కొలనుపాక జైనమందిరం

కొలనుపాక జైనమందిరం
కొలనుపాక జైనమందిరం
	కొలనుపాక జైనమందిరం
మతం
జిల్లా	యాదాద్రి జిల్లా
స్థానం
ప్రదేశం	కొలనుపాక
రాష్ట్రం	తెలంగాణ
దేశం	భారతదేశం
	Interactive map of కొలనుపాక జైనమందిరం

ఈ జైనమందిరం తెలంగాణలోని ప్రముఖ జైన క్షేత్రం. ఇది వరంగల్ - హైదరాబాదు రహదారిలో హైదరాబాదుకు 65 కి.మీ, ఆలేరుకు సుమారు 6 కి.మీ.ల దూరంలో ఉంది.^[1] ఈ ఆలయం 2వేల ఏళ్ళ నాటిది.^[2]^[3] ఈ ఆలయ ప్రవేశ ద్వారం కోటద్వారాన్ని తలపిస్తుంది.అక్కణ్ణుంచి రెండు నల్లని ఏనుగులు లోపలికి ఆహ్వానిస్తున్నట్లుంటాయి. ఆలయ నిర్మాణానికి ఢోల్‌పూర్ రాయిని రాజస్థాన్ నుంచి తెప్పించారు. బయటకు వచ్చేందుకు కుడిపక్కా ఎడమపక్కా రెండు ద్వారాలున్నాయి. లోపలంతా భారీ గోపురం. ప్రతి స్తంభంలోనూ సూక్ష్మచిత్రకళ అబ్బుర పరుస్తుంది. ఇందులో ఆదినాథుడు, మహావీరుడు, నేమినాథుడు లాంటి జైనదేవుళ్ళ బొమ్మలే ప్రధాన ఆకర్షణ.^[4] ఆలయం లోనికి అడుగుపెట్టగానే ఎడమవైపునుంచి తీర్థంకరుల బొమ్మలు కనిపిస్తాయి. ఇందులో బంగారం, పాలరాయి, నల్లరాతితో చేసినవి ఉన్నాయి. లోపల నేలంతా పాలరాయే. ఆలయం చుట్టుపక్కల చెట్లు, ఇంకా మరో దేవాలయం ఉన్నాయి. ఆలయ ఆవరణమంతా ప్రశాంతంగా ఉంటుంది. ఇందులో నలుగురు తీర్థంకరుల బొమ్మలతో ఏర్పాటు చేసిన పెద్ద బొమ్మ ఉంది. దీనికి జైనుల పండుగ దినాల్లో ప్రత్యేక పూజలు నిర్వహిస్తుంటారు.

భగవాన్ మహావీర్ విగ్రహం

మూల విరాట్టుకు కుడివైపున గల గర్భగుడిలో 1.5 మీ. ఎత్తైన మహావీరుని విగ్రహం ఉంది. ఈ విగ్రహం కుంభకంతో కూడిన సిద్దాసనం, అర్ధ పద్మాసనంలో ప్రశాంతమైన యోగముద్రలో ఉంది. వేళ్ళు పొడువుగా ఉన్నాయి. నవ్వు ముఖం, పాల భాగం విశాలంగా ఉండి చుబుకం మనోహరంగా ఉంది. వజ్ర విశేషజ్ఞుల అభిప్రాయం ప్రకారం ఇది ఫిరోజా రాతితో నిర్మించబడింది. ఇలాంటి అత్యధ్బుతమైన ప్రతిమ భారతదేశంలో మరెక్కడా లేదు.

మాణిక్య దేవ ఋషభ దేవ విగ్రహము

ఈ విగ్రహం మధ్య గర్భగుడిలో మూల నాయక రూపంలో నెలకొని యున్నది. ఇది నలుపు రంగులో శ్రేష్టమైన రత్నంతో నిర్మించబడి యున్నది. 38.5 అంగుళాల వెడల్పు, 34.56 అంగుళాల పొడువు కలిగి ఎంతో ఆకర్షణీయంగా ఉంటుంది ఈ విగ్రహం. విగ్రహం ఆహార్యము బహు గొప్పగా మలచబడింది. అర్ధ పద్మాసన సిద్దాసనంలో ఉండి ముఖ ముద్ర గాంభీర్యంగా ఉన్నది, కాంతి మండలం గుండ్రంగా ఉన్నది, లలాటం మీద చంద్రుడు, చుబుకం మీద సూర్యుడు, నాభి పై ఆకారం, అరచేతి మీద శంఖం, చక్రం ఉన్నాయి. ఇది భరత చక్రవర్తి నెలకొల్పిన అతి ప్రాచీనమైన విగ్రహం.

