కౌమోదకి
కౌమోదకి [1] అనేది విష్ణుకు చెందిన గద (మేస్).[2] హిందూ దేవత అయిన విష్ణువు సాధారణంగా తన నాలుగు చేతుల్లో ఒకదానిలో కౌమోదకిని ధరించినట్లు చిత్రించబడతాడు. ఆయన ఇతర ఆయుధాలు చక్రం, శంఖం,, పద్మం. ఈ గద విష్ణువు యొక్క కొన్ని అవతారాల ప్రతిమలలో కూడా కనిపిస్తుంది.
'కౌమోదక్' అనే పేరు తొలిసారిగా హిందూ ఇతిహాసమైన మహాభారతంలో కనిపిస్తుంది. అక్కడ ఇది విష్ణువు అవతారమైన కృష్ణుడుతో సంబంధించబడింది. విష్ణువు ప్రతిమలలో ఈ గద క్రీ.పూ. c. 200 BCE కాలం నుంచే కనిపిస్తుంది. ప్రారంభ దశలో అలంకరణలేమీ లేకుండా ఉన్న కౌమోదకి, తరువాతి శిల్పాల్లో పరిమాణం, ఆకారంలో భిన్నంగా కనిపిస్తుంది. ఫ్లూట్లాంటి ఆకృతులు, విభాగాల వంటి మరింత అలంకార లక్షణాలు తరువాతి కాలపు విష్ణు గద చిత్రణల్లో చేరాయి.
ఈ ఆయుధాన్ని కొన్ని సందర్భాల్లో జడ పదార్థంగా చూపించినప్పటికీ, మరికొన్ని శిల్పాల్లో కౌమోదకి ఒక స్త్రీరూపంగా గదాదేవి లేదా గదానారిగా వ్యక్తీకరించబడింది. ఈ రూపాల్లో విష్ణువు తన చేతులలో ఒకదానిని ఆమె తలపై ఉంచి ఉంటాడు. ఆమె స్వయంగా గదను పట్టుకుని ఉండవచ్చు, దానిలోనుంచి వెలువడుతున్నట్లు చూపవచ్చు, లేదా ఆమె కిరీటంపై గద ఆకృతి చెక్కబడివుంటుంది.
పురాతన, అత్యంత శక్తివంతమైన ఆయుధాలలో ఒకటిగా భావించబడే ఈ గద, విష్ణువు యొక్క శక్తికు ప్రతీకగా పరిగణించబడుతుంది. విష్ణు ప్రతిమాశాస్త్రంలో కౌమోదకి యొక్క ప్రతీకాత్మక అర్థాన్ని వివిధ గ్రంథాలు వివరిస్తాయి.
వ్యుత్పత్తి
[మార్చు]'కౌమోదకి' అనే పదం యొక్క వ్యుత్పత్తి స్పష్టంగా తెలియదు. ప్రాచుర్యంలో ఉన్న ఒక అభిప్రాయం ప్రకారం, కౌమోదకి అనే పేరు సంస్కృత పదమైన కుముద నుండి ఉద్భవించింది. కుముద అంటే నీలి నీటి కలువ లేదా నీలి తామర.[3][4] మరో సిద్ధాంతం ప్రకారం, ఈ గద పేరు విష్ణువు యొక్క బిరుదైన కుమోదక నుండి వచ్చి ఉండవచ్చు, లేదా దానికి విరుద్ధంగా ఉండవచ్చు. కౌమోదకి యొక్క సమానార్థక పదమైన కౌముదీను “భూమిపై ఆనందం”గా అర్థం చేసుకుంటారు.[4] విష్ణు పురాణం ఆధారంగా అలైన్ డానియెలూ కౌమోదకిని “మనస్సును మత్తెక్కించేది”గా అనువదించాడు.[5]
ప్రతిమాశాస్త్రం
[మార్చు]
విష్ణువును సాధారణంగా నాలుగు చేతులతో చిత్రిస్తారు. ఆయన చేతుల్లో నాలుగు ప్రధాన ఆయుధాలు ఉంటాయి: పంచజన్యం, సుదర్శన చక్రం, పద్మం, కౌమోదకి.[3] విష్ణువు యొక్క ప్రసిద్ధ బిరుదులలో ఒకటి శంఖ-చక్ర-గదా-పాణి, అంటే “శంఖం, చక్రం, గదను చేతుల్లో ధరించినవాడు”.[6]
