ఖాజర్ సామ్రాజ్యం

Khazar Khaganate
Khazar Khaganate;
c. 650–969
	Khazar Khaganate, 650–850
స్థాయి	Khaganate
రాజధాని	Balanjar (c. 650 – c. 720); Samandar (720–750); Atil (750 – c. 965–969);
సామాన్య భాషలు	Oghuric (lingua franca); Old Turkic (dynastic, spoken); Alanian (spoken);
మతం	Judaism; Tengrism; Christianity; Islam; Paganism; Religious syncretism;
Qaghan
• c. 650	Irbis
• 8th century	Bulan
• 9th century	Obadiah
• 9th century	Zachariah
• 9th century	Manasseh
• 9th century	Benjamin
• 10th century	Aaron
• 10th century	Joseph
• 10th century	David
• 11th century	Georgios
చారిత్రిక కాలం	Middle Ages
• స్థాపన	c. 650
• Sviatoslav's sacking and razing of Atil	969
విస్తీర్ణం
850 est.	3,000,000 km2 (1,200,000 sq mi)
900 est.	1,000,000 km2 (390,000 sq mi)
ద్రవ్యం	Yarmaq
Preceded by	Succeeded by
	Western Turkic Khaganate
	Old Great Bulgaria
Cumania
Pechenegs
Kievan Rus'
Durdzuks
Volga Bulgaria
Alania

ఖాజర్సు^[a] (/ˈxɑːzɑːrz/)అనేది సెమీ సంచార టర్కికు ప్రజలు. వారు సా.శ 6వ శతాబ్దం చివరిలో ఆధునిక ఆగ్నేయ రష్యా, దక్షిణ ఉక్రెయిను, పశ్చిమ కజకస్తాన్ లలో విస్తరించి ఒక ప్రధాన వాణిజ్య సామ్రాజ్యాన్ని స్థాపించారు.^[10] పశ్చిమ టర్కికు ఖగానేటు విచ్ఛిన్నం నుండి ఉద్భవించిన అత్యంత శక్తివంతమైన రాజ్యం.^[11] వారు వాణిజ్యానికి ప్రధాన ధమనిగా నిలిచారు. తూర్పు యూరపు, నైరుతి ఆసియా మధ్య, ఖజారియా ప్రారంభ మధ్యయుగ ప్రపంచంలోని అగ్రశ్రేణి వాణిజ్య సామ్రాజ్యాలలో ఒకటిగా మారి సిల్క్ రోడ్ పశ్చిమ భూభాగా‌లను ఆధిపత్యం చేసింది. చైనా, మధ్యప్రాచ్యం, కీవాను రస్ మధ్య కూడలిగా కీలక వాణిజ్య పాత్రను పోషించింది.^[12]^[13] దాదాపు మూడు శతాబ్దాల పాటు (c. 650–965), ఖజార్లు వోల్గా-డాన్ స్టెప్పీల నుండి తూర్పు క్రిమియా, ఉత్తర కాకససు వరకు విస్తరించి ఉన్న విస్తారమైన ప్రాంతాన్ని ఆధిపత్యం చేశారు.^[14]

వారు వేర్వేరు దేశాల సమాఖ్య అయినప్పటికీ టర్కికు మాట్లాడే ప్రజలు ^[15]ఖజర్ల ఖచ్చితమైన మూలాలు, స్వభావం అనిశ్చితంగా ఉన్నాయి. ఎందుకంటే ఖజరు భాషలో మనుగడలో ఉన్న రికార్డులు లేవు. రాజ్యం బహుభాషా పాలీఎత్నికు. వారి స్థానిక మతం టెంగ్రిజం అని భావిస్తారు. ఉత్తర కాకేసియను హన్సు ఇతర టర్కికు ప్రజలు, ^[16] లాగానే వారి బహుళ జాతి జనాభాలో పాగన్లు, యూదులు, క్రైస్తవులు, ముస్లింలు ఉన్నారు.^[17] 8వ శతాబ్దంలో ఖాజర్ల పాలక వర్గం రబ్బినికు జుడాయిజం లోకి మారినట్లు ఆధారాలు ఉన్నప్పటికీ^[18] ఖానేటు లోపల యూదు మతంలోకి మారిన ప్రజల పరిధి అనిశ్చితంగానే ఉంది.^[19]

ప్రభావాలు

ఖాజర్లు హజారాలు, హంగేరియన్లు, కజఖు‌లు, డాన్, జాపోరోజియను, కోసాక్కులు, కుమికు‌లు, క్రిమ్చాకు‌లు, క్రిమియను కరైట్లు, సాంగోలు, పర్వత యూదులు, సబ్‌బోట్నికు‌లు వంటి అనేక మంది ప్రజల జాతి ఉత్పత్తికి దోహదపడ్డారని వైవిధ్యంగా నమ్ముతారు. ^[20]^[21]^[22] 19వ శతాబ్దం చివరిలో ఖాజరు పురాణం నేటి అష్కెనాజీ యూదుల ప్రధాన భాగం ఫ్రాన్సు, జర్మనీకి పశ్చిమాన వలస వచ్చిన ఊహాజనిత ఖజారియను యూదు డయాస్పోరా నుండి వచ్చినదనే సిద్ధాంతం. భాషా, జన్యు అధ్యయనాలు ఈ సిద్ధాంతానికి మద్దతు ఇవ్వలేదు. అప్పుడప్పుడు మద్దతు ఉన్నప్పటికీ చాలా మంది మేధావులు దీనిని గణనీయమైన సందేహంతో చూస్తారు. ^[23]^[19] ఈ సిద్ధాంతం కొన్నిసార్లు సెమిటిజం వ్యతిరేకతతో ముడిపడి ఉంటుంది.^[24]

ఓఘుజు టర్కికు భాషలులో కాస్పియన్ సముద్రం ఇప్పటికీ "ఖాజర్ సముద్రం" అని పిలువబడుతుంది. ఇది మధ్యయుగ ఖాజరు రాజ్యం శాశ్వత వారసత్వాన్ని ప్రతిబింబిస్తుంది.

శబ్దవ్యుత్పత్తి శాస్త్రం

గ్యులా నేమెతు, జోల్టాను గొంబోజు తరువాత ఖాజరు అనే పదాన్ని ఒక ఊహాత్మక కసారు నుండి తీసుకోబడింది, ఇది టర్కికు మూలం ఖాజు- ("చుట్టుముట్టడం, తిరగడం") అనేది సాధారణ టర్కికు కెజు- ఊహాత్మక ఉపసంహరించబడిన రూపాంతరం;^[25] అయితే ఆండ్రాసు రోనా-టాసు ఖాజు- అనేది దెయ్యం పదం అని అభ్యంతరం వ్యక్తం చేశారు.^[26] శకలాలు టెసు, టెర్ఖిను శాసనాలు ఉయ్గుర్ సామ్రాజ్యం (744–840) కసరు అనే రూపం ధృవీకరించబడింది, ఇది వ్యక్తిగత లేదా గిరిజన పేరును సూచిస్తుందా అనే దాని మీద అనిశ్చితి ఉన్నప్పటికీ క్రమంగా ఇతర పరికల్పనలు ఉద్భవించాయి. లూయిసు బాజిను దీనిని టర్కికు ఖాసు- ("దౌర్జన్యం, అణచివేత, టెర్రరిజు") నుండి ఉయ్‌గురు గిరిజన పేరు ఖాసరు‌కి ధ్వని సారూప్యత ఆధారంగా రూపొందించారు "ఖాజర్ల మూలం గురించి కొత్త పరికల్పన కోసం",^{[note 3]} రోనా-టాసు ఖాసరును కేసరుతో కలుపుతుంది. పర్షియను రోమను టైటిలు సీజరు.^{[note 4]}

డగ్లసు మోర్టను డన్లాపు "ఖజార్లు" అనే చైనీసు పదాన్ని ఉయ్గురు లేదా టోక్వాజు ఓగుజు, గిరిజన పేర్లలో ఒకదానికి. అంటే ఖసారు (చైనీసు భాష:చ. 葛薩 గెసా)తో అనుసంధానించడానికి ప్రయత్నించాడు. ^[27]^[28] అభ్యంతరాలు ఏమిటంటే ఉయ్గురు 葛薩 గెసా/ఖసారు అనేది గిరిజన పేరు కాదు. బదులుగా టోక్వాజు ఓగుజు (చ. 九姓 జియు 思结 సిజి తెగ (సోగ్డియను: సికారి) అధిపతి ఇంటిపేరు. xìng), ^{[note 5]}, మధ్య చైనీసులో "ఖజార్లు" అనే జాతి పేరు ఎల్లప్పుడూ తుజుయే తో ముందే చెప్పబడింది. అప్పుడు ఇప్పటికీ గోక్తుర్క్సు, వారి చీలిక సమూహాలకు మాత్రమే కేటాయించబడింది,^[39] (తుజుయే కేసా bù:突厥可薩部; Tūjué Hésà:突厥曷薩), "ఖాజరు" మొదటి అక్షరం 葛 కంటే భిన్నమైన అక్షరాలతో (可, 曷) లిప్యంతరీకరించబడింది. ఇది ఉయ్గురు పదం క్వసారులో క్వా - అక్షరాన్ని రెండరు చేయడానికి ఉపయోగించబడుతుంది. ^{[note 6]}^[41]^[42]ఖజార్లు బహుళ జాతి, బహుభాషా ప్రజలు, వంశాల సమూహాన్ని సూచించడం లేదని చెప్పలేము. కొంతమంది సంచార జాతులు, కొందరు తక్కువ ఇది కొన్ని వంశాలు, లేదా చీలిక సమూహాలు లేదా పాలకులు కూడా ఖజార్ల పేరు(లు)తో వివిధ మార్గాలలో గుర్తించబడ్డారని భావిస్తున్నారు.

వారి మతమార్పిడి తర్వాత వారు హిబ్రూ లిపిని స్వీకరించారని నివేదించబడింది. ^{[note 7]} హుబ్రూలో రాశారని నమోదు చేశారు. టర్కికు భాష మాట్లాడుతున్నప్పటికీ జుడాయిజం కింద ఖజారు చాన్సల్లెరీ బహుశా హీబ్రూలో ఉండే అవకాశం ఉంది. ^{[note 8]}

భాషాశాస్త్రం

ఖాజర్ల మూలాలు, స్వభావాన్ని నిర్ణయించడం వారి భాషలు సిద్ధాంతాలతో దగ్గరి సంబంధం కలిగి ఉంది. కానీ వారి భాషల మూలాల విశ్లేషణ చేయడం కష్టం. ఎందుకంటే ఖజరు భాషలో ఎటువంటి స్వదేశీ రికార్డులు మనుగడలో లేవు. రాజ్యం బహుభాషావాదం, బహుజాతి. ^{[note 9]}^{[note 10]}రాజ లేదా పాలక వర్గాలు బహుశా సాధారణ టర్కికు, తూర్పు రకాన్ని మాట్లాడుతుండగా, విషయ తెగలు ఓఘురికు భాషల రకాలను మాట్లాడినట్లు కనిపిస్తుంది. ఈ భాష బల్గరు, చువాషుతో విభిన్నంగా గుర్తించబడిన హున్నికు భాష.

పర్షియను చరిత్రకారుడు ఇస్తాఖ్రి వాదన ఆధారంగా ఖజరు భాష తెలిసిన ఏ ఇతర భాషకన్నా భిన్నంగా ఉండేది. అలానో-ఆస్ కూడా విస్తృతంగా మాట్లాడేవారు. రాజ గృహం, దాని ప్రధాన తెగల భాష అయిన తూర్పు సాధారణ తుర్కికు, చింగ్గిసిడు సామ్రాజ్యంలోని ఈ భాగంలో సైనిక దళాన్ని కలిగి ఉన్న టర్కికు తెగల ప్రజలు మాట్లాడే కిప్చాకు భాషలతో పాటు, గోల్డెను హోర్డు పాలకులు మంగోలు‌ను ఉపయోగించడం కొనసాగించిన విధంగానే పాలక వర్గాల భాషగా మిగిలిపోయింది. జోసిడు రాజ్యంలో క్విప్చాకు టర్కికు లాగా, ఓగురికు కూడా ప్రభుత్వ భాషలలో ఒకటిగా పనిచేసింది. ^[1]^{[note 11]}వాటి మూలాలను గుర్తించడానికి ఒక పద్ధతి జాతి పేరు "ఖాజరు" వెనుక ఉన్న సాధ్యమైన శబ్దవ్యుత్పత్తి శాస్త్రాల విశ్లేషణలో ఉంటుంది.

చరిత్ర

దాని చరిత్రలో ఎక్కువ భాగం, ఖజారియా బైజాంటైన్ సామ్రాజ్యం, ఉత్తర స్టెప్పీల సంచార జాతులు మరియు ఉమయ్యదు అబ్బాసిదు కాలిఫేట్‌ల మధ్య బఫరు స్టేటుగా పనిచేసింది. గతంలో ప్రత్యర్థి ససానియన్ సామ్రాజ్యంకు వ్యతిరేకంగా బైజాంటియం ప్రాక్సీగా ఉండేది. 900 ప్రాంతంలో, బైజాంటైన్లు అలన్సును ఖజారియా మీద దాడి చేయమని ప్రోత్సహించడం ప్రారంభించారు; ఈ చర్య క్రిమియా మరియు కాకససు ‌మీద ఖాజరు నియంత్రణను బలహీనపరచడం, ఉత్తరాన శక్తివంతమైన కీవను రస్’ వైపు సామ్రాజ్య దౌత్యం, మతమార్పిడిను సులభతరం చేయడం లక్ష్యంగా పెట్టుకుంది.^[43] 969 నాటికి కీవను రస్ పాలకుడు కీవు‌కు చెందిన 1వ స్వియాటోస్లావు, తన మిత్రులతో కలిసి, 11వ శతాబ్దం మధ్య నాటికి ఖజారియా క్షీణత విచ్ఛిన్నానికి నాంది పలికాడు.

గిరిజన మూలాలు - ప్రారంభ చరిత్ర

తెగలు ^{[note 12]} ఖజరు సామ్రాజ్యాన్ని కలిగి ఉన్నవి ఒక జాతి యూనియను కాదు. కానీ స్టెప్పీ సంచార జాతులు, ప్రజల సముదాయాలు, వారి అధీనంలోకి వచ్చారు. తరువాత వారందరూ ప్రధాన టర్కికు నాయకత్వాన్ని స్వీకరించారు.^[44] ఒఘురికు మాట్లాడేవారు, సరగూర్లు, ఒనొగురులు, బల్గర్లు, అనేక టర్కికు సమూహాలు, గతంలో టియేలె సమాఖ్యలో భాగమైన వారు చాలా ముందుగానే ధృవీకరించబడ్డ ప్రజలు సబీరు చేత పశ్చిమానికి తరిమివేయబడ్డారు. వారు ప్న్నోవియను ఆవార్ల నుండి పారిపోయి వోల్గా –కాస్పియను లోకి ప్రవహించడం ప్రారంభించారు. కాస్పియను–పాంటికు జోన్ 4వ శతాబ్దం నాటిది. ప్రిస్కసు చే సా.శ 463 నాటికే పశ్చిమ యురేషియను స్టెప్పీలో నివసించినట్లు నమోదు చేయబడింది.^[45]^[46] ఇవి హునికు-జియోంగ్ను సంచార రాజకీయాల పతనం తరువాత మంగోలియా, దక్షిణ సైబీరియా నుండి ఉద్భవించినట్లు కనిపిస్తాయి. ఈ టర్కుల నేతృత్వంలోని వైవిధ్యభరితమైన గిరిజన సమాఖ్య, బహుశా ఇరానియను ప్రజల సంక్లిష్టమైన వర్గీకరణను కలిగి ఉంటుంది. ^{[note 13]}ప్రోటో-మంగోలు, యురాలికు మాట్లాడేవారు, పాలియోసిబీరియను ప్రజలు సా.శ 552లో ఆధిపత్య పన్నోనియను అవార్ల రౌరాను ఖగనేటు వారు పశ్చిమ దిశగా దూసుకెళ్లారు. సోగ్డియా నుండి ఇతర స్టెప్పీ సంచార జాతులు, ప్రజలను వారి రైలులో తీసుకెళ్లారు.^[47]

ఈ సమాఖ్య పాలక కుటుంబం పశ్చిమ టర్కికు ఖగనేటు అషినా తెగ నుండి వచ్చి ఉండవచ్చు,^[48]^[49]^[50] అయినప్పటికీ కాన్స్టాంటిను జుకర్మాను అషినాను, ఖజార్ల ఏర్పాటులో వారి కీలక పాత్రను సంశయవాదంతో భావిస్తాడు. ^{[note 14]}చైనీసు, అరబికు నివేదికలు దాదాపు ఒకేలా ఉన్నాయని, సంబంధాన్ని బలంగా మారుస్తాయని, వారి నాయకుడు ఇర్బిసు కావచ్చునని ఊహిస్తున్నారు. సెగుయి ఆయన సా.శ 651 ప్రాంతంలో అధికారాన్ని కోల్పోయి, చంపబడ్డాడు.^[51] పశ్చిమానికి కదులుతూ, సమాఖ్య అకాట్జిరి భూమిని చేరుకుంది. ^{[note 15]}వారు అట్టిలా సైన్యంతో పోరాడడంలో బైజాంటియంకు ముఖ్యమైన మిత్రులుగా ఉన్నారు.

