Jump to content

కుకుటేని-ట్రిపిలియా సంస్కృతి

వికీపీడియా నుండి

కుకుటేని-ట్రిపిలియా సంస్కృతి (దీనిని కుకుటేని సంస్కృతి లేదా ట్రిపిలియా సంస్కృతి అని కూడా పిలుస్తారు) అనేది ఆగ్నేయ ఐరోపాకు చెందిన ఒక నవీన శిలాయుగ- రాగి-శిలాయుగ పురావస్తు సంస్కృతి (సుమారు క్రీ.పూ. 5050 నుండి 2950 వరకు).[1] ఇది కార్పాథియన్ పర్వతాల నుండి నీస్టర్, నీపర్ ప్రాంతాల వరకు విస్తరించి ఉండేది. దీని కేంద్రం ప్రస్తుత మోల్డోవాలో ఉండేది, ఇది పశ్చిమ ఉక్రెయిన్, ఈశాన్య రొమేనియాలోని గణనీయమైన భాగాలను ఆక్రమించి, మొత్తం 3,50,000 చదరపు కిలోమీటర్ల వైశాల్యాన్ని కలిగి ఉండేది; దీని వ్యాసం 500 కిలోమీటర్లు (సుమారుగా ఈశాన్యంలోని కైవ్ నుండి నైరుతిలోని బ్రాసోవ్ వరకు) ఉండేది.[2][3]

కుకుటేని-ట్రిపిలియా నివాస స్థావరాలలో చాలా వరకు చిన్న పరిమాణంలో ఉండి, అధిక సాంద్రతతో (ఒకదానికొకటి 3 నుండి 4 కిలోమీటర్ల దూరంలో) ఉండేవి; ఇవి ప్రధానంగా సిరెట్, ప్రుట్, నీస్టర్ నదీ లోయలలో కేంద్రీకృతమై ఉండేవి.[4] దీని మధ్య దశలో (సుమారు క్రీ.పూ. 4100 నుండి 3500 వరకు), కుకుటేని-ట్రిపిలియా సంస్కృతికి చెందిన ప్రజలు యురేషియాలోనే అతిపెద్ద నివాస స్థావరాలను నిర్మించారు; వీటిలో కొన్నింటిలో మూడు వేల వరకు నిర్మాణాలు ఉండేవి, సుమారు 20,000 నుండి 46,000 మంది ప్రజలు నివసించి ఉండవచ్చని అంచనా.[5][6][7]ఈ సంస్కృతికి చెందిన 'మెగా-సైట్స్', నగరాల తొలి రూపాలుగా చెప్పబడ్డాయి, ఇవి క్రీ.పూ. 5వ సహస్రాబ్ది నాటివి, యురేషియాలో, బహుశా ప్రపంచంలోనే అతిపెద్ద నివాస ప్రాంతాలుగా ఉండేవి.[8][9][10] ఈ సంస్కృతి ఉచ్ఛస్థితిలో ఉన్నప్పుడు దాని జనాభా పది లక్షల మందికి చేరి ఉండవచ్చు లేదా అంతకంటే ఎక్కువ ఉండవచ్చు.[11] ఈ సంస్కృతి ఎనియోలిథిక్ యూరప్‌లో సంపన్నమైనదిగా, ప్రభావవంతమైనదిగా ఉండేది.[12], పండితుడు అస్కో పార్పోలా ప్రకారం, చివరి ట్రిపిలియా సంస్కృతి రాగి యుగంలో వర్ధిల్లుతూ, అధిక జనాభాతో ఉండేది.[13] ఇది ప్రారంభంలో సమతావాదంతో ఉండేదని, అసమానతల పెరుగుదల దాని పతనానికి దోహదపడిందని ప్రతిపాదించబడింది.[14]

కుకుటేని-ట్రిపిలియా సంస్కృతిలో అధునాతన కొలిమిల సహాయంతో తయారు చేసిన అద్భుతమైన నమూనాలు కలిగిన మట్టి పాత్రలు, భారీ భవనాల నిర్మాణానికి వీలు కల్పించే అధునాతన వాస్తుశిల్ప పద్ధతులు, ముందడుగు వేసిన వ్యవసాయ విధానాలు, అభివృద్ధి చెందిన లోహశాస్త్రం వంటివి ఉండేవి.[15][16] వీరి ఆర్థిక వ్యవస్థ విస్తృతమైన వ్యవసాయ విధానం, పశుపోషణపై ఆధారపడి ఉండేది; అంతేకాకుండా, అక్కడి ప్రజలకు పర్యావరణపరమైన సవాళ్లను తట్టుకుని పెరగగల పంటలను పండించడం తెలిసినట్లుగా ఆధారాలు ఉన్నాయి.[17] ప్రస్తుత ప్రాంతంలో 'స్టెప్పీ' తరహా సాంస్కృతిక భూభాగాన్ని ఏర్పరచడంలో ఈ సంస్కృతికి చెందిన సాగు పద్ధతులు కీలక పాత్ర పోషించాయి.[18]

క్రీ.పూ. 5వ సహస్రాబ్ది మధ్యకాలానికి చెందిన కుమ్మరి చక్రం అవశేషాలు ఇప్పటివరకు కనుగొనబడిన వాటిలో అత్యంత పురాతనమైనవి; ఇవి మెసొపొటేమియాలో లభించిన ఇలాంటి చక్రాల ఆధారాల కంటే వందల ఏళ్ల నాటివి కావడం విశేషం.[19] కొంతమంది పురావస్తు శాస్త్రవేత్తలు, చరిత్రకారులు చక్రాలు కలిగిన వాహనాలు కుకుటేని-ట్రిపిలియా సంస్కృతిలో ఆవిష్కరించబడి, అక్కడి నుండి ఇతర ప్రాంతాలకు విస్తరించాయని వాదించారు; అయితే, ఈ అంశం ఇప్పటికీ వివాదాస్పదంగా, భిన్నాభిప్రాయాలకు తావిచ్చేదిగా ఉంది.

ఈ సంస్కృతికి సంబంధించిన అత్యంత ముఖ్యమైన అంశాలలో ఒకటి నివాస ప్రాంతాలు కాలానుగుణంగా ధ్వంసం కావడం; ఒక్కో నివాస స్థలం సుమారు 60 నుండి 80 సంవత్సరాల పాటు మాత్రమే ఉనికిలో ఉండేది.[20] ఈ నివాసాలను ఎందుకు తగులబెట్టేవారనే విషయంపై పండితుల మధ్య భిన్నాభిప్రాయాలు ఉన్నాయి; కొన్ని నివాస ప్రాంతాలలో, పాత భవనాల ఆకారం, దిశను అలాగే ఉంచుతూ, మునుపటి నివాస స్థాయిల పైన అనేకసార్లు కొత్త నిర్మాణాలు చేపట్టబడ్డాయి. ఉదాహరణకు, రొమేనియాలోని 'పోడురి' ప్రాంతంలో, అనేక సంవత్సరాల కాలంలో ఒకదానిపై ఒకటి నిర్మించబడిన పదమూడు నివాస స్థాయిలు బయటపడ్డాయి.[21]

నామకరణం

[మార్చు]
మూడు చాల్కోలిథిక్ (రాగి-రాతి యుగం నాటి) మట్టి పాత్రలు (ఎడమ నుండి కుడికి): స్టాండ్ ఉన్న గిన్నె, స్టాండ్ ఉన్న పాత్ర, ఆంఫోరా (రెండు వైపులా హ్యాండిల్స్ ఉన్న పాత్ర); కాలం: సుమారు క్రీ.పూ. 4300–4000; ఇవి రొమేనియాలోని Scânteia వద్ద లభించాయి, మొల్డావియా నేషనల్ మ్యూజియం కాంప్లెక్స్లో ప్రదర్శించబడుతున్నాయి.

ఈ సంస్కృతికి మొదట 1884లో 'టియోడోర్ టి. బురాడా' పేరు పెట్టారు, దీని గురించి వివరించారు. రొమేనియాలోని మొల్డావియా ప్రాంతంలో, 'యాషి కౌంటీ'లో ఉన్న 'కుకుటెని' అనే గ్రామం పేరు మీదుగా దీనికి ఆ పేరు వచ్చింది. టార్గు నుండి ఫ్రూమోస్ వరకు ఉన్న రహదారి నిర్వహణకు ఉపయోగించిన కంకరలో పింగాణీ (సిరామిక్) ముక్కలను చూసిన తర్వాత, ఆ పదార్థాన్ని సేకరించిన కుకుటేనిలోని క్వారీని (రాతి గనిని) పరిశీలించారు; అక్కడ వారికి మట్టి పాత్రల ముక్కలు, టెర్రకోట (కాల్చిన మట్టి) బొమ్మలు లభించాయి. ఆ తర్వాత, 1885[22] వసంతకాలంలో, ఇక్కడ, యాషికి చెందిన ఇతర పండితులు—కవి నికోలే బెల్డిసియానూ, పురావస్తు శాస్త్రవేత్తలు గ్రిగోర్ బుట్రేను, డిమిట్రీ సి. బుట్కులెస్కు, జార్జ్ డైమండీ—కుకుటేని లో మొదటిసారిగా తవ్వకాలను ప్రారంభించారు. వారి పరిశోధన ఫలితాలు 1885,[23] 1889[24]లలో ప్రచురించబడ్డాయి, అలాగే 1889లో పారిస్‌లో జరిగిన రెండు అంతర్జాతీయ సమావేశాలలో సమర్పించబడ్డాయి: వాటిలో ఒకటి అంతర్జాతీయ చరిత్రపూర్వ, ఆదిమ చారిత్రక శాస్త్రాల సంఘంసమావేశం, దీనిలో బుతురేను[25] తన పరిశోధనను వివరించారు., పారిస్ ఆంత్రోపాలజీ సొసైటీ సమావేశంలో డయామాండి ద్వారా జరిగింది.[26]

అదే సమయంలో, ఈ సంస్కృతికి చెందిన మొదటి ఉక్రేనియన్ స్థలాలు చెక్-జాతీయుడైన ఉక్రేనియన్ విన్సెంక్ చ్వోజ్కా ద్వారా కనుగొనబడ్డాయి. కీవ్‌లోని కిరిలివ్స్కా వీధి 55వ నంబరు వద్ద ఒక పురావస్తు శాస్త్రవేత్త. ఆయన ఆవిష్కరణలు జరిగిన సంవత్సరానికి సంబంధించి 1893,[27] 1896,[28] 1887[29] అని వేర్వేరుగా పేర్కొనబడ్డాయి. ఆ తర్వాత, 1897లో జరిగిన 11వ పురావస్తు శాస్త్రవేత్తల సమావేశంలో విన్సెంక్ చ్వోజ్కా తన పరిశోధనా ఫలితాలను సమర్పించారు; ఉక్రెయిన్‌లో 'ట్రిపిలియా సంస్కృతి' ఆవిష్కరణకు ఇదే అధికారిక తేదీగా పరిగణించబడుతుంది.[30][31] అదే సంవత్సరంలో, ఉక్రెయిన్‌లోని కైవ్ ఒబ్లాస్ట్ పరిధిలో ఉన్న 'ట్రిపిలియా' గ్రామంలో కూడా ఇలాంటి పురాతన వస్తువులు లభించాయి. దీని ఫలితంగా, ఉక్రేనియన్ ప్రచురణలలో (తదనంతరం సోవియట్ రష్యాలో) ఈ సంస్కృతి 'ట్రిపోలియే', 'ట్రిపోలియన్' లేదా 'ట్రిపిలియా' సంస్కృతిగా గుర్తింపు పొందింది.

నేడు, రొమేనియా, ఉక్రెయిన్, అలాగే మోల్డోవాలో లభించిన పురాతన వస్తువులు అన్నీ ఒకే సాంస్కృతిక సమూహానికి చెందినవిగా గుర్తించబడుతున్నాయి. దీనిని సాధారణంగా రొమేనియాలో 'కుకుటేని సంస్కృతి' అని, ఉక్రెయిన్‌లో 'ట్రిపిలియా సంస్కృతి' అని పిలుస్తారు. ఆంగ్లంలో, ఈ సంస్కృతి మొత్తాన్ని సూచించడానికి "కుకుటేని-ట్రిపోలియే సంస్కృతి" అనే పదం అత్యంత సాధారణంగా ఉపయోగించబడుతుంది;[32] అయితే, సోవియట్ యూనియన్ విచ్ఛిన్నం తర్వాత ఉక్రేనియన్ మూలం కలిగిన "కుకుటేని-ట్రిపిలియా సంస్కృతి" అనే పదం కూడా ప్రాచుర్యం పొందింది.

భౌగోళిక విస్తరణ

[మార్చు]
ఆగ్నేయ ఐరోపాలోని చాల్కోలిథిక్ (రాగి-రాతి యుగపు) సంస్కృతులు, ప్రధాన పురావస్తు ప్రదేశాలు. (చూడండి: పాత ఐరోపా)

కుకుటేని-ట్రిపిలియా సంస్కృతి ప్రస్తుత మాల్డోవా, తూర్పు, ఈశాన్య రొమేనియా, అలాగే పశ్చిమ, మధ్య, దక్షిణ ఉక్రెయిన్ ప్రాంతాలలో వర్ధిల్లింది.

ఈ సంస్కృతి డాన్యూబ్ నదీ పరీవాహక ప్రాంతంలోని ఐరన్ గేట్స్ పరిసరాల నుండి ఈశాన్య దిశగా నల్ల సముద్రం, డ్నిపర్ నది వరకు విస్తరించి ఉంది. ఇది మధ్య కార్పాథియన్ పర్వత శ్రేణితో పాటు, ఆ పర్వత శ్రేణికి ఇరువైపులా ఉన్న మైదానాలు, స్టెప్పీ (గడ్డి మైదానాలు), అటవీ స్టెప్పీ ప్రాంతాలను కూడా కలిగి ఉండేది. దీని చారిత్రక కేంద్రం డ్నిస్టర్ నది మధ్య, ఎగువ ప్రాంతాల (అంటే పోడోలియన్ అప్‌ల్యాండ్ లేదా పోడోలియన్ పీఠభూమి) చుట్టూ ఉండేది.[33] ఈ సంస్కృతి వర్ధిల్లిన అట్లాంటిక్, సబ్‌బోరియల్ వాతావరణ కాలాల్లో, చివరి మంచు యుగం ముగిసినప్పటి నుండి ఐరోపా అత్యంత వెచ్చని, తేమతో కూడిన వాతావరణాన్ని కలిగి ఉండేది; ఇది ఈ ప్రాంతంలో వ్యవసాయానికి అనుకూలమైన పరిస్థితులను కల్పించింది.

2003 నాటికి, సుమారు 3,000 సంస్కృతికి సంబంధించిన ప్రదేశాలు గుర్తించబడ్డాయి.[34] ఇవి చిన్న గ్రామాల నుండి "అనేక కందకాలతో చుట్టబడి, వందలాది నివాసాలను కలిగి ఉన్న భారీ నివాస ప్రాంతాల" వరకు విస్తరించి ఉన్నాయి.[35]

కాలక్రమం

[మార్చు]

కాల విభజన

[మార్చు]

ఈ సంస్కృతికి చెందిన ఉక్రేనియన్ 'ట్రిపిలియా', రొమేనియన్ 'కుకుటేని' రూపాల కోసం సాంప్రదాయకంగా వేర్వేరు కాల విభజన పద్ధతులు ఉపయోగించబడ్డాయి. 1932లో జర్మన్ పురావస్తు శాస్త్రవేత్త హుబెర్ట్ ష్మిత్ ప్రతిపాదించిన కుకుటేని విధానం,[36] మూడు సంస్కృతులను గుర్తించింది: ప్రీ-కుకుటేని, కుకుటేని, హోరోడిష్టా-ఫోల్టెష్టి; ఇవి తదుపరి దశలుగా (ప్రీ-కుకుటేని I–III, కుకుటేని A, B) విభజించబడ్డాయి.[37]ఉక్రేనియన్ వర్గీకరణ విధానాన్ని మొదట 1949లో[38] టాటియానా సెర్గేవ్నా పాసెక్ రూపొందించారు; ఇది ట్రిపిలియా సంస్కృతిని మూడు ప్రధాన దశలుగా (A, B, C) విభజించి, వాటిలో మరిన్ని ఉప-దశలను (BI–II, CI–II)[39] కూడా పేర్కొంది. ప్రారంభంలో అనధికారిక సిరామిక్ సీరియేషన్ (కుండల కాలక్రమ అమరిక) పద్ధతిపై ఆధారపడిన ఈ విధానాలు, కాలక్రమేణా కొత్త సమాచారాన్ని, పురాతన వస్తువుల అమరిక కోసం అధికారిక గణిత పద్ధతులను జోడించడం ద్వారా విస్తరించబడ్డాయి, సవరించబడ్డాయి.[40]

కుకుటెని-ట్రిపిలియా సంస్కృతిని సాధారణంగా ప్రారంభ, మధ్య, చివరి దశలుగా విభజిస్తారు; నివాస పద్ధతులు, భౌతిక సంస్కృతిలో వచ్చే మార్పుల ఆధారంగా వీటిలో మరిన్ని చిన్న ఉప-విభజనలు కూడా ఉంటాయి. ఈ దశలు రేడియోకార్బన్ డేటింగ్ ఫలితాలతో ఎలా సరిపోలుతాయనేది ఒక ముఖ్యమైన చర్చనీయాంశం. కింది పట్టిక ప్రస్తుతం అత్యంత ఆమోదయోగ్యమైన వివరణను సూచిస్తుంది:[41]

• ప్రారంభ దశ (Pre-Cucuteni I–III నుండి Cucuteni A–B వరకు, Trypillia A నుండి Trypillia BI–II వరకు): క్రీ.పూ. 5800 నుండి 5000 వరకు
• మధ్య దశ (Cucuteni B, Trypillia BII నుండి CI–II వరకు):    క్రీ.పూ. 5000 నుండి 3500 వరకు
• చివరి దశ (Horodiștea–Foltești, Trypillia CII):    క్రీ.పూ. 3500 నుండి 3000 వరకు

ప్రారంభ దశ (క్రీ.పూ. 5800–5000)

[మార్చు]
దేవతా విగ్రహం, రొమేనియా, క్రీ.పూ. 4050–3900

కుకుటెని-ట్రిపిలియా సంస్కృతి మూలాలు క్రీ.పూ. 6వ, 5వ సహస్రాబ్దాలకు చెందిన స్టార్చెవో-కోరోస్-క్రిష్, వించా సంస్కృతులలో కనిపిస్తాయి,[42] అలాగే బగ్-డ్నీస్టర్ సంస్కృతి (క్రీ.పూ. 6500–5000) ప్రభావం కూడా దీనిపై ఉంది.[43] కుకుటేని-ట్రిపిలియా సంస్కృతి తన ఉనికి ప్రారంభ దశలో (క్రీ.పూ. ఐదవ సహస్రాబ్దిలో), ఉత్తరం నుండి వచ్చిన లీనియర్ పాటరీ సంస్కృతి, దక్షిణం నుండి వచ్చిన బోయియన్ సంస్కృతి ప్రభావాలకు లోనైంది.[44] ఈ ఇతర సంస్కృతుల నుండి వచ్చిన వలసలు, సాంస్కృతిక మిశ్రమం ద్వారా, ప్రాథమిక దశకు చెందిన 'ప్రీ-కుకుటేని/ట్రిపిలియా A' సంస్కృతి ఆవిర్భవించింది. ఐదవ సహస్రాబ్ది కాలంలో, కుకుటెని-ట్రిపిలియా సంస్కృతి కార్పాథియన్ పర్వతాల తూర్పు పాదాల వెంబడి ఉన్న ప్రుట్-సిరెట్ ప్రాంతంలోని తమ 'మాతృభూమి' నుండి మధ్య ఉక్రెయిన్‌లోని నీపర్, సదరన్ బగ్ నదుల పరీవాహక ప్రాంతాలు, మైదానాలకు విస్తరించింది.[45] కార్పాథియన్ పర్వతాల ఆగ్నేయ ప్రాంతాలలో కూడా నివాసాలు ఏర్పడ్డాయి; ఇక్కడ కనిపించే పురావస్తు ఆధారాలను స్థానికంగా 'అరియుష్ద్ సంస్కృతి' అని పిలుస్తారు. చాలా వరకు నివాసాలు నదులకు దగ్గరగా ఉండేవి, పీఠభూములపై ​​తక్కువ సంఖ్యలో నివాసాలు ఉండేవి. ప్రారంభ దశలో నివాసాలు ఎక్కువగా భూమిలో తవ్విన గుంటలలో నిర్మించిన ఇళ్ల రూపంలో ఉండేవి, అయితే కాలక్రమేణా నేలపైన మట్టితో నిర్మించే ఇళ్ల సంఖ్య కూడా పెరుగుతూ వచ్చింది.[46] ఈ నిర్మాణాల నేలలు, పొయ్యిలు మట్టితో చేయబడేవి, గోడలు మట్టి పూత పూసిన చెక్క లేదా రెల్లు గడ్డితో నిర్మించబడేవి. పైకప్పులు గడ్డి లేదా రెల్లు గడ్డితో కప్పబడేవి.