సాధారణంగా ఆధునిక విష్ణు ప్రతిమలలో గదను ఆయన కింది ఎడమ చేతిలో పట్టుకున్నట్లు చూపిస్తారు. ఈ గద విష్ణువు అవతారాలైన మత్స్య, కూర్మ, వరాహ,, నరసింహ చిత్రణల్లో కూడా కనిపిస్తుంది. ఈ గద ఛత్తీస్గఢ్లోని మల్హార్ వద్ద లభించిన విష్ణువు యొక్క అత్యంత ప్రాచీన శిల్పాలలో ఒకదానిలో లక్షణంగా కనిపిస్తుంది. దీనిని సుమారు క్రీ.పూ. 200 కాలానికి చెందినదిగా తేదీ నిర్ణయించారు.[3] విష్ణువు యొక్క అత్యంత ప్రాచీన ప్రతిమలలో కొన్ని కుషాణ కాలానికి (క్రీ.శ. 30–375) చెందినవి. ఇవి మథురా ప్రాంతంలో కనుగొనబడ్డాయి. ఈ శిల్పాల్లో గద తరువాతి కాలపు శైలీకృత రూపంలో కనిపించదు; అది ఒక సాధారణ “గుండ్రటి పైభాగమున్న దండ” వలె ఉండి, విష్ణువు పై కుడి (వెనుక) చేతిలో భుజం పైకెత్తి పట్టుకున్నట్లు చూపబడింది.[7]
మరో కుషాణ శిల్పంలో గద విష్ణువు ఎత్తుకు సమానమైన పొడవైన దండంలా చిత్రించబడింది. ఇది ఆయన పై కుడిచేతిలో ఉంటుంది. ఈ రూపం ఒక పొడవైన రోకలి (ముసల)ను పోలి ఉంటుంది.[8] ఝూసీలో లభించిన ఒక సమానమైన ప్రతిమలో, అలాగే పశ్చిమ భారతదేశంలోని ప్రారంభకాలపు చిత్రణల్లో విష్ణువు తన పై కుడిచేతిని గదపై ఆనించి లేదా అదే చేతిలో గదను పట్టుకున్నట్లు కనిపిస్తాడు.[7] గుప్త కాలపు శిల్పాలు కూడా విష్ణువు పై కుడి (వెనుక) చేతిని గదపై ఆనించడం లేదా దానిని పట్టుకోవడం అనే ధోరణిని కొనసాగించాయి.[9] తరువాతి కాలంలో గదను ఇతర చేతుల్లో కూడా చిత్రించడం ప్రారంభమైంది. విష్ణువు యొక్క నాలుగు ఆయుధాల క్రమాన్ని మార్చిన ఇరవై నాలుగు రకాల ప్రతిమా విన్యాసాలు గుర్తించబడ్డాయి.[10]
గదను పట్టుకున్న చేయి మారినట్లే, ఆయుధ రూపకల్పన కూడా మారింది. మధ్యయుగాంత కళలో, ముఖ్యంగా పాల కాలంలో (క్రీ.శ. 8వ–12వ శతాబ్దాలు), గద దండపు పరిమాణం తగ్గి, పైభాగం అధిక అలంకారాలతో కూడిన గుండ్రటి రూపాన్ని సంతరించుకుంది. ఉత్తర ప్రదేశ్లో దండం సన్నగా ప్రారంభమై పై భాగంలో వెడల్పుగా మారుతుంది; పై గోళాకార భాగం కూడా ఫ్లూట్లాంటి అలంకరణలతో ఉంటుంది. చాళుక్య కాలపు గద మందంగా, “బ్యారెల్” ఆకారంలో ఉండగా, పల్లవ కాలపు గద అంతటా మందంగానే చిత్రించబడింది. చోళులు కౌమోదకిని మరింత సన్నగా చెక్కినప్పటికీ, దానిపై గీతలు, విభాగాలు స్పష్టంగా కనిపిస్తాయి.[8]