ఖజరు రాజ్యం ఆవిర్భావం

సా.శ 630 తర్వాత కొంతకాలం ఖజారియా పిండ రాజ్యం ఏర్పడటం ప్రారంభమైంది.^[52]^[53] పెద్ద మొదటి టర్కికు ఖగనేటు విచ్ఛిన్నం నుండి గోక్తుర్కు‌లు ఉద్భవించినప్పుడు సా.శ 549 నాటికి గోక్తుర్కు సైన్యాలు వోల్గాలోకి చొచ్చుకుపోయి అవారు‌లను బహిష్కరించాయి. తరువాత వారు పన్నోనియను బేసిను అభయారణ్యంలోకి పారిపోవలసి వచ్చింది. సా.శ 552 నాటికి రౌరాన్లను పడగొట్టి, మొదటి టర్కికు ఖగనేటు‌ను స్థాపించినప్పుడు ఆషినా వంశం కనిపించింది. దీని స్వీయ హోదా తుర్(ü)k. ^{[note 16]}సా.శ 568 నాటికి ఈ గోక్ టర్కులు ససానియన్ సామ్రాజ్యం మీద దాడి చేయడానికి బైజాంటియంతో పొత్తు కోసం అన్వేషిస్తున్నారు. కొన్ని దశాబ్దాల తరువాత తస్పరు ఖఘను మరణం తరువాత వారసత్వ వివాదంలో తస్పరు ఎంచుకున్న వారసుడు అపా ఖఘను, గిరిజన ఉన్నత మండలి నియమించిన పాలకుడు ఇష్బారా ఖఘను మధ్య రాజవంశ సంక్షోభానికి దారితీసింది. తూర్పు గోక్తుర్క్సు సీనియరు, జూనియరు పశ్చిమ టర్కికు ఖగనేటు మధ్య అంతర్గత యుద్ధం ప్రారంభమైంది.

7వ శతాబ్దం మొదటి దశాబ్దాల నాటికి ఆషినా టోంగు యబ్ఘు ఖగాను పశ్చిమ విభాగాన్ని స్థిరీకరించగలిగారు. ఆయన మరణం తరువాత పర్షియను హృదయ ప్రాంతంలో ససానియను సైన్యాన్ని ఓడించడంలో బైజాంటియం‌కు కీలకమైన సైనిక సహాయం అందించిన తరువాత ^[54]^[55] పశ్చిమ టర్కికు ఖగానేటు టాంగు రాజవంశ సైన్యాలను ఆక్రమించిన ఒత్తిడి కారణంగా కరిగిపోయింది. రెండు పోటీ సమాఖ్యలుగా విడిపోయాయి. ప్రతి ఒక్కటి ఐదు తెగలను కలిగి ఉంది. వీటిని సమిష్టిగా "టెన్ బాణాలు" (ఓక్‌లో) అని పిలుస్తారు. రెండూ తూర్పు తుర్కెస్తాను‌లో టాంగు ఆధిపత్యాన్ని కొంతకాలం సవాలు చేశాయి. పశ్చిమాన ఈలోగా రెండు కొత్త సంచార రాజ్యాలు ఏర్పడ్డాయి: కుబ్రాతు ఆధ్వర్యంలో పాత గ్రేటు బల్గేరియా డుయోలు వంశ నాయకుడు, ఐదు తెగలను కలిగి ఉన్న నుషిబి ఉపసమాఖ్య. ^{[note 17]}డుయోలు కుబను నది-అజోవు సముద్రం ప్రాంతంలోని అవార్లను సవాలు చేశారు. అయితే ఖాజరు ఖఘనేటు మరింత ఏకీకృతం చేయబడింది. పశ్చిమ దిశ స్పష్టంగా ఆషినా రాజవంశం నేతృత్వంలో ఉంది. సా.శ 657లో జనరలు సు డింగు‌ఫాంగు రూపొందించిన తెగల మీద అద్భుతమైన విజయంతో సా.శ 659లో తుది మాప్-అప్ ఆపరేషను తర్వాత చైనా ఆధిపత్యాన్ని వారి తూర్పున విధించారు. కానీ బుల్గార్లు, ఖాజరు‌ల రెండు సమాఖ్యలు పశ్చిమ స్టెప్పీల్యాండు ‌మీద ఆధిపత్యం కోసం పోరాడాయి. తరువాతి అధిరోహణతో మునుపటిది ఖాజరు పాలనకు లొంగిపోయింది లేదా. కుబ్రాతు కుమారుడు బల్గేరియాకు చెందిన అస్పారుఖు కింద, బాల్కన్లలో మొదటి బల్గేరియను సామ్రాజ్యం పునాదులు వేయడానికి డానుబే మీదుగా మరింత పశ్చిమానికి వెళ్లింది (c. 679).^[56]^[57]

ఈ సంచార సామ్రాజ్యం శిథిలాల నుండి ఖాజరు ఖఘనేటు రూపుదిద్దుకుంది. ఇది సా.శ 630, 1000 మధ్య తూర్పున టాంగు రాజవంశం సైన్యాల ఒత్తిడి కారణంగా విడిపోయింది (650).^[51] తూర్పున దిగువ వోల్గా ప్రాంతాన్ని, డానుబే, డ్నీపరు మధ్య పశ్చిమాన ఉన్న ప్రాంతాన్ని వారు జయించిన తరువాత ఒనోఘరు-బల్గరు యూనియను‌ను వారు స్వాధీనం చేసుకున్న తరువాత సా.శ 670 ప్రాంతంలో సరిగ్గా ఏర్పడిన ఖాజరు ఖఘనేటు ఉద్భవించింది. ^[58] బలీయమైన గోక్తుర్కు ఖఘనేటు విచ్ఛిన్నమైన తర్వాత దాని పశ్చిమ వారసత్వ రాజ్యంగా మారింది. ఒమెల్జను ప్రిట్సాకు ప్రకారం ఒనోఘరు-బల్గరు సమాఖ్య భాష ఖజారియా భాషా ఫ్రాంకాగా మారింది^[59] అది లెవు గుమిలేవు "స్టెప్పీ అట్లాంటిసు" (స్టెప్నాజా అట్లాంటిడా/ Степная Атлантида)గా అభివృద్ధి చెందింది.^[60] ఖజారు ఆధిపత్య కాలాన్ని చరిత్రకారులు తరచుగా పాక్సు ఖజారికా అని పిలుస్తారు ఎందుకంటే ఈ రాజ్యం ఒక అంతర్జాతీయ వాణిజ్య కేంద్రంగా మారింది. ఇది పశ్చిమ యురేషియా వ్యాపారులు జోక్యం లేకుండా వ్యాపారాన్ని నిర్వహించడానికి దాని గుండా సురక్షితంగా ప్రయాణించడానికి వీలు కల్పించింది.^[61] ఈ సామ్రాజ్యానికి ఉత్తరాన త్వరలో లభించే ఉన్నత హోదాను ఫార్సు-నామా (c.) ధృవీకరించింది. 1100). ఇది ససానియను చక్రవర్తి 1వ ఖోస్రావు తన సొంత సింహాసనాలలో ఒకటి చైనా రాజుకు, రెండవది బైజాంటియం రాజుకు, మూడవది ఖాజర్ల రాజుకు ఉంచాడని వివరిస్తుంది. ఖాజరు‌లను ఈ కాలానికి వెనక్కి తీసుకురావడంలో కాలానుగుణంగా లేనప్పటికీ ఖాజరు ఖగను‌ను ఇతర రెండు అగ్రరాజ్యాల పాలకులకు సమాన హోదా కలిగిన సింహాసనం మీద ఉంచడం ద్వారా పురాణం, ఖాజరు‌లు చాలా కాలంగా అనుభవించిన ఖ్యాతిని ధృవీకరిస్తుంది.^[62]^[63]

ఖాజరు రాజ్యం: సంస్కృతి - సంస్థలు

పవిత్ర ఖగనేటు తో కూడిన రాజ డైయార్కీ

ఖజారియా టర్కికు సంచార జాతులలో విలక్షణమైన డైయార్కీ (ద్వంద్వ నాయకత్వం)ను అభివృద్ధి చేసింది. ఇందులో ఖాగను-బెకు, ఖాగను ఉన్నారు.^[64] ఈ వ్యవస్థ ఆవిర్భావం యూదు మతంలోకి మారడంతో లోతుగా ముడిపడి ఉండవచ్చు.^[65] అరబికు మూలాల ప్రకారం ఖగను-బెకు‌ను ʾīšā అని, గొప్ప దానిని ఖగను (Arabic: خاقان, romanised: ḫāqān) అని పిలుస్తారు; మాజీ రాజు సైన్యాన్ని నిర్వహించి నాయకత్వం వహించాడు. అయితే గొప్ప రాజు పాత్ర ప్రధానంగా పవిత్రమైనది, రోజువారీ వ్యవహారాలతో తక్కువ శ్రద్ధ వహించేదిగా ఉండేది. ^{[note 18]}

గొప్ప రాజును ప్రముఖుల ఖాజర్ హౌసు నుండి నియమించారు (అహ్ల్ బైటు మారూఫీను), ఒక దీక్షా కర్మలో ఆయన ఎన్ని సంవత్సరాలు పరిపాలించాలనుకుంటున్నాడో ప్రకటించిన తరువాత ముగించి ఆ కాలం ముగిసిన తర్వాత ఆయన ఆచారబద్ధంగా ప్రభువులచే చంపబడతాడు. అదేవిధంగా అహ్మదు ఇబ్ను ఫడ్లాను రాజు పాలన సంవత్సరాల సంఖ్య మీద గరిష్ట పరిమితి ఉందని రాశాడు. ఒక ఖగను కనీసం నలభై సంవత్సరాలు పరిపాలించినట్లయితే ఆయనను సభికులు, ప్రజలు వృద్ధాప్యం వల్ల ఆయన తార్కిక సామర్థ్యం బలహీనపడుతుందని భావించారు. అప్పుడు వారు అతన్ని ఉరితీశారు. ^[66]^[67]^[68]^{[note 19]}సామంత ప్రభువులు ఒంటరి గొప్ప రాజు సమక్షంలోకి గొప్ప వేడుకతో మాత్రమే ప్రవేశిస్తాడు. ఆయన వద్దకు చెప్పులు లేకుండా దుమ్ములో సాష్టాంగ నమస్కారం చేసి ఆ మీద శుద్ధి చేసే అగ్నిగా చెక్క ముక్కను వెలిగించి ప్రశాంతంగా పిలవబడటానికి వినయంగా వేచి ఉంటాడు.^[69]

ముఖ్యంగా విస్తృతమైన ఆచారాలలో రాజరిక ఖననం ఉండేవి. ఒక కాలంలో ప్రయాణికులు దిగి, పాలకుడి సమాధి ముందు నమస్కరించి ఆ మీద కాలినడకన వెళ్ళవలసి వచ్చేది.^[70] తదనంతరం ఆకర్షణీయమైన సార్వభౌముడి సమాధి స్థలం దృష్టి నుండి దాచబడింది. దుష్టశక్తులు, తరువాతి తరాల నుండి ఇబ్బంది కలగకుండా ఉండటానికి ఒక రాజభవన నిర్మాణం ("స్వర్గం") నిర్మించబడింది. తరువాత దాచబడింది. ఇటువంటి ఖోరుకు 'నిషిద్ధం' రాజ శ్మశానవాటిక అంతర్గత ఆసియా ప్రజలకు విలక్షణమైనది.^[71]

ʾīŁ, హఖానులు ఇద్దరూ 8వ శతాబ్దంలో రబ్బినికు జుడాయిజంలోకి మారారు. పెర్షియను యాత్రికుడు అహ్మదు ఇబ్న్ రుస్తా ప్రకారం మిగిలిన వారు బహుశా సాంప్రదాయ మతాన్ని అనుసరించడం కొనసాగించారు.^[72] ^{[note 20]}

పాలక వర్గం

గోల్డెను హోర్డు లోని తరువాతి చింగ్గిసిడ్సు లాగానే పాలక వర్గం కూడా జాతిపరంగా, భాషాపరంగా దాని సబ్జెక్టు ప్రజల నుండి భిన్నంగా ఉండే సాపేక్షంగా చిన్న సమూహం. అంటే అలానో-ఆసు ఓగురికు టర్కికు తెగలకు చెందిన ప్రజలు ఖజారియాలో సంఖ్యాపరంగా అధికంగా ఉన్నారు. ^{[note 21]}^{[note 22]}కానీ అనేక ఇతర స్థానిక రాజకీయాలలో లేని విధంగా వారు కిరాయి సైనికులను నియమించుకున్నారు (అల్-మసూది లోని జునూదు ముర్తజికా).^[73]

వారి సామ్రాజ్యం శిఖరాగ్రంలో ఖాజర్లు కేంద్రీకృత ఆర్థిక పరిపాలనను నడిపారు. దాదాపు 7–12,000 మంది పురుషుల స్టాండింగు సైన్యంతో ఇది అవసరమైతే రెండు లేదా మూడు రెట్లు గుణించబడుతుంది. గొప్ప పరివారం నుండి రిజర్వు‌లను చేర్చుకోవడం ద్వారా సంఖ్య. ^[74]^{[note 23]} శాశ్వత సైన్యం ఇతర గణాంకాలు అది లక్ష వరకు ఉందని సూచిస్తున్నాయి. వారు కాకససు, అరల్ సముద్రం, ఉరల్ పర్వతాలు, ఉక్రేనియను స్టెప్పీల మధ్య ఉన్న విస్తారమైన భూభాగాలలో నివసించే 25 నుండి 30 వేర్వేరు దేశాలు, తెగల నుండి కప్పం వసూలు చేసేవారు. ^[75] ఖాజరు సైన్యాలను ఖగను-బెక్ నాయకత్వం వహించారు. తార్ఖానులు అని పిలువబడే అధీన అధికారులు నాయకత్వం వహించారు. బెక్ దళాల బృందాన్ని పంపినప్పుడు వారు ఎట్టి పరిస్థితుల్లోనూ వెనక్కి తగ్గరు. వారు ఓడిపోతే ప్రాణాలతో బయటపడిన వారిని ఉరితీశారు. ^[76]

సెటిల్మెంటు‌లను టుడునులు అని పిలువబడే పరిపాలనా అధికారులు పరిపాలించారు. దక్షిణ క్రిమియాలోని బైజాంటైను స్థావరాల వంటి కొన్ని సందర్భాలలో మరొక రాజకీయ వ్యవస్థ ప్రభావప్రాంతంలో నామమాత్రంగా ఉన్న పట్టణానికి టుడును నియమించబడతారు. ఖాజరు ప్రభుత్వంలోని ఇతర అధికారులలో ఇబ్ను ఫడ్లాను జావాషిఘరు కుందురు అని పిలిచే ప్రముఖులు ఉన్నారు. కానీ వారి బాధ్యతలు ఉండవు.