ఇక్కడి ప్రజలు పశుపోషణ, వ్యవసాయం, చేపలు పట్టడం వంటి పనులలో నిమగ్నమై ఉండేవారు. వీరు గోధుమలు, రై (ఒక రకమైన ధాన్యం), బఠానీలను పండించేవారు. వీరి పనిముట్లలో జింక కొమ్ములు, రాళ్లు, ఎముకలు, పదును పెట్టిన కర్రలతో చేసిన నాగళ్లు ఉండేవి. ఫ్లింట్ (చకుముకి రాయి) ముక్కలను అమర్చిన బ్లేడ్లు కలిగిన కొడవళ్లతో పంటను కోసేవారు. రాతి తిరగళ్ల సహాయంతో ధాన్యాన్ని పిండిగా మార్చేవారు. స్త్రీలు కుండల తయారీ, వస్త్రాలు, దుస్తుల తయారీలో పాలుపంచుకునేవారు, అలాగే సామాజిక జీవితంలో కీలక పాత్ర పోషించేవారు. పురుషులు వేట ఆడటం, పశువులను మేపడం, ఫ్లింట్, ఎముక, రాళ్లతో పనిముట్లను తయారు చేయడం వంటి పనులు చేసేవారు. వీరి పశువులలో ఆవులు/ఎద్దులు అత్యంత ముఖ్యమైనవి కాగా, పందులు, గొర్రెలు, మేకలు తక్కువ ప్రాముఖ్యతను కలిగి ఉండేవి. కుకుటేని-ట్రిపిలియా సంస్కృతి కాలంలో గుర్రాలను మచ్చిక చేసుకున్నారా లేదా అనే విషయంపై చరిత్రకారుల మధ్య భిన్నాభిప్రాయాలు ఉన్నాయి; వీరి నివాస ప్రాంతాలలో గుర్రాల అవశేషాలు లభించినప్పటికీ, అవి అడవి గుర్రాలవా లేక మచ్చిక చేసుకున్నవా అనేది అస్పష్టంగా ఉంది.

ఈ కాలానికి చెందిన స్త్రీల మట్టి విగ్రహాలు, రక్షక తాయిత్యాలు లభించాయి. రాగి వస్తువులు, ముఖ్యంగా గాజులు, ఉంగరాలు, కొక్కెంలు కూడా అప్పుడప్పుడు కనిపిస్తాయి. మోల్డోవాలోని కార్బునా గ్రామంలో పెద్ద సంఖ్యలో రాగి వస్తువుల నిధి బయటపడింది; ఇందులో ప్రధానంగా ఆభరణాలు ఉన్నాయి, ఇవి క్రీ.పూ. 5వ సహస్రాబ్ది ప్రారంభానికి చెందినవిగా గుర్తించబడ్డాయి. ప్రారంభ కుకుటేని సంస్కృతిలో సామాజిక అంతస్తుల విభజన ఉండేదనే సిద్ధాంతానికి మద్దతుగా కొంతమంది చరిత్రకారులు ఈ ఆధారాలను ఉపయోగించారు, అయితే దీనిని ఇతరులు వ్యతిరేకిస్తున్నారు.[47]

ఈ ప్రారంభ కాలానికి చెందిన కుండల అవశేషాలు చాలా అరుదుగా లభిస్తాయి; లభించిన అవశేషాలను బట్టి చూస్తే, ఆ కుండలను కొలిమిలో కాల్చిన (fired in a kiln) తర్వాత ఉపయోగించేవారని తెలుస్తోంది. కుండల బయటి రంగు పొగతో కూడిన బూడిద రంగులో ఉండి, ఉబ్బెత్తు, లోతుగా చెక్కిన అలంకరణలను కలిగి ఉండేవి. ఈ ప్రారంభ కుకుటేని-ట్రిపిలియా కాలం చివరి దశలో, కుండలను కాల్చడానికి ముందే వాటిపై రంగులు వేయడం ప్రారంభమైంది. ఈ కాలపు కొన్ని కుండలపై కనిపించే 'తెల్లని రంగు వేసే పద్ధతి', అంతకుముందు, సమకాలీన (5వ సహస్రాబ్ది) గుమెల్నిటా-కరనోవో సంస్కృతి నుండి స్వీకరించబడింది. కొలిమిలో కాల్చిన, తెలుపు రంగు పూసిన మట్టి పాత్రల తయారీకి మారడాన్ని చరిత్రకారులు 'ప్రీ-కుకుటేని' సంస్కృతి ముగిసి, 'కుకుటేని దశ' (లేదా కుకుటేని-ట్రిపిలియా సంస్కృతి) ప్రారంభమైన కీలక ఘట్టంగా పేర్కొంటారు.[48]

కుకుటేని, పొరుగున ఉన్న గుమెల్నిటా-కరనోవో సంస్కృతులు చాలా వరకు సమకాలీనమైనవిగా కనిపిస్తాయి; "కుకుటేని A దశ చాలా సుదీర్ఘమైనదిగా (క్రీ.పూ. 4600–4050), గుమెల్నిటా-కరనోవో A1, A2, B2 దశల (బహుశా క్రీ.పూ. 4650–4050) పరిణామ క్రమం మొత్తాన్ని కవర్ చేసేదిగా కనిపిస్తుంది."[49]

మధ్య కాలం (క్రీ.పూ. 5000–3500)

[మార్చు]
మట్టి విగ్రహాలు, క్రీ.పూ. 4900–4750, రొమేనియాలోని బాల్టా పోపి వద్ద కనుగొనబడ్డాయి (కుకుటేని నియోలిథిక్ ఆర్ట్ మ్యూజియం, పియాట్రా-నియామ్ట్, రొమేనియా). "దేవతల మండలి" అని పిలువబడే 36 పురాతన వస్తువుల సమూహం కనుగొనబడింది: వీటిలో మానవాకృతి కలిగిన 21 చిన్న విగ్రహాలు, 13 సింహాసనాలు, ఒక శంకువు ఆకారపు వస్తువు, ఒక పూస ఉన్నాయి.[50]

మధ్య దశలో, కుకుటేని-ట్రిపిలియా సంస్కృతి పశ్చిమాన తూర్పు ట్రాన్సిల్వేనియా నుండి తూర్పున డ్నిపర్ నది వరకు విస్తృత ప్రాంతంలో వ్యాపించింది. ఈ కాలంలో, ప్రజలు వలస వచ్చి ప్రస్తుత ఉక్రెయిన్‌లోని డ్నిపర్ నదికి పశ్చిమ తీరం (దీనిని 'కుడి తీరం' లేదా 'రైట్ బ్యాంక్' అని పిలుస్తారు) వెంబడి ఉన్న ఎగువ, మధ్య ప్రాంతాలలో స్థిరపడ్డారు. ఈ సమయంలో జనాభా గణనీయంగా పెరగడంతో, పీఠభూములు, ప్రధాన నదులు, నీటి వనరుల (బుగ్గలు) సమీపంలో నివాసాలు ఏర్పడ్డాయి.

'దేవతల మండలి'లోని ఒక విగ్రహం

వారి నివాసాలు వృత్తాకార లేదా దీర్ఘవృత్తాకారంలో నిలువు స్తంభాలను అమర్చడం ద్వారా నిర్మించబడ్డాయి. నిర్మాణ పద్ధతులలో మట్టితో కప్పబడిన చెక్క దుంగల నేలలు, వంగే గుణం ఉన్న కొమ్మలతో అల్లి మట్టితో పూత పూసిన గోడలు, ఇంటి మధ్యలో ఉండే మట్టి పొయ్యి వంటివి ఉండేవి. ఈ ప్రాంతంలో జనాభా పెరగడంతో, సాగు కోసం ఎక్కువ భూమిని వినియోగించడం ప్రారంభించారు. పెంపుడు జంతువుల పెంపకంతో పాటు వేట కూడా వారి జీవనోపాధిలో భాగంగా ఉండేది.

వ్యవసాయం, ఇతర పనుల కోసం ఫ్లింట్ రాయి, సాధారణ రాయి, మట్టి, చెక్క, ఎముకలతో చేసిన పనిముట్లను ఉపయోగించడం కొనసాగించారు. ఇతర పదార్థాలతో పోలిస్తే చాలా తక్కువ సంఖ్యలో లభించినప్పటికీ, ఉక్రెయిన్‌లోని వోలిన్ ప్రాంతంలో, డ్నిపర్ నది వెంబడి ఉన్న నిక్షేపాల నుండి సేకరించిన ఖనిజంతో తయారు చేసిన రాగి గొడ్డళ్లు, ఇతర పనిముట్లు కూడా కనుగొనబడ్డాయి. ఈ సమయానికి కుండల తయారీ విధానం ఎంతో అభివృద్ధి చెందింది, అయినప్పటికీ వారు అప్పటికి కూడా చేతితో కుండలను తయారు చేసే పద్ధతులపైనే ఆధారపడేవారు (కుమ్మరి చక్రం అప్పటికి ఇంకా వాడుకలోకి రాలేదు). కుకుటేని-ట్రిపిలియా సంస్కృతి లక్షణాలు వీరి మట్టి పాత్రలపై పసుపు, ఎరుపు రంగుల నేపథ్యంపై నల్లని రంగుతో వేసిన ఏకవర్ణ సర్పిలాకార నమూనాలు కనిపించేవి. ధాన్యం నిల్వ చేయడానికి, భోజనానికి, ఇతర అవసరాలకు ఉపయోగించే పెద్ద పరిమాణంలోని బేరి పండు ఆకారపు పాత్రలు కూడా విస్తృతంగా వాడుకలో ఉండేవి. అంతేకాకుండా, ఈ కాలానికి చెందిన స్త్రీ దేవతా విగ్రహాలు, జంతువుల బొమ్మలు, ఇళ్ల నమూనాలు కూడా లభించాయి.

స్త్రీ రూపంలో ఉన్న ఈ మట్టి విగ్రహాలు పెద్ద సంఖ్యలో లభించడాన్ని ఆధారంగా చేసుకుని, ఈ సంస్కృతి మాతృస్వామ్య వ్యవస్థకు చెందినదని కొందరు పరిశోధకులు అభిప్రాయపడ్డారు. వాస్తవానికి, కుకుటెని-ట్రిపిలియా సంస్కృతికి సంబంధించిన పురావస్తు ఆధారాలు మరిజా గింబుటాస్, జోసెఫ్ క్యాంప్‌బెల్, 20వ శతాబ్దపు ద్వితీయ-దశ స్త్రీవాదులను ఒక ప్రముఖ సిద్ధాంతాన్ని ప్రతిపాదించేలా ప్రేరేపించాయి. ఆ సిద్ధాంతం ప్రకారం, శాంతియుతమైన, సమానత్వంతో కూడిన 'మాతృస్వామ్య' వ్యవస్థ కాదు, కేవలం స్త్రీ-కేంద్రిత లేదా 'మాతృ-ఆధారిత' వ్యవస్థ, దేవతారాధన ప్రధానంగా సాగిన నవీన శిలాయుగ ఐరోపా సమాజాలు ఒకప్పుడు ఉండేవి.[51] అయితే, నల్ల సముద్రానికి ఉత్తర, తూర్పున ఉన్న యురేషియన్ స్టెప్పీ ప్రాంతాల నుండి వచ్చిన యుద్ధతత్పరులైన, పితృస్వామ్య వ్యవస్థ కలిగిన, 'ఆకాశ పిత' ను ఆరాధించే కాంస్య యుగపు ప్రోటో-ఇండో-యూరోపియన్ తెగల దాడిలో ఈ సమాజాలు అంతరించిపోయాయి. అయినప్పటికీ, కనీసం కొంత మేరకైనా దీనిని అనుసరించే వారు ఇంకా చాలా మంది ఉన్నారు.

కుకుటేని మట్టి పాత్ర, రొమేనియా, క్రీ.పూ. 3700-3500

చివరి దశ (క్రీ.పూ. 3500–3000)

[మార్చు]

ఈ చివరి దశలో, కుకుటేని-ట్రిపిలియా సంస్కృతి విస్తరించింది; ఇది వాయువ్య ఉక్రెయిన్‌లోని వోలిన్ ప్రాంతం, ఉత్తర ఉక్రెయిన్‌లోని స్లుచ్, హోరిన్ నదుల పరిసరాలు, అలాగే కైవ్ సమీపంలోని డినిప్రో నదికి ఇరువైపులా ఉన్న ప్రాంతాలను తన పరిధిలోకి తీసుకుంది. నల్ల సముద్రం తీర ప్రాంతాలలో నివసించిన కుకుటేని-ట్రిపిలియా సంస్కృతి ప్రజలు ఇతర సంస్కృతులతో సంబంధాలను ఏర్పరచుకున్నారు. వేట ప్రాధాన్యత తగ్గడంతో పశుపోషణకు ప్రాముఖ్యత పెరిగింది; అలాగే గుర్రాల ప్రాముఖ్యత కూడా పెరిగింది. ప్రస్తుత రష్యాలోని డాన్, వోల్గా నదుల వద్ద దూర ప్రాంతపు నివాసాలు (సముదాయాలు) ఏర్పాటు చేయబడ్డాయి. మునుపటి కాలాల కంటే భిన్నమైన పద్ధతిలో నివాసాలు నిర్మించబడ్డాయి, మట్టి పాత్రలపై పాతకాలపు సర్పిలాకార నమూనాల స్థానంలో కొత్తగా తాడు వంటి ఆకృతి గల నమూనాలు వచ్చాయి. మరణించిన వారిని విస్తృతమైన ఆచారాలతో భూమిలో పాతిపెట్టే వివిధ రకాల అంత్యక్రియల పద్ధతులు అభివృద్ధి చెందాయి. కుకుటేని-ట్రిపిలియా సంస్కృతి అంతం సమీపిస్తున్న కొద్దీ, ఇతర ప్రాంతాల నుండి వచ్చిన కాంస్య యుగపు వస్తువులు పెద్ద సంఖ్యలో లభించడం ప్రారంభమైంది.[52]

పతనం, అంతం

[మార్చు]

కుకుటేని-ట్రిపిలియా సంస్కృతి ఎలా అంతమైందనే విషయంపై పండితుల మధ్య భిన్నాభిప్రాయాలు ఉన్నాయి.

ప్రోటో-ఇండో-యూరోపియన్ల మూలానికి సంబంధించిన కుర్గాన్ పరికల్పన, కొంతమంది ప్రతిపాదకుల ప్రకారం, ముఖ్యంగా పురావస్తు శాస్త్రవేత్త మరియా గింబుటాస్, తన "పిట్-గ్రేవ్ సంస్కృతి, కాలక్రమం, విస్తరణపై గమనికలు" (1961, తరువాత ఆమె, ఇతరులచే విస్తరించబడింది) అనే వ్యాసంలో, కుకుటేని-ట్రిపిల్లియా సంస్కృతి బలవంతంగా నాశనం చేయబడిందని పేర్కొన్నారు. పురావస్తు, భాషా ఆధారాల నుండి వాదిస్తూ, గింబుటాస్ ఈ నిర్ధారణకు వచ్చారు: పోంటిక్-కాస్పియన్ స్టెప్పీ, కుర్గాన్ సంస్కృతి (యమ్నాయ సంస్కృతి, దాని పూర్వగాములను కలిపి చెప్పే పదం) ప్రజలు, బహుశా ప్రోటో-ఇండో-యూరోపియన్ భాష మాట్లాడేవారు కావడం వల్ల, పశ్చిమం వైపు తమ విస్తరణ సమయంలో చేపట్టిన వరుస దండయాత్రలలో కుకుటేని-ట్రిపిల్లియా సంస్కృతిని సమర్థవంతంగా నాశనం చేశారు. ఈ పురావస్తు ఆధారాల ప్రకారం, పితృస్వామ్య, యుద్ధోన్మాద కుర్గాన్ సంస్కృతికి, మరింత శాంతియుత, సమానత్వ కుకుటేని-ట్రిపిల్లియా సంస్కృతికి మధ్య స్పష్టమైన సాంస్కృతిక వ్యత్యాసాలను గింబుటాస్ గమనించారు. ఈ కుకుటేని-ట్రిపిల్లియా సంస్కృతి, అంతిమంగా ఒక ప్రక్రియలో అంతరించిపోయిన "పాత ఐరోపా సంస్కృతులు"లో ఒక ముఖ్యమైన భాగమని ఆమె వాదించారు. కోటగోడలతో కూడిన నివాసాలు, కొండ కోటలు, యోధ-నాయకుల సమాధుల ఆవిర్భావంలోనూ, అలాగే మాతృస్వామ్యం నుండి పితృస్వామ్యానికి జరిగిన మతపరమైన పరివర్తనలోనూ ఇది కనిపిస్తుంది; ఇవన్నీ తూర్పు-పడమర దిశగా జరిగిన ఒక పరస్పర సంబంధిత కదలికలో భాగంగా ఉన్నాయి.[53] ఇందులో, "ఇండో-యూరోపియనీకరణ" ప్రక్రియ అనేది భౌతికమైన మార్పు కాకుండా ఒక సాంస్కృతిక పరివర్తన అని, స్థానిక సమూహాలపై కొత్త పరిపాలనా వ్యవస్థ, భాష, మతాన్ని విజయవంతంగా రుద్దడం ద్వారా సాధించిన సైనిక విజయంగా దీనిని అర్థం చేసుకోవాలని భావిస్తారు.[54] దీనికి అనుగుణంగా, కుర్గాన్ పరికల్పన సమర్థకులు ఈ దండయాత్ర క్రీ.పూ. 3000–2800 మధ్య కుర్గాన్ విస్తరణ, మూడవ దశలో జరిగిందని, ఇది కుకుటెని-ట్రిపిలియా సంస్కృతికి శాశ్వత ముగింపు పలికిందని అభిప్రాయపడుతున్నారు. "వెర్టెబా గుహలో తరచుగా లభించే హింసాత్మక మరణాలకు సంబంధించిన ఆధారాలు" ఈ సిద్ధాంతానికి బలాన్ని చేకూర్చవచ్చు.[55]

కుకుటెని-ట్రిపిలియా మట్టి పాత్ర (నేషనల్ మ్యూజియం ఆఫ్ ది హిస్టరీ ఆఫ్ ఉక్రెయిన్, కైవ్, ఉక్రెయిన్)

