కార్తేజ్కు వ్యవసాయం, ప్రాముఖ్యత గురించి ఒక బలమైన సూచనను ఊహించవచ్చు. వీరిలో రెండవ వ్యక్తి వ్యవసాయం, ఎస్టేటు నిర్వహణ మీద ఇరవై ఎనిమిది పుస్తకాలతో కూడిన ఒక విజ్ఞాన సర్వస్వాన్ని రాశాడు; దాని సలహాకు అంతటి గౌరవం లభించింది అంటే, నగరం నాశనం అయిన తర్వాత, అది నాశనం కాకుండా మిగిలిపోయిన కొన్ని, బహుశా ఏకైక, కార్థేజినియను గ్రంథాలలో ఒకటిగా నిలిచింది. రోమను సెనేటు దానిని లాటిను భాషలోకి అనువదించాలని శాసనం జారీ చేసింది.[213] తదనంతరం, అసలు గ్రంథం నశించిపోయినప్పటికీ, రోమను, గ్రీకు రచయితల రచనలలోని శకలాలు, ప్రస్తావనలు మిగిలి ఉన్నాయి.
పరిస్థితి ఆధారిత సాక్ష్యాల ప్రకారం కార్తేజు క్రీస్తుపూర్వం నాల్గవ శతాబ్దానికి ముందే ద్రాక్ష సాగు, వైను ఉత్పత్తిని అభివృద్ధి చేసిందని తెలుస్తోంది.[214] పశ్చిమ మధ్యధరా ప్రాంతంలోని పురావస్తు ప్రదేశాలలో కనుగొనబడిన విలక్షణమైన సిగారు ఆకారపు కార్తేజియను ఆంఫోరాల ద్వారా సూచించినట్లుగా అది తన వైన్లను విస్తృతంగా ఎగుమతి చేసింది. అయినప్పటికీ ఈ పాత్రలలోని పదార్థాలు ఇంకా నిశ్చయంగా విశ్లేషించబడలేదు. కార్తేజు పెద్ద మొత్తంలో ఎండుద్రాక్ష వైన్ను కూడా ఎగుమతి చేసింది. దీనిని లాటినులో పాసం అని పిలిచేవారు. ఇది రోమన్లతో సహా ప్రాచీన కాలంలో బాగా ప్రాచుర్యం పొందింది. [215] అత్తి పండ్లు, బేరి పండ్లు, దానిమ్మ పండ్లు—వీటిని రోమన్లు "పునికు ఆపిల్సు" అని పిలిచేవారు—అలాగే గింజలు, ధాన్యాలు, ద్రాక్ష, ఖర్జూరాలు, ఆలివులు విస్తారమైన లోతట్టు ప్రాంతంలో పండించబడ్డాయి; [216]ఆలివు నూనెను శుద్ధి చేసి మధ్యధరా ప్రాంతమంతటా ఎగుమతి చేశారు. కార్తేజు అద్భుతమైన గుర్రాలను కూడా పెంచింది. [217] అవి నేటి బార్బు గుర్రాల పూర్వీకులు. ఈ బార్బు గుర్రాలను అరేబియను గుర్రం తర్వాత అత్యంత ప్రభావవంతమైన రేసింగు జాతిగా పరిగణిస్తారు.[218]
మతం
[మార్చు]స్వభావం - మూలం
[మార్చు]
కార్తేజియన్లు అనేక దేవతలను పూజించేవారు. వీరిలో ప్రతి ఒక్కరూ ప్రకృతిలోని ఒక నిర్దిష్ట అంశాన్ని లేదా రూపాన్ని నియంత్రించేవారు. [219]వారు లెవంటు ప్రాచీన సెమిటికు మతంల నుండి ఉద్భవించిన ఒక బహుదేవతారాధన విశ్వాస వ్యవస్థ అయిన ఫోనీషియను మతాన్ని ఆచరించారు. చాలా ప్రధాన దేవతలను ఫోనీషియను మాతృభూమి నుండి తీసుకువచ్చినప్పటికీ కార్తేజు క్రమంగా ప్రత్యేకమైన ఆచారాలు, దేవతలు, ఆరాధనా పద్ధతులను అభివృద్ధి చేసింది. ఇవి దాని గుర్తింపులో కేంద్రంగా మారాయి.
సర్వోన్నత దేవతలు, బాల్ హమ్మను - టానిటు
[మార్చు]
కార్తేజియను దేవతల సమూహానికి సర్వోన్నత దైవిక దంపతులైన బాల్ హెచ్అమ్మను టానిటు అధిపతులుగా ఉన్నారు. [220]
బాల్ హమ్మోను ప్రధాన ఫోనీషియను దేవుడైన బాల్ అత్యంత ప్రముఖ రూపం. కానీ కార్తేజు స్వాతంత్ర్యం పొందిన తర్వాత ఆ నగరానికి సంరక్షక దేవుడు, ప్రధాన దేవతగా అయ్యాడు;[221] ఆయన పంటల సారవంతానికి కూడా బాధ్యత వహించేవాడు. "బాల్ ముఖం" అని పిలువబడే ఆయన భార్య తానితు, యుద్ధ దేవత, కన్య అయిన మాతృ దేవత పోషకురాలు, సంతానోత్పత్తికి చిహ్నం. ఫోనీషియాలో ఒక చిన్న దేవత అయినప్పటికీ ఆమె కార్తేజుకు సంరక్షకురాలిగా, రక్షకురాలిగా పూజించబడింది. 'రబ్' (ప్రధాన) స్త్రీలింగ రూపమైన 'రబతు' అనే బిరుదుతో కూడా పిలువబడింది; [222] సాధారణంగా బాల్తో జతగా ఉన్నప్పటికీ ఆమె పేరు ఎల్లప్పుడూ ముందుగా ప్రస్తావించబడింది. [223] చాచిన చేతులతో ఉన్న ఒక శైలీకృత స్త్రీ రూపమైన తానితు చిహ్నం, సమాధులు, మొజాయికులు, మతపరమైన శిలాస్తంభాలు, విగ్రహాలు, మట్టి పాత్రల వంటి వివిధ గృహోపకరణాల మీద తరచుగా కనిపిస్తుంది.[223][222] ఆమె చిహ్నం సర్వత్రా కనిపించడం, ఒక చిహ్నం ఉన్న ఏకైక కార్థేజియను దేవత ఆమె మాత్రమే కావడం వంటి వాస్తవాలు, కనీసం తరువాతి శతాబ్దాలలోనైనా ఆమె కార్థేజు ప్రధాన దేవత అని గట్టిగా సూచిస్తున్నాయి.[223] మూడవ ప్యూనికు యుద్ధంలో రోమన్లు ఆమెను కార్థేజు రక్షకురాలిగా గుర్తించారు.[223]
ఇతర దేవతలు
[మార్చు]పూనికు శాసనాలలో పేర్కొనబడిన ఇతర కార్థేజినియను దేవతలు: ఆరోగ్యం స్వస్థతకు అధిపతి అయిన ఎష్మును; ప్లేగు, యుద్ధం లేదా ఉరుములతో సంబంధం ఉన్న రేశెఫు; జ్ఞానానికి అధిపతి అయిన కుసోరు; మరణ దేవత అయిన హావోటు. సంతానోత్పత్తి, లైంగికత, యుద్ధంతో సంబంధం ఉన్న దేవత అయిన అస్టార్టే ప్రారంభ కాలంలో ప్రాచుర్యం పొందినట్లు అనిపిస్తుంది. కానీ కాలక్రమేణా ఆమె తానితుతో ఎక్కువగా ఏకీకృతం చేయబడింది. [224][225] అదేవిధంగా టైరు సంరక్షక దేవత అయిన మెల్కార్టు, కార్థేజులో తక్కువ ప్రాముఖ్యతను కలిగి ఉన్నప్పటికీ ఆయన చాలా ప్రజాదరణ పొందాడు. ఆయన ఆరాధన ముఖ్యంగా ప్యూనికు సిసిలీలో ప్రముఖంగా ఉండేది. ఆయన దానికి రక్షకుడు. కార్థేజినియను పాలనలో అది "కేప్ మెల్కార్టు" అని పిలువబడింది. [Note 2] టైరులో వలె మెల్కార్టు మరణం, పునర్జన్మకు సంబంధించిన ఒక ముఖ్యమైన మతపరమైన ఆచారానికి లోబడి ఉండేవాడు. దీనిని "దేవుడిని మేల్కొలిపేవాడు" అని పిలువబడే ఒక ప్రత్యేక పూజారి ప్రతిరోజూ లేదా ఏటా నిర్వహించేవాడు. [226]
సంస్థాగత నిర్మాణం: దేవాలయాలు, పూజారులు, సేవలు
[మార్చు]గ్రీకు, రోమను రచయితలు తరచుగా చేసే భక్తిహీనత ఆరోపణలకు విరుద్ధంగా కార్థేజులో మతం రాజకీయ, సామాజిక జీవితం రెండింటిలోనూ కేంద్రంగా ఉండేది; ఆ నగరంలో ఏథెన్సు, రోంలలో ఉన్నన్ని పవిత్ర స్థలాలు ఉండేవి. [227] లభించిన ప్యూనికు గ్రంథాలు చాలా చక్కగా వ్యవస్థీకరించబడిన పూజారి వర్గాన్ని సూచిస్తున్నాయి. వీరు ఎక్కువగా ఉన్నత వర్గం నుండి వచ్చేవారు. గడ్డం గీసుకుని ఉండటం ద్వారా జనాభాలో ఎక్కువ మంది నుండి విభిన్నంగా ఉండేవారు. [228] లెవంటులో వలె, దేవాలయాలు కార్థేజులో అత్యంత సంపన్నమైన, శక్తివంతమైన సంస్థలలో ఒకటిగా ఉండేవి. అవి ప్రజా, రాజకీయ జీవితంలో లోతుగా కలిసిపోయి ఉండేవి. మతపరమైన ఆచారాలు రాజకీయ ఐక్యత, చట్టబద్ధతకు మూలంగా పనిచేశాయి. సాధారణంగా బహిరంగంగా లేదా ప్రభుత్వ కార్యక్రమాలకు సంబంధించి నిర్వహించబడ్డాయి.[222] దేవాలయాలు ఆర్థిక వ్యవస్థకు కూడా ముఖ్యమైనవిగా ఉన్నాయి. ఎందుకంటే ఆచారాలు సరిగ్గా నిర్వహించబడతాయని నిర్ధారించడానికి అవి పెద్ద సంఖ్యలో ప్రత్యేక సిబ్బందికి మద్దతు ఇచ్చాయి.[222] పూజారులు, సహాయకులు వివిధ ధరలకు, ప్రయోజనాల కోసం విభిన్న విధులను నిర్వహించారు; వివిధ నైవేద్యాల లేదా 'మోల్కు' ఖర్చులను చాలా వివరంగా జాబితా చేశారు. కొన్నిసార్లు వాటిని వేర్వేరు ధరల వర్గాలుగా విభజించారు. మొక్కులు చెల్లించే భక్తులకు ఒక రకమైన వినియోగదారుల రక్షణ కూడా కల్పించబడింది; నైవేద్యాల ధరల విధానాన్ని దుర్వినియోగం చేసినందుకు పూజారులకు జరిమానా విధించబడుతుందని దేవాలయాలు నోటీసులు ఇచ్చాయి.
