కాశీరత్నం
| సైప్రస్ వల్లి | |
|---|---|
 | |
Scientific classification  | |
| Unrecognized taxon (fix): | Ipomoeeae |
| Genus: | Ipomoea |
| Species: | I. quamoclit |
| Binomial name | |
| Ipomoea quamoclit | |
| Synonyms[2] | |
కాశీరత్నం (Ipomoea quamoclit) (సాధారణంగా సైప్రస్ వల్లి, సైప్రస్ వల్లి మార్నింగ్ గ్లోరీ, కార్డినల్ క్రీపర్, కార్డినల్ వల్లి, స్టార్ గ్లోరీ, బెత్లెహేమ్ నక్షత్రం లేదా హమ్మింగ్బర్డ్ వల్లి అని పిలుస్తారు) కన్వల్వులేసీ కుటుంబానికి చెందిన ఒక తీగజాతి మొక్క. ఇది అమెరికా ఖండాల ఉష్ణమండల ప్రాంతాలకు స్వదేశీయమైనది; తరువాత ఉష్ణమండలంలోని ఇతర ప్రాంతాలలో కూడా సహజీకరించబడింది.
వివరణ
[మార్చు]ఇది ఒక శాకసంబంధమైన, అల్లుకుంటూ పెరిగే తీగ మొక్క. ఇది సాధారణంగా 3–10 feet (0.91–3.05 m) వరకు పెరుగుతుంది. దీని ఆకులు 1–4 inches (25–102 mm) పొడవు కలిగి ఉంటాయి. ఇవి లోతుగా ఖండితమై (దాదాపు ఈకల వంటి విభజనతో) ఉంటాయి. ప్రతి ఆకులోని ఒక్కో వైపున 9 నుండి 19 వరకు ఖండాలు ఉంటాయి. దీని పుష్పాలు 1–2 inches (25–51 mm) పొడవు, సుమారు 1 inch (25 mm) వ్యాసం కలిగి, బూర ఆకారంలో ఐదు కొనలతో ఉంటాయి. పుష్పాల రంగు ఎరుపు, గులాబీ లేదా తెలుపు కావచ్చు.
వర్గీకరణ
[మార్చు]ఈ జాతికి తొలి శాస్త్రీయ నామకరణాన్ని కార్ల్ లిన్నేయస్ తన ప్రసిద్ధ గ్రంథం స్పెసీస్ ప్లాంటారం (1753)లో అధికారికంగా చేశారు. అయితే, ఈ మొక్క ప్రపంచంలోని అనేక ప్రాంతాలలో అప్పటికే ప్రసిద్ధి చెందినందున ఆయన దీని గురించి విపులమైన వివరణ ఇవ్వలేదు. ఆసక్తికరమైన విషయం ఏమిటంటే, దీని మూలస్థానాన్ని ఆయన కేవలం "హాబిటట్ ఇన్ ఇండియా" (భారతదేశంలో పెరుగుతుంది) అని పేర్కొన్నారు.[3][4] అదే సమయంలో, ఈ మొక్కను ముందుగా వివరించిన రచయితలు దీని మూలస్థానంగా మధ్య అమెరికాను పేర్కొన్నారు.[3]
నామ వ్యుత్పత్తి
[మార్చు]quamoclit అనే జాతి విశేషణం యొక్క మూలం గురించి రెండు అభిప్రాయాలు ఉన్నాయి. మొదటి అభిప్రాయం ప్రకారం, దీనిని ఫ్రెంచ్ రచయిత, వృక్షశాస్త్రవేత్త అలెక్సాంద్ర్ దె థేయిస్ ప్రతిపాదించినట్లు, ఈ పదం గ్రీకు భాష నుండి ఉద్భవించింది. రెండవ అభిప్రాయం ప్రకారం, ఈ పేరు మెక్సికోలోని నాహ్వాట్ల్ భాష నుండి వచ్చింది. ఈ రెండు వివరణలలో ఏదీ ఖచ్చితంగా నిర్ధారించబడలేదు. అయితే వృక్షశాస్త్రవేత్త డానియల్ ఎఫ్. ఆస్టిన్ రెండవ వివరణే ఎక్కువగా సాధ్యమని అభిప్రాయపడ్డారు.[3]
స్థానిక పేర్లు
[మార్చు]I. quamoclit కు భారతదేశంలో అనేక స్థానిక పేర్లు ఉన్నాయి. దక్షిణ భారతదేశంలో తమిళంలో దీనిని మయిల్ మాణిక్కం (Tamil: மயில் மாணிக்கம்) అని పిలుస్తారు. మలయాళంలో ఆకాశముల్ల (ākāśamulla) అని అంటారు. అస్సామీలో దీనిని కుంజలత (কুঞ্জলতা) అని పిలుస్తారు. గుజరాతీలో ગણેશ વેલ (గణేశ్ వేల్) అని, మరాఠీలో గణేశ్ వేల్ అని పిలుస్తారు. బంగ్లాదేశ్ లో దీనికి తారులత, కమలత, కుంజలత, గెట్ఫుల్ అనే స్థానిక పేర్లు ఉన్నాయి.[5] ఉర్దూ మాట్లాడే ప్రాంతాలలో, ముఖ్యంగా అవధ్ ప్రాంతం పరిసరాల్లో, దీనిని ఇష్క్ పేచా (इश्क़ पेंचा) అని పిలుస్తారు.