ఐరిష్-అమెరికన్ పురావస్తు శాస్త్రవేత్త జె.పి. మల్లోరీ తన 1989 నాటి పుస్తకం ఇన్ సెర్చ్ ఆఫ్ ది ఇండో-యూరోపియన్స్ లో, కుకుటెని-ట్రిపిలియా సంస్కృతి అంతానికి సంబంధించిన మూడు సిద్ధాంతాలను సమీక్షిస్తూ ఒక విషయాన్ని ప్రస్తావించారు. ఆ ప్రాంతంలోని పురావస్తు ఆధారాలు, కుకుటెని-ట్రిపిలియా ప్రాంతం, తూర్పు భాగంలో కుర్గాన్ (అంటే యామ్నయా సంస్కృతి) నివాసాలు కొంతకాలం పాటు కుకుటెని-ట్రిపిలియా ప్రజలతో కలిసి ఉనికిలో ఉన్నాయని సూచిస్తున్నాయి.[56] ఆయా సంస్కృతులకు చెందిన పురావస్తు నివాస స్థలాలలో లభించిన వస్తువులు, కొంతకాలం పాటు వాటి మధ్య బహిరంగ వాణిజ్యం జరిగిందని ధృవీకరిస్తున్నాయి. అయితే, పురావస్తు ఆధారాలు స్పష్టంగా ఒక "చీకటి యుగం" వైపు సూచిస్తున్నాయని ఆయన పేర్కొన్నారు; ఆ సమయంలో జనాభా తూర్పు దిశ తప్ప మిగిలిన అన్ని దిశలలోనూ ఆశ్రయం కోసం వెళ్ళింది.[57] శరణార్థులు గుహలు, ద్వీపాలు, కొండ శిఖరాలను ఉపయోగించుకున్నారనడానికి గల ఆధారాలను ఆయన ఉదహరించారు. ఈ క్రమంలో వారు (600–700 నివాస ప్రాంతాలు) సాయుధ దాడి వల్ల సంస్కృతి అంతరించిపోవడానికి బదులుగా, క్రమంగా జరిగిన పరివర్తనకు అవకాశం ఉందనే వాదనకు ఇది మద్దతునిస్తుంది.[58] అయితే, ఈ సిద్ధాంతంలో ఒక సమస్య ఏమిటంటే, కుకుటేని-ట్రిపిలియా (క్రీ.పూ. 4800–2750), యమ్నాయ సంస్కృతి (క్రీ.పూ. 3300–2600) మధ్య కాలపరంగా ఉమ్మడి ఉనికి చాలా తక్కువగా ఉంది. అదే సమయంలో, ట్రిపిలియన్ కాలక్రమంలోని 'CII' దశకు చెందిన అవశేషాలపై జరిపిన జన్యుపరమైన విశ్లేషణలు, యమ్నాయ సంస్కృతికి ప్రత్యేక లక్షణమైన "స్టెప్పీ" జన్యు మూలాలు వీటిలో గణనీయంగా ఉన్నాయని సూచిస్తున్నాయి.[59] దీనికి విరుద్ధంగా ఉండే మరో సూచన ఏమిటంటే, ఆ ప్రాంతంలోని సాంప్రదాయ అడ్డ సమాధుల స్థానంలో ఇప్పుడు వెలసిన కుర్గాన్‌లలోని మానవ అవశేషాలు, మునుపటి జనాభా కన్నా సగటున సుమారు పది సెంటీమీటర్లు పొడవుగా ఉండి, చాలా వైవిధ్యభరితమైన అస్థిపంజర రకాన్ని కలిగి ఉన్నాయి.[60] అదే సమయంలో, వాయువ్య పాంటిక్ ప్రాంతంలోని కొన్ని ఎనియోలిథిక్ (రాగి-రాతి యుగపు) స్టెప్పీ సమాధులలో, యమ్నా సంస్కృతి ఆవిర్భావానికి వందల ఏళ్ల ముందే పొడవైన శారీరక ఆకృతి కలిగిన వ్యక్తుల ఆనవాళ్లు కనిపించాయి.[61]

1990లు, 2000లలో, కుకుటేని-ట్రిపిలియా సంస్కృతి అంతానికి సంబంధించి మరొక సిద్ధాంతం తెరపైకి వచ్చింది. ఈ సంస్కృతి అంతమయ్యే దశలో సంభవించిన వాతావరణ మార్పుల ఆధారంగా ఈ సిద్ధాంతం రూపొందించబడింది; ఈ దశను 'బ్లిట్-సెర్నాండర్ సబ్-బోరియల్' దశగా పిలుస్తారు. క్రీ.పూ. 3200 ప్రాంతంలో ప్రారంభమై, భూమి వాతావరణం గత హిమయుగం ముగిసినప్పటి నుండి ఎన్నడూ లేనంతగా చల్లగా, పొడిగా మారింది. దీని ఫలితంగా, ఐరోపాలో వ్యవసాయం ప్రారంభమైనప్పటి నుండి అత్యంత తీవ్రమైన కరువు పరిస్థితులు ఏర్పడ్డాయి. కుకుటెని-ట్రిపిలియా సంస్కృతి ప్రధానంగా వ్యవసాయంపై ఆధారపడి ఉండేది;[62] 1930లలో అమెరికాలోని మిడ్‌వెస్ట్ ప్రాంతంలో సంభవించిన 'డస్ట్ బౌల్' (తీవ్రమైన దుమ్ము తుఫానులు, కరువు పరిస్థితులు) వంటి పరిస్థితులలో, అప్పటి వాతావరణ మార్పుల వల్ల ఈ వ్యవసాయ ఆధారిత వ్యవస్థ కుప్పకూలిపోయేది.[63] అమెరికన్ జియోగ్రాఫికల్ యూనియన్ ప్రకారం,

నేటి పొడి వాతావరణ పరిస్థితులకు మారే ప్రక్రియ క్రమంగా జరగలేదు, బదులుగా రెండు నిర్దిష్ట దశలలో సంభవించింది. మొదటి దశ, తక్కువ తీవ్రతతో కూడినది, 6,700 నుండి 5,500 సంవత్సరాల క్రితం మధ్య జరిగింది. రెండవ దశ అత్యంత తీవ్రమైనది, ఇది 4,000 నుండి 3,600 సంవత్సరాల క్రితం వరకు కొనసాగింది. కార్బన్-14 డేటింగ్ ఆధారంగా చూస్తే, ఈ కాలంలో వేసవి ఉష్ణోగ్రతలు బాగా పెరగడం మరియు వర్షపాతం తగ్గడం జరిగాయి. ఆ సిద్ధాంతం ప్రకారం, పొరుగున ఉన్న యమ్నాయా సంస్కృతి ప్రజలు పశుపోషణపై ఆధారపడేవారు, కాబట్టి వారు కరువు పరిస్థితుల్లోనూ తమ ఉనికిని మరింత సమర్థవంతంగా కాపాడుకోగలిగారు. దీనివల్ల, కుకుటెని-ట్రిపిలియా సంస్కృతి హింసాత్మకంగా అంతం కాలేదని, కేవలం మనుగడ కోసం తమ ఆర్థిక వ్యవస్థను వ్యవసాయం నుండి పశుపోషణకు మార్చుకుని, యమ్నాయా సంస్కృతిలో కలిసిపోయారని కొందరు పండితులు నిర్ధారణకు వచ్చారు.[64][62][65]

అయితే, ఐరోపాలోని సాంకేతిక దశలను నిర్దిష్ట వాతావరణ కాలాలతో ముడిపెట్టి గుర్తించే 'బ్లిట్-సెర్నాండర్' విధానం ఒక అతి సరళీకరణగా పరిగణించబడుతుంది, సాధారణంగా ఆమోదించబడలేదు. ఆ సిద్ధాంతపరమైన అవకాశంతో ఒక వైరుధ్యం ఏమిటంటే, వాతావరణపరమైన ఆధారాలు ఉన్నప్పటికీ, వెచ్చని అట్లాంటిక్ కాలంలో డెన్మార్క్‌లో నియోలిథిక్ (నవీన శిలా యుగ) సంస్కృతులకు బదులుగా మెసోలిథిక్ (మధ్య శిలా యుగ) సంస్కృతులు ఉనికిలో ఉన్నాయి. అంతేకాకుండా, ప్రపంచవ్యాప్తంగా సాంకేతిక దశలు గణనీయంగా భిన్నంగా ఉండేవి. దీనికి అదనంగా, వాతావరణ మార్పుల మొదటి దశ కుకుటెని-ట్రిపిలియా సంస్కృతి అంతానికి 500 సంవత్సరాల ముందే ముగిసింది, రెండవ దశ సుమారు 1400 సంవత్సరాల తర్వాత ముగిసింది.

ఆర్థిక వ్యవస్థ

[మార్చు]
దస్త్రం:Cucuteni-Trypillia culture wheeled bull figurine.png
పశ్చిమ ఉక్రెయిన్‌కు చెందిన కుకుటేని-ట్రిపోలియే సంస్కృతికి చెందిన, చక్రాలు కలిగిన ఎద్దు బొమ్మ (సుమారు క్రీ.పూ. 3950-3650). "చక్రాలు కలిగిన వస్తువుకు సంబంధించి తెలిసిన అత్యంత పురాతన ఉదాహరణ ఇది."[66]

తన 2,750 సంవత్సరాల ఉనికి కాలంలో, కుకుటెని-ట్రిపిలియా సంస్కృతి చాలా వరకు స్థిరంగా, మార్పులేని స్థితిలో ఉంది; అయినప్పటికీ, కొన్ని మార్పులు చోటుచేసుకున్నాయి. ఈ వ్యాసం ఆర్థిక అంశాలకు సంబంధించిన అటువంటి కొన్ని మార్పులను చర్చిస్తుంది. వీటిలో ఆ సంస్కృతి, ప్రాథమిక ఆర్థిక పరిస్థితులు, వాణిజ్య అభివృద్ధి, ఇతర సంస్కృతులతో పరస్పర సంబంధాలు, డబ్బుకు ప్రారంభ రూపమైన 'బార్టర్ టోకెన్ల' (వస్తు మార్పిడి చిహ్నాల) వినియోగం వంటివి ఉన్నాయి. కుకుటెని-ట్రిపిలియా సంస్కృతికి చెందిన ప్రజలు ఇతర నవీన శిలాయుగ సమాజాల మాదిరిగానే కొన్ని ఉమ్మడి లక్షణాలను కలిగి ఉండేవారు, అవి:

  • సామాజిక అంతస్తుల విభజన దాదాపుగా లేకపోవడం
  • రాజకీయ ఉన్నత వర్గం లేకపోవడం
  • ప్రాథమిక స్థాయి ఆర్థిక వ్యవస్థ - బహుశా కేవలం జీవనోపాధికి సరిపడా ఉత్పత్తి లేదా బహుమతుల మార్పిడి ఆధారిత వ్యవస్థ
  • పశుపోషణ, జీవనోపాధి కోసం వ్యవసాయం చేసేవారు

వేట-సేకరణ తెగల ప్రారంభ సమాజాలలో సామాజిక అంతస్తుల విభజన ఉండేది కాదు. కానీ తర్వాతి కాలంలోని కాంస్య యుగ సమాజాలలో స్పష్టమైన సామాజిక అంతస్తుల విభజన కనిపించింది. ఈ దశలో వృత్తిపరమైన ప్రత్యేకత, రాజ్యం, సామాజిక వర్గాల ఆవిర్భావం జరిగాయి. ఇందులో ఉన్నత పాలక వర్గం లేదా మత పెద్దలు, పూర్తి స్థాయి యోధులు, సంపన్న వ్యాపారులు ఒక వైపు ఉంటే, ఆర్థికంగా అట్టడుగున ఉన్న పేదలు, బానిసలు, ఆకలితో అలమటించేవారు మరో వైపు ఉండేవారు. ఈ రెండు ఆర్థిక నమూనాల (వేట-సేకరణ తెగలు, కాంస్య యుగ నాగరికతలు) మధ్య కాలంలో కుకుటెని-ట్రిపిలియా సంస్కృతి వంటి నవీన శిలాయుగ చివరి దశ, రాగి-శిలాయుగ సమాజాలు కనిపిస్తాయి; ఇక్కడే సామాజిక అంతస్తుల విభజనకు సంబంధించిన తొలి సంకేతాలు కనిపించడం ప్రారంభమయ్యాయి. అయితే, కుకుటెని-ట్రిపిలియా సంస్కృతిలో సామాజిక అంతస్తుల విభజన ప్రభావం గురించి అతిగా అంచనా వేయడం పొరపాటు అవుతుంది, ఎందుకంటే ఇది (దాని చివరి దశలలో కూడా) ప్రధానంగా సమానత్వ భావన కలిగిన సమాజంగానే కొనసాగింది. వాస్తవానికి, కాంస్య యుగంలో ఆవిర్భవించిన 'పూర్తి స్థాయి నాగరిక సమాజం', అనేక అంశాలలో సామాజిక అంతస్తుల విభజన అనేది కేవలం ఒక అంశం మాత్రమే.[64]

రాగి పనిముట్లు

ఇలాంటివి ఇతర నవీన శిలాయుగ సమాజాల మాదిరిగానే, కుకుటేని-ట్రిపిలియా సంస్కృతిలో కూడా 'పని విభజన' అనేది దాదాపుగా ఉండేది కాదు. ఈ సంస్కృతికి చెందిన నివాస ప్రాంతాలు కొన్నిసార్లు ఆ కాలంలోనే ప్రపంచంలోనే అతిపెద్దవిగా (అతిపెద్ద స్థావరంలో 15,000 మంది వరకు జనాభాతో) విస్తరించినప్పటికీ, అక్కడ వృత్తిపరమైన పని విభజన లేదా ప్రత్యేకత ఉన్నట్లు ఎటువంటి ఆధారాలూ లభించలేదు.[67] బహుశా ప్రతి కుటుంబంలోనూ ఉమ్మడి కుటుంబ సభ్యులు ఉండేవారు; వీరు పంటలు పండించడానికి పొలాల్లో పనిచేయడం, వేట కోసం అడవికి వెళ్లడం, వంట చెరకును సేకరించడం, అలాగే బంకమట్టి లేదా చేపల కోసం నదీ తీరానికి వెళ్లడం వంటి జీవనానికి అవసరమైన పనులన్నింటినీ చేసేవారు. సాధారణంగా ఉన్న అభిప్రాయానికి భిన్నంగా, నవీన శిలాయుగ ప్రజలు ఆహారం, ఇతర వనరుల విషయంలో గణనీయమైన సమృద్ధిని అనుభవించారు.[68] కీల్ విశ్వవిద్యాలయానికి చెందిన 'కొలాబరేటివ్ రీసెర్చ్ సెంటర్ 1266' (CRC 1266) శాస్త్రవేత్తలు నిర్వహించిన ఒక ఇటీవలి అధ్యయనం, ఎముకలు, మొక్కలలోని ఐసోటోపిక్ కూర్పు ఆధారంగా ఒక ఆసక్తికరమైన విషయాన్ని వెల్లడించింది: పప్పుధాన్యాల సాగుకు అవసరమైన ఎరువును సమకూర్చడం కోసం పశువులను విస్తృతంగా మేపేవారు. అధునాతన, సమగ్రమైన పంటల సాగు, పశుపోషణ పద్ధతులు ట్రైపిలియా భారీ జనాభాకు అవసరమైన పోషణను అందించాయని ఇవి రుజువు చేస్తున్నాయి.[69][70]

ప్రతి కుటుంబం దాదాపు స్వయం సమృద్ధిని కలిగి ఉండేది, కాబట్టి వాణిజ్యం అవసరం చాలా తక్కువగా ఉండేది. అయినప్పటికీ, దూరం, లభ్యత పరిమితుల కారణంగా కొన్ని ఖనిజ వనరుల విషయంలో ప్రాథమిక స్థాయి వాణిజ్య వ్యవస్థ ఏర్పడింది. ఈ సంస్కృతి అంతిమ దశలో ఆ వ్యవస్థ మరింత సంక్లిష్టంగా మారింది; దీనికి నిదర్శనంగా, ఆ తర్వాతి కాలానికి చెందిన ఇతర సంస్కృతుల వస్తువులు అక్కడ అధిక సంఖ్యలో లభించాయి.[71]

కుకుటేని-ట్రైపిలియా సంస్కృతి ఉనికిలో ఉన్న చివరి దశలో (సుమారు క్రీ.పూ. 3000 నుండి క్రీ.పూ. 2750 వరకు), ఇతర సమాజాల నుండి (ముఖ్యంగా బాల్కన్ ప్రాంతం నుండి) సేకరించిన రాగి ఆ ప్రాంతమంతటా కనిపించడం ప్రారంభమైంది. ఈ సంస్కృతికి చెందిన ప్రజలు ఆ రాగిని ఉపయోగించి వివిధ వస్తువులను తయారుచేసే నైపుణ్యాలను పొందడం మొదలుపెట్టారు. ముడి రాగి ఖనిజంతో పాటు, రాగితో చేసిన పనిముట్లు, వేట ఆయుధాలు, ఇతర వస్తువులు కూడా ఇతర సంస్కృతుల నుండి దిగుమతి అయ్యేవి.[72] ఇది నవీన శిలాయుగం నుండి ఎనియోలిథిక్ లేదా చాల్కోలిథిక్ లేదా రాగి యుగం వైపు జరిగిన పరివర్తనకు సంకేతం. ఈ సంస్కృతి ముగింపు దశలో పురావస్తు ప్రదేశాలలో కాంస్య వస్తువులు కూడా కనిపించడం ప్రారంభమయ్యాయి. ఈ సమాజం, ప్రాథమిక వాణిజ్య వ్యవస్థ క్రమంగా సంక్లిష్టతను సంతరించుకుంటున్న తరుణంలో, ప్రోటో-ఇండో-యూరోపియన్ సంస్కృతికి చెందిన మరింత సంక్లిష్టమైన వాణిజ్య వ్యవస్థ దాని స్థానాన్ని ఆక్రమించింది; చివరికి ఈ ప్రోటో-ఇండో-యూరోపియన్ సంస్కృతి కుకుటేని-ట్రైపిలియా సంస్కృతిని పూర్తిగా భర్తీ చేసింది.[73]

ఈ భారీ నివాస ప్రాంతాల ప్రజలు 'ఫారెస్ట్ స్టెప్పీ' ప్రాంతంలో - అంటే తరచుగా పొడిగా ఉండే అటవీ-గడ్డి మైదాన ప్రాంతంలో - పెరగగలిగే పంటలను పండించేవారు. ఈ భారీ నివాస ప్రాంతాలలో నివసించిన అధిక సంఖ్యలో ప్రజలు, ఆ ప్రాంతపు భూభాగ స్వభావాన్ని అడవుల నుండి గడ్డి మైదానాలు, స్టెప్పీలుగా మార్చివేసి ఉంటారని భావిస్తున్నారు. బహుశా 'ట్రిపిలియా' వారి వ్యవసాయ విధానమే, ఈ ప్రాంతంలో నేడు మనం చూస్తున్న 'సాంస్కృతిక స్టెప్పీ' ఏర్పడటానికి దోహదపడి ఉండవచ్చు.[74]

తూర్పు ఐరోపాలోని చాల్కోలిథిక్ కాలం నాటి కుకుటేని-ట్రిపిలియా స్థావరాలకు సంబంధించిన జీవన విధానం, పాత, కొత్త స్థూల వృక్షశాస్త్ర సమాచారం ఆధారంగా వెల్లడైంది.

చిత్రమాలిక

[మార్చు]

ఆహారం

[మార్చు]
పశ్చిమ ఉక్రెయిన్లోని టెర్నోపిల్ ఒబ్లాస్ట్లో నీస్టర్ నదీ తీర దృశ్యం

కుకుటేని-ట్రిపిలియా సంస్కృతి ప్రధానంగా జీవనోపాధి కోసం వ్యవసాయం చేసుకునే రైతుల సమాజం. నేలను దున్నడం (సాధారణ నాగలి లేదా 'ఆర్డ్' ఉపయోగించి), పంటలు పండించడం, పశువులను పెంచడం వంటివి చాలా మంది ప్రజలకు ప్రధాన వృత్తులుగా ఉండేవి. నవీన శిలాయుగ (నియోలిథిక్) సంస్కృతికి సహజమైనట్లుగానే, వీరి ఆహారంలో ఎక్కువ భాగం తృణధాన్యాలే ఉండేవి. వారు క్లబ్ గోధుమలు, ఓట్స్, రై (rye), ప్రోసో మిల్లెట్ (ఒక రకమైన చిరుధాన్యం), బార్లీ, జనపనార వంటి పంటలను పండించేవారు; వీటిని పిండిగా చేసి, ఇళ్లలోని మట్టి పొయ్యిలలో లేదా వేడి చేసిన రాళ్లపై పులియబెట్టని రొట్టెలుగా కాల్చుకుని తినేవారు. వారు బఠానీలు, చిక్కుళ్లు, ఆప్రికాట్లు, చెర్రీ ప్లమ్స్, వైన్ ద్రాక్షలను కూడా పండించేవారు – అయితే వారు నిజంగా వైన్ తయారు చేశారనడానికి ఎటువంటి బలమైన ఆధారాలు లేవు.[75] వారు తేనెటీగలను పెంచేవారనడానికి కూడా ఆధారాలు ఉన్నాయి.[76]

పెద్ద నివాస ప్రాంతాలలో నివసించే ప్రజల ఆహారం దాదాపు పూర్తిగా శాకాహారంతో కూడుకున్నది; వారి ఆహారంలో మాంసం వాటా కేవలం 10% మాత్రమే ఉండేది.[77][78][79] అయితే, తృణధాన్యాలతో పాటు పప్పుధాన్యాలను కూడా పండించడం వల్ల వారికి ప్రోటీన్ల లోపం ఏర్పడలేదు.