పరస్పర చర్య - సమన్వయం
[మార్చు]కార్తేజియన్లు ఉన్నత స్థాయి మతపరమైన సమన్వయాన్ని కలిగి ఉన్నారు. వారు గ్రీసు, ఈజిప్టు, మెసొపొటేమియా, ఇటలీతో సహా తాము సంభాషించిన అనేక సంస్కృతుల నుండి దేవతలను, ఆచారాలను స్వీకరించారు; దీనికి విరుద్ధంగా వారి ఆచారాలు, పద్ధతులలో చాలా వరకు వాణిజ్యం, వలసవాదం ద్వారా మధ్యధరా అంతటా వ్యాపించాయి. కార్తేజులో యూదులు, గ్రీకులు, రోమన్లు, లిబియన్ల సంఘాలు కూడా ఉండేవి. [229] ఈజిప్టు దేవత బెసు దుష్టశక్తులను పారద్రోలడంలో ప్రసిద్ధి చెందింది. ప్యూనికు సమాధులలో ప్రముఖంగా కనిపిస్తుంది. [222] మధ్యధరా అంతటా వ్యాపించిన పురాతన ఈజిప్టు దేవత ఐసిసుకు కార్తేజులో ఒక ఆలయం ఉండేది; చక్కగా భద్రపరచబడిన ఒక రాతి శవపేటిక ఆమె పూజారిణులలో ఒకరిని హెలెనిస్టికు శైలిలో చిత్రిస్తుంది. [230] గ్రీకు దేవతలు డెమెటరు, కోరు సిరక్యూసుతో యుద్ధం తరువాత క్రీ.పూ. నాల్గవ శతాబ్దం చివరలో ప్రాముఖ్యతను పొందారు. క్రీ.శ. రెండవ శతాబ్దం వరకు పూజించబడ్డారు.వారి ఆచారాలు ఉన్నత శ్రేణి కార్తేజియను కుటుంబాల నుండి పూజారులను, పూజారిణులను ఆకర్షించాయి. వారి ఆచారాలు సరిగ్గా నిర్వహించబడతాయని నిర్ధారించుకోవడానికి గ్రీకు నివాసితులను నియమించుకునేంత ప్రాముఖ్యతను కార్తేజియన్లు వారి ఆరాధనకు ఇచ్చారు. మెల్కార్టు తన గ్రీకు ప్రతిరూపమైన హెరాకిల్సుతో ఎక్కువగా గుర్తించబడ్డాడు. కనీసం క్రీ.పూ. ఆరవ శతాబ్దం నుండి ఆయన గ్రీకులు, కార్తేజియన్లు ఇద్దరిచేత పూజించబడ్డాడు; మాల్టాలోని ఒక శాసనం ఆయనను గ్రీకుం ప్యూనికు భాషలలో గౌరవిస్తుంది.[222] రోంకు వ్యతిరేకంగా జరిగిన యుద్ధాలలో కార్తేజు విభిన్న మిత్రుల మధ్య ఏకీకరణ శక్తిగా పనిచేసేంతగా మెల్కార్టు ప్రాచుర్యం పొందాడు. ఆయన మేల్కొలుపు ఆచారం క్రీ.శ. రెండవ శతాబ్దం వరకు నుమిడియాలో కొనసాగి ఉండవచ్చు. క్రీ.పూ. 215లో మాసిడోనియాతో కుదుర్చుకున్న ఒప్పందంలో కార్థేజియను అధికారులు, సేనాధిపతులు గ్రీకు, కార్థేజియను దేవతలిద్దరి మీద ప్రమాణం చేశారు.
శిలా స్తంభాలు, సిప్పిలు
[మార్చు]సున్నపురాయితో చేసిన సిప్పిలు శిలా స్తంభాలు ప్యూనికు కళ, మతానికి విలక్షణమైన స్మారక చిహ్నాలు, ఇవి చారిత్రకంగా, భౌగోళికంగా ఎటువంటి అంతరాయం లేకుండా పశ్చిమ ఫోనీషియను ప్రపంచమంతటా కనిపిస్తాయి.[231] వాటిలో చాలా వరకు బహిరంగ పుణ్యక్షేత్రాలలో ఉంచిన, దహనం చేసిన మానవ అవశేషాలు ఉన్న కలశాల మీద స్థాపించబడ్డాయి. ఇటువంటి పుణ్యక్షేత్రాలు ప్యూనికు నాగరికత ఉత్తమంగా సంరక్షించబడిన అద్భుతమైన అవశేషాలలో కొన్నింటిని ఏర్పరుస్తాయి.
ఆచారాలు - వేదాంతశాస్త్రం
[మార్చు]కార్థేజియను ఆచారాలు లేదా వేదాంతశాస్త్రం గురించి చాలా తక్కువగా వివతాలు లభిస్తున్నాయి. [232]
మెల్కార్టు మేల్కొలుపు ఆచారం కోసం పైన ఇక్కడ, ఇక్కడ చూడండి.
మాయుమాసు పండుగ
[మార్చు]కార్థేజులో కనుగొనబడిన ప్యూనికు శాసనాలు ఒక మాయుమాసు పండుగ గురించి తెలియజేస్తున్నాయి. ఇందులో బహుశా నీటిని ఆచారబద్ధంగా మోసుకెళ్లడం ఇమిడి ఉంటుంది; ఈ పదం గ్రీకు హైడ్రోఫోరియా (ὑδροφόρια) సెమిటికు కాల్కు అని వాదించవచ్చు. ప్రతి పాఠం "దేవి కోసం, తానితు ఫేస్-ఆఫ్-బాల్ కోసం, ప్రభువు కోసం, అమానసు బాల్ కోసం, ఫలానా వారు మొక్కుకున్నది" అనే పదాలతో ముగుస్తుంది. [233]
మరణానంతర జీవితం మీద నమ్మకం
[మార్చు]సమాధుల తవ్వకాలలో ఆహారం, పానీయాల కోసం ఉపయోగించే పాత్రలు, అలాగే ఒక వ్యక్తి ఆత్మ గోడలున్న నగరాన్ని సమీపిస్తున్నట్లుగా చిత్రీకరించబడిన చిత్రాలు బయటపడ్డాయి.[232] ఈ ఆధారాలు మరణానంతర జీవితం మీద నమ్మకాన్ని గట్టిగా సూచిస్తున్నాయి.[232]
మానవ త్యాగం
[మార్చు]కార్తేజును సమకాలీన చరిత్రకారులు, దాని వ్యతిరేకులు బాల త్యాగం ఆరోపిస్తున్నారు; [...] [234]టెర్టూలియను,[235] ఒరోసియసు, ఫిలో, డియోడోరసు సికులసు అందరూ ఈ అభ్యాసాన్ని ఆరోపిస్తున్నారు.[236]జీవితంలో హీరోడోటోసు సందేహవాదులు వాదించేదేమంటే, కార్తేజు విమర్శకులకు ఇటువంటి ఆచారం గురించి అది పరిమితంగా ఉన్నప్పటికీ తెలిసి ఉంటే వారు దానిని చూసి భయపడిపోయేవారు. కార్తేజియన్ల పట్ల వారి వాదనాత్మక వైఖరి కారణంగా దాని పరిధిని అతిశయోక్తిగా వర్ణించేవారు.[237] చార్లెసు పికార్డు అభిప్రాయం ప్రకారం గ్రీకు, రోమను విమర్శకులు పిల్లలను చంపడాన్ని కాకుండా దాని మతపరమైన సందర్భాన్ని అభ్యంతరపెట్టారు: ప్రాచీన గ్రీసు, రోం రెండింటిలోనూ ఇబ్బంది కలిగించే నవజాత శిశువులను వాతావరణానికి వదిలివేయడం ద్వారా చంపడం సర్వసాధారణం.[238] హీబ్రూ బైబిలు కార్తేజియన్లు, యూదుల పూర్వీకులైన కనాను ప్రజలు ఆచరించిన శిశుబలి గురించి ప్రస్తావించగా గ్రీకు ఆధారాలు ఫోనిషియన్లు "తీవ్రమైన ప్రమాదం" ఉన్న సమయాలలో రాకుమారుల కుమారులను బలి ఇచ్చేవారని ఆరోపించాయి.[239] అయితే లెవంటులో మానవబలికి సంబంధించిన పురావస్తు ఆధారాలు చాలా తక్కువగా ఉన్నాయి.[239]కార్తేజులో శిశుబలికి సంబంధించిన వృత్తాంతాలు ఈ ఆచారాన్ని క్రీ.పూ. 814లో నగరం స్థాపించబడినప్పటికి చెందినవిగా పేర్కొన్నాయి.[240] పిల్లలను బలి ఇవ్వడం కార్తేజియన్లకు కూడా స్పష్టంగా అసహ్యకరమైనదిగా ఉండేది. ప్లూటార్కు ప్రకారం వారు తమ సొంత పిల్లలను బలి ఇవ్వడానికి ప్రత్యామ్నాయాలను వెతకడం ప్రారంభించారు. ఉదాహరణకు పేద కుటుంబాల నుండి పిల్లలను కొనడం లేదా బదులుగా సేవకుల పిల్లలను పెంచడం వంటివి. అయితే యుద్ధం కరువు లేదా క్షామం వంటి సంక్షోభ సమయాలలో కార్తేజు పూజారులు యువతను బలిగా కోరేవారని నివేదించబడింది. ప్లూటార్కు చెప్పిన దానికి విరుద్ధంగా డియోడోరసు ఉన్నత కుటుంబాలకు చెందిన పిల్లలకు ప్రాధాన్యత ఇచ్చేవారని సూచించాడు; [241] తీవ్ర సంక్షోభం ఏర్పడినప్పుడు ప్రత్యేక వేడుకలు నిర్వహించేవారు. వాటిలో అత్యంత సంపన్న, శక్తివంతమైన కుటుంబాలకు చెందిన 200 మంది పిల్లల వరకు వధించి మండుతున్న చితిలో పడవేసేవారు. [242]
గతంలో ప్యూనికు ప్రాంతాలుగా ఉన్న చోట్ల ఆధునిక పురావస్తు శాస్త్రం పిల్లలు, శిశువుల కోసం అనేక పెద్ద స్మశానవాటికలను కనుగొంది. ఇవి ఆరాధన, బలి కోసం ఉద్దేశించిన ఒక పౌర, మత సంస్థను సూచిస్తాయి; ఈ ప్రదేశాల ప్యూనికు పేరు తెలియని కారణంగా పురావస్తు శాస్త్రవేత్తలు వీటిని 'టోఫెటు' అని పిలుస్తున్నారు. ఈ స్మశానవాటికలను మృతశిశువుల లేదా చాలా చిన్న వయస్సులోనే మరణించిన పిల్లల సమాధులుగా ఉపయోగించి ఉండవచ్చు. [243] ఈ తవ్వకాలను చాలా మంది పండితులు ప్లూటార్కు కార్థేజినియను శిశుబలి గురించిన నివేదికలను ధృవీకరిస్తున్నట్లుగా వ్యాఖ్యానించారు.[244][245] క్రీ.పూ. 400, 200 మధ్య ప్రస్తుత కార్తేజులోని సలాంబో పరిసర ప్రాంతంలో కనుగొనబడిన టోఫెటులో సుమారు 20,000 కలశాలు పూడ్చిపెట్టబడ్డాయి. ఈ ఆచారం రెండవ శతాబ్దం వరకు కొనసాగింది. [246] ఈ ప్రదేశంలో అలాగే మోట్యా, థారోసు లోని ఇలాంటి ప్రదేశాలలో ఉన్న చాలా కలశాలలో శిశువులు లేదా పిండాల కాలిపోయిన ఎముకలు ఉన్నాయి; అరుదైన సందర్భాలలో రెండు నుండి నాలుగు సంవత్సరాల మధ్య వయస్సు గల పిల్లల అవశేషాలు కనుగొనబడ్డాయి. [247] జంతువుల ఎముకలు, ముఖ్యంగా గొర్రెపిల్లల ఎముకలు కూడా సాధారణంగా కనిపిస్తాయి, ప్రత్యేకించి పాత నిక్షేపాలలో.[247]
దహన సంస్కారాల ఆవృత్తికి, నగరం శ్రేయస్సుకు మధ్య స్పష్టమైన సంబంధం ఉంది: సంక్షోభాల సమయంలో, కారణాలు అస్పష్టంగా ఉన్నప్పటికీ, దహన సంస్కారాలు ఎక్కువగా జరిగినట్లు కనిపిస్తుంది. ఒక వివరణ ఏమిటంటే, కార్థేజియన్లు దైవిక జోక్యం కోసం బదులుగా పిల్లలను బలి ఇచ్చేవారు. అయితే అటువంటి సంక్షోభాలు సహజంగానే శిశు మరణాలను పెంచుతాయి. తత్ఫలితంగా, దహన సంస్కారాల ద్వారా ఎక్కువ మంది పిల్లలను ఖననం చేయడానికి దారితీస్తాయి. కార్థేజియను ఫోనీషియను స్మశానవాటికలలో కనిపించిన పిల్లల మృతదేహాలు సహజంగా మరణించిన పిల్లల దహన అవశేషాలు మాత్రమేనని సందేహవాదులు వాదిస్తున్నారు. సెర్గియో రిబిచీని వాదిస్తూ, టోఫెటు అనేది "అనారోగ్యం లేదా ఇతర సహజ కారణాల వల్ల అకాలంగా మరణించిన శిశువుల అవశేషాలను స్వీకరించడానికి రూపొందించబడిన ఒక శిశు స్మశానవాటిక, ఈ కారణంగా వారిని నిర్దిష్ట దేవతలకు 'అర్పించి', సాధారణ మరణించిన వారి కోసం కేటాయించిన ప్రదేశం నుండి వేరొక ప్రదేశంలో ఖననం చేశారు".[248] ఫోరెన్సికు ఆధారాలు కూడా చాలా మంది శిశువులు దహన సంస్కారాలకు ముందే మరణించారని సూచిస్తున్నాయి.[247] డెక్స్టరు హోయోసు శిశు బలి అనే ప్రశ్నకు "నిశ్చయాత్మక సమాధానం" కనుగొనడం అసాధ్యమని వాదిస్తున్నారు.[249] పురాతన కాలంలో శిశు, బాల్య మరణాలు ఎక్కువగా ఉండేవని ఆయన పేర్కొన్నారు—క్రీ.శ. మొదటి మూడు శతాబ్దాలలో రోమను శిశువులలో మూడింట ఒక వంతు మంది సహజ కారణాల వల్ల మరణించి ఉండవచ్చు—ఇది పిల్లల ఖననాల ఆవృత్తిని వివరించడమే కాకుండా, పిల్లలను క్రమం తప్పకుండా, పెద్ద ఎత్తున బలి ఇవ్వడం "సామూహిక మనుగడకు" ఒక అస్తిత్వ ముప్పుగా మారుస్తుందని పేర్కొన్నారు.[250] ఈ ఆచారం గురించిన వివిధ చారిత్రక వర్ణనల మధ్య వైరుధ్యాలు ఉన్నాయని కూడా హోయోసు పేర్కొన్నారు. వాటిలో చాలా వాటికి ఆధునిక పురావస్తు శాస్త్రం మద్దతు ఇవ్వలేదు.[250] అయితే 2014 నాటి ఒక అధ్యయనం, కార్థేజియన్లు మానవ బలిని ఆచరించారని పురావస్తు ఆధారాలు ధృవీకరిస్తున్నాయని వాదించింది. [251]
సమాజం - సంస్కృతి
[మార్చు]కార్తేజియను నాగరికతలోని ఇతర అంశాల మాదిరిగానే విదేశీ వృత్తాంతాలు, పురావస్తు పరిశోధనల నుండి ఊహించగలిగిన దానికంటే మించి వారి సంస్కృతి, సమాజం గురించి పెద్దగా తెలియదు. ఫోనీషియను ప్రజలుగా కార్తేజియన్లకు వాణిజ్యం, సముద్రయానం, అన్వేషణ పట్ల మక్కువ ఉండేది; వారి సమాజం గురించిన చాలా విదేశీ వృత్తాంతాలు వారి వాణిజ్య, సముద్రయాన నైపుణ్యాల మీదనే దృష్టి సారిస్తాయి. అయితే ఫోనీషియన్ల వలె కాకుండా కార్తేజియన్లు తమ సైనిక నైపుణ్యం, అధునాతన గణతంత్ర ప్రభుత్వానికి కూడా ప్రసిద్ధి చెందారు; యుద్ధం, రాజకీయాల పట్ల వారి విధానం విదేశీ వృత్తాంతాలలో ప్రముఖంగా ప్రస్తావించబడింది. [252]
క్రీ.పూ. నాలుగవ, మూడవ శతాబ్దాలలో దాని సంపద, అధికారం ఉచ్ఛస్థితిలో ఉన్నప్పుడు కార్తేజు ప్రాచీన కాలంలోని అతిపెద్ద మహానగరాలలో ఒకటిగా ఉండేది; క్రీ.పూ. 241లో నివాసం ఉంటున్న విదేశీయులను మినహాయించి, కేవలం దాని స్వేచ్ఛా పురుష జనాభానే సుమారు 2,00,000 ఉండవచ్చు. స్ట్రాబో మొత్తం జనాభా 7,00,000 అని అంచనా వేశాడు. ఈ సంఖ్య బహుశా పాలిబియసు నుండి తీసుకోబడింది; ఈ సంఖ్యలో నివాసితులందరూ ఉన్నారా లేదా కేవలం స్వేచ్ఛా పౌరులు మాత్రమే ఉన్నారా అనేది అస్పష్టంగా ఉంది.[253] సమకాలీన పండితుల అంచనాల ప్రకారం క్రీ.పూ. 300 నాటికి దాని జనాభా గరిష్టంగా 5,00,000కు చేరుకుంది. దీనితో కార్తేజు ఆ సమయంలో ప్రపంచంలోనే అతిపెద్ద నగరంగా నిలిచింది.