వివరన

కుల్పక్‌జీ (కొలనుపాక దేవాలయం)

కుల్పక్‌జీగా ప్రసిద్ధి చెందిన కొలనుపాక దేవాలయం భారతదేశంలోని తెలంగాణ రాష్ట్రం, యాదాద్రి భువనగిరి జిల్లా, ఆలేరు పట్టణానికి సమీపంలోని కొలనుపాక గ్రామంలో ఉన్న సుమారు 2000 సంవత్సరాల ప్రాచీనమైన శ్వేతాంబర జైన దేవాలయం. ఈ ఆలయంలో మూడు దేవతామూర్తులు ప్రతిష్ఠించబడి ఉన్నారు—భగవాన్ ఋషభనాథుడు, భగవాన్ నెమినాథుడు, భగవాన్ మహావీరుడు. పచ్చని రాయితో చెక్కబడిన భగవాన్ మహావీరుని విగ్రహం చారిత్రకంగా "మాణిక్యస్వామి", జీవంతస్వామిగా ప్రసిద్ధి చెందింది. ఈ దేవాలయం హైదరాబాద్–వరంగల్ జాతీయ రహదారి (NH 163)పై హైదరాబాద్ నుండి సుమారు 80 కిలోమీటర్ల దూరంలో ఉంది.^[5]

చరిత్ర

కొలనుపాక దేవాలయం 9వ శతాబ్దంలో స్థాపించబడింది. కాల్చూరి రాజు శంకరగణుడు ఈ ఆలయ సంరక్షణకు 12 గ్రామాలను దానం చేసినట్లు చారిత్రక ఆధారాలు చెబుతున్నాయి. కుల్పక్‌జీలో అనేక జైన పురావస్తు అవశేషాలు లభించాయి. శంకరగణుని పాలన కాలానికి చెందిన (9వ శతాబ్దం) ఒక శాసనం అకునూర్ వద్ద లభించింది, అందులో ఒక బసదికి ఇచ్చిన దానాన్ని ప్రస్తావించారు.

రాష్ట్రకూటుల కాలంలో కొలనుపాక ఒక ప్రముఖ జైన కేంద్రంగా అభివృద్ధి చెందింది. 14వ శతాబ్దానికి చెందిన జినప్రభసూరి రచించిన వివిధ తీర్థ కల్ప గ్రంథంలో కుల్యపాక్ ఋషభదేవ స్తుతి, కొల్లపాక మాణిక్యదేవ తీర్థకల్ప అనే భాగాల్లో ఈ ఆలయ ప్రస్తావన ఉంది. పౌరాణిక కథనాల ప్రకారం, మాణిక్యస్వామి విగ్రహాన్ని మొదట రాక్షసరాజు రావణుని భార్య మండోదరి పూజించిందని చెబుతారు. తరువాత కల్యాణ రాజు శంకరుడు ఈ విగ్రహాన్ని ఇక్కడికి తీసుకువచ్చినట్లు పేర్కొనబడింది.^[6]

కుల్పక్‌లో ఇప్పటివరకు 20కు పైగా జైన శాసనాలు లభించాయి. 1125 క్రీ.శ. నాటి ఒక మానస్తంభం శాసనం ‘జైన బసది’, కనూర్ గణానికి చెందిన మేషపాషాణ గచ్చ్ఛ జైన గురువుల ప్రస్తావన చేస్తుంది. శాసనాల ప్రకారం కుల్పక్ మూల సంఘానికి చెందిన కనూర్ గణం యొక్క ప్రధాన కేంద్రంగా ఉండేది. 12వ శతాబ్దానికి చెందిన ఒక శాసనంలో మేఘచంద్ర సిద్ధాంతదేవుడు సల్లేఖన వ్రతం స్వీకరించినట్లు పేర్కొనబడింది. పశ్చిమ చాళుక్య సామ్రాజ్యానికి చెందిన సోమేశ్వరుడు III జారీ చేసిన 1125 క్రీ.శ. నాటి 151 పంక్తుల కన్నడ శాసనం కూడా ఇక్కడ లభించింది.^[7]