మోల్డోవాలోని ట్రింకా-లా, వద్ద ఉన్న ట్రిపిలియా స్థావరం

కుకుటేని–ట్రిపిల్లియా ప్రదేశాల జంతు పురావస్తు శాస్త్రం ప్రకారం, అక్కడి నివాసులు పశుపోషణ చేసేవారని తెలుస్తోంది. వారు పెంచుకున్న పశువులలో ప్రధానంగా ఆవులు ఉండేవి, కానీ తక్కువ సంఖ్యలో పందులు, గొర్రెలు, మేకలు కూడా ఉండేవి. కుకుటేని–ట్రిపిల్లియా ప్రదేశాల నుండి లభించిన కొన్ని కళాత్మక జంతు చిత్రాల ఆధారంగా, ఎద్దును బరువులు లాగే జంతువుగా ఉపయోగించేవారని ఆధారాలు ఉన్నాయి.[80]

కుకుటేని–ట్రిపిల్లియా ప్రదేశాలలో గుర్రాల అవశేషాలు, కళాత్మక చిత్రాలు రెండూ కనుగొనబడ్డాయి. అయితే, ఈ అవశేషాలు పెంపుడు గుర్రాలవా లేక అడవి గుర్రాలవా అనేది చర్చనీయాంశం. వాటిని మచ్చిక చేసుకోకముందు, మానవులు మాంసం కోసం అడవి గుర్రాలను వేటాడేవారు. మరోవైపు, గుర్రాల పెంపకం గురించిన ఒక సిద్ధాంతం ప్రకారం, ఇది సుమారుగా అదే సమయంలో (క్రీ.పూ. 4000–3500) కుకుటేని-ట్రిపిల్లియా సంస్కృతికి ఆనుకొని ఉన్న స్టెప్పీ ప్రాంతంలో జరిగింది, కాబట్టి ఆ సంస్కృతికి పెంపకంతో పరిచయం ఉండే అవకాశం ఉంది. ఈ సమయంలో గుర్రాలను మాంసం కోసం లేదా పని చేసే జంతువుగా ఉంచవచ్చు.[81] ప్రత్యక్ష సాక్ష్యాధారాలు ఇంకా అసంపూర్ణంగానే ఉన్నాయి.[82]

కుకుటేని-ట్రిపిలియా ప్రజల ఆహారపు అలవాట్లలో వేట ఒక భాగంగా ఉండేది. వారు తమ వేట జంతువులను పట్టుకోవడానికి ఉచ్చులను, అలాగే విల్లు-బాణం, ఈటె, గదలు వంటి వివిధ ఆయుధాలను ఉపయోగించేవారు. వేట జంతువులను రహస్యంగా సమీపించడానికి, వారు కొన్నిసార్లు మభ్యపెట్టే వేషధారణను ఉపయోగించేవారు.[83] కుకుటేని-ట్రిపిలియా ప్రాంతాలలో లభించిన వేట జంతువుల అవశేషాలలో ఎర్ర జింక, రో జింక, ఆరోక్స్ (ఒక రకమైన అడవి ఎద్దు), అడవి పంది, నక్క, గోధుమ రంగు ఎలుగుబంటి వంటివి ఉన్నాయి.

ఉప్పు

[మార్చు]

ప్రపంచంలోనే అత్యంత పురాతనమైన ఉప్పు తయారీ కేంద్రం రొమేనియాలోని లుంకా గ్రామానికి సమీపంలో ఉన్న పోయానా స్లాటినీ వద్ద ఉంది. దీనిని మొదట నవీన శిలాయుగంప్రారంభంలో, సుమారు క్రీ.పూ. 6050 నాటికి 'స్టార్చెవో సంస్కృతి'వారు ఉపయోగించారు; ఆ తర్వాత 'ప్రీ-కుకుటెని' కాలంలో 'కుకుటెని-ట్రిపిలియా సంస్కృతి' వారు దీనిని వినియోగించారు.[84] ఈ ప్రదేశం, ఇతర ప్రాంతాల నుండి లభించిన ఆధారాల ప్రకారం, కుకుటెని-ట్రిపిలియా సంస్కృతికి చెందిన ప్రజలు 'బ్రికెటేజ్'అనే ప్రక్రియ ద్వారా ఉప్పుతో కూడిన ఊట నీటి నుండి ఉప్పును సేకరించేవారు. మొదట, ఊట నుండి వచ్చిన ఉప్పని నీటిని పెద్ద మట్టి పాత్రలలో మరిగించి, గాఢమైన ఉప్పు ద్రావణాన్ని తయారుచేసేవారు. ఆ తర్వాత, ఆ ద్రావణాన్ని ఒక ప్రత్యేకమైన సిరామిక్ పాత్రలో (బ్రికెటేజ్ పాత్ర) వేడి చేసేవారు; దీనివల్ల నీరంతా ఆవిరైపోయి, మిగిలిన స్పటిక రూపంలోని ఉప్పు పాత్ర లోపలి గోడలకు అతుక్కుపోయేది. చివరగా, ఆ పాత్రను పగలగొట్టి, పెంకుల నుండి ఉప్పును గీకి సేకరించేవారు.[85]

కుకుటెని-ట్రిపిలియా సంస్కృతికి చెందిన అతిపెద్ద నివాస ప్రాంతాలకు ఉప్పును సమకూర్చుకోవడం అనేది ఒక ప్రధానమైన నిర్వహణపరమైన సవాలుగా ఉండేది. ఉప్పు కలిపిన మాంసం, చేపలకు బదులుగా ధాన్యపు ఆహారాలపై ఆధారపడటం మొదలుపెట్టినప్పుడు, నియోలిథిక్ (నవీన శిలా యుగ) సంస్కృతులు తమ ఆహారంలో అదనపు ఉప్పు వనరులను చేర్చుకోవాల్సి వచ్చింది. అదేవిధంగా, పెంపుడు పశువులకు వాటి సాధారణ ఆహారంతో పాటు అదనపు ఉప్పును అందించకపోతే, వాటి పాల ఉత్పత్తి తగ్గిపోతుంది. వేల సంఖ్యలో ప్రజలు, జంతువులు నివసించినట్లు భావించే 'కుకుటేని-ట్రిపిలియా' భారీ నివాస ప్రాంతాలకు ఏటా సుమారు 36,000 నుండి 1,00,000 కిలోగ్రాముల ఉప్పు అవసరమై ఉంటుందని అంచనా. ఈ ఉప్పు స్థానికంగా లభించకపోవడంతో, పశ్చిమ నల్ల సముద్ర తీరం, కార్పాథియన్ పర్వతాల వంటి దూర ప్రాంతాల నుండి దీనిని భారీ మొత్తంలో రవాణా చేయాల్సి వచ్చేది; బహుశా నదీ మార్గం ద్వారా దీనిని తరలించి ఉండవచ్చు.[86]

సాంకేతికత, భౌతిక సంస్కృతి

[మార్చు]

కుకుటేని-ట్రిపిలియా సంస్కృతి దాని ప్రత్యేకమైన నివాస ప్రాంతాలు, నిర్మాణ శైలి, సున్నితమైన అలంకరణలు కలిగిన మట్టి పాత్రలకు ప్రసిద్ధి చెందింది.[87] పురావస్తు అవశేషాలలో భద్రపరచబడిన మానవాకార, జంతువాకార విగ్రహాలు. తన ఉచ్ఛస్థితిలో ఉన్నప్పుడు, ఇది ఆ కాలంలో ప్రపంచంలోనే అత్యంత సాంకేతిక పురోగతి సాధించిన సమాజాలలో ఒకటిగా ఉండేది;[88] ఇది కుండల తయారీ, గృహ నిర్మాణం, వ్యవసాయం, వస్త్రాల తయారీలో కొత్త పద్ధతులను అభివృద్ధి చేసింది (అయితే వస్త్రాలు కాలక్రమేణా నశించిపోయాయి, కాబట్టి వాటి గురించి పరోక్ష ఆధారాల ద్వారా మాత్రమే తెలుస్తుంది.

నివాస ప్రాంతాలు

[మార్చు]
మైడనెట్స్కే మెగా-సైట్, ప్రధాన నివాస దశ పునర్నిర్మాణ చిత్రం, సుమారు... క్రీ.పూ. 3800.[89]

మొత్తం పరిమాణం పరంగా చూస్తే, ఉక్రెయిన్‌లోని ఉమాన్ రాయోన్ ప్రాంతంలో ఉన్న టాలియాంకి వంటి కొన్ని కుకుటెని-ట్రిపిలియా స్థావరాలు — ఇవి 15,000 జనాభా, 335 హెక్టార్ల విస్తీర్ణాన్ని కలిగి ఉన్నాయి.[90] — 'ఫెర్టైల్ క్రెసెంట్' ప్రాంతంలోని సుమేర్ నగర-రాజ్యాల పరిమాణంతో సమానంగా (లేదా అంతకంటే పెద్దవిగా) ఉన్నాయి. అంతేకాకుండా, ఈ తూర్పు ఐరోపా స్థావరాలు సుమేరియన్ నగరాల కంటే అర సహస్రాబ్దికి పైగా పూర్వపు కాలానికి చెందినవి.[91]

ఉత్తర పాంటిక్ ప్రాంతంలోని ఇతర ట్రిపిలియా, సంబంధిత సమాజాల నుండి వచ్చిన శరణార్థులకు, ట్రిపిలియా భారీ నివాస ప్రాంతాలు తాత్కాలిక ఆవాసాలుగా ఉపయోగపడ్డాయని కొందరు పండితులు అభిప్రాయపడ్డారు.[92] వాయువ్య దిశలోని ట్రిపిలియా నివాస ప్రాంతాల నుండి వాతావరణ మార్పుల కారణంగా వలస వచ్చిన శరణార్థులు వీరని A. డయాచెంకో భావిస్తున్నారు.[93]

పురావస్తు శాస్త్రవేత్తలు ఈ పురాతన శిథిలాల నుండి పెద్ద సంఖ్యలో పురాతన వస్తువులను వెలికితీశారు. కుకుటెని-ట్రిపిలియా సంస్కృతికి చెందిన వస్తువుల అతిపెద్ద సేకరణలు రష్యా, ఉక్రెయిన్, రొమేనియాలోని మ్యూజియాలలో ఉన్నాయి; వీటిలో సెయింట్ పీటర్స్‌బర్గ్‌లోని హెర్మిటేజ్ మ్యూజియం, రొమేనియాలోని పియాట్రా నియామ్ట్ పురావస్తు మ్యూజియం వంటివి ముఖ్యమైనవి. అయితే, ఈ ప్రాంతం అంతటా విస్తరించి ఉన్న అనేక స్థానిక మ్యూజియాలలో కూడా వీటి చిన్న సేకరణలు భద్రపరచబడి ఉన్నాయి.[94]

ఈ నివాస ప్రాంతాలు కాలానుగుణంగా ధ్వంసం కావడం, తిరిగి నిర్మించబడటం వంటి ప్రక్రియలకు గురయ్యాయి; ఎందుకంటే ప్రతి 60–80 సంవత్సరాలకు ఒకసారి ఇవి తగులబెట్టబడి, ఆ తర్వాత తిరిగి నిర్మించబడేవి. ఈ నివాస ప్రాంతాల ప్రజలు ప్రతి ఇంటిని ఒక సేంద్రీయమైన, దాదాపు జీవం కలిగిన అస్తిత్వంగా భావించేవారని కొందరు పరిశోధకులు అభిప్రాయపడ్డారు. మట్టి పాత్రలు, పొయ్యిలు, బొమ్మలు, త్వరగా పాడైపోయే పదార్థాలతో చేసిన అనేక ఇతర వస్తువులతో సహా ప్రతి ఇల్లు ఒకే జీవచక్రాన్ని పంచుకునేవి; అంతేకాకుండా, ఆ నివాస ప్రాంతంలోని భవనాలన్నీ భౌతికంగా ఒకదానితో ఒకటి అనుసంధానించబడి ఒక పెద్ద ఒక సంకేతాత్మక అస్తిత్వం. జీవుల మాదిరిగానే, ఈ నివాస ప్రాంతాలకు కూడా మరణం, పునర్జన్మతో కూడిన ఒక జీవన చక్రం ఉంటుందని భావించి ఉండవచ్చు.[95]

కీల్ విశ్వవిద్యాలయానికి చెందిన 'కొలాబరేటివ్ రీసెర్చ్ సెంటర్ 1266' పరిశోధకులు, ఈ భారీ నివాస ప్రాంతాలు తక్కువ సామాజిక అసమానతతో ముడిపడి ఉన్నాయని కనుగొన్నారు.[96] అనేక తరాల తర్వాతే పెరిగిన సామాజిక భేదాలు తిరిగి తలెత్తాయి మరియు బహుశా ఇదే ఆ మెగా-సైట్‌లను తదనంతరం విడిచిపెట్టడానికి కారణం కావచ్చు. అందువల్ల, సామాజిక సంక్లిష్టత అనేది అధిక సామాజిక వర్గీకరణతో ముడిపడి ఉండవలసిన అవసరం లేదు మరియు పెద్ద సంఖ్యలో జనాభా సమూహాలు అసమానతను తగ్గించడానికి యంత్రాంగాలను కనుగొనగలవు.

కుకుటేని-ట్రిపిలియా నివాస ప్రాంతాలలోని ఇళ్లను ప్రధానంగా కొన్ని పద్ధతుల్లో నిర్మించారు:

  • చెక్క చట్రం మరియు మట్టి పూతతో నిర్మించిన ఇళ్లు.
  • దుంగలతో నిర్మించిన ఇళ్లు .
  • పాక్షికంగా భూమిలోపల ఉండే 'బోర్డెయ్' రకం ఇళ్లు.

కొన్ని కుకుటేని-ట్రిపిలియా ఇళ్లు రెండు అంతస్తుల ఎత్తులో ఉండేవి; ఈ సంస్కృతికి చెందిన ప్రజలు తమ మట్టి పాత్రలపై కనిపించే సంక్లిష్టమైన ఎర్ర-మట్టి రంగు సుడిగుండాల వంటి డిజైన్లతోనే తమ ఇళ్ల బయటి భాగాలను కూడా అప్పుడప్పుడు అలంకరించేవారని ఆధారాలు చెబుతున్నాయి. చాలా ఇళ్లకు గడ్డితో చేసిన పైకప్పులు మరియు మట్టితో కప్పబడిన చెక్క నేలలు ఉండేవి.[97]

కుండల తయారీ

[మార్చు]
కుకుటేని-ట్రిపిలియా కుండల తయారీ కొలిమి నమూనా

చాలా వరకు కుకుటేని-ట్రిపిలియా కుండలు స్థానిక బంకమట్టితో 'చేతితో చుట్టలు చుట్టే పద్ధతి' ద్వారా తయారు చేయబడ్డాయి. మట్టితో చేసిన పొడవైన చుట్టలను వృత్తాకారంలో అమర్చి, ముందుగా పాత్ర అడుగుభాగాన్ని, ఆ తర్వాత గోడలను నిర్మించేవారు. కావలసిన ఆకారం, ఎత్తు వచ్చిన తర్వాత, పాత్ర ఉపరితలం నునుపుగా ఉండేలా సరిచేసేవారు. ఈ పద్ధతి కుండల తయారీలో అత్యంత పురాతనమైనది, నవీన శిలాయుగంలో సర్వసాధారణమైనది; అయితే, వారు నెమ్మదిగా తిరిగే ప్రాథమిక స్థాయి 'కుమ్మరి చక్రం'ను కూడా ఉపయోగించినట్లు కొన్ని ఆధారాలు ఉన్నాయి. ఐరోపాలో ఈ సాంకేతికత 'ఇనుప యుగం' వరకు సాధారణం కాలేదు.[100]

వీటి ప్రత్యేకత ఏమిటంటే, పాత్రలపై సుడులు తిరిగే నమూనాలు, సంక్లిష్టమైన డిజైన్లతో అద్భుతమైన అలంకరణలు ఉండేవి.[101] కొన్నిసార్లు కుండలను కాల్చడానికి ముందే వాటిపై అలంకారప్రాయమైన గీతలు లేదా చెక్కడాలు చేసేవారు, మరికొన్నిసార్లు త్రిమితీయ ప్రభావాన్ని కలిగించడానికి ఆ గీతలలో రంగులను నింపేవారు. ప్రారంభ దశలో, మట్టి పాత్రలను అలంకరించడానికి ఉపయోగించే రంగులు తుప్పు-ఎరుపు, తెలుపు రంగులకు మాత్రమే పరిమితమై ఉండేవి. తర్వాతి కాలంలో, కుమ్మరులు తమ ఉత్పత్తులకు అదనపు రంగులను జోడించారు, మరింత అధునాతన సిరామిక్ పద్ధతులతో ప్రయోగాలు చేశారు.[102] సిరామిక్స్‌ను అలంకరించడానికి ఉపయోగించే వర్ణద్రవ్యాలలోఎరుపు రంగు కోసం ఐరన్ ఆక్సైడ్; నలుపు రంగు కోసం కాల్షియం కార్బోనేట్, ఐరన్ మాగ్నెటైట్, మాంగనీస్ జాకోబ్‌సైట్ ఖనిజాలు; అలాగే తెలుపు రంగు కోసం కాల్షియం సిలికేట్ వంటివి ఉండేవి. ఈ సంస్కృతి, తర్వాతి దశలో ప్రవేశపెట్టబడిన నల్లని వర్ణద్రవ్యం ఒక అరుదైన వస్తువుగా ఉండేది: ఇది కొన్ని వనరుల నుండి మాత్రమే సేకరించబడి, ఆ ప్రాంతమంతటా (పరిమిత స్థాయిలో) పంపిణీ చేయబడేది. ఈ వర్ణద్రవ్యాలకు సంబంధించిన సంభావ్య వనరులలో, ఐరన్ మాగ్నెటైట్ ఖనిజం కోసం రొమేనియాలోని 'యాకోబెని', మాంగనీస్ జాకోబ్‌సైట్ ఖనిజం కోసం ఉక్రెయిన్‌లోని 'నికోపోల్' ప్రాంతాలు ముఖ్యమైనవి.[103][104] కుకుటెని-ట్రిపిలియా ప్రాంతం, తూర్పు సరిహద్దులో లభించే ఐరన్ మాగ్నెటైట్ రంగును పశ్చిమ ప్రాంతపు నివాసాలలో తయారైన కుండలలో ఉపయోగించినట్లు ఎటువంటి ఆధారాలు లభించలేదు; దీనిని బట్టి ఆ మొత్తం సాంస్కృతిక ప్రాంతం అంతటా వస్తువుల మార్పిడి పరిమితంగా ఉండేదని తెలుస్తోంది. ఖనిజ వనరులతో పాటు, వివిధ రంగులను సృష్టించడానికి సేంద్రీయ పదార్థాల (ఎముకలు, చెక్కతో సహా) నుండి పొందిన రంగులను కూడా ఉపయోగించేవారు.[105]

కుకుటెని-ట్రిపిలియా సంస్కృతి, చివరి దశలో, కుండల తయారీకి నియంత్రిత వాతావరణం కలిగిన కొలిమిలను ఉపయోగించేవారు. ఈ కొలిమిలు రెండు వేర్వేరు గదులతో—అంటే దహన గది , కుండలను ఉంచే గది —నిర్మించబడేవి; ఈ రెండు గదుల మధ్య ఒక జాలీ ఉండేది. కుకుటేని-ట్రిపిలియా సంస్కృతి కాలంలో, పాత్రలను ఏకరీతిగా, పూర్తిగా కాల్చడానికి దహన గది లోని ఉష్ణోగ్రతలను సాధారణంగా 900°C వద్ద నిర్వహించేవారు, అయితే అవి 1000–1100°C వరకు కూడా చేరే అవకాశం ఉండేది.[106]

ఈ సంస్కృతి చివరి దశలో, రాగి సులభంగా లభ్యం కావడంతో, లోహపు పనితనం పద్ధతుల అభివృద్ధిపై ఎక్కువ దృష్టి సారించారు; దీనివల్ల సిరామిక్ సాంకేతికతలో పురోగతి మందగించింది.