కార్తేజు వాణిజ్య నౌకలు, మార్కెట్లు, వ్యాపార పద్ధతుల గురించిన వర్ణనలు అసమానంగా ఎక్కువగా, వివరంగా ఉన్నాయి. కార్తేజియన్లు తమ సంపద, వాణిజ్య నైపుణ్యాలకు ప్రసిద్ధి చెందారు. అపఖ్యాతి పొందారు, ఇది గౌరవం, ప్రశంసలతో పాటు అపహాస్యాన్ని కూడా తెచ్చిపెట్టింది; సిసెరో కార్తేజు వ్యాపారం, డబ్బు మీద ఉన్న ప్రేమ దాని పతనానికి దారితీసిందని పేర్కొన్నాడు. చాలా మంది గ్రీకు, రోమను రచయితలు కార్తేజియన్లను నమ్మకద్రోహులుగా, దురాశపరులుగా, మోసగాళ్లుగా నిరంతరం వర్ణించారు. క్రీ.పూ. ఐదవ శతాబ్దం ప్రారంభంలో, సిరక్యూసు నాయకుడు హెర్మోక్రేట్సు కార్తేజును ప్రపంచంలోనే అత్యంత సంపన్న నగరంగా వర్ణించినట్లు చెబుతారు; శతాబ్దాల తరువాత మొదటి ప్యూనికు యుద్ధం తర్వాత బలహీనపడిన స్థితిలో ఉన్నప్పటికీ కార్తేజు "ప్రపంచంలోనే అత్యంత సంపన్న నగరం" అనేదే "సార్వత్రిక అభిప్రాయం"గా ఉండేది. సైనిక, రాజకీయ నాయకులను పక్కన పెడితే గ్రీకో-రోమను ప్రపంచంలో అత్యంత ప్రసిద్ధి చెందిన కార్తేజియను బహుశా రోమను హాస్య నాటకం 'పోఎనులసు' ("చిన్న కార్తేజియను" లేదా "మన కార్తేజియను స్నేహితుడు")లోని కల్పిత హన్నో అయి ఉంటాడు. ఆయన ఒక ఆడంబరమైన, మోసపూరిత, ధనవంతుడైన వ్యాపారిగా చిత్రీకరించారు.[252]
ఇది ఒక సరళమైన మూస ధోరణి అయినప్పటికీ కార్థేజియన్లకు ఒక గొప్ప భౌతిక సంస్కృతి ఉన్నట్లు కనిపిస్తుంది; కార్థేజు, దాని పరిసర ప్రాంతాలలో జరిపిన తవ్వకాలలో మధ్యధరా ప్రాంతం నలుమూలల నుండి సహారా ఉప-సహారా ఆఫ్రికా నుండి కూడా వస్తువులు కనుగొనబడ్డాయి.[252] నగరంలోని సారవంతమైన గ్రామీణ ప్రాంతం దాని ప్రజల "వ్యక్తిగత జీవనశైలి అవసరాలన్నింటినీ" తీర్చిందని పోలిబియసు పేర్కొన్నాడు. కాటో ది సెన్సారు, సిరక్యూసుకు చెందిన అగాథోక్లెసు వంటి శత్రువైన వ్యక్తులతో సహా విదేశీ సందర్శకులు, కార్థేజియను గ్రామీణ ప్రాంతాన్ని సంపన్నమైనదిగా, పచ్చదనంతో నిండినదిగా "వారి ఆనందం కోసం అందంగా తీర్చిదిద్దబడిన" పెద్ద ప్రైవేటు ఎస్టేటులతో నిండినదిగా స్థిరంగా వర్ణించారు. [254]డయోడోరసు సికులసు క్రీ.పూ. 310 ప్రాంతంలో నగరానికి సమీపంలోని వ్యవసాయ భూమిని వర్ణిస్తూ కార్థేజియను జీవనశైలి గురించి ఒక సంగ్రహావలోకనాన్ని అందిస్తాడు:
అది కూరగాయల తోటలు, అన్ని రకాల పండ్ల చెట్ల తోటలుగా విభజించబడింది. అనేక నీటి ప్రవాహాలు కాలువల ద్వారా ప్రవహిస్తూ ప్రతి భాగానికి నీటిని అందించాయి. ప్రతిచోటా విలాసవంతంగా నిర్మించబడి, సున్నపు పూతతో కప్పబడిన గ్రామీణ గృహాలు ఉన్నాయి. ... భూమిలో కొంత భాగంలో ద్రాక్ష తోటలు. కొంత భాగంలో ఆలివు, ఇతర ఫలవృక్షాలు నాటబడ్డాయి. వీటికి ఆవల, మైదానాలలో పశువులుమ్ గొర్రెలను మేపేవారు, గుర్రాలను మేపడానికి పచ్చిక బయళ్ళు ఉండేవి. [255][256]
నిజానికి, కార్థేజియన్లు తమ సముద్ర వాణిజ్యానికి ఎంతగా ప్రసిద్ధి చెందారో, తమ వ్యవసాయ నైపుణ్యానికి కూడా అంతే ప్రసిద్ధి చెందారు. వారు వ్యవసాయం, తోటపని, పశుపోషణకు గణనీయమైన సామాజిక, సాంస్కృతిక విలువను ఇచ్చారని తెలుస్తోంది.[254] మాగో రచనల మిగిలి ఉన్న శకలాలు ఆలివు చెట్లు (ఉదాహరణకు, అంటుకట్టడం), పండ్ల చెట్లు (దానిమ్మ, బాదం, అత్తి, ఖర్జూరం), ద్రాక్ష సాగు, తేనెటీగలు, పశువులు, గొర్రెలు, కోళ్లు, వైన్ తయారీ కళ (ముఖ్యంగా ఒక రకమైన షెర్రీ) గురించి వివరిస్తాయి. [257][258][259] రెండవ ప్యూనికు యుద్ధం, అనేక లాభదాయకమైన విదేశీ భూభాగాలను కోల్పోయిన తరువాత కార్థేజియన్లు ఆర్థిక వ్యవస్థను పునరుద్ధరించడానికి రోంకు భారీ యుద్ధ నష్టపరిహారాన్ని చెల్లించడానికి వ్యవసాయాన్ని స్వీకరించారు. ఇది చివరికి విజయవంతమైంది; ఇది కార్తేజినియను సమాజంలో వ్యవసాయం ప్రాముఖ్యతను మరింతగా పెంచి ఉండవచ్చు.