శ్వేతాంబర జైన సంప్రదాయం ప్రకారం, ప్రధాన ఆలయాన్ని భరత చక్రవర్తి నిర్మించినట్లు విశ్వసిస్తారు. ఆంధ్రప్రదేశ్‌లో 4వ శతాబ్దానికి ముందే జైన మతం విస్తరించి ఉండగా, కొలనుపాక ప్రాచీన కాలం నుంచే ఒక ప్రముఖ జైన కేంద్రంగా నిలిచింది. ఇటీవల ఈ ఆలయాన్ని రాజస్థాన్, గుజరాత్ రాష్ట్రాల నుంచి వచ్చిన 150 మందికి పైగా శిల్పకారులతో విస్తృతంగా పునరుద్ధరించారు.^[8]

2022 ఏప్రిల్‌లో కుల్పక్‌జీ సమీపంలోని సోమేశ్వర ఆలయం పునరుద్ధరణ సమయంలో జైన తీర్థంకరుల మహాజైన పాదాల (పాదచిహ్నాలు)కు చెందిన రెండు శిల్పాలు కనుగొనబడ్డాయి.^[9]

ఆలయ విశేషాలు

కుల్పక్‌జీ దక్షిణ భారతదేశంలోని ఒక ప్రముఖ జైన తీర్థక్షేత్రం. ఆలయ అంతర్గత నిర్మాణం ఎర్ర రాతి ఇసుకరాయి, తెల్లని మార్బుల్‌తో నిర్మించబడింది. జైన మతంలో తొలి తీర్థంకరుడైన భగవాన్ ఋషభనాథుడు, ప్రజలలో ఆదినాథ్ భగవాన్గా ప్రసిద్ధి. స్థానికంగా మాణిక్య దేవుడుగా పిలువబడే ఆదినాథుని అసలు విగ్రహం కొలనుపాకను తన నివాసంగా చేసుకున్నదని విశ్వసిస్తారు.

ప్రధాన ఆలయానికి ఇరువైపులా ఇతర తీర్థంకరుల ఎనిమిది దేవతా విగ్రహాలు ఉన్నాయి. భగవాన్ మహావీరుని విగ్రహం సుమారు 130 సెం.మీ. (51 అంగుళాలు) ఎత్తు కలిగి ఉండి, ఒక్కటే జేడ్ రాయితో తయారైనదిగా చెబుతారు. ప్రధాన ఆలయానికి ఇరువైపులా సిమందర్ స్వామి, మాత పద్మావతి దేవతల విగ్రహాలు ప్రతిష్ఠించబడ్డాయి. అలాగే శాంతినాథుడు, చంద్రప్రభుడు, అభినందననాథుడు, పద్మావతి, భోమ్యాజీ దేవతల విగ్రహాలు కూడా ఉన్నాయి.

ఆలయం చుట్టూ ధర్మశాల నిర్మించబడింది.

అదేవిధంగా, సుమారు 800 సంవత్సరాల క్రితం చాళుక్యులచే నిర్మించబడిన సోమేశ్వర ఆలయం కూడా ఎంతో ప్రసిద్ధి చెందింది. ‘కొలను’ అంటే సరస్సు, ‘పాక’ అంటే గుడిసె అని అర్థం. గతంలో ఈ ప్రాంతంలో అనేక సరస్సులు, గుడిసెలు ఉండటం వల్ల ఈ ప్రాంతానికి కొలనుపాక అనే పేరు వచ్చిందని చెబుతారు. గతంలో ఈ గ్రామం బింబావతీపురం, కొట్టియపాక, కొల్లిహాక, కొల్లిపాక, కొలనపాక్ వంటి పేర్లతో కూడా పిలువబడింది. గ్రామంలో పాఠశాల, గ్రంథాలయ నిర్మాణ సమయంలో అనేక విగ్రహాలు లభించగా, వాటిని ప్రభుత్వాధికారి సోమలింగం కల్లెం సోమేశ్వర ఆలయ మ్యూజియంలో భద్రపరిచారు.