సిరామిక్ విగ్రహాలు

[మార్చు]

1942లో రొమేనియాలోని నియామ్ట్ కౌంటీలో ఉన్న బోడెస్టి సమీపంలోని సెటాటుయా కొండ వద్ద జరిగిన పురావస్తు తవ్వకాల్లో మానవాకృతి కలిగిన ఒక సిరామిక్ కళాఖండం బయటపడింది. దీనికి సమీపంలోని గ్రామం పేరు మీదుగా "కుకుటేని ఫ్రుముసికా డాన్స్" అని పేరు పెట్టారు. ఇది ఒక ఆధారం లేదా స్టాండ్ వలె ఉపయోగపడేది, ఇది బయటపడినప్పుడు కుకుటేని-ట్రిపిలియా సంస్కృతికి ఒక ప్రతీకాత్మక కళాఖండంగా ప్రశంసించబడింది. ఒకదానితో ఒకటి ముడిపడి ఉన్న వృత్తంలో లోపలి వైపు చూస్తున్నట్లుగా ఉన్న నాలుగు స్త్రీ ఆకారాలు, 'హోరా' లేదా ఒక ఆచారబద్ధమైన నృత్యాన్ని సూచిస్తాయని భావిస్తారు. ఇలాంటి కళాఖండాలు తదనంతరం బెరెస్టి, డ్రాగుసెని ప్రాంతాలలో కూడా లభించాయి.

కుకుటేని ప్రాంతాలలో తవ్వకాలలో లభించిన విగ్రహాలు మతపరమైన వస్తువులను సూచిస్తాయని భావిస్తారు, కానీ వాటి అర్థం లేదా ఉపయోగం ఇప్పటికీ తెలియదు. గింబుటాస్ వంటి కొందరు చరిత్రకారులు ఇలా పేర్కొన్నారు:

...తెలుపు రంగు ఎముకలకు (మరణం తర్వాత కనిపించే వాటికి) సంబంధించినది కాబట్టి, కదలిక లేని నగ్న ఆకారం మరణానికి ప్రతీకగా పరిగణించబడుతుంది. హమాంగియా, కరనోవో, కుకుటేని సంస్కృతులలో ఇటువంటి కదలిక లేని నగ్న ఆకారాలు కనిపిస్తాయి.[107]

వస్త్రాలు

[మార్చు]
పునర్నిర్మించిన కుకుటేని-ట్రిపిలియా మగ్గం

కుకుటేని-ట్రిపిలియా కాలం నాటి వస్త్రాలకు సంబంధించిన ఆధారాలు ఏవీ ఇప్పటివరకు లభించలేదు – చరిత్రపూర్వ కాలం నాటి వస్త్రాలు భద్రంగా దొరకడం అరుదు, పైగా ఆ ప్రాంత వాతావరణం కూడా వాటి సంరక్షణకు అనుకూలంగా లేదు. అయితే, కుండల పెంకులపై వస్త్రాల ముద్రలు కనిపిస్తాయి (ఎందుకంటే కుండను కాల్చడానికి ముందే మట్టిని ఆ వస్త్రంపై ఉంచేవారు). కుకుటేని-ట్రిపిలియా సమాజంలో నేసిన వస్త్రాలు సాధారణంగా ఉండేవని ఇవి సూచిస్తున్నాయి.[108][109] రంధ్రాలు చేయబడిన సిరామిక్ బరువులు లభించడం, అవి ఒక పడుగు బరువులతో కూడిన మగ్గం (బరువులతో కూడిన మగ్గం).[110] ఈ బరువులు—ముఖ్యంగా నాసిరకం మట్టితో చేసి సరిగ్గా కాల్చని "ఒకసారి వాడి పారేసే" రకానికి చెందినవి—చేపల వలలను నీటిలో మునిగి ఉండేలా చేయడానికి ఉపయోగించబడి ఉండవచ్చని కూడా భావిస్తున్నారు. ఇవి తరచుగా పోయే అవకాశం ఉన్నందువల్లనే వీటి నాణ్యత తక్కువగా ఉండి ఉండవచ్చు.[111]

ఫ్రుముసికా, కుకుటేని ప్రాంతాలలో దొరికిన వస్త్ర ముద్రలు కలిగిన ఇతర మట్టి పాత్రల ముక్కలు, వస్త్రాలను అల్లడం (ముఖ్యంగా నాల్‌బైండింగ్ అనే పద్ధతిని ఉపయోగించి) కూడా జరిగేదని సూచిస్తున్నాయి.[112]

ఆయుధాలు, పనిముట్లు

[మార్చు]
మగ్గం బరువులు
రాతి పనిముట్లు
రాతి పనిముట్లు
ఎముకతో చేసిన వస్తువులు

కుకుటేని-ట్రిపిలియా పనిముట్లు చెక్కిన, నునుపు చేసిన రాళ్లు, సేంద్రీయ పదార్థాలు (ఎముక, జింక కొమ్ము, ఇతర జంతువుల కొమ్ములు), తర్వాతి కాలంలో రాగితో తయారు చేయబడ్డాయి. రాతి పనిముట్ల తయారీకి స్థానిక చకుముకి రాయి అత్యంత సాధారణ పదార్థం, కానీ చెర్ట్, జాస్పర్, అబ్సిడియన్ వంటి ఇతర రకాల రాళ్లను కూడా ఉపయోగించినట్లు తెలుస్తోంది. బహుశా ఈ పనిముట్లకు చెక్క పిడులు అమర్చబడి ఉండవచ్చు, కానీ అవి కాలక్రమేణా నశించిపోయాయి. ఆయుధాలు అరుదుగా కనిపిస్తాయి కానీ పూర్తిగా లేకపోలేదు; ఇది ఆ సంస్కృతి సాపేక్షంగా శాంతియుతమైనదని సూచిస్తుంది.[113]

కుకుటేని-ట్రిపిలియా స్థావరాలలో ఈ క్రింది రకాల పనిముట్లు కనుగొనబడ్డాయి:

పనిముట్టు సాధారణ పదార్థాలు
చెక్క పని అడ్జ్ లు రాయి, ఫ్లింట్, రాగి
బ్యూరిన్‌లు
స్క్రాపర్లు
ఆల్స్ (రంధ్రాలు చేసే సూదులు) రాయి, జింక కొమ్ము, కొమ్ము, రాగి
గౌజ్‌లు/ఉలులు రాయి, ఎముక
రాతి పనిముట్ల తయారీ ఒత్తిడితో పొరలు తొలగించడం, పనిముట్లు, ఉదా. రాపిడి ముక్కలు,

ప్లంజర్లు, ఒత్తిడి, సవరణ పనిముట్లు

 రాయి
అన్విల్స్ (దంచే బండలు)
హ్యామర్‌స్టోన్‌లు
మృదువైన సుత్తులు జింక కొమ్ము, కొమ్ము
పాలిష్ చేసే పనిముట్లు ఎముక, రాయి
వస్త్ర పరిశ్రమ అల్లిక సూదులు ఎముక
షటిల్స్
కుట్టు సూదులు ఎముక, రాగి
కండెలు, కండె చక్రాలు బంకమట్టి
మగ్గం బరువులు
వ్యవసాయం పారలు/గునపాలు జింక కొమ్ము, కొమ్ము
నాగళ్లు
విసిరే రాళ్లు/విసిరే బండలు రాయి
కొడవళ్లు జింక కొమ్ము లేదా చెక్క పిడిలో అమర్చిన ఫ్లింట్ రాతి ముక్కలు
చేపలు పట్టడం హార్పూన్లు (ఈటెలు) ఎముక
చేపల గాలాలు ఎముక, రాగి
ఇతర/బహుళ ప్రయోజన గొడ్డళ్లు (రెండు వైపులా మొన ఉన్నవి, సుత్తి-గొడ్డళ్లు, యుద్ధ గొడ్డళ్లు కావచ్చు) రాయి, రాగి
గదలు రాయి
కత్తులు, ఖంజరాలు ఫ్లింట్, ఎముక, రాగి
బాణం మొనలు ఫ్లింట్, ఎముక
పిడులు
స్పటులాలు (వెడల్పాటి గరిటెలు)

చక్రాలు

[మార్చు]

కొంతమంది పరిశోధకులు (ఉదాహరణకు, ఫిన్‌లాండ్‌లోని హెల్సింకి విశ్వవిద్యాలయానికి చెందిన ఇండోలజిస్ట్ ఆస్కో పార్పోలా) CT-సంస్కృతి ప్రజలు బండ్లకు చక్రాలను ఉపయోగించారని భావిస్తారు.[114] అయితే, నాలుగు చక్రాలపై అమర్చిన జంతువుల, పాత్రల చిన్న నమూనాలు మాత్రమే లభించాయి; ఇవి క్రీ.పూ. నాలుగవ సహస్రాబ్ది ప్రథమార్థానికి చెందినవి. ఇటువంటి నమూనాలు సాధారణంగా పిల్లల ఆటబొమ్మలుగా భావించబడతాయి; అయినప్పటికీ, వస్తువులను చక్రాలపై లాగవచ్చనే భావనను అవి తెలియజేస్తాయి. వాస్తవ బండ్లకు చక్రాలను ఉపయోగించినట్లు ఇప్పటివరకు ఎటువంటి ఆధారాలు లభించలేదు.[115]

ఆచారాలు, మతం

[మార్చు]
కుకుటేని-ట్రిపిలియా సంస్కృతికి చెందిన ఒక సాధారణ మట్టి "దేవత" విగ్రహం

కొన్ని కుకుటేని-ట్రిపిలియా సమాజాలలో ఒక ప్రత్యేక భవనం ఉన్నట్లు గుర్తించబడింది, ఇది ఈ నివాస ప్రాంతం మధ్యలో పవిత్రమైన ప్రదేశాలు లేదా ఆలయాలు ఉన్నట్లు పురావస్తు శాస్త్రవేత్తలు గుర్తించారు. ఈ నిర్మాణాల లోపల కొన్ని వస్తువులు (కళాఖండాలు) లభించాయి; వీటిలో కొన్నింటిని ఉద్దేశపూర్వకంగానే నేలలో పాతిపెట్టారు. ఇవి స్పష్టంగా మతపరమైన స్వభావాన్ని కలిగి ఉండి, ఆ సమాజం, నమ్మకాలు, ఆచారాలు, నిర్మాణ శైలిపై అవగాహన కల్పిస్తాయి. అంతేకాకుండా, కుకుటేని-ట్రిపిలియా సంస్కృతికి చెందిన అనేక సాధారణ నివాస గృహాలలో కూడా మతపరమైన స్వభావం కలిగిన వస్తువులు లభించాయి.

మట్టితో చేసిన బలిపీఠం (నమూనా).[116]

ఈ వస్తువులలో చాలా వరకు మట్టితో చేసిన బొమ్మలు లేదా విగ్రహాలు ఉన్నాయి. పురావస్తు శాస్త్రవేత్తలు వీటిలో చాలా వాటిని 'ఫెటిష్‌లు' లేదా 'టోటెమ్‌'లుగా గుర్తించారు; వీటిని పూజించే లేదా సంరక్షించే ప్రజలకు సహాయపడే, రక్షణ కల్పించే శక్తులు వీటిలో ఉంటాయని నమ్ముతారు.[117] ఈ కుకుటేని-ట్రిపిలియా బొమ్మలు సాధారణంగా 'దేవతలు'గా పిలువబడుతున్నాయి; అయితే, స్త్రీ ఆకృతిలో ఉన్న మట్టి బొమ్మలన్నింటికీ ఈ పేరు సరిపోకపోవచ్చు. ఎందుకంటే, వేర్వేరు బొమ్మలు వేర్వేరు ప్రయోజనాల కోసం (ఉదాహరణకు రక్షణ కోసం) ఉపయోగించబడ్డాయని పురావస్తు ఆధారాలు సూచిస్తున్నాయి, కాబట్టి అవన్నీ దేవతలకు ప్రతీకలు కాకపోవచ్చు.[118] కుకుటేని-ట్రిపిలియా ప్రాంతాలలో ఇటువంటి బొమ్మలు భారీ సంఖ్యలో లభించాయి.[119] - తూర్పు ఐరోపాలోని అనేక మ్యూజియంలలో వీటి పెద్ద సేకరణ ఉంది. ఫలితంగా, చాలా మందికి ఈ సంస్కృతిని గుర్తించే ప్రధాన దృశ్యమాన చిహ్నాలలో ఒకటిగా ఇవి మారాయి.

'ది థింకర్ ఫ్రమ్ టార్పెస్టి', 4500 BC. కుకుటేని ఎనియోలిథిక్ ఆర్ట్ మ్యూజియం, పియాత్రా నీమ్ట్, మోల్దవియా

పురావస్తు శాస్త్రవేత్త మారిజా గింబుటాస్ తన 'కుర్గాన్ పరికల్పన', 'ప్రాచీన యూరోపియన్ సంస్కృతి' సిద్ధాంతాలలో కొంత భాగాన్ని ఈ కుకుటేని-ట్రిపిలియా మట్టి విగ్రహాల ఆధారంగా రూపొందించారు. ఆమె నిర్ధారణలు ఎప్పుడూ వివాదాస్పదంగానే ఉండేవి; నేడు చాలా మంది పండితులు వాటిని తిరస్కరించినప్పటికీ, నియోలిథిక్ సమాజాలు మాతృస్వామ్య వ్యవస్థను కలిగి ఉండేవని, యుద్ధతత్త్వం లేనివని, 'భూమికి సంబంధించిన' మాతృ దేవతను ఆరాధించేవారని ఆమె ప్రతిపాదించిన సిద్ధాంతాలను ఇప్పటికీ కొందరు పండితులు సమర్థిస్తున్నారు. ఈ శాంతియుత సమాజాలు క్రీ.పూ. 2500 ప్రాంతంలో రష్యా, కజకిస్తాన్ మైదాన ప్రాంతాల (స్టెప్పీలు) నుండి దూసుకొచ్చిన, పితృస్వామ్య వ్యవస్థ కలిగిన, యుద్ధ ప్రియులైన 'ఆకాశ దేవుడిని' ఆరాధించే ఇండో-యూరోపియన్ తెగల దాడుల వల్ల అంతరించిపోయాయని ఆమె వాదించారు.[120] ఈ సైట్ ఒక తరగతి అసైన్‌మెంట్ కోసం విద్యార్థులు రూపొందించిన ప్రాజెక్ట్. అయితే, ఇటీవలి ఆవిష్కరణలు, విశ్లేషణల కారణంగా గింబుటాస్ సిద్ధాంతాలు పాక్షికంగా తిరస్కరించబడ్డాయి.[121] నేడు చాలా మంది పండితులు గింబుటాస్ అభిప్రాయాలతో విభేదిస్తున్నారు; నియోలిథిక్ (నవీన శిలా) యుగంలో ఆమె భావించిన దానికంటే చాలా సంక్లిష్టమైన సమాజం ఉండేదని సూచించే కొత్త ఆధారాలను వారు ఎత్తి చూపుతున్నారు.[122]

కుకుటేని-ట్రిపిలియా సంస్కృతికి సంబంధించి సమాధానం లేని ప్రశ్నలలో ఒకటి, అంత్యక్రియల ఆచారాలకు సంబంధించిన పురాతన వస్తువులు చాలా తక్కువ సంఖ్యలో లభించడం. పురావస్తు శాస్త్రవేత్తలు చాలా పెద్ద నివాస ప్రాంతాలను పరిశీలించినప్పటికీ, మరణానంతర ఆచారాలకు సంబంధించిన ఆధారాలు దాదాపుగా కనిపించవు. కుకుటేని-ట్రిపిలియా భౌగోళిక ప్రాంతంలోని తూర్పు ట్రిపిలియా, పశ్చిమ కుకుటేని ప్రాంతాల మధ్య వ్యత్యాసాన్ని వివరిస్తూ, అమెరికన్ పురావస్తు శాస్త్రవేత్త డగ్లస్ డబ్ల్యూ. బెయిలీ ఇలా రాశారు:

"కుకుటేని శ్మశానవాటికలు ఏవీ లేవు, కనుగొనబడిన ట్రిపిలియా శ్మశానవాటికలు చాలా తరువాతి కాలానికి చెందినవి."[123]

ప్రస్తుతం, క్రీ.పూ. 4వ సహస్రాబ్ది ప్రథమార్థానికి చెందిన మానవ అవశేషాలు స్థిరంగా లభించిన ఏకైక ట్రిపిలియన్ ప్రదేశం పశ్చిమ ఉక్రెయిన్‌లోని 'వెర్టెబా గుహ'. శరీరంలోని ఇతర భాగాల కంటే పుర్రెలు ఎక్కువగా లభిస్తున్నాయి; అయితే, కుకుటేని-ట్రిపిలియా ప్రదేశాలలో లభించిన అస్థిపంజర అవశేషాలపై సమగ్ర గణాంక సర్వే ఇంకా జరగలేదు కాబట్టి, ఈ ఆవిష్కరణల గురించి ఖచ్చితమైన విశ్లేషణను ప్రస్తుతానికి నిర్ధారించడం సాధ్యం కాదు. అయినప్పటికీ, ఈ అంశాలకు సంబంధించి అనేక ప్రశ్నలు మిగిలే ఉన్నాయి, ముఖ్యంగా పురుషుల అవశేషాలు అస్సలు ఎందుకు కనిపించలేదనే విషయంపై కూడా ప్రశ్నలు ఉన్నాయి.[124] పురావస్తు ఆధారాల నుండి రాబట్టగలిగే ఏకైక ఖచ్చితమైన నిర్ధారణ ఏమిటంటే, కుకుటెని-ట్రిపిలియా సంస్కృతిలో, చాలా సందర్భాలలో, మృతదేహాలను నివాస ప్రాంతం లోపల అధికారికంగా ఖననం చేయలేదు లేదా ఉంచలేదు.[125]

పురావస్తు జన్యుశాస్త్రం

[మార్చు]
"(A) ఆధునిక ఐరోపా జనాభాతో రూపొందించిన PCA, దీనిలో తూర్పు ఐరోపాకు చెందిన నియోలిథిక్, కాంస్య యుగ జనాభా వివరాలు పొందుపరచబడ్డాయి. ఇందులో 'వెర్టెబా-ట్రిపిలియా' (Verteba_Trypillia) వ్యక్తులు ఐరోపా నియోలిథిక్ జనాభా, జన్యు వైవిధ్య పరిధిలోనే ఉన్నట్లు గమనించవచ్చు. (B) విశ్లేషణలో చేర్చబడిన ప్రధాన జనాభా సమూహాల ADMIXTURE విశ్లేషణ (K = 4). వివిధ రంగులు అధ్యయనం చేయబడిన వ్యక్తుల మూల వంశావళిని సూచిస్తాయి: పసుపు రంగు అనటోలియా-N (Anatolia_N) సంబంధిత వంశావళిని, ఎరుపు రంగు WHG సంబంధిత వంశావళిని, ఊదా రంగు స్టెప్పీ (Steppe) సంబంధిత వంశావళిని సూచిస్తాయి; ప్రతి వ్యక్తి ఈ వంశావళి నిష్పత్తుల ద్వారా సూచించబడతారు" - Gelabert et al. 2022 ప్రకారం.