వర్గం - సామాజిక శ్రేణీకరణ
[మార్చు]పురాతన వృత్తాంతాలు, పురావస్తు పరిశోధనలతో కలిపి కార్తేజులో హెల్లెనిస్టికు 'పోలిసు' లేదా లాటిను 'సివిటాసు' మాదిరిగానే ఒక సంక్లిష్టమైన, పట్టణీకరణ చెందిన సమాజం ఉండేదని సూచిస్తున్నాయి;ఇది బలమైన పౌర భాగస్వామ్యం, చురుకైన పౌర సమాజం, వర్గ శ్రేణీకరణతో కూడి ఉండేది. ప్యూనికు సమాధులు, సమాధి రాళ్ల మీద ఉన్న శాసనాలు కళాకారులు, రేవు కార్మికులు, రైతులు, వంటవారు, కుమ్మరులు, ఇతరులతో సహా అనేక రకాల వృత్తులను వివరిస్తాయి. ఇది విభిన్న జీవనశైలులకు మద్దతు ఇచ్చే సంక్లిష్టమైన, వైవిధ్యభరితమైన ఆర్థిక వ్యవస్థను సూచిస్తుంది.[254] కార్తేజులో ఒక పెద్ద, కేంద్ర స్థానంలో ఉన్న 'అగోరా' ఉండేది. ఇది వ్యాపారం, రాజకీయాలు, సామాజిక జీవితానికి కేంద్రంగా పనిచేసింది. ఈ 'అగోరా'లో ప్రజలు పండుగలకు గుమిగూడటానికి లేదా రాజకీయ కార్యక్రమాల కోసం సమావేశమవడానికి వీలుగా బహిరంగ చతురస్రాలు, ప్రాంగణాలు ఉండేవి; ఈ ప్రాంతంలోనే ప్రభుత్వ సంస్థలు పనిచేసేవని, విచారణల వంటి వివిధ ప్రభుత్వ వ్యవహారాలు బహిరంగంగా నిర్వహించబడేవని భావించవచ్చు. [260][261]తవ్వకాలలో అనేక కళాకారుల వర్కు షాపులు బయటపడ్డాయి. వాటిలో మూడు లోహపు పని ప్రదేశాలు, కుండల బట్టీలు, ఉన్ని వస్త్రాలను తయారుచేసే ఒక ఫుల్లరు దుకాణం ఉన్నాయి. [262]
ప్యూనికు వ్యవసాయ నిర్వహణ గురించి మాగో రచనలు కార్తేజినియను సామాజిక గతిశీలత మీద ఒక సంగ్రహావలోకనాన్ని అందిస్తాయి. చిన్న ఎస్టేటు యజమానులు ప్రధాన ఉత్పత్తిదారులుగా ఉన్నట్లు కనిపించింది. వారు తమ నిర్వాహకులు, వ్యవసాయ కార్మికులు, పర్యవేక్షకులు, బానిసలతో కూడా మంచిగా, న్యాయంగా ప్రవర్తించాలని మాగో వారికి సలహా ఇచ్చారు. [263] కొన్ని ప్రాచీన చరిత్రకారులు గ్రామీణ భూ యాజమాన్యం నగరం ఉన్నత వర్గాలలో ఒక కొత్త అధికార కేంద్రాన్ని అందించింది. ఇది సాంప్రదాయకంగా వ్యాపారులచే ఆధిపత్యం చెలాయించబడిందని సూచిస్తున్నారు. జి. సి., సి. పికార్డు, వీ ఎట్ మోర్టు డి కార్తేజు (పారిసు: లిబ్రైరీ హాచెటు 1970) దీనిని ది లైఫు అండు డెతు ఆఫ్ కార్తేజు (న్యూయార్కు: టాప్లింగర్ 1968) గా అనువదించి (మొదట ప్రచురించారు) 86, 129 వద్ద. చార్లెసు-పికార్డు, డైలీ లైఫు ఇన్ కార్తేజు (1958; 1968) 83–84 వద్ద: "భూస్వామ్య ఉన్నత వర్గం" అభివృద్ధి. [264][265] 20వ శతాబ్దపు చరిత్రకారుడు పట్టణ వ్యాపారులు లాభానికి ప్రత్యామ్నాయ వనరుగా లేదా వేసవి వేడి నుండి తప్పించుకోవడానికి గ్రామీణ వ్యవసాయ భూములను కలిగి ఉన్నారని అభిప్రాయపడ్డారు.[266] బి. హెచ్. వార్మింగ్టను, తన కార్తేజు (లండను: రాబర్టు హేలు 1960; పునర్ముద్రణ పెంగ్విను 1964)లో 155 వద్ద. వ్యవసాయం, భూ యాజమాన్యం పట్ల వైఖరుల గురించి మాగో కొన్ని సూచనలు అందిస్తాడు:
భూమిని సంపాదించిన వ్యక్తి తన ఇంటిని అమ్మేయాలి లేకపోతే ఆయన గ్రామంలో కాకుండా నగరంలో నివసించడానికి ఇష్టపడతాడు. నగరంలో నివసించడానికి ఇష్టపడే ఏ వ్యక్తికి గ్రామంలో భూమి అవసరం లేదు. మాగో, కొలుమెల్లా ద్వారా I, i, 18 వద్ద ఉదహరించబడింది; చార్లెసు-పికార్డు, డైలీ లైఫ్ ఇన్ కార్తేజు (1958; 1968)లో 87, 101, n37 వద్ద. భూమి కొన్నవాడు తన పట్టణ ఇంటిని అమ్మేయాలి. తద్వారా ఆయన గ్రామీణ గృహ దేవతలకు కాకుండా నగర గృహ దేవతలను పూజించాలనే కోరిక ఉండదు; తన నగర నివాసంలోనే ఎక్కువ ఆనందం పొందే వ్యక్తికి గ్రామీణ ఎస్టేటు అవసరం ఉండదు. [267]
కూలీలుగా నియమించబడిన వారు బహుశా స్థానిక బెర్బరులు అయి ఉంటారు. వారిలో కొందరు కౌలుదారులుగా మారారు; బానిసలు తరచుగా యుద్ధ ఖైదీలు. ప్రత్యక్ష ప్యూనికు నియంత్రణకు వెలుపల ఉన్న భూములలో స్వతంత్ర బెర్బరులు ధాన్యం పండించి, గుర్రాలను పెంచేవారు; కార్తేజుకు సమీపంలో ఉన్న భూములలో, ప్రభువు, రైతు, లేదా యజమాని, బానిస మధ్య పాక్షిక-ఫ్యూడలు విభజనలతో అతివ్యాప్తి చెందుతున్న జాతి విభజనలు ఉండేవి. గ్రామీణ ప్రాంతాల సహజమైన అస్థిరత సంభావ్య ఆక్రమణదారుల దృష్టిని ఆకర్షించింది.[268]అయినప్పటికీ కార్తేజు సాధారణంగా ఈ సామాజిక ఇబ్బందులను నిర్వహించగలిగింది. అదుపులో ఉంచగలిగింది. [269]
అరిస్టాటిలు అభిప్రాయం ప్రకారం కార్థేజియన్లకు గ్రీకు 'హెటైరియాయి' వంటి సంఘాలు ఉండేవి. ఇవి సుమారుగా రాజకీయ పార్టీలు లేదా ఆసక్తి సమూహాలకు సమానమైన సంస్థలు.ప్యూనికు శాసనాలలో 'మిజ్రెహిం' గురించి ప్రస్తావించబడింది. ఇవి సంఖ్యలో విషయాలలో అనేకం ఉన్నట్లు అనిపిస్తుంది. భక్తి సంబంధిత ఆరాధనల నుండి వృత్తిపరమైన సంఘాల వరకు విస్తరించి ఉన్నాయి. అరిస్టాటిలు 'సిస్సిటియా'తో పోల్చదగిన ఒక కార్థేజియను ఆచారాన్ని కూడా వివరిస్తాడు. ఇవి బంధుత్వాన్ని ప్రోత్సహించి సామాజిక, రాజకీయ హోదాను బలపరిచే సామూహిక భోజనాలు.అయితే కార్థేజియను సమాజంలో వాటి నిర్దిష్ట ఉద్దేశ్యం తెలియదు.
సాహిత్యం
[మార్చు]ప్యూనికు గ్రంథాల కొన్ని ప్రాచీన గ్రీకుం లాటిను అనువాదాలు అలాగే వాయువ్య ఆఫ్రికాలో కనుగొనబడిన స్మారక చిహ్నాలు, భవనాల మీద ఉన్న శాసనాలు మినహా, కార్థేజియను సాహిత్యం నుండి పెద్దగా ఏమీ మిగల్లేదు. క్రీ.పూ. 146లో కార్థేజును దోచుకున్నప్పుడు, దాని గ్రంథాలయాలు, గ్రంథాలు క్రమపద్ధతిలో నాశనం చేయబడ్డాయి లేదా ప్లినీ ది ఎల్డరు అభిప్రాయం ప్రకారం "ఆఫ్రికాలోని చిన్న రాజులకు" ఇవ్వబడ్డాయి. [270]మిగిలి ఉన్న ఏకైక ముఖ్యమైన ప్యూనికు రచన మాగో వ్యవసాయం మీద రాసిన బృహతు గ్రంథం, దీనిని రోమను సెనేటు ఆదేశం మేరకు భద్రపరిచి అనువదించారు; అయితే, ప్రస్తుతం లాటిను, గ్రీకు భాషలలో కొన్ని సారాంశాలు, ప్రస్తావనలు మాత్రమే మిగిలి ఉన్నాయి.
పிற்கాలపు రోమను చరిత్రకారుడు అమ్మియానసు, నుమిడియాకు చెందిన 2వ జుబా పునిసి లిబ్రి' లేదా "ప్యూనికు పుస్తకాలు" చదివాడని పేర్కొన్నాడు. అవి కార్థేజియను మూలానికి చెందినవి కావచ్చు. అమ్మియానసు తన కాలంలో అంటే క్రీ.శ. నాల్గవ శతాబ్దంలో కూడా ప్యూనికు పుస్తకాలు ఉన్నాయని ప్రస్తావించాడు. ఇది కొన్ని రచనలు మనుగడ సాగించాయని లేదా కనీసం ప్యూనికు ఒక సాహిత్య భాషగా మిగిలి ఉందని సూచిస్తుంది. ఇతర రోమను, గ్రీకు రచయితలు కార్థేజియను సాహిత్యం ఉనికిని ప్రస్తావించారు. ముఖ్యంగా హన్నిబలు తన సైనిక దండయాత్రల గురించి రాసిన రచనలు.
రెండవ ప్యూనికు యుద్ధం తర్వాత కొద్దికాలానికే వ్రాసి, ప్రదర్శించబడినట్లు భావిస్తున్న రోమను హాస్య నాటకం 'పోఎనులస్'లో, హన్నో అనే ధనవంతుడైన, వృద్ధ కార్థేజియను వ్యాపారి ప్రధాన పాత్రధారిగా ఉన్నాడు. హన్నో అనేక సంభాషణలు ప్యూనికు భాషలో ఉన్నాయి. ఇవి గ్రీకో-రోమను సాహిత్యంలో ఈ భాషకు సంబంధించిన ఏకైక సుదీర్ఘ ఉదాహరణలుగా నిలుస్తాయి. ఇది కార్థేజినియను సంస్కృతి గురించి ప్రజలలో ఉన్న పరిజ్ఞాన స్థాయిని సూచిస్తుంది.[270]
క్రీ.పూ. రెండవ శతాబ్దం ప్రారంభంలో ఏథెన్సులోని అకాడమీకి అధిపతిగా ఉన్న క్లీటోమాకసు అనే బహుముఖ ప్రజ్ఞాశాలి తత్వవేత్త, కార్థేజులో హస్డ్రుబలు అనే పేరుతో జన్మించాడు. [271] ఆయన సంశయవాది అయిన కార్నియాడెసు వద్ద తత్వశాస్త్రం అభ్యసించి, 400 కంటే ఎక్కువ గ్రంథాలను రచించాడు. వాటిలో చాలా వరకు ఇప్పుడు లభ్యం కావడం లేదు. సిసిరో ఆయనను ఎంతగానో గౌరవించాడు. సిసిరో తన డి నాచురా డియోరమ్, డి డివినేషను, డి ఫాటో గ్రంథాలలోని కొన్ని భాగాలను క్లీటోమాకసు 'డి సస్టినెండిసు ఒఫెన్సియోనిబసు' (అంగీకారాన్ని నిలిపివేయడం మీద) అనే గ్రంథం ఆధారంగా రచించాడు; క్లీటోమాకసు తన రచనలలో చాలావాటిని కవి గైయసు లూసిలియసు, కాన్సులు లూసియసు మార్సియసు సెన్సోరినసు వంటి ప్రముఖ రోమన్లకు అంకితం చేశాడు. ఇది ఆయన రచనలు రోంలో ప్రసిద్ధి చెంది ప్రశంసలు పొందాయని సూచిస్తుంది. [272] ఆయన తన జీవితంలో ఎక్కువ భాగం ఏథెన్సులో గడిపినప్పటికీ క్లీటోమాకసు తన స్వస్థలం మీద అభిమానాన్ని కొనసాగించాడు; క్రీ.పూ. 146లో ఆ నగరం నాశనమైనప్పుడు ఆయన తన దేశప్రజలను ఉద్దేశించి ఒక గ్రంథం రాశాడు. అందులో తత్వశాస్త్రం ద్వారా ఓదార్పు పొందవచ్చని ప్రతిపాదించాడు. [273]
వారసత్వం
[మార్చు]రోమను రిపబ్లికుతో జరిగిన సంఘర్షణలకు కార్తేజు బాగా గుర్తుండిపోతుంది. ఇది రెండవ ప్యూనికు యుద్ధంలో దాదాపుగా ఓడిపోయింది. ఈ సంఘటన మానవ చరిత్ర గమనాన్ని మార్చి ఉండేది, క్రైస్తవ మతం, యూరోపియను చరిత్ర, పాశ్చాత్య నాగరికతలో రోం తదుపరి కేంద్ర పాత్రను బట్టి చూస్తే. మొదటి ప్యూనికు యుద్ధానికి ముందు దాని శక్తి అత్యున్నత స్థాయిలో, గ్రీకు, రోమను పరిశీలకులు తరచుగా కార్తేజు సంపద, శ్రేయస్సు, అధునాతన రిపబ్లికను ప్రభుత్వం గురించి ప్రశంసిస్తూ రాశారు. కానీ ప్యూనికు యుద్ధాల సమయంలో కార్తేజు విధ్వంసం తరువాత సంవత్సరాలలో దాని నాగరికత వివరణలు సాధారణంగా పక్షపాతాలను. ఈ సంఘర్షణల ద్వారా ఏర్పడిన పోరాటాన్ని కూడా ప్రతిబింబిస్తాయి. [274]హన్నిబాలు సైనిక ప్రతిభకు లేదా దాని ఆర్థిక, నావికా పరాక్రమానికి కొంత అసహ్యకరమైన గౌరవాన్ని పక్కన పెడితే, కార్తేజు తరచుగా రోం రాజకీయ, సాంస్కృతిక, సైనిక అవకతవకగా చిత్రీకరించబడింది. ఇక్కడ "క్రూరత్వం, ద్రోహం, మతం లేనిది" పాలించబడింది. [275] పాశ్చాత్య చరిత్రలో గ్రీకో-రోమను దృక్పథాల ఆధిపత్య ప్రభావం శతాబ్దాలుగా కార్తేజు ఈ వాలుగా ఉన్న చిత్రణ స్థానంలో ఉంది.