పునరుద్ధరణ

ఈ ఆలయాన్ని ఇటీవల రాజస్థాన్, గుజరాత్ రాష్ట్రాల నుండి వచ్చిన 150 మందికి పైగా శిల్పకారులతో, సోంపురా వంశానికి చెందిన నిపుణుల పర్యవేక్షణలో పునరుద్ధరించారు. పాత గర్భగృహాన్ని యథాతథంగా సంరక్షించి, దాని చుట్టూ పూర్తిగా కొత్త ఆలయ నిర్మాణాన్ని చేపట్టారు.

కుల్పాక్జీ (కొలనుపాక జైన దేవాలయం) – సమగ్ర వివరణ

1. చారిత్రక ప్రాముఖ్యత, మూలాలు

తెలంగాణలోని ప్రశాంతమైన కొలనుపాక గ్రామంలో ఉన్న కుల్పాక్జీ దేవాలయం కేవలం ఒక ప్రార్థనా స్థలం మాత్రమే కాదు, ఇది దక్షిణ భారతదేశంలో జైనమత చరిత్రలో ఒక అద్భుతమైన అధ్యాయం. సుమారు 2,000 సంవత్సరాల చరిత్ర కలిగిన ఈ క్షేత్రం, దక్కన్ పీఠభూమిలో జైనమతం విస్తృతంగా విలసిల్లిన కాలానికి నిదర్శనంగా నిలుస్తుంది. చరిత్ర ప్రకారం, కొలనుపాకను పూర్వం "బింబవతీపురం" అని పిలిచేవారు. 11వ శతాబ్దంలో కళ్యాణి చాళుక్యులకు ఇది ఉప రాజధానిగా ఉండేది. రాష్ట్రకూటులు, చాళుక్య వంశాల పాలనలో ఈ ప్రాంతం ప్రముఖ ఆధ్యాత్మిక కేంద్రంగా అభివృద్ధి చెందింది. శతాబ్దాల చరిత్రను తట్టుకుని నిలబడిన ఈ ఆలయం, నేడు శ్వేతాంబర జైన సాంప్రదాయానికి గొప్ప ప్రతీకగా ఉంది.

2. పురాణాలు, ఇతిహాస సంబంధాలు

కుల్పాక్జీ ఆలయ పవిత్రతకు రామాయణ కాలం నాటి పురాణాలతో సంబంధం ఉంది. ఈ ఆలయాన్ని జైనమత మొదటి తీర్థంకరుడైన రిషభనాథుని కుమారుడు, భరత చక్రవర్తి స్థాపించారని భక్తులు బలంగా నమ్ముతారు. ఇక్కడ ఉన్న ప్రధాన విగ్రహం "మాణిక్యస్వామి" (రిషభనాథుడు) గురించి ఒక ఆసక్తికరమైన కథ ప్రచారంలో ఉంది. లంకాధిపతి అయిన రావణుని భార్య మండోదరి, ఈ మాణిక్యస్వామి విగ్రహాన్ని అత్యంత భక్తిశ్రద్ధలతో పూజించేదని పురాణాలు చెబుతున్నాయి. కాలక్రమేణా, అనేక దైవిక సంఘటనల ద్వారా ఈ విగ్రహం కొలనుపాకకు చేరుకుందని, అందుకే ఈ క్షేత్రానికి అంతటి విశిష్టత లభించిందని ప్రతీతి.

3. అద్భుతమైన నిర్మాణ శైలి, పునరుద్ధరణ

ఈ ఆలయం వాస్తుశిల్పానికి ఒక మచ్చుతునక. ఇది రాజస్థాన్‌లోని మౌంట్ అబూలో ఉన్న ప్రసిద్ధ దిల్వారా ఆలయాలను తలపిస్తుంది. ఈ ఆలయం పురాతనమైనదే అయినప్పటికీ, ఇటీవల దీనిని భారీ స్థాయిలో పునరుద్ధరించారు. రాజస్థాన్, గుజరాత్ నుండి వచ్చిన 150 మందికి పైగా నిపుణులైన శిల్పులు ఎంతో శ్రమించి ఈ ఆలయాన్ని తీర్చిదిద్దారు. ఎర్ర ఇసుకరాయి (Red Sandstone), స్వచ్ఛమైన తెల్లరాతిని (White Marble) ఉపయోగించి ఈ ఆలయాన్ని నిర్మించారు. స్తంభాలపై ఉన్న జైన దేవతా మూర్తులు, పూల నగిషీలు, సంగీతకారుల శిల్పాలు అద్భుతంగా ఉంటాయి. గర్భగుడి పైభాగంలో ఉన్న ఎత్తైన శిఖరం (గోపురం) చూపరులను ఎంతగానో ఆకట్టుకుంటుంది.