తెలిసిన నివాస ప్రాంతాల సంఖ్య చాలా ఎక్కువగా ఉన్నప్పటికీ, ఒక్కో నివాస ప్రాంతంలోనే బహుశా 10,000 మందికి పైగా ప్రజలు నివసించి ఉండవచ్చని భావించినప్పటికీ, ఇప్పటివరకు కేవలం 1061 మందికి సంబంధించిన అస్థిపంజర అవశేషాలు మాత్రమే భద్రపరచబడి ఉన్నాయి.[126] కోసెనివ్కా నివాస ప్రాంతం, వెర్టెబా గుహ వంటివి ఇక్కడ ముఖ్యమైన ప్రదేశాలు. కోసెనివ్కా ప్రాంతం నుండి లభించిన అవశేషాలు గాయాలు, వ్యాధులు, సామాజిక నిర్మాణాలకు సంబంధించిన ఆధారాలను అందించినప్పటికీ,[127] తదుపరి విశ్లేషణకు అవసరమైనంత DNA పదార్థం మాత్రం వాటి నుండి లభించలేదు.

ట్రిపిలియన్ అవశేషాలపై మొట్టమొదటి ఆర్కియోజెనెటిక్ (పురావస్తు-జన్యు) విశ్లేషణ నికితిన్, ఇతరులచే నిర్వహించబడింది. 2010లో.[128] ఉక్రెయిన్‌లోని టెర్నోపిల్ ఒబ్లాస్ట్‌లో ఉన్న సెరెట్ నదీ తీరంలోని వెర్టెబా గుహలో లభించిన కుకుటెని-ట్రిపిలియా మానవ అస్థి అవశేషాల నుండి సేకరించిన mtDNAను వారు విశ్లేషించారు. విశ్లేషించబడిన అవశేషాలకు సంబంధించిన ఏడుగురు వ్యక్తులలో: ఇద్దరు హ్యాప్లోగ్రూప్ HV(xH)కి, ఇద్దరు హ్యాప్లోగ్రూప్ Hకి, ఒకరు హ్యాప్లోగ్రూప్ R0(xHV)కి, ఒకరు హ్యాప్లోగ్రూప్ Jకి, ఒకరు హ్యాప్లోగ్రూప్ T4కి చెందినవారని తేలింది; ఇందులో T4కి చెందిన వ్యక్తికి సంబంధించిన నమూనా ఆ సమూహంలోనే అత్యంత పురాతనమైనది. వెర్టెబా గుహ పరిసరాల్లో నివసించిన జనాభాలో గణనీయమైన వైవిధ్యం ఉందని రచయితలు నిర్ధారించారు; అయితే, ఈ నమూనాల కాలక్రమ పరిధి (కాలం నాటి వ్యత్యాసం) చాలా విస్తృతంగా ఉండటం వల్ల, ఆ వైవిధ్యానికి కారణం ఆ కాలంలో సహజంగా జరిగిన జనాభా రాకపోకలే అయి ఉండవచ్చని వారు భావిస్తున్నారు. అలాగే, రచయితలు R0(xHV), HV(xH) హ్యాప్లోగ్రూప్‌లను ఐరోపాలోని పాలియోలిథిక్ (పాత రాతియుగ) జనాభాతో అనుసంధానించారు. అదే సమయంలో, T4, J హ్యాప్లోగ్రూప్‌లను పశ్చిమ ప్రాంతం (అంటే 'లీనియర్ పాటరీ కల్చర్') నుండి కాకుండా, ఆగ్నేయ ప్రాంతం (ఉత్తర-పాంటిక్ ప్రాంతం) నుండి నియోలిథిక్ (కొత్త రాతియుగ) జనాభా వలసల ద్వారా వచ్చిన లక్షణాలుగా పరిగణించారు.[129]

2017లో, నికిటిన్, అతని బృందం వెర్టెబా గుహకు చెందిన మరో ఎనిమిది మంది వ్యక్తుల mtDNA డేటాను సమర్పించారు.[130] వీటిలో ఏడు ట్రైపిలియన్ కాలానికి చెందినవి, ఒకటి ఇనుప యుగానికి చెందినవి.[131] ట్రైపిలియా కాలానికి చెందిన వ్యక్తులు H, HV, HV0, H5a, అలాగే T2b, U8b1b, U8b1a2 అనే హ్యాప్‌లోగ్రూప్‌లను కలిగి ఉన్నారు. రచయితలు H5a, T2b, U8b1 జన్యు సమూహాలను అనటోలియన్ నియోలిథిక్ రైతులు, ఐరోపాకు చెందిన ప్రారంభ నియోలిథిక్ రైతుల ప్రభావంతో ముడిపెట్టారు; ఈ ప్రభావం వెర్టెబా వద్ద ఉన్న ట్రిపిలియన్ జనాభాపై కనిపించింది. mtDNAలోని 'H' క్లేడ్ ప్రతినిధులు నమూనాలో 28.6% ఉండటంతో, వెర్టెబాలోని ట్రిపిలియన్ జనాభాకు, 'H' హ్యాప్లోటైప్‌లను ఇదే స్థాయిలో కలిగి ఉన్న 'ఫన్నెల్ బీకర్ సంస్కృతి' సమూహాలకు మధ్య జన్యుపరమైన సంబంధం ఉండవచ్చని రచయితలు సూచించారు.

2018లో 'నేచర్' పత్రికలో ప్రచురితమైన మాథీసన్, ఇతరుల అధ్యయనం, నికిటిన్, ఇతరుల (2017) అధ్యయనంలోని నలుగురు పురుషుల పూర్తి జన్యు-విశ్లేషణను పరిగణనలోకి తీసుకుంది. వీరిలో సుమారు 80% జన్యువులు EEF (ప్రారంభ ఐరోపా రైతులు) మూలాలకు చెందినవని, మిగిలిన 20% జన్యువులు EHG (తూర్పు వేటగాళ్లు-సేకర్తలు), WHG (పశ్చిమ వేటగాళ్లు-సేకర్తలు) సమూహాల మధ్యస్థ లక్షణాలను కలిగి ఉన్నాయని ఆ అధ్యయనం వివరించింది. Y-DNA విషయానికి వస్తే, వారిలో ఇద్దరు G2a2b2a (G-CTS688, G-PF3330) హ్యాప్‌లోగ్రూప్‌ను, ఒకరు G2a-PF3141 హ్యాప్‌లోగ్రూప్‌ను, మరొకరు E-CTS10894 హ్యాప్‌లోగ్రూప్‌ను కలిగి ఉన్నారు. mtDNA విషయానికి వస్తే, వారు H5a, T2b, HV, U8b1b హ్యాప్లోగ్రూప్‌లను కలిగి ఉన్నారు.[132] మిశ్రమ జన్యు విశ్లేషణ ప్రకారం, వారిలో సుమారు 75% EEF (ప్రారంభ ఐరోపా రైతులు), 10% పాశ్చాత్య, ప్రాచ్య వేటగాడు-సేకర్తల లక్షణాలు, 5% కంటే తక్కువ స్థాయిలో యామ్నయా-సంబంధిత వంశపారంపర్య ఆనవాళ్లు ఉన్నాయి.[133]

2020లో ఇమ్మల్, ఇతరులు... మోల్డోవాలోని రెండు చివరి CTCC కాలపు ప్రదేశాల నుండి సంబంధం లేని నలుగురు స్త్రీలపై ఒక అధ్యయనం ప్రచురించబడింది.[134] వారు mtDNA హాప్లోగ్రూప్ K1a1, T1a, T2c1d1, U4a1 లను కలిగి ఉన్నారు, "అన్ని వ్యక్తులు నియోలిథిక్-ఉద్భవించిన పూర్వీకత భాగాన్ని కలిగి ఉన్నారు, జన్యుపరంగా అనటోలియన్ రైతుల కంటే లీనియర్ పాటరీకి దగ్గరి సంబంధం కలిగి ఉన్నారు. మూడు నమూనాలు గణనీయమైన మొత్తంలో స్టెప్పీ-సంబంధిత పూర్వీకతను కూడా చూపించాయి, ఇది ఉత్తర పాంటిక్, స్టెప్పీ జనాభాతో అనుబంధం ఉన్న ప్రజల నుండి CTCC జన్యు-సముదాయంలోకి ప్రవాహాన్ని సూచిస్తుంది. రచయితలు "...స్టెప్పీ భాగం తూర్పు ఐరోపా వ్యవసాయ సమాజాలకు బహుశా 3500 BCE నాటికే చేరుకుంది" అని ముగించారు.[135]

సైంటిఫిక్ రిపోర్ట్స్లో ప్రచురించబడిన 2022 అధ్యయనం ఉక్రెయిన్‌లోని వెర్టెబా గుహ నుండి 18 మంది వ్యక్తులను విశ్లేషించింది, వీరిలో కొందరి గురించి మునుపటి అధ్యయనాలలో నివేదించబడింది. Y-DNA హాప్లోగ్రూప్‌కు సంబంధించి, ముగ్గురు కలిగి ఉన్నారు G2a2b2a3, రెండు G2a2a1a, ఒక G2a2a1, G2a2a1a3, C1a, I2a1a2a-L161.1, I2a2a1, I2c, కాగా mtDNA హాప్లోగ్రూప్‌లో రెండు J1c2, K1a2, T2b, ఒక H, H15a1, H40, J1c5, K1a1b1, K1b1, N1a1a1a, T2, T2c1d1, U5a, U5a2 ఉన్నాయి. మిశ్రణ విశ్లేషణ ప్రకారం, అధ్యయనం చేయబడిన అన్ని ఉక్రేనియన్ ట్రైపిల్లియన్ నమూనాలు "అనటోలియా-నియోలిథిక్ వ్యక్తులలో ఆధిపత్యం వహించే పూర్వీకుల అంశం ద్వారా ఎక్కువగా నిర్వచించబడ్డాయి, ఇది మునుపటి అధ్యయనాల మాదిరిగానే యూరోపియన్ నియోలిథిక్ జనాభాతో బలమైన సంబంధాన్ని సూచిస్తుంది. అయితే, ఒక వ్యక్తి విషయంలో తప్ప, మాథీసన్, ఇతరులు వివరించినట్లుగా ఈ నమూనాలు EHG, CHG, WHG అంశాల ఉనికిని కూడా సూచిస్తున్నాయి.[136] వీరికి EHG/CHG వంశపారంపర్యత ఏదీ లేనట్లు కనిపిస్తుంది". బాహ్యరూప లక్షణాల పరంగా, అందరూ లాక్టోస్ అసహనాన్ని కలిగి ఉన్నారు, దాదాపు అందరిలో నీలి కళ్ళకు సంబంధించిన ఉత్పరివర్తనం ఉంది.[55]

ఆ పత్రం ప్రకారం, ఇది బాడెన్ సంస్కృతి జనాభాతో ఉమ్మడి వంశపారంపర్యతను సూచిస్తుంది, "ముగింపుగా, వెర్టెబా గుహ తూర్పు, పశ్చిమాలను కలిపే ఒక ముఖ్యమైన సమాధుల ప్రదేశాన్ని సూచిస్తుందని ఫలితాలు చూపిస్తున్నాయి. CTCC ప్రజల జన్యు నిర్మాణంలో పశ్చిమ దేశాలలోని పూర్వపు వేట-సేకరణదారులు, సమీప ప్రాచ్యంలోని రైతులకు సంబంధించిన వంశపారంపర్యత, మోల్డోవన్ CTCC ప్రజల నుండి జన్యుపరంగా విభిన్నమైనది కూడా ఉన్నాయి. ఉక్రేనియన్ నవీన శిలాయుగపు వేట-సేకరణదారులతో సంబంధం ఉన్న స్థానిక వంశపారంపర్యత లేకపోవడం, ఈ రైతులు ఎక్కువగా స్థానిక ఆహార సేకర్తల స్థానాన్ని భర్తీ చేశారని సూచిస్తుంది. అంతేకాకుండా, కాంస్య యుగంలో, తూర్పు ప్రాంతం నుండి వచ్చిన సంచార పశుపాలక సమూహాలు వరుసగా వెర్టెబా గుహను ఉపయోగించాయి; వీరి రాక ఐరోపాలో గణనీయమైన జన్యుపరమైన, సాంస్కృతిక మార్పులకు దారితీసింది, తద్వారా వీరు చివరికి ట్రిపిలియా సంస్కృతిప్రజల స్థానిక వారసులతో కలిసిపోయారు.[55]

2023 నాటి ఒక అధ్యయనం ప్రకారం, 'స్టెప్పీ'ప్రాంతానికి సంబంధించిన వంశపారంపర్య లక్షణాలు కలిగిన వ్యక్తుల ఉనికిని, EHG-సమృద్ధిగా ఉన్న వంశపారంపర్య మూలాలు పెరగడం ద్వారా వివరించవచ్చు.[137]

పురావస్తు ఆధారాలు

[మార్చు]

ఇందులో 2026లో, ఈశాన్య రొమేనియాలోని బోటోసాని కౌంటీలో ఉన్న 'స్టౌసెని-హోమ్' అనే చరిత్రపూర్వ నివాస ప్రాంతంలో తవ్వకాలు జరుపుతున్న పురావస్తు శాస్త్రవేత్తలకు, కుకుటెని-ట్రిపిలియా సంస్కృతికి చెందిన ఒక పెద్ద సామూహిక భవనం లభించింది. సుమారు 45 ఇళ్లు ఉన్న ఈ నివాస ప్రాంతంలోని ఇతర ఇళ్లతో పోలిస్తే, దాదాపు 350 చదరపు మీటర్ల విస్తీర్ణం కలిగిన ఈ భవనం మూడు రెట్లు పెద్దదిగా ఉంది. భూభౌతిక సర్వేలు, తవ్వకాలలో పునాది కందకాలు, పెద్ద స్తంభాల గుంటలు, గట్టి మట్టి నేల బయటపడ్డాయి; అయితే, వంట లేదా నిల్వ వంటి గృహ అవసరాలకు సంబంధించిన ఏర్పాట్లు ఇందులో లేకపోవడం వల్ల ఇది సాధారణ నివాసాల కంటే భిన్నమైనదని తేలింది. పురావస్తు శాస్త్రవేత్తలకు మట్టిపాత్రల ముక్కలు, రాతి పనిముట్ల అవశేషాలు, కాలిన ధాన్యాలు, 'బ్లాక్ హెన్‌బేన్' విత్తనాలు లభించాయి, కానీ ఉన్నత వర్గాల నివాసానికి లేదా ప్రత్యేక గృహ కార్యకలాపాలకు సంబంధించిన ఆధారాలేవీ కనిపించలేదు. అందువల్ల, ఈ భవనాన్ని సమావేశ స్థలంగా, ఆచార కార్యక్రమాల వేదికగా లేదా సామూహిక కార్యకలాపాల కేంద్రంగా ఉపయోగపడిన ఒక సామూహిక లేదా ప్రజా భవనంగా భావిస్తున్నారు. పరిశోధకుల అభిప్రాయం ప్రకారం, ఈ ఆవిష్కరణ కుకుటెని-ట్రిపిలియా సమాజాల సామాజిక వ్యవస్థపై పరిశోధనకు దోహదపడుతుంది; అలాగే, పెద్ద సామూహిక భవనాలు కేవలం ప్రధాన నివాస ప్రాంతాల్లోనే కాకుండా చిన్న సమాజాలలో కూడా ఉండేవని ఇది సూచిస్తుంది.[138][139][140]