కనీసం 20వ శతాబ్దం నుండి, మధ్యధరా అంతటా పురావస్తు పరిశోధనల మద్దతుతో కూడిన చారిత్రక రికార్డుల మరింత క్లిష్టమైన, సమగ్రమైన ఖాతా, కార్తేజినియను నాగరికత గతంలో నమ్మిన దానికంటే చాలా సంక్లిష్టంగా, సూక్ష్మంగా, ప్రగతిశీలంగా ఉందని వెల్లడిస్తుంది. దాని విస్తారమైన, లాభదాయకమైన వాణిజ్య నెట్వర్కు బ్రిటిషు దీవుల నుండి పశ్చిమ, మధ్య ఆఫ్రికా వరకు, బహుశా అంతకు మించి పురాతన ప్రపంచంలోని దాదాపు ప్రతి మూలను తాకింది. వారి ఫోనీషియను పూర్వీకుల మాదిరిగానే - వారి గుర్తింపు, సంస్కృతిని వారు కఠినంగా నిర్వహించేవారు - దాని ప్రజలు ఔత్సాహికులు, ఆచరణాత్మకమైనవారుగా ఉండేవారు. ప్యూనికు యుద్ధాల అస్తిత్వ ముప్పు సమయంలో కూడా పరిస్థితులు మారినప్పుడు స్వీకరించడానికి, ఆవిష్కరించడానికి అద్భుతమైన సామర్థ్యాన్ని ప్రదర్శించారు.[274] దాని సాహిత్యం, కళ , చిన్న అవశేషాలు ఉన్నప్పటికీ సందర్భోచిత ఆధారాలు కార్తేజు ఒక బహుళ సాంస్కృతిక, అధునాతన నాగరికత అని సూచిస్తున్నాయి. ఇది పురాతన ప్రపంచవ్యాప్తంగా ఉన్న ప్రజలతో శాశ్వత సంబంధాలను ఏర్పరచుకుంది. వారి ఆలోచనలు, సంస్కృతులు సమాజాలను దాని స్వంత కాస్మోపాలిటను చట్రంలో చేర్చింది.
కల్పనలో చిత్రణ
[మార్చు]గుస్టావు ఫ్లాబెర్టు, చారిత్రక నవల సలాంబో (1862)లో కార్తేజు కనిపిస్తుంది. కూలీల యుద్ధం కాలం నాటి నేపథ్యంలో సాగే ఈ కథలో శిశుబలికి సంబంధించిన ఒక నాటకీయ వర్ణన, బాలుడైన హన్నిబాలు తృటిలో బలి అవ్వకుండా తప్పించుకోవడం వంటివి ఉన్నాయి. జియోవన్నీ పాస్ట్రోను, ఇతిహాస మూకీ చిత్రం 'కబీరియా' ఫ్లోబెర్టు నవల ఆధారంగా రూపొందించబడింది.
జి. ఎ. హెంటి రాసిన 'ది యంగు కార్తేజినియను' (1887) అనేది రెండవ ప్యూనికు యుద్ధ సమయంలో హన్నిబాలు కాల్పనిక టీనేజు లెఫ్టినెంటు అయిన మాల్కసు దృష్టికోణం నుండి చెప్పబడిన ఒక బాలుర సాహస నవల.
ఐజాకు అసిమోవు రాసిన "ది డెడు పాస్టు" అనే సైన్సు ఫిక్షను లఘు కథలో, ప్రధాన పాత్రలలో ఒకరు ప్రాచీన చరిత్రకారుడు. కార్తేజియన్లు శిశుబలి చేశారనే ఆరోపణను తప్పు అని నిరూపించడానికి అతను ప్రయత్నిస్తాడు.
ఫ్రాంకు జి. స్లాటరు రాసిన 'ది పర్పులు క్వెస్టు' అనేది కార్తేజు నగరం స్థాపన గురించిన ఒక కాల్పనిక కథనం.
'డై స్టెర్వెండే స్టాడు' ("ది డయింగు సిటీ") అనేది ఆంటోనీ పి. రౌక్సు ఆఫ్రికాన్సు భాషలో రాసి, 1956లో ప్రచురించిన ఒక నవల. ఇది కార్తేజులోని జీవితం గురించిన ఒక కాల్పనిక కథనం. ఇందులో జామా యుద్ధంలో స్కిపియో ఆఫ్రికానసు చేతిలో హన్నిబాలు ఓటమి కూడా ఉంది. చాలా సంవత్సరాల పాటు, ఆఫ్రికాన్సు భాషను అభ్యసించే దక్షిణాఫ్రికా 11, 12వ తరగతి ఉన్నత పాఠశాల విద్యార్థులకు ఇది నిర్దేశిత పఠనంగా ఉండేది.
ప్రత్యామ్నాయ చరిత్ర
[మార్చు]పాల్ ఆండర్సను టైం పెట్రోలు సిరీసులోని "డెలెండా ఎస్టు" అనే చిన్న కథ, ఒక ప్రత్యామ్నాయ చరిత్రను చిత్రిస్తుంది. అందులో హన్నిబలు రెండవ ప్యూనికు యుద్ధంలో గెలిచాడు. 20వ శతాబ్దంలో కూడా కార్తేజు ఉనికిలో ఉంది.
జాన్ మాడాక్సు రాబర్ట్సు రచించిన, హన్నిబల్సు చిల్డ్రను (2002), ది సెవెను హిల్సు (2005) అనే రెండు నవలల ద్వయం, ఒక ప్రత్యామ్నాయ చరిత్రలో సాగుతుంది. అందులో హన్నిబలు రెండవ ప్యూనికు యుద్ధంలో రోంను ఓడించాడు. క్రీ.పూ. 100లో కూడా కార్తేజు మధ్యధరా సముద్రంలో ఒక ప్రధాన శక్తిగా ఉంది.
మేరీ జెంటిలు తన యాష్: ఎ సీక్రెట్ హిస్టరీ, ఇలారియో, ఎ స్టోరీ ఆఫ్ ది ఫస్ట్ హిస్టరీ నవలలలో కార్తేజు ప్రత్యామ్నాయ చారిత్రక రూపాన్ని నేపథ్యంగా ఉపయోగించారు. ఈ పుస్తకాలలో, కార్తేజు మీద జర్మానికు తెగల ఆధిపత్యం ఉంటుంది. అవి కార్తేజును జయించి, ముస్లింల దండయాత్రను తిప్పికొట్టిన ఒక భారీ సామ్రాజ్యాన్ని స్థాపించాయి. ఈ నవలలలో, "లార్డ్-అమీర్" , "సైంటిస్టు-మాగసు" వంటి బిరుదులు యూరోపియను, వాయువ్య ఆఫ్రికను సంస్కృతుల సమ్మేళనాన్ని సూచిస్తాయి. ఏరియను క్రైస్తవ మతం అధికారిక మతంగా ఉంటుంది.
స్టీఫెను బాక్స్టరు కూడా తన ప్రత్యామ్నాయ చరిత్ర నార్తుల్యాండు త్రయంలో కార్తేజును ప్రస్తావించారు. అందులో కార్తేజు రోం మీద విజయం సాధించి. దానిని తన ఆధీనంలోకి తెచ్చుకుంటుంది.[276]
మూలాలు
[మార్చు]- ↑ Manglik, Mr Rohit (2023-01-23). Society and Culture in the Ancient World (in ఇంగ్లీష్). EduGorilla Publication. p. 613. ISBN 978-93-6689-739-4.
With the rise of Carthage in the sixth century B.C.E. the Phoenician language developed into what is known as Punic, the official language of Carthage
- ↑ Hoyos 2021, p. 32.
- ↑ MacDonald 2025, p. 44–45.
- ↑ Hoyos (2003), pp. 225–226.
- ↑ Markoe, Glenn (2000). Phoenicians. University of California Press. p. 55. ISBN 978-0-520-22614-2.
- ↑ Aubet, Maria Eugenia (2008). "Political and Economic Implications of the New Phoenician Chronologies" (PDF). Universidad Pompeu Fabra. p. 179. Archived from the original (PDF) on 11 December 2013. Retrieved 24 February 2013.
The recent radiocarbon dates from the earliest levels in Carthage situate the founding of this Tyrian colony in the years 835–800 cal BC, which coincides with the dates handed down by Flavius Josephus and Timeus for the founding of the city.
- ↑ Moscati, Sabatino (2001). "Colonization of the Mediterranean". The Phoenicians. I. B. Tauris. p. 48. ISBN 978-1-85043-533-4.
- ↑ Markoe, Glenn (January 2000). Phoenicians. University of California Press. ISBN 9780520226142.
- ↑ John Iliffe (13 August 2007). Africans: The History of a Continent. Cambridge University Press. p. 31. ISBN 978-1-139-46424-6.
- ↑ Scullard, H. H. (1 September 2010). From the Gracchi to Nero: A History of Rome 133 BC to AD 68. Taylor & Francis. p. 4. ISBN 978-0-415-58488-3.
- ↑ Brett Mulligan (2015). Cornelius Nepos, Life of Hannibal: Latin Texts, Notes, Maps, Illustrations and Vocabulary. Cambridge: Open Book Publishers. Retrieved 31 January 2016.
Archaeological evidence confirms that Phoenician traders from Tyre founded the city of Qart-Ḥadašt—or "New City," as Carthage was known in its native language—in the second half of the ninth century BC.
{{cite book}}: CS1 maint: publisher location (link) - ↑ Krahmalkov, Charles R. (2000). Phoenician-Punic Dictionary. Leuven: Peeters / Departement Oosterse Studies. p. 434. ISBN 90-429-0770-3. (s.v. QRTḤDŠT)
- ↑ Prag, Jonathan R. W. (2006). "Poenus Plane Est – but Who Were the "Punickes"?". Papers of the British School at Rome. 74: 1–37. doi:10.1017/S0068246200003214. S2CID 162396151.
- ↑ Goldsworthy, Adrian Keith (2000). The Punic wars. London: Cassell. p. 29. ISBN 0-304-35284-5.
- ↑ Krahmalkov, Charles R. (2000-11-28). A Phoenician-Punic Grammar. BRILL. p. 1. ISBN 978-90-04-29420-2.
- ↑ Augustine Unfinished Commentary on Paul's Letter to the Romans 13
- ↑ Quinn, Josephine Crawley (2019). In Search of the Phoenicians. Princeton University Press. pp. 33–35. ISBN 978-0-691-19596-4.
- ↑ Jenkins, G. Kenneth (1974). "Coins of Punic Sicily, Part II". Schweizerische Numismatische Rundschau. 53: 27–29.
- ↑ K. Jongeling (2005). "The Neo-Punic Inscriptions and Coin Legends". University of Leiden. Archived from the original on 29 June 2006. Retrieved 14 April 2006.
- ↑ Herodotus, V2. pp. 165–7
- ↑ Polybius, World History: 1.7–1.60
- ↑ 22.0 22.1 22.2 Barceló, Pedro (1994). "The Perception of Carthage in Classical Greek Historiography". Acta Classica. 37: 1–14. ISSN 0065-1141. JSTOR 24594338.
- ↑ "Josephus: Antiquities of the Jews, Book I". penelope.uchicago.edu. Retrieved 2023-11-30.
- ↑ López-Ruiz, Carolina; Doak, Brian R. (2022). The Oxford Handbook of the Phoenician and Punic Mediterranean (in ఇంగ్లీష్). Oxford University Press. p. 142. ISBN 978-0-19-765442-2.
- ↑ Liver, J. (1953). "The Chronology of Tyre at the Beginning of the First Millennium B.C.". Israel Exploration Journal. 3 (2): 113–120. JSTOR 27924517.
- ↑ Peñuela, Joaquín M. (1953). "La Inscripción Asiria IM 55644 y la Cronología de los Reyes de Tiro" [The Assyrian Inscription IM 55644 and the Chronology of the Kings of Tire]. Sefarad (in స్పానిష్). 13 (2): 217–237. ProQuest 1300698169.
- ↑ {{harvnb | Cross | 1972 | loc=p. 17, n. 11">Cross 1972, p. 17, n. 11
- ↑ Barnes, William Hamilton (1991). "The Tyrian King List: An External Synchronism from Phoenicia". Studies in the Chronology of the Divided Monarchy of Israel. pp. 29–55. doi:10.1163/9789004369573_003. ISBN 978-1-55540-527-4.
- ↑ Cross, Frank Moore (1972). "An Interpretation of the Nora Stone". Bulletin of the American Schools of Oriental Research (208): 13–19. doi:10.2307/1356374. JSTOR 1356374. S2CID 163533512.
- ↑ Maria Eugenia Aubet (6 September 2001). The Phoenicians and the West: Politics, Colonies and Trade. Cambridge University Press. p. 215. ISBN 978-0-521-79543-2.
- ↑ 31.0 31.1 Ben Kiernan, The First Genocide: Carthage, 146 BC, DIOGENES 203: 27-39, ISSN 0392-1921, p. 34.
- ↑ 4.625, trans. Fitzgerald.
- ↑ R. Bosworth Smith (1913). Carthage and the Carthaginians. London: Longmans, Green, And Co. p. 16.