తెలుగులో దీనిని కాశీరత్నం అని అంటారు. మిజోలో రిమెన్హావిహ్ అని పిలుస్తారు. జమైకాలో దీనిని ఇండియన్ క్రీపర్ అని అంటారు. నేపాల్లో దీనిని జయంతి ఫూల్ (जयन्ती फूल) అని పిలుస్తారు.
వ్యాప్తి, నివాసం
[మార్చు]ఈ మొక్క ఉత్తర దక్షిణ అమెరికా నుండి మెక్సికో వరకు విస్తరించిన ప్రాంతాలకు స్వదేశీయమైనది. అయితే యూరోపీయులు అమెరికా ఖండాలను అన్వేషించడం ప్రారంభించిన తరువాత ఇది ప్రపంచవ్యాప్తంగా విస్తరించింది. ప్రారంభంలో దీనిని ఔషధ మొక్కగా ప్రాచుర్యంలోకి తెచ్చారు; తరువాత అలంకార మొక్కగా విస్తృతంగా పెంచడం ప్రారంభించారు.[2][3][6] ఉష్ణమండల ప్రాంతాలలో అనేక చోట్ల ఇది సహజీకరించబడింది. కొన్ని ప్రాంతాల్లో ఇది ఆక్రమణకారి కలుపు మొక్కగా పరిగణించబడుతుంది.[6][7]
సాగు, ఉపయోగాలు
[మార్చు]ఈ మొక్కను ఉష్ణమండల ప్రాంతాలన్నిటిలో విస్తృతంగా అలంకార మొక్కగా పెంచుతారు. ఉష్ణమండల ప్రాంతాల వెలుపల కూడా దీనిని పెంచుతారు; అయితే అక్కడ ఇది కేవలం ఏకవార్షిక మొక్కగా మాత్రమే పెరుగుతుంది, సమశీతోష్ణ మండల శీతాకాలాలను తట్టుకోలేక జీవించదు. కొన్ని ఉష్ణమండల ప్రాంతాల్లో ఇది సహజీకరించబడింది.
ఇది వేసవి, శరదృతువులలో పుష్పిస్తుంది. దీని విత్తనాలను సాధారణంగా వర్షాకాలంలో విత్తుతారు. ఉత్తరార్థగోళంలోని సమశీతోష్ణ ప్రాంతాలలో ఆగస్టు నుండి డిసెంబరు వరకు, దక్షిణార్థగోళంలోని సమశీతోష్ణ ప్రాంతాలలో ఫిబ్రవరి నుండి జూన్ వరకు నిరంతరంగా పుష్పిస్తుంది.
మొలకలను ఎల్లప్పుడూ తేమగా ఉంచాలి. మంచి పెరుగుదల కోసం పూర్తి సూర్యకాంతి అవసరం. ఈ తీగ హమ్మింగ్బర్డ్లను ఆకర్షించడానికి అత్యుత్తమ మొక్కలలో ఒకటి. ఇది వేగంగా, బలంగా పెరుగుతుంది. వేడి వాతావరణం ఉన్న ప్రాంతాల్లో ఈ మొక్క అత్యంత ఆక్రమణకారిగా మారవచ్చు.
ఈ మొక్కకు ఎటువంటి ఎరువులు అవసరం లేదు. ప్రత్యేక సంరక్షణ లేకుండానే సమృద్ధిగా పుష్పిస్తుంది. దాదాపు ఎక్కడైనా దీనిని పెంచవచ్చు. ఇతర మొక్కలతో కలిసి కుండీలలో పెంచవచ్చు. చిన్న కుండీలలోనూ, పెద్ద కుండీలలోనూ, చిన్న ప్రదేశాలలోనూ, విశాల ప్రదేశాలలోనూ ఇది బాగా అభివృద్ధి చెందుతుంది.
Ipomoea × multifida అనేది I. quamoclit (సైప్రస్ వల్లి), I. coccinea మధ్య ఏర్పడిన సంకరజాతి. ఈ సంకరజాతి యొక్క అలోటెట్రాప్లాయిడ్ రూపం Ipomoea × sloteri. ఈ రెండింటినీ సాధారణంగా కార్డినల్ క్లైంబర్ అని పిలుస్తారు.
పుష్పం
పుష్పాలు, ఆకులు
విత్తనాలు
మొక్క ఆకృతి
మూలాలు
[మార్చు]
- ↑ "Ipomoea quamoclit". International Plant Names Index (IPNI). Royal Botanic Gardens, Kew. 2021. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 24 August 2021.
- 1 2 "Ipomoea quamoclit". Plants of the World Online. Royal Botanic Gardens, Kew. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 24 August 2021.
- 1 2 3 4 Austin, D.F. (2013). "The Origin of Quamoclit (Ipomoea quamoclit), Convolvulaceae): A Review". Economic Botany. 67 (1): 63–79. doi:10.1007/s12231-013-9221-z. JSTOR 43304305. S2CID 18421580. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 24 August 2021.
- ↑ Linnaeus, Carl. "Species plantarum". Biodiversity Heritage Library. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 24 August 2021.
- ↑ "IPOMOEA QUAMOCLIT L." Medical Plants BD. ఒరిజినల్ నుండి 2014-10-14 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 2013-08-26.
- 1 2 Rojas-Sandoval, J. (2018). "Ipomoea quamoclit (cypress vine)". Invasive Species Compendium. CAB International. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 25 August 2021.
- ↑ "Species profile—Ipomoea quamoclit". Queensland Department of Environment and Science. Queensland Government. 2019. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 25 August 2021.