జనాభా

ఖాజరు ఖగనేటు జనాభాలో జాతి ఉన్నత వర్గాలను పక్కన పెడితే 25 నుండి 28 విభిన్న జాతి సమూహాలు ఉన్నాయని అంచనా వేయబడింది. పాలక వర్గం తొమ్మిది తెగలకు చెందిన వంశాల నుండి ఏర్పడినట్లు తెలుస్తోంది. వారు జాతిపరంగా భిన్నమైనవారు. బహుశా తొమ్మిది ప్రావిన్సులు లేదా రాజ్యాలలో విస్తరించి ఉన్నారు. వీటిలో ప్రతి ఒక్కటి ఒక వంశానికి కేటాయించబడి ఉండవచ్చు.^[67] కులం లేదా తరగతి పరంగా "తెల్ల ఖజార్లు" (అక్-ఖాజర్లు), "నల్ల ఖజార్లు" (ఖారా-ఖాజర్లు) మధ్య జాతి లేదా సామాజికంగా అస్పష్టంగా ఉన్నా వ్యత్యాసం ఉందని కొన్ని ఆధారాలు సూచిస్తున్నాయి.^[67] 10వ శతాబ్దపు ముస్లిం భౌగోళిక శాస్త్రవేత్త అల్-ఇస్తాఖ్రీ తెల్ల ఖజార్లు ఎర్రటి జుట్టు, తెల్లటి చర్మం, నీలి కళ్ళతో అద్భుతంగా అందంగా ఉన్నారని, నల్ల ఖజార్లు ముదురు రంగులో ఉన్నారని. వారు "ఒక రకమైన భారతదేశం"నికి చెందినవారై ఉంటారని పేర్కొన్నాడు^[77] అనేక టర్కికు దేశాలు "తెల్ల" పాలక యోధుల కులం, "నల్లజాతి" సామాన్యుల తరగతి మధ్య సారూప్య (రాజకీయ, జాతి కాదు) విభజనను కలిగి ఉన్నాయి; ప్రధాన స్రవంతి మేధావులలో ఏకాభిప్రాయం ఏమిటంటే రెండు సమూహాలకు ఇచ్చిన పేర్లతో ఇస్తాఖ్రి గందరగోళానికి గురయ్యాడు.^[78] అయితే ఖజారు‌లను సాధారణంగా ప్రారంభ అరబ్ మూలాలు తెల్లటి రంగు, నీలి కళ్ళు, ఎర్రటి జుట్టు కలిగి ఉన్నట్లు వర్ణించాయి.^[79]^[80] టాంగు చైనీసు వార్షికోత్సవాలలో అషినా జాతికి చెందిన ప్రజలు తరచుగా ఖజారు నాయకత్వంలో కీలక పాత్ర పోషించారు. ఇది తూర్పు ఇరానియను లేదా తోఖారియను పదాన్ని ప్రతిబింబిస్తుంది (ఖోటానీసు సకా âşşeina-āššsena "నీలం"): మధ్య పర్షియను axšaêna ("ముదురు రంగు"): తోఖారియను ఎఅస్నా ("నీలం", "ముదురు").^[6] ఖజారియను సామ్రాజ్యం పతనం తర్వాత కూడా ఈ వ్యత్యాసం బయటపడినట్లు కనిపిస్తోంది. తరువాతి రష్యను చరిత్రలు, హంగేరి మాగ్యరైజేషను‌లో ఖాజరు‌ల పాత్ర మీద వ్యాఖ్యానిస్తూ వారిని "తెల్ల ఓఘురు‌లు" అని మాగ్యారు‌లు "నల్ల ఓఘురు‌లు" అని సూచిస్తాయి.^[81] సర్కెలు వద్ద పుర్రెలు వంటి భౌతిక అవశేషాల అధ్యయనాలు స్లావికు, ఇతర యూరోపియను. కొన్ని మంగోలియను రకాలకు చెందిన వ్యక్తులను వెల్లడించాయి.^[78]

ఆర్థిక వ్యవస్థ

విదేశీ వస్తువుల దిగుమతి, ఎగుమతి, వాటి రవాణా మీద పన్ను విధించడం ద్వారా వచ్చే ఆదాయం ఖాజరు ఆర్థిక వ్యవస్థ ముఖ్య ఆధారంగా ఉంది. అయినప్పటికీ ఇది ఐసింగుగ్లాసును ఉత్పత్తి చేసిందని చెబుతారు.^[82] సంచార స్టెప్పీ రాజకీయాలలో ప్రత్యేకంగా ఖాజరు ఖగనేటు స్వయం సమృద్ధిగల దేశీయ సాల్టొవొ^[83] ఆర్థిక వ్యవస్థను అభివృద్ధి చేసింది. ఇది సాంప్రదాయ పశువుల పెంపకం - గొర్రెలు, పశువులను ఎగుమతి చేయడానికి అనుమతించడం - విస్తృతమైన వ్యవసాయం, వోల్గా గొప్ప ఫిషింగు స్టాకు‌లను సమృద్ధిగా ఉపయోగించడం, చేతిపనుల తయారీతో పాటు, ప్రధాన వాణిజ్య మార్గాల మీద దాని కీలకమైన నియంత్రణ కారణంగా అంతర్జాతీయ వాణిజ్యం మీద విధించడం ద్వారా లాభదాయకమైన రాబడిలో వైవిధ్యం కలిగి ఉంది.

అబ్బాసిదు కాలిఫేటు‌లో బానిసత్వం (మరొకటి ఇరానియను సమనిదు అమీర్లు) ఖజారు బానిస వ్యాపారం ముస్లిం మార్కెటు నుండి బానిసలను సరఫరా చేసే రెండు గొప్ప సంస్థలలో ఒకటిగా నిలిచింది. ఇది యురేషియా ఉత్తర ప్రాంతాల నుండి పట్టుబడిన స్లావు‌లు, గిరిజనులను బానిసలుగా సరఫరా చేసింది.^[84] తరువాతి కాలంలో బానిసల ద్వారా అది లాభపడింది. ఇది ఖ్వారెజ్ము ముస్లిం దళాల స్టాండింగు సైన్యాన్ని నిర్వహించడానికి వీలు కల్పించింది. రాజధాని అతిల్ ఈ విభజనను ప్రతిబింబిస్తుంది: పశ్చిమ ఒడ్డున ఉన్న రాజు ఆయన ఖాజరు ఉన్నతవర్గం ఖరాజాలో దాదాపు 4,000 మంది పరిచారకులతో, నివసించారు. తూర్పున ఉన్న ఇటిలు, యూదులు, క్రైస్తవులు, ముస్లింలు, బానిసలు, చేతివృత్తులవారు, విదేశీ వ్యాపారులు అక్కడ నివసించేవారు . ^{[note 24]}

ఖజరు ఖఘనేటు ప్రారంభ మధ్య యుగాలలో యూరపు, ముస్లిం ప్రపంచం మధ్య వాణిజ్యంలో కీలక పాత్ర పోషించింది. ఐర్లాండు వంటి ఐరోపాలో వైకింగు దాడుల సమయంలో బందీలుగా ఉన్న వ్యక్తులను స్కాండినేవియాలోని హెడెబీ లేదా బ్రాన్నోకు రవాణా చేసి, అక్కడి నుండి వోల్గా వాణిజ్య మార్గం ద్వారా రష్యాకు తీసుకెళ్లేవారు. అక్కడ ముస్లిం వ్యాపారులకు అరబు వెండి దిర్హాం, పట్టుకు బదులుగా బానిసలు, బొచ్చులను విక్రయించేవారు. ఇవి బిర్కా, వోలిను, డబ్లిను లలో కనుగొనబడ్డాయి; ^[85] 8వ, 9వ శతాబ్దాలలో యూరపు, అబ్బాసిదు కాలిఫేటు మధ్య ఈ వాణిజ్య మార్గం ఖాజరు కఘనేటు గుండా వెళ్ళింది.^[86] వరకు 10వ శతాబ్దంలో వోల్గా బల్గేరియా మార్గం ఖ్వారాజ్ము, సమానిదు బానిస వ్యాపారం ద్వారా భర్తీ చేయబడింది. .^[87]

పాలక వర్గం నగరంలో శీతాకాలం గడిపి వసంతకాలం నుండి శరదృతువు చివరి వరకు వారి పొలాలలో గడిపింది. రాజధాని వెలుపల వోల్గా నది నుండి కాలువలను ఉపయోగించి అభివృద్ధి చేసిన పెద్ద నీటిపారుదల గ్రీన్బెల్టు ఉంది. ఇక్కడ పచ్చికభూములు, ద్రాక్షతోటలు దాదాపు 20 ఫర్సాఖు‌లు (సుమారు 60 మైళ్లు) విస్తరించి ఉన్నాయి.^[88] వ్యాపారుల మీద కస్టమ్సు సుంకాలు విధించబడ్డాయి. 25 నుండి 30 తెగల నుండి కప్పం, దశాంశాలు వసూలు చేయబడ్డాయి. జోన్‌ను బట్టి ఒక సేబులు చర్మం, ఉడుత తోలు, కత్తి, పొయ్యి లేదా నాగలి షేర్‌కు దిర్హాం, లేదా చర్మాలు, మైనం, తేనె, పశువులను వసూలు చేశారు. వాణిజ్య వివాదాలను అతిల్‌లోని వాణిజ్య ట్రిబ్యునలు పరిష్కరించింది. ఇందులో ఏడుగురు న్యాయమూర్తులు ఉన్నారు, ఏకేశ్వరోపాసన నివాసితులకు (యూదులు, ముస్లింలు, క్రైస్తవులు) ఒక్కొక్కరికి ఇద్దరు, అన్యమతస్థులకు ఒకరు. ^{[note 25]}

ఖాజర్లు - బైజాంటియం

బైజాంటైను దౌత్య విధానం సాధారణంగా స్టెప్పీ ప్రజలు తమలో తాము పోరాడటానికి ప్రోత్సహించింది. 9వ శతాబ్దంలో పెచెనెగ్సు బైజాంటైను‌లకు క్రమం తప్పకుండా చెల్లింపులకు బదులుగా గొప్ప సహాయం అందించారు.^[89] బైజాంటియం సాధారణ శత్రువుల మీద పోరాడడానికి గోక్టర్కుతో పొత్తులు కూడా కోరింది: 7వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో బైజాంటైను-ససానియను యుద్ధం సా.శ 602–628లో పెర్షియను ససానియన్లుకు వ్యతిరేకంగా పశ్చిమ టర్కులతో అలాంటి ఒక కూటమి మధ్యవర్తిత్వం చేయబడింది. బైజాంటైన్లు ఖజారియాను టూర్కియా అని పిలిచారు. 9వ శతాబ్దం నాటికి ఖజార్లను "టర్కులు" అని పిలిచారు. ^{[note 26]}సా.శ 626 కాన్స్టాంటినోపులు ముట్టడికి దారితీసిన తరువాత కాలంలో హెరాక్లియసు దూతల ద్వారా చివరికి వ్యక్తిగతంగా, గోక్టార్కు అధిపతి నుండి సహాయం కోరాడు ^{[note 27]}ఆయనకు బహుమతులు, ఆయన కుమార్తె ఎపిఫానియాను వివాహం చేసుకుంటానని హామీ ఇచ్చాడు. ^[92] టోంగు యబ్ఘు పర్షియా సామ్రాజ్యంను నాశనం చేయడానికి ఒక పెద్ద సైన్యాన్ని పంపడం ద్వారా ప్రతిస్పందించాడు. ఇది మూడవ పర్సో-టర్కికు యుద్ధం ప్రారంభానికి గుర్తుగా ఉంది. ^[93] ఉమ్మడి బైజాంటైను-టర్కు ఆపరేషను కాస్పియను గేట్సును ఉల్లంఘించి డెర్బెంటును కొల్లగొట్టింది. తరువాత వారు టిఫ్లిసును ముట్టడించారు. అక్కడ బైజాంటైన్లు గోడలను ఛేదించడానికి ప్రారంభ రకాల ట్రాక్షను ట్రెబుచెటు‌లను (హెలెపోలిసు) మోహరించి ఉండవచ్చు. ఈ దండయాత్ర తర్వాత టోంగు యబ్ఘు దాదాపు 40,000 మంది సైనికులను హెరాక్లియసు‌తో విడిచిపెట్టినట్లు కొంత అతిశయోక్తితో నివేదించబడింది.^[94] అప్పుడప్పుడు ఖజారు‌లతో గుర్తించబడినప్పటికీ గోక్టర్కు గుర్తింపు మరింత సంభావ్యమైనది ఎందుకంటే ఖజారు‌లు సా.శ 630 తర్వాత పూర్వ సమూహం విచ్ఛిన్నమైన కొంతకాలం తర్వాత ఆ సమూహం నుండి ఉద్భవించారు.^[95]^[53] ఈ దండయాత్ర వలన కలిగిన వినాశకరమైన ఓటమి నుండి ససానియను పర్షియా ఎన్నడూ కోలుకోలేదని కొంతమంది మేధావులు వాదించారు.^{[note 28]}

ఖాజర్లు ఒక శక్తిగా ఉద్భవించిన తర్వాత బైజాంటైన్లు కూడా వారితో సైనిక పొత్తులు ఏర్పరచుకోవడం ప్రారంభించారు. సా.శ 695లో చివరి బైజాంటైను సామ్రాజ్య హెరాక్లియను చక్రవర్తి 2వ జస్టినియను( "స్లిటు-నోస్డు" (ὁ ῥινότμητος) అనే మారుపేరుతో ) ఆయన వికృతీకరించబడి పదవీచ్యుతుడయ్యాక అప్పుడు ఖాజరు గవర్నరు (టుడును) అధ్యక్షత వహిస్తున్న క్రిమియాలోని చెర్సోనుకు బహిష్కరించబడ్డాడు. ఆయన తరువాత సా.శ 704 లేదా 705లో ఖాజరు భూభాగంలోకి పారిపోయాడు. ఆయనకు ఖగను బుసిరు గ్లావను (Ἰβουζῆρος Γλιαβάνος) ఆశ్రయం ఇచ్చి తన సోదరితో ఆయనకు వివాహం చేశాడు. బహుశా జస్టినియను ఇచ్చిన ప్రతిపాదనకు ప్రతిస్పందనగా రాజవంశ వివాహం బంధుత్వం ద్వారా సింహాసనాన్ని తిరిగి పొందే ప్రయత్నాలకు శక్తివంతమైన గిరిజన మద్దతును నిర్ధారిస్తుందని ఆయన భావించి ఉండవచ్చు.^[96] ఆ తర్వాత ఖజారియను భార్య తన పేరును థియోడోరాగా మార్చుకుంది.^[97] జస్టినియను‌ను చంపడానికి బైజాంటైను దోపిడీదారుడు 3వ టిబెరియసు బుసిరు‌కు లంచం ఇచ్చాడు. థియోడోరా హెచ్చరించడంతో జస్టినియను తప్పించుకున్నాడు. ఈ ప్రక్రియలో ఇద్దరు ఖాజరు అధికారులను హత్య చేసి ఆయన బల్గేరియాకు పారిపోయాడు. ఆయన ఖాన్ టెర్వెలు సింహాసనాన్ని తిరిగి పొందడానికి సహాయం చేశాడు. ఆయన తిరిగి పదవిలోకి వచ్చిన తర్వాత. బుసిరు బహిష్కరణ సమయంలో చేసిన ద్రోహం ఉన్నప్పటికీ ఆయన థియోడోరా కోసం కబురు పంపాడు; బుసిరు దానికి అంగీకరించాడు. ఆమెకు అగస్టాగా పట్టాభిషేకం చేయబడింది. ఇది ఇద్దరూ ఆ కూటమిని విలువైనదిగా భావిస్తున్నారని సూచిస్తుంది.^[98]^[99]