- ↑ Mogens Herman Hansen (2000). "Conclusion: The Impact of City-State Cultures on World History". A Comparative Study of Thirty City-state Cultures: An Investigation. Kgl. Danske Videnskabernes Selskab. pp. 601–602. ISBN 978-87-7876-177-4.
- ↑ Hodos, Tamar (June 2009). "Colonial Engagements in the Global Mediterranean Iron Age". Cambridge Archaeological Journal. 19 (2): 221–241. doi:10.1017/S0959774309000286. hdl:1983/49da5a29-8176-4afb-a4c9-bc4a118e216f. S2CID 162479420.
- ↑ A. J. Graham (2001). Collected Papers on Greek Colonization. Brill. p. 226. ISBN 978-90-04-11634-4.
- ↑ Susan Rebecca Martin (2007). 'Hellenization' and Southern Phoenicia: Reconsidering the Impact of Greece Before Alexander. p. 115. ISBN 978-0-549-52890-6.
- ↑ Eric H. Cline; Mark W. Graham (2011). Ancient Empires: From Mesopotamia to the Rise of Islam. Cambridge University Press. p. 70. ISBN 978-0-521-88911-7.
- ↑ Richard L. Smith (31 July 2008). Premodern Trade in World History. Routledge. p. 65. ISBN 978-0-203-89352-4.
- ↑ Phillip Chiviges Naylor (2009). North Africa: A History from Antiquity to the Present. University of Texas Press. p. 25. ISBN 978-0-292-77878-8.
- ↑ Picard, Life and Death of Carthage (1969) at 18, and at 27: 30 km being "a good day's sailing".
- ↑ Carl Waldman; Catherine Mason (2006). Encyclopedia of European Peoples. Infobase Publishing. p. 586. ISBN 978-1-4381-2918-1.
- ↑ David Sacks; Oswyn Murray; Lisa R. Brody (1 January 2009). Encyclopedia of the Ancient Greek World. Infobase Publishing. p. 76. ISBN 978-1-4381-1020-2.
- ↑ P. D. A. Garnsey; C. R. Whittaker (15 February 2007). Imperialism in the Ancient World: The Cambridge University Research Seminar in Ancient History. Cambridge University Press. p. 80. ISBN 978-0-521-03390-9.
- ↑ B. K. Swartz; Raymond E. Dumett (1 January 1980). West African Culture Dynamics: Archaeological and Historical Perspectives. Walter de Gruyter. p. 236. ISBN 978-3-11-080068-5.
- ↑ 46.0 46.1 Lancel, Serge, Carthage A History, pp. 81–83 ISBN 1-57718-103-4
- ↑ Goldsworthy, Adrian. "Ch. 1: The Opposing Sides". The Fall of Carthage: The Punic Wars 265-146 BC.
- ↑ Katzenstein, H. Jacob (1979). "Tyre in the Early Persian Period (539-486 B.C.E.)". The Biblical Archaeologist. 42 (1): 23–24. doi:10.2307/3209545. ISSN 0006-0895. JSTOR 3209545. S2CID 165757132.
- ↑ George Rawlinson (2004). The History of Phoenicia. Kessinger Publishing. p. 228. ISBN 978-1-4191-2402-0.
- ↑ Markoe 2000, p. 56
- ↑ Matthew Dillon; Lynda Garland (2005). Ancient Rome. Taylor & Francis US. p. 173. ISBN 978-0-415-22458-1.
- ↑ Maria Eugenia Aubet (2001). The Phoenicians and the West: Politics, Colonies and Trade. Cambridge University Press. p. 226. ISBN 978-0-521-79543-2.
- ↑ Nigel Bagnall (2002). The Punic Wars 264–146 BC. Osprey Publishing. pp. 84–85. ISBN 978-1-84176-355-2.
- ↑ María Belén Deamos (1997). Antonio Gilman (ed.). Encounters and Transformations: The Archaeology of Iberia in Transition. Lourdes Prados Torreira. Continuum International Publishing Group. pp. 121–130. ISBN 978-1-85075-593-7.
- ↑ Michael Dietler; Carolina López-Ruiz (2009). Colonial Encounters in Ancient Iberia: Phoenician, Greek, and Indigenous Relations. University of Chicago Press. p. 183. ISBN 978-0-226-14848-9.
- ↑ Arthur M. Eckstein (7 April 2009). Mediterranean Anarchy, Interstate War, and the Rise of Rome. University of California Press. p. 161. ISBN 978-0-520-93230-2.
- ↑ P. Roberts (1 October 2004). HSC Ancient History. Pascal Press. p. 64. ISBN 978-1-74125-179-1.
- ↑ Garrett G. Fagan; Matthew Trundle (2010). New Perspectives on Ancient Warfare. BRILL. p. 273. ISBN 978-90-04-18598-2.
- ↑ Theodore Ayrault Dodge (2012). "III: Carthaginian Wars. 480-277 BC". Hannibal: A History of the Art of War Among the Carthaginians and Romans Down to the Battle of Pydna, 168 B.C., With a Detailed Account of the Second Punic War. Tales End Press. ISBN 978-1-62358-005-6.
- ↑ Richard A. Gabriel (2008). Scipio Africanus: Rome's Greatest General. Potomac Books, Inc. ISBN 978-1-59797-998-6.
- ↑ Franco De Angelis (2003). Megara Hyblaia and Selinous: the development of two Greek city-states in archaic Sicily. Oxford University, School of Archaeology. p. 66. ISBN 978-0-947816-56-8.
- ↑ John Van Antwerp Fine (1983). The Ancient Greeks: A Critical History. Harvard University Press. ISBN 978-0-674-03314-6. Retrieved 17 February 2013.
- ↑ Iain Spence (2002). Historical Dictionary of Ancient Greek Warfare. Scarecrow Press. p. 166. ISBN 978-0-8108-6612-6.
- ↑ Andŕew Robert Burn (1984). Persia & the Greeks: The Defense of the West, 546-478 B. C. Stanford University Press. p. 481. ISBN 978-0-8047-1235-4.
- ↑ Baker, G. P. (1999). Hannibal. Lyons. pp. 15–17. ISBN 0-8154-1005-0.
- ↑ Cambridge Ancient History. Vol. IV. p. 775.
- ↑ Michael D. Chan (1 December 2006). Aristotle and Hamilton on Commerce and Statesmanship. University of Missouri Press. p. 47. ISBN 978-0-8262-6516-6. Retrieved 1 March 2013.
- ↑ Hanno; Al. N. Oikonomidēs; M. C. J. Miller (1995). Periplus: Or, Circumnavigation (of Africa). Ares Pub. ISBN 978-0-89005-180-1.
- ↑ Moscati 2001, p. 640
- ↑ Daniela Dueck; Kai Brodersen (2012). Geography in Classical Antiquity. Cambridge University Press. p. 54. ISBN 978-0-521-19788-5.
- ↑ పాల్ బుటెల్ (2002). ది అట్లాంటిక్. రౌట్లెడ్జ్. pp. 11–14. ISBN 978-0-203-01044-0.
- ↑ David Soren; Aïcha Ben Abed Ben Khader; Hédi Slim (1991). Carthage: uncovering the mysteries and splendors of ancient Tunisia. Simon & Schuster. p. 59. ISBN 978-0-671-73289-9.
- ↑ Tony Bath (1992). Hannibal's campaigns: the story of one of the greatest military commanders of all time. Barnes & Noble. p. 12. ISBN 978-0-88029-817-9.
- ↑ Paul B. Kern (1999). Ancient Siege Warfare. Indiana University Press. pp. 183–184. ISBN 978-0-253-33546-3.
- ↑ Vivian Nutton (2012). Ancient Medicine. Routledge. p. 25. ISBN 978-0-415-52094-2.
- ↑ David Eggenberger (2012). An Encyclopedia of Battles: Accounts of Over 1,560 Battles from 1479 B.C. to the Present. Courier Dover Publications. p. 424. ISBN 978-0-486-14201-2.
- ↑ P. J. Rhodes (2011). A History of the Classical Greek World: 478–323 BC. John Wiley & Sons. p. 197. ISBN 978-1-4443-5858-2.
- ↑ Moses I. Finley (1979). Ancient Sicily. Rowman and Littlefield. p. 104. ISBN 978-0-7011-2463-2.
- ↑ Carl J. Richard (1 May 2003). 12 Greeks and Romans who Changed the World. Rowman & Littlefield. p. 139. ISBN 978-0-7425-2791-1.
- ↑ Encyclopædia Britannica 2013, "Pyrrhus".
- ↑ "Pyrrhus". Encarta. Microsoft Corporation. 2008.
- ↑ Polybius, The Histories, 3.25
- ↑ Plutarch, Life of Pyrrhus, 22:1–22:3
- ↑ Walter Ameling (2011). "3 The Rise of Carthage to 264 BC — Part I". In Dexter Hoyos (ed.). A Companion to the Punic Wars. John Wiley & Sons. ISBN 978-1-4443-9370-5.
- ↑ Plutarch Parallel Lives, the Life of Pyrrhus, 21.8-10
- ↑ Ross Cowan (2007). For the Glory of Rome: A History of Warriors and Warfare. MBI Publishing Company. p. 36. ISBN 978-1-85367-733-5.
- ↑ John M. Kistler; Richard Lair (2007). War Elephants. U of Nebraska Press. p. 83. ISBN 978-0-8032-6004-7.
- ↑ Plutarch, Life of Pyrrhus, 22:4–22:6
- ↑ Diodorus Siculus, Library of History, 22.10
- ↑ Plutarch, Parallel Lives, Pyrrhus, 23.2-3
- ↑ Plutarch, Life of Pyrrhus, Chapter 23
- ↑ Spencer C. Tucker (2009). A Global Chronology of Conflict: From the Ancient World to the Modern Middle East: From the Ancient World to the Modern Middle East. ABC-CLIO. p. 72. ISBN 978-1-85109-672-5.
- ↑ Garouphalias 1979, pp. 109–112.
- ↑ Plutarch. Parallel Lives: Pyrrhus, 23.6.
- ↑ Nigel Bagnall (2008). The Punic Wars: Rome, Carthage and the Struggle for the Mediterranean. Random House. p. 42. ISBN 978-1-4090-2253-4.
- ↑ 96.0 96.1 B. Dexter Hoyos (2007). Truceless War: Carthage's Fight for Survival, 241 to 237. BRILL. p. xiv. ISBN 978-90-04-16076-7.
- ↑ John Boardman (18 January 2001). The Oxford Illustrated History of the Roman World. Oxford University Press. p. 27. ISBN 978-0-19-285436-0.
- ↑ A. E. Astin; M. W. Frederiksen (1990). The Cambridge Ancient History. Cambridge University Press. pp. 566–567. ISBN 978-0-521-23446-7.
- ↑ Gregory Daly (2003). Cannae: The Experience of Battle in the Second Punic War: The Experience of Battle in the Second Punic War. Routledge. pp. 84–85. ISBN 978-0-203-98750-6.
- ↑ Admiral Cyprian Bridges, Sir; Admiral Sir Cyprian G. C. B. Bridges (2006). Sea-power And Other Studies. Echo Library. p. 8. ISBN 978-1-84702-873-0.
- ↑ Michael P. Fronda (2010). Between Rome and Carthage: Southern Italy During the Second Punic War. Cambridge University Press. p. 41. ISBN 978-1-139-48862-4.
- ↑ Gregory Daly (2003). Cannae: The Experience of Battle in the Second Punic War: The Experience of Battle in the Second Punic War. Routledge. p. 17. ISBN 978-0-203-98750-6.
- ↑ David Abulafia (2011). The Great Sea: A Human History of the Mediterranean. Oxford University Press. p. 188. ISBN 978-0-19-532334-4.
- ↑ "Punic Wars". HISTORY (in ఇంగ్లీష్). 29 October 2009. Retrieved 2020-05-27.
- ↑ French, Peter (2010). War and Moral Dissonance. Cambridge, UK: Cambridge University Press. pp. 302–303. ISBN 978-0-521-16903-5.
- ↑ Appian. "History of Rome 66-70". Livius.org. Archived from the original on 2012-10-13. Retrieved 3 November 2013.
- ↑ Polybius. "The Histories". Fordham University. Retrieved 3 November 2013.
- ↑ అప్పియన్, పునికా Archived 2011-09-19 at the Wayback Machine 97–99
- ↑ Unesco. International Scientific Committee for the Drafting of a General History of Africa (1981). Ancient Civilizations of Africa. University of California Press. p. 460. ISBN 978-0-435-94805-4.
- ↑ J. D. Fage (1975). The Cambridge History of Africa. Cambridge University Press. p. 175. ISBN 978-0-521-21592-3.
- ↑ Dillon Garland 2005, p. 228
- ↑ Duncan Campbell; Adam Hook (2005). Siege Warfare in the Roman World: 146 BC-AD 378. Osprey Publishing. pp. 4–5. ISBN 978-1-84176-782-6.