4. అరుదైన శ్రీ మహావీరుని "జాడే" (పచ్చరాతి) విగ్రహం

కుల్పాక్జీ ఆలయంలోని ప్రధాన ఆకర్షణ 24వ తీర్థంకరుడైన శ్రీ మహావీరుని విగ్రహం. ఇది సాధారణ విగ్రహం కాదు; సుమారు 130 సెంటీమీటర్ల (4 అడుగుల కంటే ఎక్కువ) ఎత్తు ఉన్న ఈ విగ్రహాన్ని పూర్తిగా ఒకే ఒక్క "జాడే" (Jade) రాతితో చెక్కారు. జాడే అనేది శాంతికి, సామరస్యానికి ప్రతీకగా నిలిచే ఒక అరుదైన పచ్చ రాయి. ఇంత పెద్ద ఏకశిలా జాడే విగ్రహం ఉండటం ప్రపంచంలోనే చాలా అరుదు. ఈ పచ్చని విగ్రహాన్ని దర్శించుకోవడం వల్ల మనసుకు ప్రశాంతత, స్పష్టత లభిస్తాయని భక్తులు నమ్ముతారు. దేశంలోనే అత్యంత శక్తివంతమైన మహావీరుని విగ్రహాలలో ఇది ఒకటిగా పరిగణించబడుతుంది.

5. గర్భాలయం, ఇతర దైవాలు (కొనసాగింపు)

ప్రధాన గర్భాలయం చుట్టూ ఉన్న ప్రాంగణంలో, ఇతర 8 మంది తీర్థంకరుల చిన్న విగ్రహాలు అందంగా అమర్చబడి ఉన్నాయి. భక్తులు ఈ కారిడార్లలో ప్రదక్షిణలు చేస్తూ, జైన మత గురువులందరికీ తమ గౌరవపూర్వక వందనాలు సమర్పించవచ్చు. ప్రతి విగ్రహం దాని ప్రత్యేక శిల్పకళా శైలితో, ప్రశాంతమైన ముఖకవళికలతో భక్తులలో ఆధ్యాత్మిక భావనను పెంపొందిస్తుంది.^[10]

6. పండుగలు, ఆచారాలు, ఆధ్యాత్మిక వాతావరణం

ముఖ్యమైన జైన పండుగల సమయంలో కొలనుపాక వాతావరణం ఎంతో కోలాహలంగా, శక్తివంతంగా మారుతుంది. ముఖ్యంగా మార్చి లేదా ఏప్రిల్ నెలలో వచ్చే 'మహావీర్ జయంతి' ఇక్కడ అత్యంత వైభవంగా జరుగుతుంది. ఈ సమయంలో గుజరాత్, రాజస్థాన్, మహారాష్ట్ర, ఆంధ్రప్రదేశ్ వంటి వివిధ రాష్ట్రాల నుండి వేలాది మంది భక్తులు ఈ గ్రామానికి తరలివస్తారు. ఆలయ సముదాయాన్ని విద్యుత్ దీపాలు, రంగురంగుల పుష్పాలతో అలంకరిస్తారు. ఈ సందర్భంగా జరిగే 'రథయాత్ర' ఒక ప్రత్యేక ఆకర్షణ, ఇందులో తీర్థంకరుల విగ్రహాలను రథంపై ఊరేగిస్తారు. ప్రతిరోజూ జరిగే అభిషేకాలు, పవిత్ర గ్రంథాల పఠనం, జైన మంత్రోచ్చారణలు ఇక్కడ ఒక పవిత్రమైన వాతావరణాన్ని సృష్టిస్తాయి.^[11]