దశాబ్దాల తర్వాత 3వ లియో (సా.శ 717–741 పాలించాడు) ఒక సాధారణ శత్రువు అయిన ముస్లిం అరబ్బులు మీద వ్యూహాన్ని సమన్వయం చేయడానికి ఇలాంటి కూటమిని ఏర్పరచుకున్నాడు. ఆయన ఖాజరు ఖగను బీహారుకు రాయబార కార్యాలయాన్ని పంపి, తన కుమారుడు, భవిష్యత్తు 5వ కాన్స్టాంటైను (సా.శ 741–775 పాలించిన) కు బీహారు కుమార్తె, ట్జిట్జాకు అని పిలువబడే యువరాణితో సా.శ 732లో వివాహం చేసుకున్నాడు. క్రైస్తవ మతంలోకి మారిన తర్వాత ఆమె ఐరీను అనే పేరును తీసుకుంది. కాన్స్టాంటైను, ఐరీను లకు ఒక కుమారుడు జన్మించాడు. భవిష్యత్తు 4వ లియో (సా.శ 775–780) ఆ తరువాత ఆయనకు "ఖాజరు" అనే మారుపేరు వచ్చింది.^[100]^[101] లియో తన ఏథెన్సు భార్యకు ఒక కుమారుడు (6వ కాన్స్టాంటైను) జన్మనిచ్చిన తర్వాత రహస్య పరిస్థితులలో మరణించాడు. ఆయన మెజారిటీలో తన తల్లి డోవజరుతో కలిసి పాలించాడు. ఆయన ప్రజాదరణ పొందలేదని నిరూపించాడు. ఆయన మరణం బైజాంటైను సింహాసనంతో ఖాజర్ల రాజవంశ సంబంధాన్ని ముగించింది.^[102]^[100] 8వ శతాబ్దం నాటికి, ఖాజర్లు క్రిమియా (650–c. 950) మీద ఆధిపత్యం చెలాయించారు. 10వ శతాబ్దంలో తిరిగి స్వాధీనం చేసుకునే వరకు బైజాంటైను ద్వీపకల్పం చెర్సను ‌లోకి కూడా తమ ప్రభావాన్ని విస్తరించారు.^[103] ఖాజరు, ఫార్గానియను (Φάργανοι) కిరాయి సైనికులు సా.శ 840లో ఏర్పడిన తర్వాత సామ్రాజ్య బైజాంటైను హెటైరియా అంగరక్షకులలో భాగంగా ఉన్నారు. ఈ పదవిని ఉపయోగించి ఏడు పౌండ్ల చెల్లింపు ద్వారా బహిరంగంగా బంగారం కొనుగోలు చేయవచ్చు.^[104]^[105]

అరబు–ఖాజరు యుద్ధాలు

7వ, 8వ శతాబ్దాలలో ఖాజర్లు ఉమయ్యదు కాలిఫేటు దాని అబ్బాసిదు వారసుడికి వ్యతిరేకంగా వరుస యుద్ధాలు చేశారు. మొదటి అరబు-ఖాజరు యుద్ధం ముస్లిం విస్తరణ మొదటి దశలో ప్రారంభమైంది. సా.శ 640 నాటికి ముస్లిం దళాలు అర్మేనియాకు చేరుకున్నాయి; సా.శ 642లో వారు అబ్దు అర్-రెహ్మాను ఇబ్ను రబియా ఆధ్వర్యంలో కాకససు అంతటా తమ మొదటి దాడిని ప్రారంభించారు. సా.శ 652లో అరబు దళాలు ఖాజరు రాజధాని బలంజరు పైకి దూసుకెళ్లాయి. కానీ ఓడిపోయి భారీ నష్టాలను చవిచూశాయి; అల్-తబరి వంటి పర్షియను చరిత్రకారుల అభిప్రాయం ప్రకారం యుద్ధంలో రెండు వైపులా ప్రత్యర్థి దళాల మీద కాటపుల్టు లను ఉపయోగించారు. అనేక రష్యను వనరులు ఈ కాలం నాటి ఖాజరు ఖగను పేరును ఇర్బిసుగా పేర్కొంటున్నాయి. ఆయనను గోక్తుర్కు రాజ వంశం, ఆషినా వంశస్థుడిగా వర్ణిస్తున్నాయి. ఇర్బిసు ఎప్పుడైనా ఉన్నాడా లేదా అనేది చర్చనీయాంశం, అలాగే అదే పేరుతో ఉన్న అనేక మంది గోక్తుర్కు పాలకులలో ఒకరితో ఆయనను గుర్తించవచ్చా అనేది చర్చనీయాంశం.

మొదటి ముస్లిం అంతర్యుద్ధం ఇతర ప్రాధాన్యతల కారణంగా అరబ్బులు 8వ శతాబ్దం ప్రారంభం వరకు ఖజార్ల మీద దాడి పునరావృతం చేయకుండా ఉన్నారు.^[106] ఖజార్లు ముస్లిం ఆధిపత్యంలో ఉన్న ట్రాన్సు‌కాకేసియను సంస్థానాల మీద కొన్ని దాడులు చేశారు. వీటిలో 683–685లో రెండవ ముస్లిం అంతర్యుద్ధం సమయంలో జరిగిన పెద్ద ఎత్తున దాడి కూడా ఉంది. ఇది చాలా దోపిడిని అనేక మంది ఖైదీలను బలిగొంది.^[107] ఖజార్లు ట్రాన్సోక్సియానాలోని గోక్టర్కు‌ల అవశేషాలతో ఐక్య ఫ్రంటు‌ను ఏర్పాటు చేశారని అల్-తబారి కథనం నుండి ఆధారాలు లభిస్తున్నాయి.

8వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో కాకససు అంతటా వరుస దాడులతో రెండవ అరబు-ఖాజరు యుద్ధం ప్రారంభమైంది. పెద్ద ఎత్తున తిరుగుబాటును అణచివేసిన తర్వాత ఉమయ్యదు‌లు సా.శ 705లో అర్మేనియా మీద తమ పట్టును బిగించారు. సా.శ 713 లేదా సా.శ 714లో ఉమయ్యదు జనరలు మస్లామా డెర్బెంటు‌ను జయించి ఖాజరు భూభాగంలోకి లోతుగా వెళ్లాడు. ప్రతిస్పందనగా ఖాజర్లు అల్బేనియా, ఇరానియను అజరు‌బైజానుల మీద దాడులు ప్రారంభించారు. కానీ హసను ఇబ్ను అల్-ను'మాన్‌ నేతృత్వంలోని అరబ్బులు వారిని వెనక్కి తరిమికొట్టారు.^[108] సా.శ 722లో 30,000 మంది ఖాజరు‌లు అర్మేనియా మీద దాడి చేయడంతో వివాదం తీవ్రమైంది. దీనితో ఆర్మేనియా ఘోర పరాజయం పాలైంది. దీనికి ఖలీఫు 2వ యాజిదు స్పందించి 25,000 మంది అరబు సైనికులను ఉత్తరానికి పంపి ఖాజర్లను కాకససు మీదుగా వేగంగా తరిమికొట్టి డెర్బెంటు‌ను తిరిగి పొంది బాలంజరు‌ మీదుగా ముందుకు సాగారు. అరబ్బులు ఖాజరు రక్షణను ఛేదించి నగరాన్ని ముట్టడించారు; దాని నివాసులలో ఎక్కువ మంది చంపబడ్డారు లేదా బానిసలుగా మార్చబడ్డారు. కానీ వారిలో కొంతమంది ఉత్తరం వైపు పారిపోగలిగారు.^[107] వారి విజయం ఉన్నప్పటికీ అరబ్బులు ఇంకా ఖాజరు సైన్యాన్ని ఓడించలేదు. వారు కాకససు‌కు దక్షిణంగా వెనక్కి తగ్గారు.

సా.శ 724లో సైరసు అరాక్సు నదుల మధ్య జరిగిన సుదీర్ఘ యుద్ధంలో అరబు జనరలు అల్-జర్రా ఇబ్ను అబ్దల్లా అల్-హకామి ఖజార్ల మీద చేసిన యుద్ధంలో ఖజార్లు ఘోర పరాజయం పాలయ్యారు. తరువాత టిఫ్లిసును స్వాధీనం చేసుకోవడానికి ముందుకు సాగి కాకేసియను ఐబీరియాను ముస్లిం సార్వభౌమత్వంలోకి తెచ్చాడు. సా.శ 726లో ఖజార్లకు చెందిన బార్జికు అనే యువరాజు నేతృత్వంలో తిరిగి దాడి చేసి అల్బేనియా, అజరు‌బైజాను ‌మీద పెద్ద దండయాత్రను ప్రారంభించారు; సా.శ 729 నాటికి అరబ్బులు ఈశాన్య ట్రాన్సు‌కాకేసియా మీద నియంత్రణ కోల్పోయారు. మళ్ళీ రక్షణలోకి నెట్టబడ్డారు. 730లో బార్జికు ఇరానియన్, అజరు‌బైజాను ‌మీద దండెత్తి అర్దాబిలు వద్ద అరబు దళాలను ఓడించి జనరలు అల్-డ్జర్రా అల్-హకామిను చంపి కొంతకాలం పట్టణాన్ని ఆక్రమించాడు. మరుసటి సంవత్సరం మోసులు వద్ద బార్జికు ఓడిపోయి చంపబడ్డాడు. అక్కడ ఆయన అల్-జర్రా తెగిపోయిన తల ఉన్న సింహాసనం నుండి ఖాజరు దళాలను నడిపించాడు. 737లో మార్వాను ఇబ్ను ముహమ్మదు సంధి కోరే నెపంతో ఖాజరు భూభాగంలోకి ప్రవేశించాడు. తరువాత ఆయన ఒక ఆకస్మిక దాడిని ప్రారంభించాడు. దీనిలో ఖఘన్లు ఉత్తరం వైపు పారిపోయారు, ఖజార్లు లొంగిపోయారు.^[109] ట్రాన్సు‌కాకేసియా వ్యవహారాలను ప్రభావితం చేయడానికి అరబ్బుల వద్ద తగినంత వనరులు లేవు.^[109] ఖగను ఇస్లాం మతంలోకి మారడానికి సంబంధించిన నిబంధనలను అంగీకరించవలసి వచ్చింది. తనను తాను ఖలీఫా పాలనకు లోబడి ఉంచుకోవలసి వచ్చింది. కానీ ఉమయ్యదు‌లు బైజాంటైను మద్దతు మధ్య అంతర్గత అస్థిరత కలయిక మూడు సంవత్సరాలలో ఒప్పందాన్ని రద్దు చేసింది. ఖలీఫాలు తమ స్వాతంత్ర్యాన్ని తిరిగి నొక్కిచెప్పారు కాబట్టి ఈ సర్దుబాటు స్వల్పకాలికం.^[110] సా.శ 740 నాటికే ఖలీఫాలు యూదు మతాన్ని స్వీకరించారనే సూచన కొంతవరకు ఇది ప్రాంతీయ శక్తులైన బైజాంటియం, ఖలీఫాల పాలన నుండి వారి స్వాతంత్ర్యాన్ని తిరిగి ధృవీకరించడం అనే ఆలోచన మీద ఆధారపడి ఉంటుంది. అయితే ఇది కూడా ఒక ప్రపంచ మతంను స్వీకరించే సాధారణ యురేషియను ధోరణి. ^{[note 29]}

ఖాజర్లు, అరబ్బుల మధ్య యుద్ధం సా.శ 737 తర్వాత మార్వాను పోరాటాల ప్రభావంతో రెండు దశాబ్దాలకు పైగా ఆగిపోయింది. సా.శ 741 వరకు అరబ్బుల దాడులు కొనసాగాయి కానీ డెర్బెంటు వద్ద పెద్ద దండును నిర్వహించడం వలన వారి ఇప్పటికే విస్తరించి ఉన్న సైన్యం మరింత క్షీణించింది కాబట్టి ఈ ప్రాంతం మీద వారి నియంత్రణ పరిమితంగా ఉంది. త్వరలోనే మూడవ ముస్లిం అంతర్యుద్ధం ప్రారంభమైంది. ఇది సా.శ 750లో అబ్బాసిదు విప్లవం, ఉమయ్యదు రాజవంశం పతనానికి దారితీసింది.

758లో అబ్బాసిదు ఖలీఫు అల్-మన్సూరు ఖజార్లతో దౌత్య సంబంధాలను బలోపేతం చేయడానికి ప్రయత్నించాడు. తన ప్రభువులలో ఒకరైన, ఆర్మినియా సైనిక గవర్నరు అయిన యాజిదు ఇబ్ను ఉసైదు అల్-సులామిను ఖజారు రాజ వధువును తీసుకోవడానికి ఆదేశించాడు.^[111] యాజిదు ఖజారు ఖగను బాఘాతురు కుమార్తెను వివాహం చేసుకున్నాడు. కానీ ఆమె వివరించలేని విధంగా మరణించింది. బహుశా ప్రసవ సమయంలో జరిగి ఉండవచ్చు. ఆమె పరిచారకులు ఇంటికి తిరిగి వచ్చారు. మరొక అరబు వర్గానికి చెందిన కొందరు సభ్యులు ఆమెకు విషం ఇచ్చారని నమ్మి ఆమె తండ్రి కోపంగా ఉన్నాడు. సా.శ 762–764లో ఖాజరు జనరలు రాస్ తార్ఖాను కాకససు‌కు దక్షిణంగా ఉన్న ప్రాంతాల మీద దండెత్తి, అల్బేనియా, అర్మేనియా, ఐబీరియాలను నాశనం చేసి, టిఫ్లిసు‌ను స్వాధీనం చేసుకున్నాడు.^[112] ఆ తర్వాత, ఖాజర్లు అబ్బాసిడు‌ల మధ్య సంబంధాలు మరింత స్నేహపూర్వకంగా మారాయి. ఎందుకంటే అబ్బాసిడు‌ల విదేశాంగ విధానాలు సాధారణంగా ఉమయ్యదు‌ల విదేశాంగ విధానాల కంటే తక్కువ విస్తరణకు అనుకూలంగా ఉన్నాయి. ఖాజర్లు అబ్బాసిడు‌ల మధ్య సంబంధాలు చివరికి సా.శ 799లో జరిగిన వరుస దాడుల ద్వారా విచ్ఛిన్నమయ్యాయి. మరొక వివాహ సంబంధం విఫలమైన తర్వాత దాడులు జరిగాయి.^[112]

ఖాజర్లు ట్రాన్సు కాకాసియా మీద నియంత్రణ సాధించిన తర్వాత కొంతకాలం వారు సమిరాను, సంసక్లీ, సంబలుటు, సమాఖా, సంకలకు వంటి పట్టణాలను ఏర్పాటు చేశారు - సాధారణ భాగం "సాం" అంటే "పైభాగం" లేదా "ఎత్తు" లేదా "main".^[113]

ఖాజర్లు - హంగేరియన్లు

సా.శ 830 ప్రాంతంలో ఖాజరు ఖగనేటు‌లో తిరుగుబాటు చెలరేగింది. ఫలితంగా ఖాజర్లలోని మూడు కబారు తెగలు^[114] హంగేరియన్లతో చేరి, లెవేడియా గుండా హంగేరియన్లు ఎటెల్కోజు అని పిలిచే ప్రాంతానికి వెళ్లారు. ఇది కార్పాతియన్లు డ్నీపరు నది మధ్య ఉన్న ప్రాంతం. హంగేరియన్లు సా.శ 854 ప్రాంతంలో పెచెనెగ్సు వారి మొదటి దాడిని ఎదుర్కొన్నారు.^[115] అయితే ఇతర వనరులు పెచెనెగ్సు దాడి వల్లే వారు ఎటెల్కోజు‌కు బయలుదేరారని చెబుతున్నాయి. హంగేరియన్ల కొత్త పొరుగువారు వరంజియన్లు, తూర్పు స్లావు‌లు. సా.శ 862 నుండి హంగేరియన్లు (ఇప్పటికే ఉంగ్రి అని పిలుస్తారు) వారి మిత్రదేశాలైన కబార్లతో కలిసి, ఎటెల్కోజు నుండి కార్పాతియను బేసిను ‌లోకి వరుస దాడులను ప్రారంభించారు. ఎక్కువగా తూర్పు ఫ్రాన్కిషు సామ్రాజ్యం (జర్మనీ) గ్రేటు మొరావియా మీద, అలాగే దిగువ పన్నోనియను రాజ్యం బల్గేరియా మీద కూడా. తరువాత వారు కలిసి కార్పాతియన్ల బయటి వాలుల వద్ద దాడిని ముగించి అక్కడ స్థిరపడ్డారు.