- ↑ George Mousourakis (2007). A Legal History of Rome. Routledge. p. 39. ISBN 978-0-203-08934-7.
- ↑ 114.0 114.1 Arnaud-Lindet, Marie-Pierre (2001). Histoire et politique à Rome: les historiens romains IIIe siècle av. J.-C.-Ve siècle ap. J.-C (in ఫ్రెంచ్). Editions Bréal. p. 234. ISBN 978-2-84291-772-2.
- ↑ Lugan, Bernard (2021-02-24). Histoire de l'Egypte: Des origines à nos jours (in ఫ్రెంచ్). Editions du Rocher. ISBN 978-2-268-10528-4.
- ↑ Miles, Richard (2010). Carthage Must Be Destroyed: The Rise and Fall of an Ancient Civilization. United States: Penguin Books. p. 13. ISBN 978-0-14-312129-9.
- ↑ Blázquez, José María (1983). "Capítulo XVI, Colonización cartaginesa en la península Ibérica". Historia de España antigua. Tomo I: Protohistoria (in స్పానిష్) (Second ed.). Madrid: Ediciones Cátedra. ISBN 84-376-0232-7. (página 421)
- ↑ J. A. S. Evans, THE LAND OF THE CARTHAGINIANS, Vergilius, No. 6 (Fall, 1960), p. 14, www.jstor.org/stable/41591541
- ↑ 119.0 119.1 119.2 Bell, Brenda (1989). "Roman Literary Attitudes to Foreign Terms and the Carthaginian 'sufetes'". Classical Association of South Africa. 32: 29–36. JSTOR 24591869.
- ↑ 120.0 120.1 120.2 Miles 2011, p. 130.
- ↑ Moises Silva (11 May 2010). Biblical Words and Their Meaning: An Introduction to Lexical Semantics. Zondervan. ISBN 978-0-310-87151-4.
- ↑ 122.0 122.1 122.2 122.3 Aristotle (5 November 2012). "Chapter 11". Politics: A Treatise on Government. Vol. Book II. CreateSpace Independent Publishing Platform. pp. 97–100. ISBN 978-1-4802-6588-2.
- ↑ Bondi, S.F. (2001), "Political and Administrative Organization," in Moscati, S. (ed.), The Phoenicians. London: I.B. Tauris.
- ↑ Stephen Stockwell, "Before Athens: Early Popular Government in Phoenician and Greek City States", Geopolitics, History, and International Relations 2 (2010): 128.
- ↑ Hoyos, The Carthaginians, p. 33.
- ↑
Dridi, Hédi (2006). Carthage et le monde punique [Carthage and the Punic World]. Guide Belles lettres des civilisations. Vol. 21. Belles lettres. p. 261. ISBN 978-2-251-41033-3. ISSN 1295-1625. Retrieved 9 May 2021.
[...] Miat [...] cent
- ↑ Dridi Edie, Glossary, Carthage and the Punic World = Carthage et Le Monde Punique Veche, 2008. p. 400, ISBN 978-5-9533-3781-6
- ↑ Aristotle. p. 2.11.3–70.
- ↑ 129.0 129.1 Dexter Hoyos, The Carthaginians, Routledge, pp. 32-41.
- ↑ Histories, book 6.
- ↑ Craige B. Champion (2004). Cultural Politics in Polybius's Histories. University of California Press. p. 118. ISBN 978-0-520-92989-0.
- ↑ J.C. Yardley (2009). Hannibal's War. Oxfo University Press. pp. xiv–xvi. ISBN 978-0-19-162330-1.
- ↑ Miles 2011, pp. 149–150.
- ↑ Benjamin Jowett. The Politics of Aristotle. Colonial Press (1900), pp. 49-51. http://www.fordham.edu/Halsall/ancient/aristotle-carthage.html
- ↑ "Eratosthenes on Alexander – Livius". livius.org. Retrieved 2020-09-18.
- ↑ Pilkington, Nathan. "The Sufetes of North Africa: Comparative Contexts". Society for Classical Studies. Columbia University. Retrieved 28 March 2020.
- ↑ 137.0 137.1 137.2 Lancel, Serge. Carthage: A History. Blackwell. pp. 119–120.
- ↑ 138.0 138.1 138.2 138.3 138.4 Hoyos, The Carthaginians, pp. 20-22.
- ↑ Politics VII. 9
- ↑ Miles 2011, p. 268.
- ↑ Roppa, Andrea (2018). Kouremenos, Anna (ed.). Insularity and identity in the Roman Mediterranean. Oxbow Books. pp. 144–164.
- ↑ 142.0 142.1 Ilẹvbare, J.A. (June 1974). "The Impact of the Carthaginians and the Romans on the Administrative System of the Maghreb Part I". Journal of the Historical Society of Nigeria. 7 (2): 187–197. JSTOR 41857007.
- ↑ Rogerson, Barnaby (2010). Marrakesh, Fez and Rabat. London: Cadogan Guides. ISBN 978-1-86011-432-8, p. 236.
- ↑ 144.0 144.1 144.2 144.3 Crawley Quinn, Josephine (2018). "A New Phoenician World". In Search of the Phoenicians. Princeton University Press. pp. 153–175. doi:10.2307/j.ctvc77kkd.13. ISBN 978-0-691-19596-4. JSTOR j.ctvc77kkd.13.
- ↑ "Cities in the Sand • Leptis Magna". penelope.uchicago.edu. Retrieved 2021-04-11.
- ↑ "CARTAGINE" (in ఇటాలియన్). Retrieved 5 July 2023.
- ↑ Dexter Hoyos, The Carthaginians, Routledge, p. 153.
- ↑ 148.0 148.1 Polybius, Book 6, 52. On the Perseus project
- ↑ Head, Duncan "Armies of the Macedonian and Punic Wars 359 BC to 146 BC" (1982), p. 140.
- ↑ Livy, The War with Hannibal: The History of Rome from its Foundation, Books 21-30.
- ↑ Livy, Ab Urbe Condita 29.35.8.
- ↑ "రెండవ ప్యూనిక్ యుద్ధం | UNRV.com రోమన్ చరిత్ర". http://www.unrv.com. 2020-05-26న సేకరించబడింది.
- ↑ Fuller, J.F.C., Julius Caesar: Man, Soldier, and Tyrant. p. 28 ISBN 0-306-80422-0
- ↑ Sidnell, Philip. Warhorse: Cavalry in the Ancient World, p. 194.
- ↑ Dodge, Theodore. "Hannibal". All World Wars. Retrieved 25 November 2020.
- ↑ Hoyos, The Carthaginians, p. 34
- ↑ Polybius, History Book 6
- ↑ Trawinski, Allan (2017-06-25). The Clash of Civilizations. Page Publishing Inc. ISBN 978-1-63568-712-5.
- ↑ Adrian Goldsworthy – The Fall of Carthage
- ↑ World Exploration From Ancient Times. Encyclopædia Britannica. 1 February 2011. p. 63. ISBN 978-1-61535-455-9.
- ↑ "succincta portibus" in Latin. De lege agraria II, Chapter 32, Section 87. Archived 2021-12-09 at the Wayback Machine.
- ↑ Tracy, Theodore James, "Carthage: Her Civilization and Culture" (1942). Master's Theses. 404 (Loyola University) https://ecommons.luc.edu/luc_theses/404, pp. 63-67.
- ↑ Cecil Torr, The Harbours of Carthage, The Classical Review, Vol. 5, No. 6 (Jun. 1891), 280-284 Cambridge University Press on behalf of The Classical Association, www.jstor.org/stable/693421.
- ↑ ISSERLIN, B. S. J.; Isserlin, J. B. S. (1974). "The Cothon at Motya: Phoenician Harbor Works". Archaeology. 27 (3): 188–194. ISSN 0003-8113. JSTOR 41685558.
- ↑ Franco, Leopoldo (1996). "Ancient Mediterranean harbours: A heritage to preserve". Ocean & Coastal Management. 30 (2–3): 115–151. Bibcode:1996OCM....30..115F. doi:10.1016/0964-5691(95)00062-3.
- ↑ Henry Hurst (2019) Understanding Carthage as a Roman Port, https://bollettinodiarcheologiaonline.beniculturali.it/wp-content/uploads/2019/01/6_Hurst_paper.pdf
- ↑ 167.0 167.1 167.2 167.3 167.4 167.5 167.6 167.7 167.8 Hoyos, The Carthaginians, pp. 35-36.
- ↑ Stefan Weninger (2011). Semitic Languages: An International Handbook. Walter de Gruyter. p. 420. ISBN 978-3-11-025158-6.
- ↑ Robert M. Kerr (2010). Latino-Punic Epigraphy: A Descriptive Study of the Inscriptions. Mohr Siebeck. pp. 5–6. ISBN 978-3-16-150271-2.
- ↑ Aristotle, Politics Book 3, IX
- ↑ Barry W. Cunliffe (2001). The Oxford Illustrated History of Prehistoric Europe. Oxford University Press. p. 339. ISBN 978-0-19-285441-4.
- ↑ Professor Iain Stewart, BBC series "How the Earth Made Us", episode 1: Deep Earth (2010)
- ↑ Fage 1975, p. 296
- ↑ Duane W. Roller (2006). Through the Pillars of Herakles: Greco-Roman Exploration of the Atlantic. Taylor & Francis US. p. 13. ISBN 978-0-415-37287-9.
- ↑ María Eugenia Aubet (2002). "The Tartessian Orientalizing Period". In Marilyn R. Bierling (ed.). The Phoenicians in Spain: An Archaeological Review of the Eighth-Sixth Centuries B.C.E. : a Collection of Articles Translated from Spanish. Seymour Gitin. Eisenbrauns. pp. 204–205. ISBN 978-1-57506-056-9.
- ↑ Pliny, Nat His 33,96
- ↑ Karl Moore; David Lewis (2009). The Origins of Globalization. Taylor & Francis. p. 257. ISBN 978-0-415-80598-8.
- ↑ H.S. Geyer (2009). International Handbook of Urban Policy: Issues in the Developed World. Edward Elgar Publishing. p. 219. ISBN 978-1-84980-202-4.
- ↑ SorenKhader 1991, p. 90.
- ↑ Gilbert Charles-Picard; Colette Picard (1961). Daily Life in Carthage at the Time of Hannibal. George Allen and Unwin. p. 46.
- ↑ 181.0 181.1 Excavations at Carthage. University of Michigan, Kelsey Museum of Archaeology. 1977. p. 145.
- ↑ Unesco. International Scientific Committee for the Drafting of a General History of Africa (1981). Ancient Civilizations of Africa. University of California Press. p. 446. ISBN 978-0-435-94805-4.
- ↑ Libyan Studies: Annual Report of the Society for Libyan Studies. The Society. 1983. p. 83.
- ↑ Strabo, Geography XVII, 3, 18.
- ↑ Edward Lipiński (2004). Itineraria Phoenicia. Peeters Publishers. p. 354. ISBN 978-90-429-1344-8.
- ↑ Brian Herbert Warmington (1993). Carthage. Barnes & Noble Books. p. 63. ISBN 978-1-56619-210-1.
- ↑ SebestaBonfante 1994, pp. 13–15
- ↑ John R. Clarke (2003). Art in the Lives of Ordinary Romans: Visual Representation and Non-Elite Viewers in Italy, 100 B.C.-A.D. 315. University of California Press. p. 133. ISBN 978-0-520-21976-2.
- ↑ Aïcha Ben Abed Ben Khader (2006). Tunisian Mosaics: Treasures from Roman Africa. Getty Publications. p. 13. ISBN 978-0-89236-857-0.
- ↑ Irmtraud Reswick (1985). Traditional textiles of Tunisia and related North African weavings. Craft & Folk Art Museum. p. 18. ISBN 978-0-295-96281-8.
- ↑ J. D. Fage (1979). From 500 B. C. to A. Cambridge University Press. p. 124. ISBN 978-0-521-21592-3.
- ↑ Warmington 1993, p. 136
- ↑ Stefan Goodwin (2008). Africas Legacy of Urbanization: Unfolding Saga of a Continent. Lexington Books. p. 41. ISBN 978-0-7391-5176-1.
- ↑ William E. Dunstan (2010). Ancient Rome. Rowman & Littlefield Publishers. p. 65. ISBN 978-0-7425-6834-1.
- ↑ Luc-Normand Tellier (2009). Urban World History: An Economic and Geographical Perspective. PUQ. p. 146. ISBN 978-2-7605-2209-1.
- ↑ Peter I. Bogucki (2008). Encyclopedia of society and culture in the ancient world. Facts on File. p. 389. ISBN 978-0-8160-6941-5.
- ↑ David Abulafia (2011). The Great Sea:A Human History of the Mediterranean. Oxford University Press. p. 76. ISBN 978-0-19-975263-8.
- ↑ Bogucki 2008, p. 290
- ↑ Alan Lloyd (1977). Destroy Carthage!: the death throes of an ancient culture. Souvenir Press. p. 96. ISBN 978-0-285-62235-7.