విష్ణుధర్మోత్తర పురాణం విష్ణువు ప్రతిమాశాస్త్రాన్ని వివరిస్తుంది. ఇందులో పద్మం, శంఖం పై చేతుల్లో ఉండగా, కింది చేతులు రెండు బొద్దు ఆకారాలపై ఆనించి ఉంటాయి: వ్యక్తీకరించబడిన గద, చక్రం. సన్నని నడుముతో స్త్రీరూపంగా చిత్రించబడిన గద చేతుల్లో చామరంను పట్టుకుని, ఆభరణాలతో అలంకరించబడుతుంది; విష్ణువు కుడిచేయి ఆమె తలపై విశ్రాంతి తీసుకుంటుంది. చక్రం మాత్రం విష్ణువు ఎడమవైపున పురుషరూపంగా నిలుస్తుంది.[11][12]
ఈ విధంగా వ్యక్తీకరించబడిన ఆయుధాలను ఆయుధపురుష అని పిలుస్తారు. ఇవి గుప్త యుగం (క్రీ.శ. 320–550) శిల్పాలలో కనిపించాయి. వ్యక్తీకరించబడిన కౌమోదకిని గదాదేవి (దేవి అంటే దేవత) లేదా గదానారి (“గద-స్త్రీ”) అని కూడా పిలుస్తారు. సంస్కృత పదమైన గద స్త్రీలింగ పదం కావడంతో, గదను స్త్రీగా పరిగణిస్తారు.[13]
ఉదయగిరి గుహలులోని ఒక గుప్తకాలపు విష్ణు శిల్పంలో విష్ణువుతో పాటు గదాదేవి, వ్యక్తీకరించబడిన చక్రం కూడా కనిపిస్తాయి.[9] గదాదేవి తరచుగా కాశ్మీర్ ప్రాంతంలోని విష్ణు ప్రతిమలలో కనిపిస్తుంది. వీటిలో విష్ణువు నాలుగు తలల రూపమైన వైకుంఠ చతుర్మూర్తి కూడా ఉంది. ఆమె చేతిలో చామరంను పట్టుకుని, తన యజమానివైపు భక్తితో చూస్తూ ఉంటుంది; విష్ణువు చేయి ఆమె తలపై ఉంటుంది. ఆమె కిరీటాన్ని ధరించి ఉండవచ్చు లేదా శోభాయమానమైన కేశాలంకరణ కలిగి ఉండవచ్చు. దిగువ వస్త్రంతో పాటు ఆమె పైదుస్తులు ధరించి ఉండవచ్చు లేదా అర్ధనగ్నంగా చూపబడవచ్చు. ఆమె గదలోనుండి వెలువడుతున్నట్లు చిత్రించబడుతుంది.[13]
గదాదేవిని కొన్ని సందర్భాల్లో బొద్దు ఆకారంలో, మరికొన్ని సందర్భాల్లో సాధారణ మానవ రూపంలో చిత్రిస్తారు. గుప్తకాలపు దేవఘర్ దేవాలయంలోని శేషశాయి విష్ణు ప్యానెల్లో ఆమె సాధారణ మానవ రూపంలో కనిపిస్తుంది. అక్కడ ఆమె గదను పట్టుకుని ఉంటుంది.[14] గదను పట్టుకున్న కౌమోదకి రూపం ప్రధానంగా ఉత్తర ప్రదేశ్, బెంగాల్ కళల్లో కనిపిస్తుంది.[15][16][17]
మరో రూపాంతరంలో, కౌమోదకి విష్ణువు పక్కన అంజలి ముద్రలో ముడుచుకున్న చేతులతో నిలబడి ఉంటుంది. ఆ రూపంలో గద ఆమె కిరీటంలో భాగంగా లేదా నుదిటిపై ఆయుధ చిహ్నంగా కనిపిస్తుంది. ఈ విధమైన రూపాలు ముఖ్యంగా చోళకాలపు కాంస్య గదా ప్రతిమలలో కనిపిస్తాయి.[15][16][17]
అభివృద్ధి, ప్రతీకాత్మకత
[మార్చు].jpg)