రష్యా ఆవిర్భావం - ఖజారియను రాజ్య పతనం

9వ శతాబ్దం నాటికి, వరంజియను రష్యా సమూహాలు శక్తివంతమైన యోధుడు-వ్యాపారి వ్యవస్థను అభివృద్ధి చేస్తూ, ఖజారియన్లు, వారి రక్షిత ప్రాంతం, వోల్గా బల్గేరియాల నియంత్రణలో ఉన్న జలమార్గాల వెంట దక్షిణం వైపు దృష్టిసారించడం ప్రారంభించాయి. పాక్షికంగా ఖజారియను-వోల్గా బల్గేరియను వాణిజ్య మండలాల ద్వారా ^{[note 30]}పాక్షికంగా బొచ్చులు, ఇనుప పనిలో వ్యాపారం నిల్వ చేయడానికి ఉత్తరానికి ప్రవహించే అరబు వెండి నాణాలను వెంబడించడం మీద దృష్టిని కేంద్రీకరించారు.^{[note 31]}బైజాంటైను చెర్సను వద్ద ఉన్నట్లుగా, అటిలు‌ను దాటుతున్న ఉత్తర వర్తక నౌకాదళాలకు దశమ వంతులు ఇవ్వబడ్డాయి.^[116] స్లావు‌లు, మెర్జా, చుడ్'లను ఖజారియను కప్పం వసూలుకు వ్యతిరేకంగా ఉమ్మడి ప్రయోజనాలను కాపాడుకోవడానికి ఐక్యంగా ఉండేలా ఒప్పించడం ద్వారా రష్యా రాజ్యం ఏర్పడటానికి ప్రేరేపించి ఉండవచ్చు. తూర్పున ఖజారియను రాజ్యం తరహాలో రస్ ఖగనేటు ఏర్పడిందని సంకీర్ణానికి చెందిన వరంజియను అధిపతి సా.శ 830ల నాటికే ఖగను అనే బిరుదును పొందాడని తరచుగా వాదించబడుతుంది: కీవు రసు రాజకుమారులను సూచించడానికి ఈ బిరుదు మిగిలి ఉంది. దీని రాజధాని కీవు తరచుగా ఖజారియను పునాదితో ముడిపడి ఉంటుంది. ^[117]^[118]^{[note 32]}^{[note 33]}ఆ సమయంలో ఖజారియా బైజాంటైను మిత్రుడి సాంకేతిక సహాయంతో సర్కెలు కోట నిర్మాణం సా.శ 830ల చుట్టూ స్వయంప్రతిపత్తి కలిగిన ఖజారు నాణేల ముద్రణతో పాటు, ఉత్తరాన ఉన్న వరంజియన్ల నుండి, తూర్పు గడ్డి మైదానంలో మాగ్యార్ల నుండి ఉద్భవిస్తున్న ముప్పులకు వ్యతిరేకంగా రక్షణాత్మక చర్యగా ఉండవచ్చు. ^{[note 34]}^{[note 35]}సా.శ 860 నాటికి, రష్యా కీవు వరకు, డ్నీపరు, కాన్స్టాంటినోపులు ద్వారా చొచ్చుకుపోయింది.^[122]

సార్కెల్‌లోని ఖాజర్ కోట యొక్క ప్రదేశం (1950లలో మిఖాయిల్ అర్తమోనోవు నిర్వహించిన తవ్వకాల నుండి వైమానిక ఫోటో).

కూటమిలు తరచుగా మారాయి. వరంజియను రస్ రైడర్లచే బెదిరించబడిన బైజాంటియం ఖజారియాకు సహాయం చేస్తుంది. ఖజారియా కొన్నిసార్లు ఉత్తరాదివారిని తమ భూభాగం గుండా వెళ్ళడానికి అనుమతించింది. తద్వారా కొంత భాగాన్ని కొల్లగొట్టింది.^[123] 10వ శతాబ్దం ప్రారంభం నుండి మాజీ క్లయింట్ల తిరుగుబాట్లు, మాజీ మిత్రుల దండయాత్రల ద్వారా సంచార దండయాత్రలు తీవ్రతరం కావడంతో ఖాజర్లు బహుళ రంగాల్లో పోరాడుతున్నారు. పాక్సు ఖజారికా స్టెప్పీ పెచెనెగ్సు, ఉత్తరాన ఉద్భవిస్తున్న రష్యా శక్తిని బలోపేతం చేయడం మధ్య ఒక పిన్సరు ఉద్యమంలో చిక్కుకుంది. రెండూ ఖజారియా సామంత సామ్రాజ్యాన్ని బలహీనపరిచాయి.^[124] షెచ్టరు టెక్స్టు ప్రకారం ఖాజరు పాలకుడు కింగు బెంజమిను (సా.శ ca.880–890) ఐదు దేశాల మిత్రరాజ్యాల దళాలతో యుద్ధం చేశాడు. వారి కదలికలను బహుశా బైజాంటియం ప్రోత్సహించింది^{[note 36]}బెంజమిను విజయం సాధించినప్పటికీ ఆయన కుమారుడు 2వ ఆరోను మరొక దండయాత్రను ఎదుర్కొన్నాడు. ఈసారి అలన్సు నాయకత్వంలో ఆయన నాయకుడు క్రైస్తవ మతంలోకి మారి బైజాంటియంతో పొత్తు పెట్టుకున్నాడు. ఇది 4వ లియో ది వైజు ఆధ్వర్యంలో ఖాజర్లకు వ్యతిరేకంగా పోరాడటానికి వారిని ప్రోత్సహించింది.

880ల నాటికి తూర్పు స్లావికు తెగల నుండి కప్పం సేకరించిన కీవు నుండి మధ్య డ్నీపరు మీద ఖాజరు నియంత్రణ క్షీణించడం ప్రారంభమైంది. నవ్‌గోరోడు ఒలేగు వరంజియను యుద్ధ ప్రభువుల అస్కోల్డు దిర్ నుండి నగరం మీద నియంత్రణను స్వాధీనం చేసుకుని రస్ సామ్రాజ్యానికి పునాదిగా నిరూపించబడే పనిని ప్రారంభించడంతో. ^[125] ఖాజర్లు మొదట్లో రస్ వోల్గా నది వెంబడి వాణిజ్య మార్గంను ఉపయోగించుకోవడానికి, దక్షిణం వైపు దాడి చేయడానికి అనుమతించారు. రష్యా కాస్పియను దండయాత్రలు చూడండి. అల్-మసూది ప్రకారం ఖగను తన సమ్మతిని రష్యా వారు తనకు దోచుకున్న ఆస్తిలో సగం ఇవ్వాలనే షరతు మీద ఇచ్చాడని చెబుతారు.^[123] అయితే 913లో బైజాంటియం 911లో రష్యాతో శాంతి ఒప్పందాన్ని ముగించిన రెండు సంవత్సరాల తర్వాత ఖాజరు సమ్మతితో అరబు భూముల గుండా వరంజియను దాడి చేయడం వలన ఖ్వారాజ్మియను ఇస్లామికు గార్డు ఖాజరు సింహాసనాన్ని అభ్యర్థించాడు. దీని ఫలితంగా రష్యా సైన్యం తిరిగి వచ్చినప్పుడు దాని మీద ప్రతీకారం తీర్చుకోవడానికి అనుమతి కోరాడు. రస్ రజ్జియాసు తమ తోటి ముస్లిం విశ్వాసుల మీద ప్రయోగించిన హింసకు ప్రతీకారం తీర్చుకోవడమే దీని ఉద్దేశ్యం. ^{[note 37]} రస్ దళాన్ని పూర్తిగా తరిమికొట్టి ఊచకోత కోశారు.^[123] ఖాజరు పాలకులు వోల్గా నుండి రస్'కు వెళ్లే మార్గాన్ని మూసివేశారు. దీనితో యుద్ధం మొదలైంది. సా.శ 960ల ప్రారంభంలో ఖాజరు పాలకుడు జోసెఫు హస్దాయి ఇబ్ను షప్రుతుకు రష్యాతో ఖాజరు సంబంధాలు క్షీణించడం గురించి ఇలా వ్రాశాడు: "నేను నది ముఖద్వారాన్ని (ఇటిల్-వోల్గా) రక్షిస్తాను, రస్ వారి ఓడలలో వచ్చేవారు ఇష్మాయేలీయులకు (సమానంగా) (వారి) శత్రువులందరూ బాబుకు భూమి ద్వారా బయలుదేరకుండా నిరోధిస్తాను." ^{[note 38]}

రష్యను యుద్ధ ప్రభువులు ఖాజర్ ఖగనేటు మీద అనేక యుద్ధాలు ప్రారంభించారు. కాస్పియన్ సముద్రం వరకు దాడి చేశారు. షెచ్టరు లెటరు 941 ప్రాంతంలో HLGW (ఇటీవల చెర్నిగోవు ఒలేగు‌గా గుర్తించబడింది) ఖజారియా మీద చేసిన ప్రచారం కథను వివరిస్తుంది. దీనిలో ఒలేగు‌ను ఖాజరు జనరలు పెసఖు ఓడించాడు.^[126] బైజాంటైన్ సామ్రాజ్యంతో ఖాజరు కూటమి 10వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో కూలిపోవడం ప్రారంభమైంది. బైజాంటైను, ఖాజరు దళాలు క్రిమియాలో ఘర్షణపడి ఉండవచ్చు. 940ల నాటికి చక్రవర్తి 7వ కాన్స్టాంటైను పోర్ఫిరోజెనిటసు డి అడ్మినిస్ట్రాండో ఇంపీరియోలో ఖజారు‌లను ఏ విధంగా వేరుచేసి దాడి చేయవచ్చు అనే దాని గురించి ఊహాగానాలు చేస్తున్నాడు. అదే కాలంలో బైజాంటైన్లు పెచెనెగ్సు, రస్'తో పొత్తులు పెట్టుకోవడానికి ప్రయత్నించడం ప్రారంభించారు. వివిధ స్థాయిలలో విజయం సాధించారు. ఈ సమయంలో ఇస్లామికు మార్గాలలో మార్పు ఖజరు ఖగనేటు‌ను బలహీనపరిచే మరో అంశం ఎందుకంటే ఖ్వరాజ్మియాలోని ముస్లింలు ఇటీవల మతం మారిన వోల్గా బల్గేరియను ముస్లింలతో వాణిజ్య సంబంధాలను ఏర్పరచుకున్నారు. ఈ చర్య ఖజారియా ఆదాయ స్థావరంలో తీవ్ర తగ్గుదలకు బహుశా 80% వరకు తత్ఫలితంగా దాని రక్షణ కోసం చెల్లించే సామర్థ్యంలో సంక్షోభానికి దారితీసి ఉండవచ్చు. ^[127]

1వ ‌స్వియాటోస్లావు చివరకు 960లలో ఖాజరు సామ్రాజ్య శక్తిని నాశనం చేయడంలో విజయం సాధించాడు. సర్కెలు తమతర్ఖా వంటి ఖాజరు కోటలను ముంచెత్తిన వృత్తాకార దాడిలో కాకేసియను కాసోగియన్లు (సిర్కాసియన్లు) ^{[note 40]} తరువాత కీవు‌కు తిరిగి వచ్చారు.^[128] సర్కెలు సా.శ 965లో పడిపోయింది. తరువాత అటిలు రాజధాని నగరం సా.శ c. 968 లేదా సా.శ 969.

రష్యన్ చరిత్రలో ఖాజరు సంప్రదాయాల పతనం సా.శ 986లో వ్లాదిమిరు మతమార్పిడితో ముడిపడి ఉంది.^[129] ప్రాథమిక క్రానికలు ప్రకారం సా.శ 986లో ఖాజరు యూదులు కీవు రసు భావి మతాన్ని నిర్ణయించడానికి వ్లాదిమిరు వివాదం వద్ద ఉన్నారు. ^[130]వీరు కీవు‌లో స్థిరపడిన యూదులా లేదా ఏదైనా యూదు ఖాజరు అవశేష రాజ్యం నుండి వచ్చిన దూతలా అనేది అస్పష్టంగా ఉంది. సా.శ 985 తర్వాత బల్గరు రాయబారులు కీవు‌కు చేరుకున్న అరబ్బులతో ఏదైనా శాంతి ఒప్పందానికి లేఖనాల ప్రజల విశ్వాసాలలో ఒకదానికి మారడం ముందస్తు షరతు. ^[131]

నగరం కొల్లగొట్టబడిన వెంటనే అటిల్‌కు వచ్చిన ఒక సందర్శకుడు దాని ద్రాక్షతోటలు, తోట నాశనమైందని భూమిలో ద్రాక్ష లేదా ఎండుద్రాక్ష మిగిలి ఉండలేదని, పేదలకు భిక్ష కూడా అందుబాటులో లేదని రాశాడు. ^[132] ఇబ్ను హవ్కలు అల్-ముక్అద్దసి ఆ తేదీ తర్వాత దీనిని సూచిస్తున్నందున కానీ అల్-బిరుని కాలం (1048) నాటికి అది శిథిలావస్థలో ఉన్నందున. పునర్నిర్మాణ ప్రయత్నం చేపట్టి ఉండవచ్చు. ^{[note 41]}