మూలాలు

[మార్చు]
  1. ↑ Arponen, V. P. J.; Ohlrau, René; Kerig, Tim (2024). "The Capability Approach and Archaeological Interpretation of Transformations: On the Role of Philosophy for Archaeology". Open Archaeology. 10 20240013. doi:10.1515/opar-2024-0013.
  2. ↑ "7,000 years ago, Neolithic optical art flourished – Technology & science – Science – DiscoveryNews.com". NBC News. 22 September 2008. Archived from the original on 24 December 2015. Retrieved 24 December 2015.
  3. ↑ Mantu, Cornelia-Magda (2000). "Cucuteni–Tripolye cultural complex: relations and synchronisms with other contemporaneous cultures from the Black Sea area". Studia Antiqua et Archaeologica. VII. Iași, Romania: Iași University: 267. OCLC 228808567. Archived from the original on 11 July 2011.
  4. ↑ Mallory, James P (1989). In search of the Indo-Europeans: language, archaeology and myth. London: Thames and Hudson. ISBN 0-500-05052-X. OCLC 246601873.
  5. ↑ Diachenko, Aleksandr; Francesco Menotti (2012). "The gravity model: monitoring the formation and development of the Tripolye culture giant-settlements in Ukraine". Journal of Archaeological Science. 39 (8): 2810–2817. Bibcode:2012JArSc..39.2810D. doi:10.1016/j.jas.2012.04.025.
  6. ↑ Müller, Johannes. "High precision Tripolye settlement plans, demographic estimations and settlement organization". academia.edu. Archived from the original on 13 January 2017. Retrieved 6 May 2018.
  7. ↑ Müller, Johannes; Rassmann, Knut; Videiko, Mykhailo (2016). Trypillia Mega-Sites and European Prehistory: 4100–3400 BCE. Taylor & Francis. p. 347. ISBN 978-1-317-24791-3.
  8. ↑ Gaydarska, Bisserka; Nebbia, Marco; Chapman, John (2020). "Trypillia Megasites in Context: Independent Urban Development in Chalcolithic Eastern Europe". Cambridge Archaeological Journal (in ఇంగ్లీష్). 30 (1): 97–121. doi:10.1017/S0959774319000301. ISSN 0959-7743.
  9. ↑ Kirleis, Wiebke; Corso, Marta Dal; Pashkevych, Galyna; Schlütz, Frank; Hofmann, Robert; Terna, Andreea; Dreibrodt, Stefan; Rud, Vitalii; Videiko, Mykhailo Y.; Müller, Johannes (1 January 2024). "A complex subsistence regime revealed for Cucuteni–Trypillia sites in Chalcolithic eastern Europe based on new and old macrobotanical data". Vegetation History and Archaeobotany (in ఇంగ్లీష్). 33 (1): 75–90. Bibcode:2024VegHA..33...75K. doi:10.1007/s00334-023-00936-y. ISSN 1617-6278.
  10. ↑ Chapman, John; Gaydarska, Bisserka; Nebbia, Marco (31 May 2019). "The Origins of Trypillia Megasites". Frontiers in Digital Humanities. 6 10. doi:10.3389/fdigh.2019.00010. ISSN 2297-2668.
  11. ↑ Kovtun, Valeria (6 August 2021). "Cucuteni-Trypillia: Eastern Europe's lost civilisation". www.bbc.com (in బ్రిటిష్ ఇంగ్లీష్). Retrieved 18 September 2024.
  12. ↑ Brigand, Robin; Weller, Olivier (2018). "Neo-Eneolithic settlement pattern and salt exploitation in Romanian Moldavia". Journal of Archaeological Science: Reports (in ఇంగ్లీష్). 17: 68–78. Bibcode:2018JArSR..17...68B. doi:10.1016/j.jasrep.2017.10.032.
  13. ↑ Parpola, Asko (1 September 2015). The Roots of Hinduism: The Early Aryans and The Indus Civilization (in ఇంగ్లీష్). Oxford University Press. pp. 43–46. doi:10.1093/acprof:oso/9780190226909.001.0001. ISBN 978-0-19-022690-9.
  14. ↑ Hofmann, Robert; Müller-Scheeßel, Nils; Müller, Johannes (2024). "Trypillia mega-sites: a social levelling concept?". Antiquity (in ఇంగ్లీష్). 98 (398): 380–400. doi:10.15184/aqy.2024.18. ISSN 0003-598X.
  15. ↑ Kovtun, Valeria (6 August 2021). "Cucuteni-Trypillia: Eastern Europe's lost civilisation". www.bbc.com (in బ్రిటిష్ ఇంగ్లీష్). Retrieved 18 September 2024.
  16. ↑ Prostak, Sergio (2 July 2024). "Trypillia Mega-Sites Avoided Wealth Inequalities between Individual Households, Archaeologists Say". Sci.News: Breaking Science News (in అమెరికన్ ఇంగ్లీష్). Retrieved 18 September 2024.
  17. ↑ Kirleis, Wiebke; Corso, Marta Dal; Pashkevych, Galyna; Schlütz, Frank; Hofmann, Robert; Terna, Andreea; Dreibrodt, Stefan; Rud, Vitalii; Videiko, Mykhailo Y.; Müller, Johannes (1 January 2024). "A complex subsistence regime revealed for Cucuteni–Trypillia sites in Chalcolithic eastern Europe based on new and old macrobotanical data". Vegetation History and Archaeobotany (in ఇంగ్లీష్). 33 (1): 75–90. Bibcode:2024VegHA..33...75K. doi:10.1007/s00334-023-00936-y. ISSN 1617-6278.
  18. ↑ Kirleis, Wiebke; Corso, Marta Dal; Pashkevych, Galyna; Schlütz, Frank; Hofmann, Robert; Terna, Andreea; Dreibrodt, Stefan; Rud, Vitalii; Videiko, Mykhailo Y.; Müller, Johannes (1 January 2024). "A complex subsistence regime revealed for Cucuteni–Trypillia sites in Chalcolithic eastern Europe based on new and old macrobotanical data". Vegetation History and Archaeobotany (in ఇంగ్లీష్). 33 (1): 75–90. Bibcode:2024VegHA..33...75K. doi:10.1007/s00334-023-00936-y. ISSN 1617-6278.
  19. ↑ Haarmann, Harald (2020). Advancement in Ancient Civilizations: Life, Culture, Science and Thought (in ఇంగ్లీష్). Jefferson, North Carolina: McFarland & Company, Inc., Publishers. p. 40. ISBN 978-1-4766-4075-4.
  20. ↑ Monah, Dan (2005), "Religie si arta in cultura Cucuteni" [Religion and art in Cucuteni culture], in Dumitroaia, Gheorghe (ed.), Primul muzeu Cucuteni din Romania [The first Cucuteni museum for Romania], Bibliotheca memoriae antiquitatis XV (in రొమేనియన్), Piatra-Neamț, Romania: Editura Foton, pp. 162–173, OCLC 319165024
  21. ↑ Monah, Dan (2005), "Religie si arta in cultura Cucuteni" [Religion and art in Cucuteni culture], in Dumitroaia, Gheorghe (ed.), Primul muzeu Cucuteni din Romania [The first Cucuteni museum for Romania], Bibliotheca memoriae antiquitatis XV (in రొమేనియన్), Piatra-Neamț, Romania: Editura Foton, pp. 162–173, OCLC 319165024
  22. ↑ "Cucuteni-Trypillya: una grande civiltà dell'antica Europa" [Cucuteni–Trypillia: a great civilization of ancient Europe] (Press release) (in ఇటాలియన్). Sapienza – Università di Roma. 16 September – 31 October 2008. Archived from the original on 17 July 2011. Retrieved 21 November 2009.
  23. ↑ Beldiceanu, Nicolae (1885). "Antichitățile de la Cucuteni" [The Antiquities at Cucuteni]. Schiță Arheologică (in రొమేనియన్). Iași.
  24. ↑ Butureanu, Grigore (1989). "Notita asupra sapaturilor si cercetarilor facute la Cucuteni" [Note on the Diggings and Research at Cucuteni]. Arhiva Societății științifice și Literare din Iași (in రొమేనియన్). I.
  25. ↑ "Cucuteni-Trypillya: una grande civiltà dell'antica Europa" [Cucuteni–Trypillia: a great civilization of ancient Europe] (Press release) (in ఇటాలియన్). Sapienza – Università di Roma. 16 September – 31 October 2008. Archived from the original on 17 July 2011. Retrieved 21 November 2009.
  26. ↑ "In search of time past". The Institute of archaeology in Iași. Archived from the original on 4 September 2011. Retrieved 21 November 2009.
  27. ↑ "Welcome to the Trypillian e-Museum". The Trypillian Civilization Society. Archived from the original on 7 June 2008. Retrieved 21 November 2009.
  28. ↑ Videiko, Mykhailo. "Trypillian Civilization in the prehistory of Europe". The Trypillian Civilization Society. Archived from the original on 21 June 2008. Retrieved 21 November 2009.
  29. ↑ Taranec, Natalie. "The Trypilska Kultura – The Spiritual Birthplace of Ukraine?". The Trypillian Civilization Society. Archived from the original on 21 June 2008. Retrieved 21 November 2009.
  30. ↑ "Welcome to the Trypillian e-Museum". The Trypillian Civilization Society. Archived from the original on 7 June 2008. Retrieved 21 November 2009.
  31. ↑ Taranec, Natalie. "The Trypilska Kultura – The Spiritual Birthplace of Ukraine?". The Trypillian Civilization Society. Archived from the original on 21 June 2008. Retrieved 21 November 2009.
  32. ↑ Ellis, Linda (1984). The Cucuteni–Tripolye culture: study in technology and the origins of complex society. BAR international series. Vol. 217. Oxford: British Archaeological Reports (B.A.R). ISBN 0-86054-279-3. OCLC 11385722.
  33. ↑ Mantu, Cornelia-Magda (2000). "Cucuteni–Tripolye cultural complex: relations and synchronisms with other contemporaneous cultures from the Black Sea area". Studia Antiqua et Archaeologica. VII. Iași, Romania: Iași University: 267. OCLC 228808567. Archived from the original on 11 July 2011.
  34. ↑ Monah, Dan (2005), "Religie si arta in cultura Cucuteni" [Religion and art in Cucuteni culture], in Dumitroaia, Gheorghe (ed.), Primul muzeu Cucuteni din Romania [The first Cucuteni museum for Romania], Bibliotheca memoriae antiquitatis XV (in రొమేనియన్), Piatra-Neamț, Romania: Editura Foton, pp. 162–173, OCLC 319165024
  35. ↑ Mallory, J.P.; Adams, D.Q. (1997), Encyclopedia of Indo-European Culture, Chicago: Fitzroy Dearborn, OCLC 37931209
  36. ↑ Schmidt, Hubert (1932), Cucuteni in der oberen Moldau, Rumănien: die befestigte Siedlung mit bemalter Keramik von der Steinkupferzeit bis in die vollentwickelte Bronzezeit [Cucuteni in upper Moldova, Romania: the fortified settlement with painted pottery from the stone age to the copper age] (in జర్మన్), Berlin: W. de Gruyter, OCLC 4942033
  37. ↑ Lazarovici, Cornelia-Magda (2010). "New data regarding the chronology of the Pre-Cucuteni, Cucuteni and Horodiștea–Erbiceni cultures". PANTA RHEI: Studies on the Chronology and Cultural Development of South-Eastern and Central Europe in Earlier Prehistory Presented to Juraj Pavúk on the Occasion of His 75th Birthday: 71–94.
  38. ↑ Passek, Tatiana Sergeyevna (1949), Periodizatsiia tripolʹskikh poseleniĭ, iii–ii tysiacheletie do n. ė. [Trypillia settlement periodization…], Materialy i issledovaniia po arkheologii SSSR (in రష్యన్), vol. 10, Moscow: Izd-vo Akademii nauk SSSR, OCLC 27000780, OL 22401126M
  39. ↑ Lazarovici, Cornelia-Magda (2010). "New data regarding the chronology of the Pre-Cucuteni, Cucuteni and Horodiștea–Erbiceni cultures". PANTA RHEI: Studies on the Chronology and Cultural Development of South-Eastern and Central Europe in Earlier Prehistory Presented to Juraj Pavúk on the Occasion of His 75th Birthday: 71–94.
  40. ↑ Bailey, Douglass W. (2005). Prehistoric figurines: representation and corporeality in the Neolithic. London; New York: Routledge. OCLC 56686499.
  41. ↑ Lazarovici, Cornelia-Magda (2010). "New data regarding the chronology of the Pre-Cucuteni, Cucuteni and Horodiștea–Erbiceni cultures". PANTA RHEI: Studies on the Chronology and Cultural Development of South-Eastern and Central Europe in Earlier Prehistory Presented to Juraj Pavúk on the Occasion of His 75th Birthday: 71–94.
  42. ↑ Monah, Dan (2005), "Religie si arta in cultura Cucuteni" [Religion and art in Cucuteni culture], in Dumitroaia, Gheorghe (ed.), Primul muzeu Cucuteni din Romania [The first Cucuteni museum for Romania], Bibliotheca memoriae antiquitatis XV (in రొమేనియన్), Piatra-Neamț, Romania: Editura Foton, pp. 162–173, OCLC 319165024
  43. ↑ Khol, Philip L. (2002). "Archeological transformations: crossing the pastoral/agricultural bridge". Iranica Antiqua. 37. Leiden: E.J. Brill: 151–190. OCLC 60616426. Archived from the original on 17 July 2011. Retrieved 21 November 2009.
  44. ↑ Monah, Dan (2005), "Religie si arta in cultura Cucuteni" [Religion and art in Cucuteni culture], in Dumitroaia, Gheorghe (ed.), Primul muzeu Cucuteni din Romania [The first Cucuteni museum for Romania], Bibliotheca memoriae antiquitatis XV (in రొమేనియన్), Piatra-Neamț, Romania: Editura Foton, pp. 162–173, OCLC 319165024
  45. ↑ Zbenovich, Vladimir G. (1 June 1996). "The Tripolye culture: Centenary of research". Journal of World Prehistory (in ఇంగ్లీష్). 10 (2): 199–241. doi:10.1007/BF02221076. ISSN 1573-7802. S2CID 161588641.
  46. ↑ Zbenovich, Vladimir G. (1 June 1996). "The Tripolye culture: Centenary of research". Journal of World Prehistory (in ఇంగ్లీష్). 10 (2): 199–241. doi:10.1007/BF02221076. ISSN 1573-7802. S2CID 161588641.
  47. ↑ Monah, Dan (2005), "Religie si arta in cultura Cucuteni" [Religion and art in Cucuteni culture], in Dumitroaia, Gheorghe (ed.), Primul muzeu Cucuteni din Romania [The first Cucuteni museum for Romania], Bibliotheca memoriae antiquitatis XV (in రొమేనియన్), Piatra-Neamț, Romania: Editura Foton, pp. 162–173, OCLC 319165024
  48. ↑ Monah, Dan (2005), "Religie si arta in cultura Cucuteni" [Religion and art in Cucuteni culture], in Dumitroaia, Gheorghe (ed.), Primul muzeu Cucuteni din Romania [The first Cucuteni museum for Romania], Bibliotheca memoriae antiquitatis XV (in రొమేనియన్), Piatra-Neamț, Romania: Editura Foton, pp. 162–173, OCLC 319165024
  49. ↑ Cornelia-Magda Mantu (PDF file) Cucuteni–Tripolye Cultural Complex: Relations and Synchronisms with Other Contemporaneous Cultures from the Black Sea Area. Archived 8 జూన్ 2015 at the Wayback Machine Studia Antiqua et Archaeologica, VII, 2000
  50. ↑ Fibonacci Numbers In The Ancient "Cucuteni" Culture. Romania Journal (2023) - www.romaniajournal.ro
  51. ↑ "Interview with Marija Gimbutas". Archived from the original on 7 October 2016. Retrieved 17 July 2016.
  52. ↑ Monah, Dan (2005), "Religie si arta in cultura Cucuteni" [Religion and art in Cucuteni culture], in Dumitroaia, Gheorghe (ed.), Primul muzeu Cucuteni din Romania [The first Cucuteni museum for Romania], Bibliotheca memoriae antiquitatis XV (in రొమేనియన్), Piatra-Neamț, Romania: Editura Foton, pp. 162–173, OCLC 319165024
  53. ↑ Gimbutas (1982:1)
  54. ↑ Gimbutas (1997:309)
  55. 1 2 3 Gelabert 2022.
  56. ↑ Mallory, James P (1989). In search of the Indo-Europeans: language, archaeology and myth. London: Thames and Hudson. ISBN 0-500-05052-X. OCLC 246601873.
  57. ↑ Mallory, James P (1989). In search of the Indo-Europeans: language, archaeology and myth. London: Thames and Hudson. ISBN 0-500-05052-X. OCLC 246601873.
  58. ↑ Mallory, James P (1989). In search of the Indo-Europeans: language, archaeology and myth. London: Thames and Hudson. ISBN 0-500-05052-X. OCLC 246601873.
  59. ↑ Immel, Alexander; Țerna, Stanislav; Simalcsik, Angela; Susat, Julian; Šarov, Oleg; Sîrbu, Ghenadie; Hofmann, Robert; Müller, Johannes; Nebel, Almut; Krause-Kyora, Ben (6 March 2020). "Gene-flow from steppe individuals into Cucuteni-Trypillia associated populations indicates long-standing contacts and gradual admixture". Scientific Reports (in ఇంగ్లీష్). 10 (1): 4253. Bibcode:2020NatSR..10.4253I. doi:10.1038/s41598-020-61190-0. ISSN 2045-2322. PMC 7060214. PMID 32144348.
  60. ↑ Mallory, James P (1989). In search of the Indo-Europeans: language, archaeology and myth. London: Thames and Hudson. ISBN 0-500-05052-X. OCLC 246601873.
  61. ↑ Nikitin, Alexey G; Ivanova, Svetlana; Kiosak, Dmytro; Badgerow, Jessica; Pashnick, Jeff (June 2017). "Subdivisions of haplogroups U and C encompass mitochondrial DNA lineages of Eneolithic–Early Bronze Age Kurgan populations of western North Pontic steppe". Journal of Human Genetics (in ఇంగ్లీష్). 62 (6): 605–613. doi:10.1038/jhg.2017.12. ISSN 1434-5161. PMID 28148921. S2CID 7459815.
  62. 1 2 Anthony, David W. (2007). The Horse, the Wheel, and Language: How Bronze Age Riders from the Eurasian Steppes Shaped the Modern World. Princeton, NJ: Princeton University Press. ISBN 978-0-691-05887-0.
  63. ↑ Todorova, Henrietta (1995). "The Neolithic, Eneolithic, and Transitional in Bulgarian Prehistory". in Bailey, Douglass W.; Panayotov, Ivan. Prehistoric Bulgaria. Monographs in World Archaeology. 22. Madison, WI: Prehistoric Press. pp. 79–98. ISBN 1-881094-11-1.
  64. 1 2 Khol, Philip L. (2002). "Archeological transformations: crossing the pastoral/agricultural bridge". Iranica Antiqua. 37. Leiden: E.J. Brill: 151–190. OCLC 60616426. Archived from the original on 17 July 2011. Retrieved 21 November 2009.
  65. ↑ ఉల్లేఖన లోపం: చెల్లని <ref> ట్యాగు; "autogenerated79" అనే పేరుగల ref లలో పాఠ్యమేమీ ఇవ్వలేదు
  66. ↑ Bulliet, Richard W. (2016). The Wheel: Inventions And Reinventions (in ఇంగ్లీష్). New York: Columbia University Press. pp. 6, 51–70. ISBN 978-0-231-54061-2.
  67. ↑ Chapman, John; Videiko, Mikhail Yu; Hale, Duncan; Gaydarska, Bisserka; Burdo, Natalia; Rassmann, Knut; Mischka, Carsten; Müller, Johannes; Korvin-Piotrovskiy, Aleksey (2014). "The Second Phase of the Trypillia Mega-Site Methodological Revolution: A New Research Agenda". European Journal of Archaeology (in ఇంగ్లీష్). 17 (3): 369–406. doi:10.1179/1461957114Y.0000000062. ISSN 1461-9571.
  68. ↑ Mantu, Cornelia-Magda (2000). "Cucuteni–Tripolye cultural complex: relations and synchronisms with other contemporaneous cultures from the Black Sea area". Studia Antiqua et Archaeologica. VII. Iași, Romania: Iași University: 267. OCLC 228808567. Archived from the original on 11 July 2011.
  69. ↑ Altuntas, Leman; Altuntaş, Leman (27 December 2023). "Europe's earliest cities had a predominantly vegetarian diet". Arkeonews (in English). Retrieved 20 January 2025.{{cite web}}: CS1 maint: unrecognized language (link)
  70. ↑ Schlütz, Frank; Hofmann, Robert; Dal Corso, Marta; Pashkevych, Galyna; Dreibrodt, Stefan; Shatilo, Mila; Țerna, Andreea; Fuchs, Katharina; Filipović, Dragana; Flohr, Pascal; Makarewicz, Cheryl A.; Țerna, Stanislav; Videiko, Mykhailo; Rud, Vitalii; Müller, Johannes (26 December 2023). "Isotopes prove advanced, integral crop production, and stockbreeding strategies nourished Trypillia mega-populations". Proceedings of the National Academy of Sciences. 120 (52) e2312962120. Bibcode:2023PNAS..12012962S. doi:10.1073/pnas.2312962120. PMC 10756257. PMID 38109547.
  71. ↑ Mallory, James P (1989). In search of the Indo-Europeans: language, archaeology and myth. London: Thames and Hudson. ISBN 0-500-05052-X. OCLC 246601873.
  72. ↑ Mantu, Cornelia-Magda (2000). "Cucuteni–Tripolye cultural complex: relations and synchronisms with other contemporaneous cultures from the Black Sea area". Studia Antiqua et Archaeologica. VII. Iași, Romania: Iași University: 267. OCLC 228808567. Archived from the original on 11 July 2011.
  73. ↑ Mantu, Cornelia-Magda (2000). "Cucuteni–Tripolye cultural complex: relations and synchronisms with other contemporaneous cultures from the Black Sea area". Studia Antiqua et Archaeologica. VII. Iași, Romania: Iași University: 267. OCLC 228808567. Archived from the original on 11 July 2011.