గద లేదా మేస్ అనేది అత్యంత ప్రాచీనమైన ఆయుధ రకాలలో ఒకటి.[3] ఈ ఆయుధం విష్ణుభక్తులలో ప్రసిద్ధి పొందడం వల్ల అది విష్ణువు యొక్క ప్రధాన ఆయుధాలలో ఒకటిగా చిత్రించబడింది. గద – బలానికి ప్రతీకగా భావించబడే ఈ ఆయుధం – సమీప యుద్ధాలలో విస్తృతంగా ఉపయోగించబడేది. ఇది అత్యంత శక్తివంతమైన ఆయుధాలలో ఒకటిగా పరిగణించబడింది. విష్ణువు యొక్క ఆయుధ లక్షణాలు ఆయన అవతారాలైన రాముడు, కృష్ణుడు నుండి ఉద్భవించాయని భావిస్తారు. వీరు వరుసగా ప్రాచీన హిందూ ఇతిహాసాలైన రామాయణం, మహాభారతంలోని వీరనాయకులు. ఈ రెండు ఇతిహాసాలలో దేవతలు, మనుషులు, రాక్షసులు తదితర పాత్రలు గదను ఉపయోగించినట్లు వర్ణించబడింది.[3][18]
విష్ణుభక్తి సంప్రదాయమైన వైష్ణవ తత్వంలో, కౌమోదకి “బుద్ధి, జ్ఞానశక్తి, కాలశక్తి”లకు ప్రతీకగా భావించబడుతుంది.[3] విష్ణువు చేతుల్లోని నాలుగు ఆయుధాల ప్రతీకాత్మక అర్థాన్ని వివరిస్తూ, గోపాల తాపనీ ఉపనిషత్ గదను “ఆదిజ్ఞానం”కు ప్రతీకగా పేర్కొంటుంది. ఈ గదను విష్ణువు కింది ఎడమచేతిలో ధరించడం “వ్యక్తిగత అస్తిత్వం”ను సూచిస్తుంది.[19] విష్ణు పురాణం గదను జ్ఞానశక్తిగా పేర్కొంటుంది. కౌమోదకి మనస్సును “మత్తెక్కించేది”గా కూడా చెప్పబడింది.[5]
విష్ణుధర్మోత్తర పురాణం ప్రకారం, కౌమోదకి విష్ణువు భార్య అయిన లక్ష్మీకి ప్రతీక. లక్ష్మీ సంపద, సౌందర్యాలకు దేవతగా భావించబడుతుంది.[13] కృష్ణ ఉపనిషత్ గదను కాలశక్తికి దేవత అయిన కాళితో సమానంగా భావిస్తుంది. ఆ గ్రంథం ప్రకారం, అజేయమైన కాలంలాగానే గద కూడా సమస్త శత్రువులను నాశనం చేస్తుంది.[3][5]
మరో వివరణ ప్రకారం, కౌమోదకి జీవశక్తి అయిన ప్రాణంకు ప్రతీక. ఈ ప్రాణం నుంచే సమస్త “శారీరక, మానసిక శక్తులు” ఉద్భవిస్తాయి.[5][19] విష్ణువు యొక్క గద క్రమశిక్షణను సూచిస్తే, ఆయన పద్మం ప్రశంసను సూచిస్తుంది. ఆయన చేతుల్లోని పద్మం, శంఖం జీవితం, ప్రేమకు సూచకమైన జలప్రతీకలు కాగా, గద, చక్రం బాధ, విధ్వంసానికి సూచకమైన అగ్నిప్రతీకలు. ఇవి సమాజం, ప్రకృతి నియమాలను పాటించాల్సిన అవసరాన్ని తెలియజేస్తాయి.[20] వరాహ పురాణం ప్రకారం, గద అధర్మపరులైన పాలకులకు పాఠం చెప్పడానికి ఉపయోగించబడుతుంది.[6] విష్ణువు తన గద ద్వారా మాయను తొలగిస్తాడని కూడా చెబుతారు.[13]
సాహిత్యంలో
[మార్చు]