పర్యవసానాలు: ప్రభావం, క్షీణత - వ్యాప్తి

ఖాజరు రాజ్యం స్వియటోస్లావు ప్రచారానికి పూర్తిగా లొంగలేదని 1224 వరకు కొనసాగిందని పోలియాకు వాదించినప్పటికీ మంగోలు రష్యాను ఆక్రమించారు.^[133]^[134] చాలా ఖాతాల ప్రకారం రస్-ఓఘుజు పోరాటాలు ఖజారియాను సర్వనాశనం చేశాయి. బహుశా చాలా మంది ఖజారియను యూదులు పారిపోయారు.^[135] ఉత్తమంగా ఒక చిన్న రంపు స్టేటును వదిలివేసింది. కొన్ని స్థల పేర్లు మినహా ఇది చాలా తక్కువ జాడను మిగిల్చిందని^{[note 42]} భావిస్తున్నారు. దాని జనాభాలో ఎక్కువ భాగం నిస్సందేహంగా వారసత్వ సమూహాలలో కలిసిపోయింది.^[136] అల్-ముక్అద్దసి సా.శ ca.985 వ్రాస్తూ కాస్పియను సముద్రం అవతల ఉన్న ఖాజరు‌ను తేనె, అనేక గొర్రెలు, యూదులతో కూడిన "దుఃఖం దుర్భరమైన" జిల్లాగా పేర్కొన్నాడు.^[137] కెడ్రెనోసు 1016లో ఖజారియా మీద రష్యా-బైజాంటైను ఉమ్మడి దాడిని ప్రస్తావించాడు. ఇది దాని పాలకుడు జార్జియసు ట్జులును ఓడించింది. ఆ పేరు క్రైస్తవ అనుబంధాలను సూచిస్తుంది. త్జులు ఓటమి తర్వాత "ఉన్నత మీడియా" ఖాజరు పాలకుడు సెనాచెరిబు శాంతి సమర్పణ కోసం దావా వేయవలసి వచ్చిందని చెప్పడం ద్వారా ఈ కథనం ముగుస్తుంది.^[138] 1024లో చెర్నిగోవు‌కు చెందిన మస్టిస్లావు (వ్లాదిమిరు కుమారులలో ఒకరు) కీవు ‌మీద ఒక రకమైన "ఖజారియను"-రకం ఆధిపత్యాన్ని పునరుద్ధరించడానికి తిప్పికొట్టిన ప్రయత్నంలో "ఖాజర్లు, కాసోగియన్లు" ఉన్న సైన్యంతో తన సోదరుడు యారోస్లావు ‌మీద సైన్యాలను నడిపించాడు.^[128] ఇబ్ను అల్-అథిరు సా.శ 1030 లో "ఖాజర్ల మీద కుర్దు ఫాడ్లును దాడి" గురించి ప్రస్తావించాడు. దీనిలో ఆయన 10,000 మంది పురుషులు తరువాతి వారిచే ఓడించబడ్డారు. ఇది అటువంటి ఖాజరు అవశేషానికి సూచనగా తీసుకోబడింది. కానీ బార్తోల్డు ఈ ఫాడ్లును‌ను ఫాడ్లు ఇబ్ను ముహమ్మదుగా "ఖాజర్లు" జార్జియన్లు లేదా అబ్ఖాజియన్లుగా గుర్తించారు.^[139]^[140] ఒలేగు జారోస్లావు మనవడు అనే కీవియను యువరాజును 1079లో "ఖాజర్లు" కిడ్నాపు చేసి కాన్స్టాంటినోపులుకు పంపించారని నివేదించబడింది. అయితే ఇది కుమన్లు-కిప్‌చాకు‌లు లేదా అప్పటి పోంటికు ప్రాంతంలో ఆధిపత్యం వహించిన ఇతర స్టెప్పీ ప్రజలకు సూచన అని చాలా మంది మేధావులు విశ్వసిస్తున్నారు. 1080లలో త్ముతరకానను జయించిన తరువాత ఒలేగు తనకు తానుగా "ఖజారియా ఆర్కాను" అనే బిరుదును ఇచ్చుకున్నాడు.^[128] 1083లో ఒలేగు తన సోదరుడు రోమను‌ను వారి మిత్రులైన పోలోవ్ట్సీ చంపిన తర్వాత ఖజార్ల మీద ప్రతీకారం తీర్చుకున్నాడని చెబుతారు. 1106లో ఈ పోలోవ్ట్సీలతో మరొక వివాదం తర్వాత ఖజార్లు చరిత్ర నుండి కనుమరుగయ్యారు.^[138] 13వ శతాబ్దం నాటికి వారు రష్యను జానపద కథలలో "యూదుల భూమి"లో "యూదు వీరులు"గా మాత్రమే మిగిలిపోయారు. (జెమ్లియా జిడోవ్స్కాయ).^[141]

12వ శతాబ్దం చివరి నాటికి రాటిస్బను పెటాచియా తాను "ఖజారియా" అని పిలిచే దాని గుండా ప్రయాణించినట్లు నివేదించాడు. దాని కనీస (శాఖలు) గురించి వివరించడం తప్ప మరేమీ చెప్పలేదు. శాశ్వత శోకంలో నిర్జనమై నివసిస్తున్నారు.^[142] ఈ సూచన కరైట్లకు సంబంధించినదిగా అనిపిస్తుంది.^[143] ఫ్రాన్సిస్కాను మిషనరీ రుబ్రకు విలియం కూడా ఇటాలు ఒకప్పుడు ఉన్న దిగువ వోల్గా ప్రాంతంలో పేదరికపు పచ్చిక బయళ్లను మాత్రమే కనుగొన్నాడు.^[144] జియోవన్నీ డా పియాను డెలు కార్పైను, మంగోలు ఖాన్ ఆస్థానానికి పాపలు లెగేటు. ఆ సమయంలో గుయుకు బహుశా వోల్గా ప్రాంతంలో ఉన్న బ్రూతఖి అనే మరో రకమైన ధృవీకరించబడని యూదు తెగ గురించి ప్రస్తావించాడు. ఖజార్లతో సంబంధాలు ఏర్పరచబడినప్పటికీ ఆ లింకు కేవలం యూదు మతం సాధారణ లక్షణం మీద ఆధారపడి ఉంటుంది.^[145]

పాంటిక్ స్టెప్పీలు, సి. 1015 (నీలం రంగులో ఉన్న ప్రాంతాలు బహుశా ఇప్పటికీ ఖాజర్ నియంత్రణలో ఉండవచ్చు).

10వ శతాబ్దం జోరాస్ట్రియను డెన్కార్టు ఖజారు శక్తి పతనానికి వారికి తగని మతావలంబనం అని భావించబడుతుంది. అది వారిని బలహీనపరచిన ప్రభావాలకు కారణమని చెప్పడంలో దాని పతనాన్ని నమోదు చేసింది.^{[note 43]}తూర్పున ట్రాన్సోక్సియానా సమానిదు సామ్రాజ్యం అనుభవించిన దానికి సమకాలీనంగా ఈ క్షీణత ఉంది. రెండు సంఘటనలు గ్రేటు సెల్జుకు సామ్రాజ్యం పెరుగుదలకు మార్గం సుగమం చేశాయి. వీరి స్థాపక సంప్రదాయాలు ఖాజరు సంబంధాలను ప్రస్తావిస్తాయి. ^[146]^{[note 44]}వారసుడు ఏ సంస్థ మనుగడలో ఉన్నా, అది ఇక మీద సంచార విస్తరణల తూర్పు, దక్షిణ ఒత్తిడికి వ్యతిరేకంగా ఒక రక్షణ కవచంగా పనిచేయలేకపోయింది. 1043 నాటికి కిమెక్సు కిప్చా‌క్సు పశ్చిమం వైపుకు దూసుకెళ్లి, ఓగుజు మీద ఒత్తిడి తెచ్చారు. వారు పెచెనెగ్సును పశ్చిమం వైపు బైజాంటియం బాల్కను ప్రావిన్సుల వైపుకు నెట్టారు.^[147]

ఖజారియా అభివృద్ధి చెందుతున్న రాజ్యాలు వారి కొన్ని సంప్రదాయాలు సంస్థల మీద తన ముద్రను వేసింది. చాలా ముందుగానే, 3వ లియో ఖజారు భార్య ట్జిట్జాకు, బైజాంటైను కోర్టులోకి సంచార ఖజార్ల విలక్షణమైన కాఫ్తాను లేదా స్వారీ అలవాటు ట్జిట్జాకియను (τζιτζάκιον) ను ప్రవేశపెట్టింది. దీనిని సామ్రాజ్య దుస్తులలో గంభీరమైన అంశంగా స్వీకరించారు.^{[note 45]}కీవు గ్రాండు ప్రిన్సిపేటుకు "స్కేల్సు" (లెస్టు‌విచ్నాయా సిస్టెమా:лествичная система) ద్వారా క్రమబద్ధమైన క్రమానుగత వ్యవస్థ ఖాజరు సంస్థల మీద నిస్సందేహంగా నమూనా చేయబడింది. ఉదాహరణ ద్వారా రస్ ఖగనేటు.^[148]

ప్రోటో-హంగేరియను పోంటికు తెగ, బహుశా 839 (సర్కెలు) లోనే ఖజారియాను బెదిరిస్తూ వారి సంస్థాగత నమూనాను ఆచరించింది. ఉదాహరణకు ఖాజర్ల సామంతరాజ్యాలైన ఒక ఉత్సవ కెండే-కుండు, ఆచరణాత్మక సైనిక పరిపాలనను నిర్వహించే గ్యులా ద్వంద్వ నియమం ఆచరిస్తూ ఉన్నాయి. ఖాజర్ల అసమ్మతి సమూహం ఖబార్లు, హంగేరియన్లు పన్నోనియా లోకి వెళ్లినప్పుడు పశ్చిమానికి వలస వెళ్లారు. హంగేరియను జనాభాలోని అంశాలను వారసత్వ రాజ్యంగా ఖాజరు సంప్రదాయాలను శాశ్వతం చేస్తున్నట్లు చూడవచ్చు. బైజాంటైను మూలాలు ఖజారియా, తూర్పు టూర్కియాకు భిన్నంగా హంగేరీని వెస్ట్రను టూర్కియాగా సూచిస్తాయి. గ్యులా వంశం అర్పాదు నుండి వచ్చిన వారి ద్వారా మధ్యయుగ హంగేరీ రాజులను ఉత్పత్తి చేసింది. అయితే కబార్లు వారి సంప్రదాయాలను ఎక్కువ కాలం నిలుపుకున్నారు. వారిని "నల్ల హంగేరియన్లు" (ఫెకేటు మాగ్యార్సాగు) అని పిలుస్తారు. సెలెరెవొ నుండి వచ్చిన కొన్ని పురావస్తు ఆధారాలు ఖబర్లు యూదు మతాన్ని ఆచరించారని సూచిస్తున్నాయి^[149]^[150]^[151] ఎందుకంటే యూదు చిహ్నాలతో కూడిన యోధుల సమాధులు అక్కడ కనుగొనబడ్డాయి. వాటిలో మెనోరాలు, షోఫరులు, ఎట్రోగులు, లులావులు, కొవ్వొత్తుల నఫర్లు, బూడిద సేకరించేవారు. హిబ్రూలోని శాసనాలు డేవిడు నక్షత్రంకి సమానమైన ఆరు కోణాల నక్షత్రం ఉన్నాయి.^[152]^[153]

ఖాజర్ ప్రదేశాలలో త్రవ్వకాల్లో సీల్ కనుగొనబడింది. అయితే, ఇవి యూదులచే తయారు చేయబడకుండా, షమానిస్టిక్ సూర్య డిస్క్‌లుగా కనిపిస్తాయి. ^{[note 46]}

రెండవ ఆలయ పతనం (సా.శ 67–70) ఇజ్రాయెలు స్థాపన (1948) మధ్య ఉద్భవించిన ఏకైక యూదు రాజ్యం ఖాజరు రాజ్యం కాదు. యెమెను‌లోని రాజ్యం కూడా 4వ శతాబ్దంలో యూదు మతాన్ని స్వీకరించింది. ఇది ఇస్లాం ఆవిర్భావం వరకు కొనసాగింది.^[154]

ఖాజరు రాజ్యం జుడా హలేవి లోనే ఇజ్రాయెలు‌కు తిరిగి రావాలనే మెస్సియానికు ఆకాంక్షలను ప్రేరేపించిందని చెబుతారు.^[155] ఈజిప్షియను విజియరు అల్-అఫ్దలు షహాన్షా (d. 1121) కాలంలో తరచుగా ఖజారియను యూదుడిగా గుర్తించబడే సోలమను బెన్ డుజీ అనే వ్యక్తి ^{[note 47]}యూదులందరి విముక్తి, పాలస్తీనాకు తిరిగి రావడానికి మెస్సియానికు ప్రయత్నాన్ని సమర్థించడానికి ఆయన అనేక యూదు సమాజాలకు లేఖ రాశాడు. చివరికి ఆయన కుర్దిస్తానుకు వెళ్లాడు. అక్కడ ఆయన కుమారుడు మెనాచెం కొన్ని దశాబ్దాల తర్వాత మెస్సీయ బిరుదును పొందాడు. ఈ ప్రయోజనం కోసం సైన్యాన్ని పెంచి. మోసులుకు ఉత్తరాన ఉన్న అమాదియా కోటను స్వాధీనం చేసుకున్నాడు. ఆయన ప్రాజెక్టును రబ్బినీ అధికారులు వ్యతిరేకించారు. ఆయన నిద్రలో విషప్రయోగం చేయబడ్డాడు. ఒక సిద్ధాంతం ప్రకారం, అప్పటి వరకు అలంకార మూలాంశం లేదా మాయా చిహ్నంగా ఉన్న డేవిడు నక్షత్రం, మెనాచెం దాని మునుపటి సంకేత ఉపయోగం నుండి చివరి యూదు సంప్రదాయంలో దాని జాతీయ విలువను పొందడం ప్రారంభించింది.^[156]

ఖాజరు అనే పదాన్ని జాతి పేరుతో చివరిగా 13వ శతాబ్దంలో ఉత్తర కాకససు‌లోని ప్రజలు యూదు మతాన్ని ఆచరిస్తారని నమ్ముతారు.^[157] యూదు లేదా ఇతరత్రా ఊహాజనిత ఖాజరు డయాస్పోరా స్వభావం వివాదాస్పదంగా ఉంది. అవ్రహం ఇబ్ను దౌదు 1160లలో టోలెడో, స్పెయిను వరకు ఖాజర్ల నుండి వచ్చిన రబ్బినికలు విద్యార్థులను ఎదుర్కొన్నట్లు పేర్కొన్నాడు.^[158] ఖాజరు సమాజాలు ఇక్కడ, అక్కడ కొనసాగాయి. అనేక ఖాజరు కిరాయి సైనికులు ఇస్లామికు కాలిఫేట్సు ఇతర రాజ్యాల సైన్యాలలో పనిచేశారు. మధ్యయుగ కాన్స్టాంటినోపులు నుండి వచ్చిన పత్రాలు పెరా శివారులోని యూదులతో కలిసిన ఖాజరు సమాజాన్ని ధృవీకరిస్తున్నాయి.^[159] 12వ శతాబ్దంలో ఖాజరు వ్యాపారులు కాన్స్టాంటినోపులు అలెగ్జాండ్రియా రెండింటిలోనూ చురుకుగా ఉన్నారు.^[160]

మతం

టెంగ్రిజం

ఖాజరు మతానికి ప్రత్యక్ష వనరులు చాలా లేవు. కానీ వారు మొదట టెంగ్రిజం అని పిలువబడే సాంప్రదాయ టర్కికు రూపంలోని మతపరమైన ఆచారాలలో నిమగ్నమై ఉండేవారు. ఇది ఆకాశ దేవుడు టెంగ్రి మీద దృష్టి పెట్టింది. ఉత్తర కాకేసియను హన్సు వంటి ప్రక్కనే ఉన్న తెగల ఆచారాలు, నమ్మకాల నుండి దాని స్వభావంలో కొంత భాగాన్ని ఊహించవచ్చు. ఈ అత్యున్నత దేవతకు గుర్రపు బలులు చేయబడ్డాయి. ఆచారాలలో అగ్ని, నీరు, చంద్రునికి, అద్భుతమైన జీవులకు, "రహదారి దేవతలకు" (cf. ఓల్డు టర్కు యోల్ టెంగ్రి, బహుశా అదృష్ట దేవుడు) అర్పణలు ఉన్నాయి. సూర్య తాయెత్తులు కల్టు ఆభరణాలుగా విస్తృతంగా వ్యాపించాయి. చెట్టు ఆరాధన కూడా నిర్వహించబడింది. మెరుపు, మనిషి లేదా వస్తువు ద్వారా ఏది కొట్టబడినా దానిని స్వర్గపు ఉన్నత దేవునికి బలిగా పరిగణించారు. కులీనుల తుములి తవ్వకాల నుండి తీర్పు చెప్పాలంటే భూమి మీద జీవితానికి కొనసాగింపుగా మరణానంతర జీవితం ఉంటుందని విశ్వసించి యోధులను వారి ఆయుధాలు, గుర్రాలతో, కొన్నిసార్లు మానవ త్యాగాలతో ఖననం చేశారు: 711-12లో ఒక తుడ్రును అంత్యక్రియలలో ఆయనతో పాటు మరో ప్రపంచానికి వెళ్లడానికి 300 మంది సైనికులు చంపబడ్డారు. పూర్వీకుల ఆరాధన గమనించబడింది. కీలకమైన మతపరమైన వ్యక్తి షమను లాంటి ఖాం, ^[161] అని కనిపిస్తుంది, ఖాజరు హిబ్రూ మతమార్పిడి కథల ప్రకారం ఈ (ఖోజ్మిం) లను తరిమికొట్టారు.