- ↑ Fantuzzi, Leandro; Kiriatzi, Evangelia; Sáez Romero, Antonio M.; Müller, Noémi S.; Williams, Charles K. (2020-07-21). "Punic amphorae found at Corinth: provenance analysis and implications for the study of long-distance salt fish trade in the Classical period". Archaeological and Anthropological Sciences (in ఇంగ్లీష్). 12 (8): 179. Bibcode:2020ArAnS..12..179F. doi:10.1007/s12520-020-01093-3. hdl:2445/187223. ISSN 1866-9565. S2CID 220656432.
- ↑ Picard, The Life and Death of Carthage (Paris 1970; New York 1968) at 162–165 (carvings described), 176–178 (quote).
- ↑ Bogucki 2008, p. 390
- ↑ Dierk Lange (2004). Ancient Kingdoms of West Africa: Africa-centred and Canaanite-Israelite Perspectives : a Collection of Published and Unpublished Studies in English and French. J.H.Röll Verlag. p. 278. ISBN 978-3-89754-115-3.
- ↑ G. Mokhtar (1981). Ancient civilizations of Africa: 2. UNESCO. pp. 448–449. ISBN 978-92-3-101708-7.
- ↑ లిపిన్స్కీ 2004, పుటలు 435-437
- ↑ Susan Raven (2002). Rome in Africa. Psychology Press. p. 11. ISBN 978-0-203-41844-4.
- ↑ Giuliano Bonfante; Larissa Bonfante (2002). The Etruscan Language: An Introduction, Revised Edition. Manchester University Press. pp. 65–68. ISBN 978-0-7190-5540-9.
- ↑ BonfanteBonfante 2002, p. 68
- ↑ Brian Caven (1990). Dionysius I: War-Lord of Sicily. Yale University Press. p. 191. ISBN 978-0-300-04507-9.
- ↑ Sybille Haynes (2005). Etruscan Civilization: A Cultural History. Getty Publications. p. 202. ISBN 978-0-89236-600-2.
- ↑ 211.0 211.1 211.2 Lawrence E. Stager, Excavations at Carthage, p. 35.
- ↑ Dexter Hoyos, The Carthaginians, Routledge, pp. 65-67.
- ↑ Nathan Rosenstein; Robert Morstein-Marx (1 February 2010). A Companion to the Roman Republic. John Wiley & Sons. p. 470. ISBN 978-1-4443-3413-5.
- ↑ Patrick E. McGovern; Stuart J. Fleming; Solomon H. Katz (19 June 2004). The Origins and Ancient History of Wine: Food and Nutrition in History and Anthropology. Routledge. pp. 324–326. ISBN 978-0-203-39283-6.
- ↑ Andrew Dalby (2003). Food in the Ancient World: From A to Z. Psychology Press. p. 250. ISBN 978-0-415-23259-3.
- ↑ Jean Louis Flandrin; Massimo Montanari (1999). Food: Culinary History from Antiquity to the Present. Columbia University Press. pp. 59–60. ISBN 978-0-231-11154-6.
- ↑ Jane Waldron Grutz, "The Barb" Archived 2007-06-06 at the Wayback Machine,
- ↑ Fran Lynghaug (15 October 2009). The Official Horse Breeds Standards Guide: The Complete Guide to the Standards of All North American Equine Breed Associations. Voyageur Press. p. 551. ISBN 978-1-61673-171-7.
- ↑ Hoyos, The Carthaginians, p. 94.
- ↑ Ephraim Stern; William G. Dever (November 2006). "Goddesses and Cults at Tel Dor". In Seymour Gitin (ed.). Confronting the Past: Archaeological and Historical Essays on Ancient Israel in Honor of William G. Dever. J. Edward Wright, J. P. Dessel. Eisenbrauns. p. 177. ISBN 978-1-57506-117-7.
- ↑ Moscati, Sabatino (2001), The Phoenicians, Tauris, ISBN 1-85043-533-2, p. 132.
- ↑ 222.0 222.1 222.2 222.3 222.4 222.5 Miles 2011, p. 68.
- ↑ 223.0 223.1 223.2 223.3 Hoyos, The Carthaginians, p. 95.
- ↑ Fernand Braudel (9 February 2011). "6: Colonization: The Discovery of the Mediterranean 'Far West' in the Tenth to Sixth Centuries B.C.". Memory and the Mediterranean. Random House Digital, Inc. ISBN 978-0-307-77336-4.
- ↑ Frank Moore Cross (30 June 2009). Canaanite Myth and Hebrew Epic: Essays in the History of the Religion of Israel. Harvard University Press. pp. 29–30. ISBN 978-0-674-03008-4.
- ↑ Hoyos, The Carthaginians, p. 99.
- ↑ Hoyos, The Carthaginians, p. 96.
- ↑ Charles-Picard 1961, p. 131
- ↑ Stéphanie Binder apud Dan Jaffé (31 July 2010). Studies in Rabbinic Judaism and Early Christianity: Text and Context. BRILL. p. 221. ISBN 978-90-04-18410-7.
- ↑ Hoyos, The Carthaginians, p. 97.
- ↑ D. M. Lewis; John Boardman; Simon Hornblower; M. Ostwald (1994). The Cambridge Ancient History. Cambridge University Press. pp. 375–377. ISBN 978-0-521-23348-4.
- ↑ 232.0 232.1 232.2 Hoyos, The Carthaginians, pp. 99-100.
- ↑ Good, Robert McClive (1986). "The Carthaginian mayumas" (PDF). SEL (in ఇంగ్లీష్). 3. Verona, Italy: Essedue Edizioni: 99–114. ISSN 2239-5393.
- ↑ Plutarch (July 2004). Plutarch on the Delay of the Divine Justice. Kessinger Publishing. p. 15 (20:14,4–6). ISBN 978-1-4179-2911-5.
- ↑ Aubet (2001), p. 249 (Apolog.9:2–3)
- ↑ Diodorus (1970). The library of history: Books IV.59-VIII. Harvard University Press. ISBN 978-0-674-99375-4.
- ↑ Serge Lancel (1999). Hannibal. Wiley. p. 22. ISBN 978-0-631-21848-7.
- ↑ Gilbert Charles-Picard; Colette Picard (1968). The life and death of Carthage: a survey of Punic history and culture from its birth to the final tragedy. Pan Macmillan. pp. 46–48, 153. ISBN 978-0-283-35255-3.
- ↑ 239.0 239.1 Miles 2011, p. 69.
- ↑ Miles 2011, p. 57.
- ↑ Hoyos, The Carthaginians, p. 101.
- ↑ F. W. Walbank; A. E. Astin; M. W. Frederiksen; R. M. Ogilvie (1990). The Cambridge Ancient History. Cambridge University Press. p. 514. ISBN 978-0-521-23446-7.
- ↑ Carthage: a History, S. Lancel, trans. A. Nevill, p. 251
- ↑ Susanna Shelby Brown (1991). Late Carthaginian child sacrifice and sacrificial monuments in their Mediterranean context. JSOT. p. 64. ISBN 978-1-85075-240-0.
- ↑ ఎరిక్ ఎం. మేయర్స్; American Schools of Oriental Research (1997). The Oxford encyclopedia of archaeology in the Near East. Oxford University Press. p. 159. ISBN 978-0-19-511218-4.
- ↑ Aubet 2001, p. 252.
- ↑ 247.0 247.1 247.2 Hoyos, The Carthaginians, p. 102.
- ↑ Moscati 2001, p. 141
- ↑ Hoyos, The Carthaginians, p. 103.
- ↑ 250.0 250.1 Hoyos, The Carthaginians, p. 105.
- ↑ Kennedy, Maev (21 January 2014). "Carthaginians sacrificed own children, archaeologists say". The Guardian. Accessed 4 February 2016.
- ↑ 252.0 252.1 252.2 Dexter Hoyos, The Carthaginians, Routledge, pp. 58-61.
- ↑ Hoyos, Dexter (2005). Hannibal's Dynasty: Power and Politics in the Western Mediterranean, 247-183 BC (in ఇంగ్లీష్). Psychology Press. p. 28. ISBN 978-0-415-35958-0.
- ↑ 254.0 254.1 254.2 Dexter Hoyos, The Carthaginians, Routledge, p. 63.
- ↑ Diodorus Siculus, Bibleoteca, at XX, 8, 1–4, transl. as Library of History (Harvard University 1962), vol.10 )Loeb Classics, no.390); per Soren, Khader, Slim, Carthage (1990) at 88.
- ↑ Lancel, Carthage (Paris 1992; Oxford 1997) at 277.
- ↑ Gilbert and Colette Picard, La vie quotidienne à Carthage au temps d'Hannibal (Paris: Librairie Hachette 1958), translated as Daily Life in Carthage (London: George Allen & Unwin 1961; reprint Macmillan, New York 1968) at 83–93: 88 (Mago as retired general), 89–91 (fruit trees), 90 (grafting), 89–90 (vineyards), 91–93 (livestock and bees), 148–149 (wine making). Elephants also, of course, were captured and reared for war (at 92).
- ↑ Sabatino Moscati, Il mondo dei Fenici (1966), translated as The World of the Phoenicians (London: Cardinal 1973) at 219–223. Hamilcar is named as another Carthaginian writing on agriculture (at 219).
- ↑ Serge Lancel, Carthage (Paris: Arthème Fayard 1992; Oxford: Blackwell 1995), discussion of wine making and its 'marketing' at 273–276. Lancel says (at 274) that about wine making, Mago was silent. Punic agriculture and rural life are addressed at 269–302.
- ↑ Cf., Warmington, Carthage (1960, 1964) at 141.
- ↑ Modern archeologists on the site have not yet 'discovered' the ancient agora. Lancel, Carthage (Paris 1992; Oxford 1997) at 141.
- ↑ Lancel, Carthage (Paris 1992; Oxford 1997) at 138–140. These findings mostly relate to the third century BC.
- ↑ G. and C. Charles-Picard, La vie quotidienne à Carthage au temps d'Hannibal (Paris: Librairie Hachette 1958) translated as Daily Life in Carthage (London: George Allen and Unwin 1961; reprint Macmillan 1968) at 83–93: 86 (quote); 86–87, 88, 93 (management); 88 (overseers).
- ↑ G. C. and C. Picard, Vie et mort de Carthage (Paris: Librairie Hachette 1970) translated (and first published) as The Life and Death of Carthage (New York: Taplinger 1968) at 86 and 129.
- ↑ Charles-Picard, Daily Life in Carthage (1958; 1968) at 83–84: the development of a "landed nobility".
- ↑ B. H. Warmington, in his Carthage (London: Robert Hale 1960; reprint Penguin 1964) at 155.
- ↑ Mago, quoted by Columella at I, i, 18; in Moscati, The World of the Phoenicians (1966; 1973) at 220, 230, n5.
- ↑ Gilbert and Colette Charles-Picard, Daily Life in Carthage (1958; 1968) at 83–85 (invaders), 86–88 (rural proletariat).
- ↑ E.g., Gilbert Charles Picard and Colette Picard, The Life and Death of Carthage (Paris 1970; New York 1968) at 168–171, 172–173 (invasion of Agathocles in 310 BC). The mercenary revolt (240–237) following the First Punic War was also largely and actively, though unsuccessfully, supported by rural Berbers. Picard (1970; 1968) at 203–209.
- ↑ 270.0 270.1 Dexter Hoyos, The Carthaginians, Routledge, pp. 105-106.
- ↑ "Cleitomachus | Greek philosopher". Encyclopædia Britannica (in ఇంగ్లీష్). Retrieved 2020-06-26.
- ↑ Cicero, Academica, ii. 31.
- ↑ Cicero, Tusculanae Quaestione, iii. 22.
- ↑ 274.0 274.1 Dexter Hoyos, The Carthaginians, Routledge, pp. 220-221.
- ↑ Dexter Hoyos, The Carthaginians, Routledge, p. 221 (in reference to the claims of Polybius and other Roman historians)
- ↑ స్టీఫెన్ బాక్స్టర్, ఐరన్ వింటర్ (గొలాంజ్, 2012), ముఖ్యంగా పేజీ 334.
ఉల్లేఖన లోపం: "Note" అనే గ్రూపులో <ref> ట్యాగులు ఉన్నాయి గానీ, దానికి సంబంధించిన <references group="Note"/> ట్యాగు కనబడలేదు
- CS1 maint: publisher location
- CS1 స్పానిష్-language sources (es)
- CS1 ఫ్రెంచ్-language sources (fr)
- CS1 ఇటాలియన్-language sources (it)
- Articles containing Phoenician-language text
- Pages using infobox country or infobox former country with the flag caption or type parameters
- Articles containing Latin-language text
- Articles containing Ancient Greek (to 1453)-language text
- Articles containing Punic-language text
- Articles containing Hebrew-language text
- Articles containing Greek-language text
- మూలాల లోపాలున్న పేజీలు