  74. ↑ Kirleis, Wiebke; Corso, Marta Dal; Pashkevych, Galyna; Schlütz, Frank; Hofmann, Robert; Terna, Andreea; Dreibrodt, Stefan; Rud, Vitalii; Videiko, Mykhailo Y.; Müller, Johannes (1 January 2024). "A complex subsistence regime revealed for Cucuteni–Trypillia sites in Chalcolithic eastern Europe based on new and old macrobotanical data". Vegetation History and Archaeobotany (in ఇంగ్లీష్). 33 (1): 75–90. Bibcode:2024VegHA..33...75K. doi:10.1007/s00334-023-00936-y. ISSN 1617-6278.
  75. ↑ Comșa, Eugen (1973). "Cultura plantelor în cursul epocii neolitice pe teritoriul României" [Cultivated plants of the Neolithic current epoch in Romanian territory]. Terra Nostra: Culegere de Materiale Privind Istoria Agriculturii în România (Our Earth: Selections from a Material Perspective of Agricultural History in Romania). 3. Bucharest: Consiliul Superior al Agriculturii: 243–252. OCLC 72954112.
  76. ↑ Crane, Eva (1999), The world history of beekeeping and honey hunting, New York: Routledge, pp. 40–41, ISBN 0-415-92467-7, OCLC 41049690
  77. ↑ Schlütz, Frank; Hofmann, Robert; Dal Corso, Marta; Pashkevych, Galyna; Dreibrodt, Stefan; Shatilo, Mila; Țerna, Andreea; Fuchs, Katharina; Filipović, Dragana; Flohr, Pascal; Makarewicz, Cheryl A.; Țerna, Stanislav; Videiko, Mykhailo; Rud, Vitalii; Müller, Johannes (26 December 2023). "Isotopes prove advanced, integral crop production, and stockbreeding strategies nourished Trypillia mega-populations". Proceedings of the National Academy of Sciences. 120 (52) e2312962120. Bibcode:2023PNAS..12012962S. doi:10.1073/pnas.2312962120. PMC 10756257. PMID 38109547.
  78. ↑ Fuchs, Katharina; Hofmann, Robert; Shatilo, Liudmyla; Schlütz, Frank; Storch, Susanne; Chabanyuk, Vladislav; Kirleis, Wiebke; Müller, Johannes (11 December 2024). "Life and death in Trypillia times: Interdisciplinary analyses of the unique human remains from the settlement of Kosenivka, Ukraine (3700–3600 BCE)". PLOS ONE (in ఇంగ్లీష్). 19 (12) e0289769. Bibcode:2024PLoSO..1989769F. doi:10.1371/journal.pone.0289769. ISSN 1932-6203. PMC 11633957. PMID 39661571.
  79. ↑ Altuntas, Leman; Altuntaş, Leman (27 December 2023). "Europe's earliest cities had a predominantly vegetarian diet". Arkeonews (in English). Retrieved 20 January 2025.{{cite web}}: CS1 maint: unrecognized language (link)
  80. ↑ Comșa, Eugen (1973). "Cultura plantelor în cursul epocii neolitice pe teritoriul României" [Cultivated plants of the Neolithic current epoch in Romanian territory]. Terra Nostra: Culegere de Materiale Privind Istoria Agriculturii în România (Our Earth: Selections from a Material Perspective of Agricultural History in Romania). 3. Bucharest: Consiliul Superior al Agriculturii: 243–252. OCLC 72954112.
  81. ↑ Cucoș, Ștefan (1999). "Faza Cucuteni B în zona subcarpatică a Moldovei" [Cucuteni B period in the lower Carpathian region of Moldova]. Bibliotheca Memoriae Antiquitatis (BMA) (Memorial Library Antiquities) (in రొమేనియన్). 6. Piatra Neamț, Romania: Muzeul de Istorie Piatra Neamț (Historical Museum Piatra Neamț). OCLC 223302267. Archived from the original on 9 October 2010.
  82. ↑ Dergachev, Valentin A. (2002), "Two studies in defense of the migration concept", in Boyle, Katherine V.; Renfrew, Colin; Levine, Marsha (eds.), Ancient Interactions: East and West in Eurasia, McDonald Institute monographs, Oxford: Oxbow Books, pp. 93–112, ISBN 1-902937-19-8, OCLC 52221476, archived from the original on 21 February 2012
  83. ↑ Cucoș, Ștefan (1999). "Faza Cucuteni B în zona subcarpatică a Moldovei" [Cucuteni B period in the lower Carpathian region of Moldova]. Bibliotheca Memoriae Antiquitatis (BMA) (Memorial Library Antiquities) (in రొమేనియన్). 6. Piatra Neamț, Romania: Muzeul de Istorie Piatra Neamț (Historical Museum Piatra Neamț). OCLC 223302267. Archived from the original on 9 October 2010.
  84. ↑ Antiquity Vol 79 No 306 December 2005 The earliest salt production in the world: an early Neolithic exploitation in Poiana Slatinei-Lunca, Romania Olivier Weller & Gheorghe Dumitroaia Archived 30 ఏప్రిల్ 2011 at the Wayback Machine
  85. ↑ Andrei, Vasile. "Sarea, Timpul și Omul". www.cimec.ro. Archived from the original on 21 February 2009. Retrieved 6 May 2018.
  86. ↑ Chapman, J; Gaydarska, Bisserka (2003). "The provision of salt to Tripolye mega-sites" (PDF). In Korvin-Piotrovsky, A; Kruts, V; Ryzhov, S M (eds.). Tripolye settlements-giants. The international symposium materials. Kiev: Institute of Archaeology. pp. 203–211.
  87. ↑ Tkachuk, Taras (2000-03-01). Знакові системи трипільсько-кукутенської культурно-історичної спільності [Sign systems of Trypillia-Cucuteni culture] (in ఇంగ్లీష్). Translated by Melnyk, Oleksandr (2nd ed.). Ivano-Frankivsk: Oleksandr Melnyk (published 2021). ISBN 978-966-286-214-0.
  88. ↑ Mallory, James P (1989). In search of the Indo-Europeans: language, archaeology and myth. London: Thames and Hudson. ISBN 0-500-05052-X. OCLC 246601873.
  89. ↑ Rassmann, Knut (2014). "High precision Tripolye settlement plans, demographic estimations and settlement organization". Journal of Neolithic Archaeology. 16: 96–134. doi:10.12766/jna.2014.3.
  90. ↑ Harper, T. K. (2012). "Regarding the Problem of the Size of the Settlement Near Tal'yanki" (PDF). Title Forthcoming (in press). Kiev: Institut Arkheologii NAN Ukrainy. Archived from the original (PDF) on 13 April 2014.
  91. ↑ Menotti, Francesco (2007), "The Tripolye house, a sacred and profane coexistence!", WAC-6, 6th World Archaeological Congress (WAC6), Dublin, OCLC 368044032, archived from the original on 13 April 2014{{citation}}: CS1 maint: location missing publisher (link)
  92. ↑ Marris, Emma (2025-01-07). "Who built Europe's first cities? Clues about the urban revolution emerge". Nature (in ఇంగ్లీష్). 637 (8045): 262–265. Bibcode:2025Natur.637..262M. doi:10.1038/d41586-024-04216-1. ISSN 1476-4687. PMID 39774803.
  93. ↑ Nikitin, Alexey; Ivanova, Svetlana (2022-11-28), Long-distance exchanges along the Black Sea coast in the Eneolithic and the steppe genetic ancestry problem (in ఇంగ్లీష్), Cambridge Open Engage, doi:10.33774/coe-2022-7m315, retrieved 2025-01-29
  94. ↑ Khol, Philip L. (2002). "Archeological transformations: crossing the pastoral/agricultural bridge". Iranica Antiqua. 37. Leiden: E.J. Brill: 151–190. OCLC 60616426. Archived from the original on 17 July 2011. Retrieved 21 November 2009.
  95. ↑ Gheorghiu, Dragoș (2006), "A fire cult in South European Chalcolithic traditions? On the relationship between ritual contexts and the instrumentality of fire", in Barrowclough, David A.; Malone, Caroline (eds.), Explorations into the conditions of spiritual creativity in prehistoric Malta, Cult in context: comparative approaches to prehistoric and ethnographic religious practices, Oxford: Oxbow, pp. 269–284, ISBN 978-1-84217-303-9, OCLC 309578661, archived from the original on 11 May 2008
  96. ↑ Hofmann, Robert; Müller-Scheeßel, Nils; Müller, Johannes (April 2024). "Trypillia mega-sites: a social levelling concept?". Antiquity (in ఇంగ్లీష్). 98 (398): 380–400. doi:10.15184/aqy.2024.18. ISSN 0003-598X.
  97. ↑ Menotti, Francesco (2007), "The Tripolye house, a sacred and profane coexistence!", WAC-6, 6th World Archaeological Congress (WAC6), Dublin, OCLC 368044032, archived from the original on 13 April 2014{{citation}}: CS1 maint: location missing publisher (link)
  98. 1 2 Rassmann, Knut (2014). "High precision Tripolye settlement plans, demographic estimations and settlement organization". Journal of Neolithic Archaeology. 16: 96–134. doi:10.12766/jna.2014.3.
  99. ↑ Gaydarska, Bisserka (February 2020). "Trypillia Megasites in Context: Independent Urban Development in Chalcolithic Eastern Europe". Cambridge Archaeological Journal. 30 (1): 97–121. doi:10.1017/S0959774319000301. S2CID 208245898.
  100. ↑ Cucoș, Ștefan (1999). "Faza Cucuteni B în zona subcarpatică a Moldovei" [Cucuteni B period in the lower Carpathian region of Moldova]. Bibliotheca Memoriae Antiquitatis (BMA) (Memorial Library Antiquities) (in రొమేనియన్). 6. Piatra Neamț, Romania: Muzeul de Istorie Piatra Neamț (Historical Museum Piatra Neamț). OCLC 223302267. Archived from the original on 9 October 2010.
  101. ↑ Tkachuk, Taras; Melnyk, Yaroslav (2021-04-08). Semiotic analysis of Trypillia-Cucuteni sign systems (in ఇంగ్లీష్). Translated by Melnyk, Oleksandr (2nd ed.). Ivano-Frankivsk: Symphonia Forte (published 2021). ISBN 978-966-286-215-7.
  102. ↑ Monah, Dan (2005), "Religie si arta in cultura Cucuteni" [Religion and art in Cucuteni culture], in Dumitroaia, Gheorghe (ed.), Primul muzeu Cucuteni din Romania [The first Cucuteni museum for Romania], Bibliotheca memoriae antiquitatis XV (in రొమేనియన్), Piatra-Neamț, Romania: Editura Foton, pp. 162–173, OCLC 319165024
  103. ↑ "Phase and chemical composition analysis of pigments used in Cucuteni Neolithic painted ceramics" (PDF). Archived from the original (PDF) on 14 May 2011. Retrieved 17 January 2010. Phase and chemical composition analysis of pigments used in Cucuteni Neolithic painted ceramics. B. Constantinescu, R. Bugoi, E. Pantos, D. Popovici Documenta Praehistorica XXXIV (2007)
  104. ↑ Investigation of Neolithic ceramic pigments using synchrotron radiation X-ray diffraction Roxana Bugoi and Bogdan Constantinescu "Horia Hulubei" National Institute of Nuclear Physics and Engineering, 077125 Bucharest, Romania Emmanuel Pantos CCLRC, Daresbury Laboratory, Warrington WA4 4AD, United Kingdom Dragomir Popovici National Museum of Romanian History, Bucharest, Romania
  105. ↑ Horia Hulubei National Institute for Physics and Nuclear Engineering Scientific report 2003–2004 Archived 24 డిసెంబరు 2015 at the Wayback Machine
  106. ↑ "Phase and chemical composition analysis of pigments used in Cucuteni Neolithic painted ceramics" (PDF). Archived from the original (PDF) on 14 May 2011. Retrieved 17 January 2010. Phase and chemical composition analysis of pigments used in Cucuteni Neolithic painted ceramics. B. Constantinescu, R. Bugoi, E. Pantos, D. Popovici Documenta Praehistorica XXXIV (2007)
  107. ↑ Collins, Gloria. "Will the "Great Goddess" resurface?: Reflections in Neolithic Europe". Austin, Texas: University of Texas at Austin. Archived from the original on 12 October 1999. Retrieved 1 December 2009. This site was a student brief done for a class assignment.
  108. ↑ Pasternak 1963
  109. ↑ Brjusov 1951
  110. ↑ Rekonstrukcija Ženske Odjeće U Eneolitiku Međuriječja Dunava, Drave I Save, Marina Milicevic
  111. ↑ Prehistoric textiles: the development of cloth in the Neolithic and Bronze By E.J.W. Barber
  112. ↑ Carmen Marian Mestesuguri Textile in Cultura Cucuteni page 102 ISBN 978-973-155-128-9
  113. ↑ Boghian, Dumitru (7 April 2008). "The Cucutenian Communities in the Bahlui Basin". Eneoliticul est-carpatic blog. Dumitru Boghian. Archived from the original on 8 July 2011. Retrieved 22 February 2010.
  114. ↑ Christoph Baumer, The History of Central Asia: The Age of the Steppe Warriors. I.B.Tauris, 2012 ISBN 1780760604 p90
  115. ↑ Hans J.J.G. Holm: The Earliest Wheel Finds, Their Archeology and Indo-European Terminology in Time and Space, and Early Migrations around the Caucasus. Archaeolingua Alapítvány, Budapest, 2019, ISBN 978-615-5766-30-5
  116. ↑ "The temple pediment from Trușești". capodopere2019.ro. 2019.
  117. ↑ Bailey, Douglass W. (2005). Prehistoric figurines: representation and corporeality in the Neolithic. London; New York: Routledge. OCLC 56686499.
  118. ↑ Bailey, Douglass W. (2005). Prehistoric figurines: representation and corporeality in the Neolithic. London; New York: Routledge. OCLC 56686499.
  119. ↑ Bailey, Douglass W. (2005). Prehistoric figurines: representation and corporeality in the Neolithic. London; New York: Routledge. OCLC 56686499.
  120. ↑ Collins, Gloria. "Will the "Great Goddess" resurface?: Reflections in Neolithic Europe". Austin, Texas: University of Texas at Austin. Archived from the original on 12 October 1999. Retrieved 1 December 2009. This site was a student brief done for a class assignment.
  121. ↑ Mallory, James P (1989). In search of the Indo-Europeans: language, archaeology and myth. London: Thames and Hudson. ISBN 0-500-05052-X. OCLC 246601873.
  122. ↑ Pre- & protohistorie van de lage landen, onder redactie van J.H.F. Bloemers & T. van Dorp 1991. De Haan/Open Universiteit. ISBN 90-269-4448-9, NUGI 644
  123. ↑ ఉల్లేఖన లోపం: చెల్లని <ref> ట్యాగు; "Bailey" అనే పేరుగల ref లలో పాఠ్యమేమీ ఇవ్వలేదు
  124. ↑ Gimbutas, Marija Alseikaitė (1991), The civilization of the Goddess: the world of Old Europe, San Francisco: HarperSanFrancisco, ISBN 0-06-250368-5, OCLC 123210574, retrieved 11 December 2009
  125. ↑ Bailey, Douglass W. (2005). Prehistoric figurines: representation and corporeality in the Neolithic. London; New York: Routledge. OCLC 56686499.
  126. ↑ Fuchs, Katharina; Hofmann, Robert; Shatilo, Liudmyla; Schlütz, Frank; Storch, Susanne; Chabanyuk, Vladislav; Kirleis, Wiebke; Müller, Johannes (11 December 2024). "Life and death in Trypillia times: Interdisciplinary analyses of the unique human remains from the settlement of Kosenivka, Ukraine (3700–3600 BCE)". PLOS ONE (in ఇంగ్లీష్). 19 (12) e0289769. Bibcode:2024PLoSO..1989769F. doi:10.1371/journal.pone.0289769. ISSN 1932-6203. PMC 11633957. PMID 39661571.
  127. ↑ Fuchs, Katharina; Hofmann, Robert; Shatilo, Liudmyla; Schlütz, Frank; Storch, Susanne; Chabanyuk, Vladislav; Kirleis, Wiebke; Müller, Johannes (11 December 2024). "Life and death in Trypillia times: Interdisciplinary analyses of the unique human remains from the settlement of Kosenivka, Ukraine (3700–3600 BCE)". PLOS ONE (in ఇంగ్లీష్). 19 (12) e0289769. Bibcode:2024PLoSO..1989769F. doi:10.1371/journal.pone.0289769. ISSN 1932-6203. PMC 11633957. PMID 39661571.
  128. ↑ Nikitin, Alexey G.; Sokhatsky, Mykhailo P.; Kovaliukh, Mykola M.; Videiko, Mykhailo Y. (14 April 2011). "Comprehensive Site Chronology and Ancient Mitochondrial DNA Analysis from Verteba Cave – a Trypillian Culture Site of Eneolithic Ukraine" (PDF). Interdisciplinaria Archaeologica - Natural Sciences in Archaeology. II (1–2). Archaeological Centre Olomouc, Government Funded Organisation: 9–18. doi:10.24916/iansa.2011.1.1. Archived (PDF) from the original on 24 April 2012. Retrieved 14 May 2013.
  129. ↑ Nikitin, Alexey G.; Sokhatsky, Mykhailo P.; Kovaliukh, Mykola M.; Videiko, Mykhailo Y. (14 April 2011). "Comprehensive Site Chronology and Ancient Mitochondrial DNA Analysis from Verteba Cave – a Trypillian Culture Site of Eneolithic Ukraine" (PDF). Interdisciplinaria Archaeologica - Natural Sciences in Archaeology. II (1–2). Archaeological Centre Olomouc, Government Funded Organisation: 9–18. doi:10.24916/iansa.2011.1.1. Archived (PDF) from the original on 24 April 2012. Retrieved 14 May 2013.
  130. ↑ Nikitin, Alexey G.; Potekhina, Inna; Rohland, Nadin; Mallick, Swapan; Reich, David; Lillie, Malcolm (24 February 2017). Capelli, Cristian (ed.). "Mitochondrial DNA analysis of eneolithic trypillians from Ukraine reveals neolithic farming genetic roots". PLOS ONE (in ఇంగ్లీష్). 12 (2) e0172952. Bibcode:2017PLoSO..1272952N. doi:10.1371/journal.pone.0172952. ISSN 1932-6203. PMC 5325568. PMID 28235025.
  131. ↑ Lillie, Malcolm C.; Budd, Chelsea E.; Potekhina, Inna D.; Price, Douglas; Sokhatsky, Mykhailo; Nikitin, Alexey G. (27 December 2017). "First isotope analysis and new radiocarbon dating of Trypillia (Tripolye) farmers from Verteba Cave, Bilche Zolote, Ukraine". Documenta Praehistorica. 44: 306–325. doi:10.4312/dp.44.18. ISSN 1854-2492.
  132. ↑ Mathieson 2018.
  133. ↑ Mathieson 2018, Extended Data Figure 2: Supervised ADMIXTURE analysis..
  134. ↑ Immel, Alexander; Țerna, Stanislav; Simalcsik, Angela; Susat, Julian; Šarov, Oleg; Sîrbu, Ghenadie; Hofmann, Robert; Müller, Johannes; Nebel, Almut; Krause-Kyora, Ben (6 March 2020). "Gene-flow from steppe individuals into Cucuteni-Trypillia associated populations indicates long-standing contacts and gradual admixture". Scientific Reports (in ఇంగ్లీష్). 10 (1): 4253. Bibcode:2020NatSR..10.4253I. doi:10.1038/s41598-020-61190-0. ISSN 2045-2322. PMC 7060214. PMID 32144348.
  135. ↑ Immel 2020.
  136. ↑ Gelabert, Pere (4 May 2022). "Genomes from Verteba cave suggest diversity within the Trypillians in Ukraine". Scientific Reports (in ఇంగ్లీష్). 12 (1) 7242. Bibcode:2022NatSR..12.7242G. doi:10.1038/s41598-022-11117-8. ISSN 2045-2322. PMC 9068698. PMID 35508651. "Results reveal that the CTCC individuals' ancestry is related to both western hunter-gatherers and Near Eastern farmers, has no local ancestry associated with Ukrainian Neolithic hunter-gatherers and has steppe ancestry...In fact, most of the Trypillian individuals can be modeled by Eneolithic populations from Europe that have steppe ancestry, however four out of the 20 individuals could be modeled as Moldovan Trypillians."
  137. ↑ Penske, Sandra; Rohrlach, Adam B.; Childebayeva, Ainash; Gnecchi-Ruscone, Guido; Schmid, Clemens; Spyrou, Maria A.; Neumann, Gunnar U.; Atanassova, Nadezhda; Beutler, Katrin; Boyadzhiev, Kamen; Boyadzhiev, Yavor; Bruyako, Igor; Chohadzhiev, Alexander; Govedarica, Blagoje; Karaucak, Mehmet (10 August 2023). "Early contact between late farming and pastoralist societies in southeastern Europe". Nature (in ఇంగ్లీష్). 620 (7973): 358–365. Bibcode:2023Natur.620..358P. doi:10.1038/s41586-023-06334-8. ISSN 0028-0836. PMC 10412445. PMID 37468624.
  138. ↑ Mischka, Doris; Mischka, Carsten; Kovács, Adela; Aparaschivei, Constantin; Marinova, Elena (2026-03-27). "The mega-structure at Stăuceni-'Holm', Botoşani county, Romania and the debate about the governing of Cucuteni-Trypillia-settlements". PLOS ONE (in ఇంగ్లీష్). 21 (3) e0343603. Bibcode:2026PLoSO..2143603M. doi:10.1371/journal.pone.0343603. ISSN 1932-6203. PMC 13028477. PMID 41894361.
  139. ↑ Tuhin, Muhammad (2026-04-16). "Archaeologists Uncovered a Massive 6,000 Year Old Mystery Building in Romania". Science News Today (in అమెరికన్ ఇంగ్లీష్). Retrieved 2026-05-29.
  140. ↑ Milligan, Mark (2026-05-27). "Ancient mega-structure discovered in Romania". HeritageDaily - Archaeology News (in అమెరికన్ ఇంగ్లీష్). Retrieved 2026-05-29.
"https://te.wikipedia.org/w/index.php?title=కుకుటేని-ట్రిపిలియా_సంస్కృతి&oldid=4950890" నుండి వెలికితీశారు