అనేక వనరులు సూచిస్తున్నాయి అని గణనీయమైన సంఖ్యలో మేధావులు వాదించారు. ఆకర్షణీయమైన అషినా వంశం ప్రారంభ ఖాజరు రాజ్యంలో ఒక జెర్మినలు పాత్ర పోషించిందని అయితే జుకర్మాను వారి కీలక పాత్ర "ఫాంటం" అనే విస్తృత భావనను తోసిపుచ్చాడు. ఆషినా తెగకు స్వర్గ రక్షణను అందించడానికి నిర్వహించే ఆచారాలు కలిగిన టెంగ్రీ కల్టుతో దగ్గరి సంబంధం కలిగి ఉంది.^[162] ఖగను కుటు, "పాలించడానికి స్వర్గపు ఆదేశం, అదృష్టం" కారణంగా పాలించబడ్డాడని భావించబడింది. ^[163]^{[note 48]}

క్రైస్తవ మతం

బైజాంటైన్ సామ్రాజ్యం, ఉత్తర స్టెప్పీల సంచార జాతులు, ఉమయ్యద్ సామ్రాజ్యం రెండింటికీ మధ్య బఫరు స్టేటుగా ఖజారియా చాలా కాలం పాటు పనిచేసింది. సాసానియన్ పర్షియన్ సామ్రాజ్యంకు వ్యతిరేకంగా బైజాంటియం ప్రాక్సీగా పనిచేసిన తర్వాత. సా.శ 900 ప్రాంతంలో ఈ కూటమి రద్దయింది. తరువాత బైజాంటియం ఖజారియా మీద దాడి చేసి క్రిమియా, కాకససు ‌మీద తన పట్టును బలహీనపరచమని అలన్సును ప్రోత్సహించడం ప్రారంభించింది. అదే సమయంలో ఉత్తరాన పెరుగుతున్న రష్యా శక్తితో ఒక ఒప్పందాన్ని పొందాలని కోరుకుంది. దానిని క్రైస్తవ మతంలోకి మార్చాలని అది కోరుకుంది.^[164]

ఖజారియా దక్షిణ భాగంలో ఇస్లాం, బైజాంటైను క్రైస్తవ మతం రెండూ గొప్ప శక్తులను మతమార్పిడి చేస్తున్నాయి. ఉత్తరాన బైజాంటైను విజయం అప్పుడప్పుడు మాత్రమే జరిగింది. అయితే డెర్బెండు నుండి వచ్చిన అర్మేనియను, అల్బేనియను మిషన్లు సముద్ర డాగెస్తానులో చర్చిలను విస్తృతంగా నిర్మించాయి. ఇది అప్పట్లో ఖాజరు జిల్లా. ^[165] బౌద్ధమతం తూర్పు (552–742), పశ్చిమ ఖగనేట్సు (552–659) నాయకుల మీద కూడా ఆకర్షణను చూపింది. తరువాతి వారు ఖాజరు రాజ్యానికి మూలపురుషుడు. ^[166] 682లో కాకేసియను అల్బేనియా రాజు మోవ్సేసు దస్సురాంసి అర్మేనియను క్రానికలు ప్రకారం వరజు ట్రాడాటు, ఖాజర్లకు లోబడి ఉన్న కాకేసియను "హన్స్"ను మతం మార్చడానికి ఇజ్రాయెలు అనే బిషపు‌ను పంపాడు. ఒప్పించగలిగాడు. ఖజరు ఖగను అల్లుడు ఆల్ఫు ఇలుతురు ఆయన సైన్యం, వారి షమనైజింగు ఆరాధనలను విడిచిపెట్టి క్రైస్తవ మతంలో చేరడానికి.^[167]^{[note 49]}

779–80 ప్రాంతంలో ఖాజరు రాజ్యంలో క్రైస్తవ మతంలోకి మారిన అరబు జార్జియను అమరవీరుడు సెయింటు అబో, స్థానిక ఖాజరు‌లను మతం లేనివారిగా అభివర్ణించాడు. ^{[note 50]}కొన్ని నివేదికలు సమందరు ప్రాంతంలో ^{[note 51]} క్రైస్తవ లేదా ముస్లిం మెజారిటీలు ఉన్నట్లు సూచిస్తున్నాయి. ^{[note 52]}

యూదు మతం

ఖాజరు కరస్పాండెన్సు, మధ్యయుగ బాహ్య వనరులలో యూదు మతంలోకి మారడం గురించి ప్రస్తావించబడింది. మొదటి దాని ప్రామాణికత చాలా కాలంగా సందేహాస్పదంగా సవాలు చేయబడింది. ^{[note 53]}కానీ ఈ పత్రాలను ఇప్పుడు నిపుణులు ప్రామాణికమైనవిగా లేదా అంతర్గత ఖాజరు సంప్రదాయాలను ప్రతిబింబించేవిగా విస్తృతంగా అంగీకరిస్తున్నారు.^{[note 54]}^{[note 55]}^{[note 56]}^[172] మరోవైపు మతమార్పిడికి సంబంధించిన పురావస్తు ఆధారాలు అస్పష్టంగానే ఉన్నాయి. (Toch 2012, pp. 162–163)^{[note 57]}, తవ్వకాల అసంపూర్ణతను లేదా వాస్తవ అనుచరుల పొర సన్నగా ఉందని ప్రతిబింబించవచ్చు.^{[note 58]} స్టెప్పీ లేదా పరిధీయ తెగలను యూనివర్సలు మతంగా మార్చడం అనేది చాలా బాగా ధృవీకరించబడిన దృగ్విషయం ^{[note 59]} ఖాజరు యూదు మతంలోకి మారడం అసాధారణమైనప్పటికీ పాత ఆచారాల అనుసరణ లేకుండా ఉండేది కాదు. ^{[note 60]}

హెరాక్లియసు, 2వ జస్టినియను, 3వ లియో, రోమనోసు లకాపెనోసుల హింస కాలంలో ఇస్లామికు ప్రపంచం, బైజాంటియం రెండింటి నుండి యూదులు ఖజారియాకు వలస వచ్చినట్లు తెలుస్తుంది.^[176]^[177] సైమను స్కామా కోసం, బాల్కన్సు బోస్ఫోరను క్రిమియా నుండి యూదు సమాజాలు, ముఖ్యంగా పాంటికాపియం నుండి, ఈ హింసల నేపథ్యంలో అన్యమత ఖజారియాకు మరింతగా ఆతిథ్య వాతావరణం ఉన్నప్రాంతంగా ఉన్నందున వలస రావడం ప్రారంభించాయి. అర్మేనియా నుండి వచ్చిన యూదులు అక్కడ చేరారు. జెనిజా శకలాలు, జుడాయిజింగు సంస్కరణలు మొత్తం జనాభాలోకి వేళ్ళూనుకున్నాయని స్పష్టం చేస్తున్నాయని ఆయన వాదిస్తున్నారు.^[178] ఈ నమూనా సాధారణ జనాభా ద్వారా పెద్ద ఎత్తున కొత్త మతాన్ని స్వీకరించడానికి ముందు ఉన్న మత మార్పిడిలో ఒకటి. ఇది తరచుగా బలవంతంగా విధించడాన్ని వ్యతిరేకించింది.^[166] సామూహిక మతమార్పిడికి ఒక ముఖ్యమైన షరతు స్థిరపడిన పట్టణ రాజ్యం, ఇక్కడ చర్చిలు, ప్రార్థనా మందిరాలు లేదా మసీదులు మతానికి ప్రాధాన్యతనిస్తాయి. బహిరంగ స్టెప్పీల మీద స్వేచ్ఛా సంచార జీవనశైలికి విరుద్ధంగా. ^{[note 61]}ఇరానియన్ జూడియో-టాట్సు ఒక సంప్రదాయం ప్రకారం వారి పూర్వీకులు ఖాజరు మతమార్పిడికి కారణమని చెబుతారు.^[179] 16వ శతాబ్దపు ఇటాలియను రబ్బీ జుడా మోస్కాటో నుండి గుర్తించదగిన ఒక పురాణం దీనిని యిట్జాకు హ-సంగారికి ఆపాదించింది.^[180]^[181]^[182]

మార్పిడి తేదీ, ఉన్నత వర్గాలకు మించి దాని ప్రభావం పరిధి ^{[note 62]}తరచుగా కొంతమంది స్కాలరు‌షిపు‌లలో తగ్గించబడ్డారు. ^{[note 63]}అనేది వివాదాస్పద విషయం.^{[note 64]}కానీ సా.శ 740, 920 మధ్య ఏదో ఒక సమయంలో ఖాజరు రాయల్టీ, ప్రభువులు, యూదైజం లోకి మారినట్లు కనిపిస్తుంది. బహుశా అరబ్బులు, బైజాంటైన్ల నుండి ఇస్లాం లేదా క్రైస్తవ మతాన్ని అంగీకరించడానికి పోటీ ఒత్తిళ్లను తిప్పికొట్టడానికి ఇది కొంతవరకు దోహదపడిందని వాదించబడింది. ^{[note 65]}^{[note 66]}

ఖాజర్లు యూదు మతంలోకి మారడం ఇజ్రాయెలు‌లో భావోద్వేగాలతో కూడిన అంశం.^{[note 67]} మోషే గిల్ (2011), షాల్ స్టాంప్ఫరు, (2013) అనే ఇద్దరు మేధావులు మధ్యయుగ హీబ్రూ పత్రాల ప్రామాణికతను సవాలు చేశారు. ఖాజరు ఉన్నతవర్గం యూదు మతంలోకి మారడం ఎప్పుడూ జరగలేదని వాదించారు.^[183]^[184] అలెక్సు ఎం. ఫెల్డు‌మాను ఖజారియను యూదు మతం "అధిక పాఠ్య, పురావస్తు ఆధారాలను" స్టాంప్ఫరు. గిల్ తోసిపుచ్చడాన్ని విమర్శించాడు. అయితే అష్కెనాజిం ఖజారియను యూదుల నుండి వచ్చినట్లు భావించడం అసంభవం అని అంగీకరిస్తున్నప్పటికీ ఆయన "ఖజారియను యూదు మతాన్ని ఏకకాలంలో అంగీకరించగల, సందేహాస్పద జన్యు అధ్యయనాలలో అభివృద్ధి చేయబడిన ఖాజరు-అష్కెనాజీ సంతతి సిద్ధాంతాన్ని అనుమానించగల మధ్యస్థ స్థాయిని" ప్రతిపాదించాడు.^[185]

ఖజరు యూదుల గురించి ప్రస్తావించే తొలి అరబికు గ్రంథం

ఇబ్ను రుస్తా రాసినది. పదవ శతాబ్దం ప్రారంభంలో భౌగోళిక శాస్త్రం మీద ఎన్సైక్లోపీడియా రచన రాసిన పర్షియను మేధావి^[186] ఇబ్ను రుస్తా తన సమకాలీనుడైన అబు అల్ జయహాని మధ్య ఆసియాలో ఉన్న రచనల నుండి చాలా సమాచారాన్ని పొందాడని నమ్ముతారు.

10వ శతాబ్దపు కీవియన్ లెటరులో పాత టర్కికు (ఓర్ఖాన్) శాసనం పద-పదబంధం OKHQURÜM ఉంది, "నేను (ఇది లేదా అది) చదివాను".

స్టావెలోటు క్రైస్తవుడు తన ఎక్స్‌పోజిటియో ఇన్ మాథేయం ఎవాంజెలిస్టం (c. సా.శ 860–870లు)లో గజారి బహుశా ఖాజర్లు, గోగు మాగోగు దేశాలలో నివసిస్తున్నారని వారు సున్నతి చేయించుకుని ఓమ్నెం జుడాయిజం అబ్జర్వేటు - యూదుల చట్టాలన్నింటినీ పాటిస్తున్నారని పేర్కొన్నాడు. ^{[note 68]}సా.శ 837/8 నాటి నాణేల కొత్త నాణేల ఆధారాలు arḍ al-ḫazar "Khazars భూమి" లేదా Mûsâ rasûl Allah "మోషే దేవుని దూత" అనే శాసనాలను కలిగి ఉన్నాయి. ఇస్లామికు నాణేల పదబంధాన్ని అనుకరిస్తూ "ముహమ్మద్ దేవుని దూత") ఆ దశాబ్దంలో మతమార్పిడి జరిగిందని చాలా మందికి సూచిస్తున్నాయి. ^{[note 69]}సా.శ 837/8 ఆధారాలు సుదీర్ఘమైన, కష్టతరమైన కాలానికి నాంది మాత్రమే అని ఓల్సను వాదించాడు. కొన్ని దశాబ్దాల తర్వాత ముగిసిన అధికారిక యూదులీకరణ. ^{[note 70]}9వ శతాబ్దపు యూదు యాత్రికుడు ఎల్డాడు హ-డాని సా.శ 883లో స్పానిషు యూదులకు తూర్పున యూదు రాజకీయ వ్యవస్థ ఉందని కోల్పోయిన పది పురాణ ఇబ్ను తెగల శకలాలు (సిమియోను, మనస్సే సగం వంశంలో భాగమైనవని చెప్పబడింది) "ఖాజర్ల దేశంలో" నివసించారు. వారు దాదాపు 25 నుండి 28 రాజ్యాల నుండి కప్పం అందుకున్నారు.^[187]^[188]^[189] మరొక అభిప్రాయం ప్రకారం 10వ శతాబ్దం నాటికి రాజ వంశం అధికారికంగా యూదు మతాన్ని ప్రకటించినప్పటికీ మెజారిటీ ఖజారు‌లలో ఇస్లామీకరణ నాన్-నార్మేటివు రకం జరిగిందని తెలుస్తోంది.^[190]

10వ శతాబ్దం నాటికి రాజు జోసెఫు రాసిన లేఖ రాజ మార్పిడి తర్వాత "ఇజ్రాయెలు ఖజారియా ప్రజలతో (యూదు మతానికి) పూర్తి పశ్చాత్తాపంతో (బి-టెషువాహ్") తిరిగి వచ్చింది (యషువు యిస్రాయెలు) అని పేర్కొంది. షెలెమా)."^[191] పర్షియను చరిత్రకారుడు ఇబ్ను అల్-ఫకీహు " ఖాజర్లు అందరూ యూదులు కారు. కానీ వారు ఇటీవల యూదులుగా మార్చబడ్డారు" అని రాశారు. ఇబ్ను ఫడ్లాను, వోల్గా బుల్గార్లకు తన కాలిఫాలు మిషను (921–922) ఆధారంగా "రాజ్యంలోని ప్రధాన అంశం, ఖాజర్లు, యూదులుగా మార్చబడ్డారు" అని కూడా నివేదించాడు.^{[note 71]}సా.శ 937 ఖరైటు మేధావి యా'కుబు కిర్కిసాని రాసినది.^{[note 72]}క్రిమియా నుండి కాకససు వరకు బైజాంటైను మిషనరీ కార్యకలాపాల తీవ్రతరం సా.శ 8వ శతాబ్దంలో తరువాతి దాని మీద నియంత్రణను స్వాధీనం చేసుకోవడానికి అరబు ప్రయత్నాలు^[192] 9వ శతాబ్దం మధ్యలో ఖావర్లు అణచివేసిన తిరుగుబాటు రెండింటి నుండి ఉత్పన్నమయ్యే ఘర్షణల నేపథ్యంలో ఈ మతమార్పిడి జరిగినట్లు కనిపిస్తుంది. ఇది జుడాయిజాన్ని అంగీకరించడానికి నిరాకరించడం ద్వారా కొంతవరకు ప్రభావితమైందని తరచుగా పిలుస్తారు. ^[193] ఆధునిక మేధావులు సాధారణంగా ^{[note 73]} మార్పిడిని మూడు దశల ద్వారా నెమ్మదిగా జరిగే ప్రక్రియగా చూడండి. ఇది రిచర్డు ఈటను సింక్రెటికు చేర్చడం, క్రమంగా గుర్తింపు చివరకు, పాత సంప్రదాయం స్థానభ్రంశం నమూనాకు అనుగుణంగా ఉంటుంది. ^{[note 74]}^[194]