మహాభారతంలో కౌమోదకి మెరుపులాంటి శబ్దాన్ని ఉత్పత్తి చేసేదిగా, అనేక దైత్యులను సంహరించగల శక్తి కలిగినదిగా వర్ణించబడింది. సముద్రదేవుడైన వరుణుడు ఈ గదను విష్ణువు అవతారమైన కృష్ణునికి అందజేశాడు.[3][4]
పాండవ యువరాజులకు తమ రాజ్యాన్ని నిర్మించుకోవడానికి ఖాండవ వనం ఇవ్వబడింది. అగ్నిదేవుడైన అగ్ని తన అజీర్ణాన్ని నివారించుకోవడానికి ఆ అడవిని “భక్షించాలనుకున్నాడు”. అయితే దేవేంద్రుడు, ఆ అడవికి రక్షకుడైన ఇంద్రుడు, తనను అడ్డుకుంటాడని భయపడి, పాండవుల్లో అర్జునుడు, అతని మిత్రుడు కృష్ణుని సహాయం కోరాడు. అర్జునుడు, కృష్ణుడు సహకరించేందుకు అంగీకరించగా, వరుణుడు వారికి దివ్యాయుధాలను ప్రసాదించాడు. కృష్ణునికి సుదర్శన చక్రం, కౌమోదకి గదను, అర్జునునికి గాండీవం ధనుస్సును, అనేక దివ్యబాణాలను ఇచ్చాడు. ఈ ఇద్దరూ కలిసి ఇంద్రుణ్ని ఓడించగా, అగ్ని ఖాండవ వనాన్ని దహనం చేశాడు. ఆ తరువాత అక్కడే పాండవుల రాజధాని ఇంద్రప్రస్థం స్థాపించబడింది.[21] మహాభారతంలో విష్ణువు గద, చక్రాన్ని ధరించినవాడిగా వర్ణించబడాడు. ఇది విష్ణువు రెండు చేతులతో ఉన్న రూపాలనూ సూచించి ఉండవచ్చని భావిస్తారు.[22] అలాగే మహాభారతంలో చక్ర-ముసల యుద్ధ సమయంలో, కృష్ణుని కౌమోదకి సహా ఇతర ఆయుధాలు మానవ రూపంలో ఆకాశం నుండి ప్రత్యక్షమై యుద్ధాన్ని వీక్షించినట్లు కూడా పేర్కొనబడింది.[23]
మహాభారతంకు ఉపాంగంగా ఉన్న హరివంశంలో, విష్ణువు యొక్క నాలుగు ఆయుధాలు ఆకాశం నుండి దిగివచ్చి కృష్ణుడు, అతని సహోదరుడు బలరాముడు జరాసంధునితో చేసిన యుద్ధంలో వారికి సహాయం చేసినట్లు వర్ణించబడింది. బలరాముడు నాగలి, సౌనంద అనే గదను ఉపయోగించగా, కృష్ణుడు కౌమోదకి, శారంగం ధనుస్సుతో యుద్ధం చేశాడు.[24]
సంస్కృత నాటకకర్త భాస (సుమారు క్రీ.పూ. 2వ శతాబ్దం – క్రీ.శ. 2వ శతాబ్దం) రచించిన దూతవాక్యం (“దూత సందేశం”) అనే నాటకంలో, మహాభారతంకు చెందిన ఒక ఘట్టం వర్ణించబడింది. ఇందులో కృష్ణుడు హస్తినాపురం సభలో తన విశ్వరూపంను ప్రదర్శించి, తన ఆయుధాలను ఆహ్వానిస్తాడు. అప్పుడు కౌమోదకి సహా ఆయుధాలు మానవ రూపాల్లో ప్రత్యక్షమవుతాయి. కాళిదాసు రచించిన రఘువంశంలో కూడా విష్ణువు గద సహా ఆయుధపురుషులు బొద్దు ఆకారంలో ఉన్నవారిగా పేర్కొనబడ్డారు.[23]
గరుడ పురాణంలోని విష్ణు పంజరంలో కౌమోదకి ప్రస్తావించబడింది:[25]
ఓ పద్మనాభా! నీ కౌమోదకి గదను ధరించుము; నీకు నమస్కారములు.