7. సందర్శకుల సూచనలు, వసతులు, ప్రయాణ వివరాలు

ఈ పురాతన పుణ్యక్షేత్రం యొక్క పవిత్రతను కాపాడటానికి, ఆలయ యాజమాన్యం కొన్ని కఠినమైన నియమాలను అమలు చేస్తోంది. ఈ ఆలయం ప్రతిరోజూ ఉదయం 6:00 నుండి రాత్రి 7:00 వరకు తెరిచి ఉంటుంది. సందర్శకులు తప్పనిసరిగా సంప్రదాయ దుస్తులు ధరించాలి; భుజాలు, మోకాళ్లు కప్పబడేలా ఉండే దుస్తులు మాత్రమే అనుమతించబడతాయి. షార్ట్స్, స్లీవ్‌లెస్ దుస్తులు నిషిద్ధం. గర్భగుడిలోకి ప్రవేశించి నేరుగా పూజ చేయాలనుకునే పురుషులు తప్పనిసరిగా కుట్టు లేని దుస్తులు (ధోవతి/తువ్వాలు) ధరించాలి. అంతేకాకుండా, తోలుతో చేసిన వస్తువులు (బెల్టులు, పర్సులు, వాలెట్లు) ఆలయ ప్రాంగణంలోకి అనుమతించబడవు. దూరం నుండి వచ్చే యాత్రికుల కోసం ఆలయ ట్రస్ట్ వారు 'ధర్మశాల' (వసతి గృహం) సౌకర్యాన్ని కల్పిస్తున్నారు, ఇక్కడ రాత్రిపూట బస చేయవచ్చు, స్వచ్ఛమైన శాఖాహార (సాత్విక) భోజనం లభిస్తుంది.^[12]

చిత్రమాలిక

కొలనుపాక జైనమందిర ప్రవేశ ద్వారం
కొలనుపాక జైనమందిర గోపురం

ఇవి కూడా చూడండి

బొమ్మలగుట్ట - కొలనుపాక నుండి 3 కి.మీ. దూరంలో ఉన్న మరొఇక జైన మందిరం

మూలాలు

↑ The Hindu 2008.
↑ templesinindiainfo.com › Telangana Temples › Nalgonda Temples
↑ Telangana, Explore (29 July 2014). "Kolanupaka Jain Temple – 2000 years old Jain Temple of Telangana". Archived from the original on 26 మార్చి 2019. Retrieved 4 మే 2022.
↑ Chandaraju 2011.
↑ "Kulpakji", Wikipedia (in ఇంగ్లీష్), 2025-07-21, retrieved 2026-01-01
↑ https://en.wikipedia.org/wiki/Kulpakji
↑ "Kulpakji", Wikipedia (in ఇంగ్లీష్), 2025-07-21, retrieved 2026-01-01
↑ "Kulpakji", Wikipedia (in ఇంగ్లీష్), 2025-07-21, retrieved 2026-01-01
↑ "Grok". grok.com. Retrieved 2026-01-01.
↑ "Grok". grok.com. Retrieved 2026-01-01.
↑ "Yadadri Bhuvanagiri District, Govt of Telangana | Welcome to Yadadri Bhuvanagiri | India" (in అమెరికన్ ఇంగ్లీష్). Retrieved 2026-01-01.
↑ "Customized Domestic & International Holiday Packages". Trawell.in (in ఇంగ్లీష్). Retrieved 2026-01-01.

ఇతరలింకులు

[FOOTNOTEThe_Hindu2008-1] The Hindu 2008.

[2] templesinindiainfo.com › Telangana Temples › Nalgonda Temples

[3] Telangana, Explore (29 July 2014). "Kolanupaka Jain Temple – 2000 years old Jain Temple of Telangana". Archived from the original on 26 మార్చి 2019. Retrieved 4 మే 2022.

[FOOTNOTEChandaraju2011-4] Chandaraju 2011.

[5] "Kulpakji", Wikipedia (in ఇంగ్లీష్), 2025-07-21, retrieved 2026-01-01

[6] ttps://en.wikipedia.org/wiki/Kulpakji

[7] "Kulpakji", Wikipedia (in ఇంగ్లీష్), 2025-07-21, retrieved 2026-01-01

[8] "Kulpakji", Wikipedia (in ఇంగ్లీష్), 2025-07-21, retrieved 2026-01-01

[9] "Grok". grok.com. Retrieved 2026-01-01.

[10] "Grok". grok.com. Retrieved 2026-01-01.

[11] "Yadadri Bhuvanagiri District, Govt of Telangana | Welcome to Yadadri Bhuvanagiri | India" (in అమెరికన్ ఇంగ్లీష్). Retrieved 2026-01-01.

[12] "Customized Domestic & International Holiday Packages". Trawell.in (in ఇంగ్లీష్). Retrieved 2026-01-01.

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]