— గరుడ పురాణం, అధ్యాయం 13
గమనికలు
[మార్చు]- ↑ Knapp, Stephen (2012). Hindu Gods & Goddesses (in ఇంగ్లీష్). Jaico Publishing House. p. 65. ISBN 978-81-8495-366-4.
- ↑ www.wisdomlib.org (2015-08-01). "Kaumodaki, Kaumodakī: 12 definitions". www.wisdomlib.org (in ఇంగ్లీష్). ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 2022-07-14.
- 1 2 3 4 5 6 7 8 Nanditha Krishna (2009). The Book of Vishnu. Penguin Books India. pp. 17–9, 25–6. ISBN 978-0-14-306762-7.
- 1 2 3 Jan Gonda (1 January 1993). Aspects of Early Visnuism. Motilal Banarsidass. p. 99. ISBN 978-81-208-1087-7.
- 1 2 3 4 Alain Daniélou (1991). The Myths and Gods of India: The Classic Work on Hindu Polytheism from the Princeton Bollingen Series. Inner Traditions / Bear & Co. pp. 156–7. ISBN 978-1-59477-733-2.
- 1 2 V. R. Ramachandra Dikshitar (1999). War in Ancient India. Cosmo. pp. 146–7. ISBN 978-81-7020-894-5.
- 1 2 Desai p. 8
- 1 2 Sivaramamurti p. 135
- 1 2 Desai p. 9
- ↑ Desai pp. 10–14
- ↑ Rao pp. 289–90
- ↑ Desai pp. 6–7
- 1 2 3 4 Pratapaditya Pal (1988). Indian Sculpture: 700–1800. University of California Press. pp. 53, 78. ISBN 978-0-520-06477-5.
- ↑ C. Sivaramamurti pp. 128–9
- 1 2 Anna L. Dallapiccola, ayudhapurusha or shastradevata. (2002). In Dictionary of Hindu Lore and Legend, Thames & Hudson.
- 1 2 Rao pp. 288–9
- 1 2 C. Sivaramamurti pp. 130–1
- ↑ Desai p. 6
- 1 2 Suresh Chandra (1998). Encyclopaedia of Hindu Gods and Goddesses. Sarup & Sons. pp. 363–4. ISBN 978-81-7625-039-9.
- ↑ Devdutt Pattanaik (2011). Seven secrets of Vishnu. Westland. pp. 70, 210–1. ISBN 978-93-80658-68-1.
- ↑ Mani, Vettam (1975). Puranic Encyclopaedia: a Comprehensive Dictionary with Special Reference to the Epic and Puranic Literature. Motilal Banarsidass Publishers. p. 409. ISBN 978-0-8426-0822-0.
- ↑ Desai p. 7
- 1 2 Varadpande, Manohar Laxman (2005). History of Indian theatre. Abhinav Publications. pp. 48–9. ISBN 81-7017-430-9.
- ↑ Freda Matchett (11 January 2013). Krsna: Lord or Avatara?: The Relationship Between Krsna and Visnu. Routledge. pp. 58–9. ISBN 978-1-136-11842-5.
- ↑ www.wisdomlib.org (2015-04-12). "The prayer of Vishnu Panjaram [Chapter XIII]". www.wisdomlib.org (in ఇంగ్లీష్). ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 2022-07-14.
మూలాలు
[మార్చు]- Dr. Kalpana Desai (31 December 2013). Iconography of Visnu. Abhinav Publications. GGKEY:GSELHU3JH6D.
- Rao, T. A. Gopinatha (1914). Elements of Hindu iconography. Vol. 1: Part I. Madras: Law Printing House.
- C. Sivaramamurti, C. (1955). "The Weapons of Vishṇu". Artibus Asiae. 18 (2). Artibus Asiae publishers: 128–136. doi:10.2307/3248789. JSTOR 3248789.