సా.శ 954, 961 మధ్య కొంతకాలం అల్-అండలసు (ముస్లిం స్పెయిను) నుండి హస్దాయి ఇబ్ను షప్రూతు ఖజారియా పాలకుడికి ఒక విచారణ లేఖ రాశాడు. ఖజారియా జోసెఫు నుండి సమాధానం అందుకున్నాడు. కైరో జెనిజాలో కనుగొనబడిన షెచ్టరు లెటరు మార్పిడులు జుడా హలేవి రాసిన ప్రసిద్ధ ప్లాటో నైజింగు డైలాగు^[195]సెఫెరు హ-కుజారి ("ఖజారి పుస్తకం (పుస్తకం)")తో కలిపి ఇది అటువంటి మూలాల ఆధారంగా రూపొందించబడింది.^{[note 75]}మనకు స్థానికుల ఏకైక ప్రత్యక్ష ఆధారాన్ని అందిస్తాయి. సంప్రదాయాలు ^{[note 76]}గా తోసిపుచ్చారు. కింగు బులాను ^{[note 77]} మీద ఒక కాల్కు అని సూచిస్తుంది. మాంత్రికులను తరిమికొట్టినట్లు చెబుతారు.^{[note 78]} నిజమైనదాన్ని కనుగొనమని ఆయనకు ఉద్బోధిస్తూ దేవదూతల సందర్శనలను అందుకున్నాడు. మతం దాని మీద తన విజియరు‌తో కలిసి ఆయన సముద్ర తీరంలో ఉన్న వార్సాను ఎడారి పర్వతాలకు ప్రయాణించాడు. అక్కడ ఆయన తియులు మైదానం నుండి పైకి లేచిన గుహను చూశాడు. అక్కడ యూదులు సబ్బాతు‌ను జరుపుకునేవారు. ఇక్కడ ఆయనకు సున్నతి చేయించారు. ^{[note 79]}అప్పుడు బులాను మూడు అబ్రహమికు మతాల ప్రతినిధుల మధ్య రాజ వాదనను ఏర్పాటు చేశాడని చెబుతారు. యూదు మతం ఆధిపత్యాన్ని ఆయన నమ్మినప్పుడు ఆయన మతం మారాలని నిర్ణయించుకున్నాడు. చాలా మంది మేధావులు దీనిని సుమారు 740లో గుర్తించారు. ఇది హలేవి స్వంత ఖాతా ద్వారా మద్దతు ఇవ్వబడిన తేదీ.^[199]^[200] వివరాలు రెండూ యూదులకు చెందినవి.^{[note 80]} టర్కికు: ఒక టర్కికు ఎథ్నోగోనికు పురాణం ఒక పూర్వీకుల గుహ గురించి మాట్లాడుతుంది. దీనిలో ఆషినా వారి మానవ పూర్వీకుడు. తోడేలు పూర్వీకుల సంభోగం నుండి ఉద్భవించింది. ^[201]^{[note 81]}^[202]ఈ కథనాలు పూర్వీకుల ఆచార ప్రదేశం మరచిపోయిన పవిత్ర గ్రంథాల రిపోజిటరీ, మూలం టర్కికు పురాణాలు, ఇజ్రాయెలు పడిపోయిన ప్రజల విముక్తికి సంబంధించిన యూదు భావనల ద్వారా గుహ మూలాంశాన్ని కలపడం ద్వారా స్థానిక అన్యమత సంప్రదాయాలను యూదు చట్టంతో హేతుబద్ధీకరించే సమకాలీకరణ ఉందని సూచిస్తున్నాయి.^[198] వారు ఖరైటు జుడాయిజం కంటే రబ్బినికలు‌ను స్వీకరించారని సాధారణంగా అంగీకరించబడింది.^[203]

ఇబ్ను ఫడ్లాను నివేదిక ప్రకారం ఖజారియాలో వివాదాల పరిష్కారం క్రైస్తవ, యూదు, ముస్లిం లేదా పాగను అయినా ప్రతి ఒక్కరినీ తన సమాజం నుండి వచ్చిన న్యాయమూర్తులచే నిర్ణయించబడింది.^[204] ఖజారు రాజు తనను తాను రాజ్య సరిహద్దులకు ఆవల కూడా యూదుల రక్షకుడిగా భావించాడని విదేశాలలో యూదుల మీద ఇస్లామికు, బైజాంటైను హింసల నేపథ్యంలో ఖజారియాలో ముస్లిం లేదా క్రైస్తవ ప్రయోజనాల మీద ప్రతీకారం తీర్చుకున్నాడని కొన్ని ఆధారాలు సూచిస్తున్నాయి. ^[205]^{[note 82]} ఇబ్ను ఫడ్లాను ప్రత్యేకంగా వివరించాడు. దార్ అల్-బాబునాజు‌లోని ఒక ప్రార్థనా మందిరాన్ని నాశనం చేసినందుకు ప్రతీకారంగా ఖజారియా రాజు అతిలు‌లోని ఒక మసీదు మినారు‌ను ధ్వంసం చేసిన సంఘటన, ముస్లింలు యూదుల మీద ప్రతీకారం తీర్చుకుంటారనే భయం లేకపోతే తాను మరింత దారుణంగా ప్రవర్తించేవాడినని చెప్పినట్లు ఆరోపణలు ఉన్నాయి. ^[203]^[206] హస్దాయి ఇబ్ను షప్రూతు "ఈ భూమి మీద హింసించబడిన ఇజ్రాయెలు తనను తాను పరిపాలించుకోగల ప్రదేశం" కనుగొనగలడనే ఆశతో ఖజారియా గురించి సమాచారం కోరాడు. ఖజారియాకు అలాంటి రాజు ఉన్నాడని నిజమైతే ఆయన తన ఉన్నత పదవిని, తన కుటుంబాన్ని విడిచిపెట్టి అక్కడికి వలస వెళ్ళడానికి వెనుకాడడు అని రాశాడు. ^{[note 83]}

ఖాజర్లను యూదు మతంలోకి మార్చడం ఇజ్రాయెలు‌లో భావోద్వేగంతో కూడిన అంశం ^{[note 84]} ఇద్దరు మేధావులు మోషే గిల్ (2011) షాల్ స్టాంపు‌ఫర్, (2013) మధ్యయుగ హీబ్రూ పత్రాల ప్రామాణికతను సవాలు చేశారు. ఖాజరు ఉన్నతవర్గం యూదు మతంలోకి మారడం ఎప్పుడూ జరగలేదని వాదించారు. ^[183]^[184] ఖజారియను యూదు మతం "అధిక పాఠ్య, పురావస్తు ఆధారాలను" స్టాంపు‌ఫరు, గిల్ తోసిపుచ్చడాన్ని అలెక్సు ఎం. ఫెల్డు‌మాను విమర్శించాడు. అష్కెనాజిం ఖజారియను యూదుల నుండి వచ్చినట్లు అసంభవం అని అంగీకరిస్తున్నప్పటికీ ఆయన "ఖజారియను యూదు మతాన్ని ఏకకాలంలో అంగీకరించగల, సందేహాస్పద జన్యు అధ్యయనాలలో ముందుకు వచ్చిన ఖాజరు-అష్కెనాజీ సంతతి సిద్ధాంతాన్ని అనుమానించగల మధ్యస్థ స్థాయిని" ప్రతిపాదించాడు. ^[180].

ఇస్లాం

సా.శ 965లో ఖగనేటు రష్యా యువరాజు స్వియటోస్లావు విజయవంతమైన పోరాటానికి వ్యతిరేకంగా పోరాడుతున్నప్పుడు ఇస్లామికు చరిత్రకారుడు ఇబ్ను అల్-అథిరు, ఓగుజు చేత దాడి చేయబడిన ఖజారియా ఖ్వారెజ్ము నుండి సహాయం కోరాడని పేర్కొన్నాడు. కానీ వారిని "నాస్తికులు" (అల్-కుఫర్; పాగన్లు)గా పరిగణించినందున వారి విజ్ఞప్తి తిరస్కరించబడింది. రాజు తప్ప, ఖజారియన్లు ఒక కూటమిని పొందడానికి ఇస్లాంలోకి మారారని చెబుతారు. ఖ్వారెజ్ము సైనిక సహాయంతో తుర్కులు తిప్పికొట్టబడ్డారు. ఇబ్ను అల్-అథిరు అభిప్రాయం ప్రకారం ఖజారు యూదు రాజు ఇస్లాంలోకి మారడానికి ఇది దారితీసింది.^[131]

జన్యుశాస్త్రం

ఖాజరు ఖగనేటు (ఆధునిక రోస్టోవు ప్రాంతంలో) ఉన్నత సైనిక సమాధి దిబ్బల నుండి తవ్వబడిన 7వ–9వ శతాబ్దాల నాటి తొమ్మిది అస్థిపంజరాలను రెండు జన్యు అధ్యయనాలలో (2019, 2021 నుండి) విశ్లేషించారు. 2019 అధ్యయనం ప్రకారం ఫలితాలు "ఖాజర్ల టర్కికు మూలాలను నిర్ధారిస్తాయి. కానీ వారి జాతి వైవిధ్యాన్ని, జయించిన జనాభా కొంత ఏకీకరణను కూడా హైలైటు చేస్తాయి". ఆ నమూనాలు అష్కెనాజీ యూదులకు జన్యు సంబంధాన్ని చూపించలేదు. ఆ ఫలితాలు అష్కెనాజీ యూదులు ఖాజర్ల వారసులు అనే పరికల్పనకు మద్దతు ఇవ్వవు.^[207] 2021 అధ్యయనంలో ఫలితాలు నమూనాలలో యూరోపియను తూర్పు ఆసియా పితృ హాప్లోగ్రూపు‌లను చూపించాయి: ముగ్గురు వ్యక్తులు హాప్లోగ్రూపు R1a Y-హాప్లోగ్రూపు‌ను కలిగి ఉన్నారు. ఇద్దరు హాప్లోగ్రూపు C-M217 కలిగి ఉన్నారు. మిగిలిన వారు వరుసగా హాప్లోగ్రూపు G2a, హాప్లోగ్రూపు N-M231, హాప్లోగ్రూపు Q-M242, హాప్లోగ్రూప్ R1b హాప్లోగ్రూపు‌లను కలిగి ఉన్నారు. రచయితల అభిప్రాయం ప్రకారం, "Y-క్రోమోజోం డేటా అదే వ్యక్తుల క్రానియోలాజికలు అధ్యయనం, జన్యు-వ్యాప్త విశ్లేషణ ఫలితాలకు అనుగుణంగా ఉంది. అంటే వారు ప్రారంభ మధ్యయుగ ఖాజరు ప్రభువులకు మిశ్రమ జన్యు మూలాలను చూపుతారు". ^[208] వారి ముఖ లక్షణాలు తూర్పు ఆసియా, యూరోపియను మిశ్రమంగా ఉన్నాయి. తూర్పు ఆసియా రకం ప్రారంభ ఖాజర్లలో (70%) ఆధిపత్యం చెలాయించింది. ^[209]

ఖాజరు వంశపారంపర్య వాదనలు

ఖజరు ప్రజల మూలాల వాదనలు లేదా ఖాజర్లు వారిచేత స్వీకరించబడ్డారనే సూచనలు కజఖు‌లు, హంగేరియన్లు, జుడైజింగు స్లావికు సబ్‌బోట్నికు‌లు, ముస్లిం కరాచాయి‌లు, కుమికు‌లు, అవర్లు, డాన్ కోసాక్కులు, ఉక్రేనియను కోసాక్కులు (కోసాకు పూర్వీకుల ఖాజరు పరికల్పన చూడండి), టర్కికు మాట్లాడే క్రిమ్చాకు‌లు వారి క్రిమియను పొరుగువారు కరైట్లు, మిషారు టాటర్లు, ^[210] మోల్దవియను‌లకు సంబంధించి చేయబడ్డాయి. క్సాంగోసు, ఇతరులు.^[20]^[211]^[21]^[22] టర్కికు-మాట్లాడే క్రిమియను కరైట్సు (క్రిమియను టాటరు భాషలో క్వారయ్లారు అని పిలుస్తారు) వీరిలో కొందరు 19వ శతాబ్దంలో క్రిమియా నుండి పోలాండు, లిథువేనియాకు వలస వచ్చినట్లు వారిలో ఖాజరు మూలాలను పేర్కొన్నారు. ఖాజరు చరిత్రలోని నిపుణులు ఈ సంబంధాన్ని ప్రశ్నిస్తున్నారు.^[212]^[213] ^{[note 85]}క్రిమియాలోని టాటరు మాట్లాడే క్రిమ్చకు యూదులు ఖజార్ల నుండి వచ్చారనే వాదనల మీద కూడా స్కాలర్షిపు సందేహాస్పదంగా ఉంది.^[214]

క్రిమియను కరైట్లు - క్రిమ్చకు‌లు

1839లో కరైం మేధావి అబ్రహం ఫిర్కోవిచును రష్యను ప్రభుత్వం కరైటు అని పిలువబడే యూదు శాఖ మూలాల మీద పరిశోధకుడిగా నియమించింది.^[215] 1846లో ఆయన పరిచయస్తులలో ఒకరైన రష్యను ఓరియంటలిస్టు వాసిలి వాసిలివిచు గ్రిగోరివు (1816–1881), క్రిమియను కరైట్లు ఖాజరు జాతికి చెందినవారని సిద్ధాంతీకరించాడు. ఫిర్కోవిచు ఈ ఆలోచనను తీవ్రంగా తిరస్కరించాడు.^[216] ఫిర్కోవిచు బలపరిచిన ఈ స్థాన తన ప్రజలు టర్కికు మూలానికి చెందినవారని "నిరూపించడం" ద్వారా, క్రీస్తు సిలువ వేయడానికి వారు ఎటువంటి బాధ్యత వహించనందున ఆయన వారిని రష్యను యూదు వ్యతిరేక చట్టాల నుండి మినహాయింపు పొందుతాడని ఆయన ఆశించాడు.^[217] ఈ ఆలోచన క్రిమియను కరైటు వర్గాలలో గుర్తించదగిన ప్రభావాన్ని చూపుతుంది. ^{[note 86]} ఈ విషయాన్ని ఆయన ఖజార్లు కరైట్ల మీద నకిలీ చేశాడని ఇప్పుడు నమ్ముతారు.^[219] ఖజరు చరిత్రలోని నిపుణులు కూడా ఈ సంబంధాన్ని ప్రశ్నిస్తున్నారు.^[213]^{[note 85]} కెవిను అలాను బ్రూకు చేసిన యూరోపియను కరైట్ల జన్యు అధ్యయనంలో ఏ ఒక్క తల్లిదండ్రుల వంశానికి ఖాజరు లేదా టర్కికు మూలం ఉన్నట్లు ఎటువంటి ఆధారాలు కనుగొనబడలేదు. కానీ ఈజిప్షియను కరైట్లకు, రబ్బినికలు యూదు సమాజాలకు యూరోపియను కరైట్ల సంబంధాలను వెల్లడించింది.^[220]^[221]

మరొక టర్కికు క్రిమియను సమూహం, క్రిం‌చాక్సు చాలా సరళమైన యూదు సంప్రదాయాలను నిలుపుకుంది. ఎక్కువగా హలాఖికు కంటెంటు లేకుండా మాయా మూఢనమ్మకాలతో చాలా ఆకర్షితులయ్యారు. ఇది గొప్ప సెఫార్డి మేధావి చైం హిజ్కియా మెదిని శాశ్వత విద్యా ప్రయత్నాల నేపథ్యంలో, సాంప్రదాయ యూదు మతానికి అనుగుణంగా మారింది.^[222]

వారు యూదు జాతికి చెందినవారు కాదని ప్రకటించడం వలన చాలా మంది క్రిమియను కరైట్లు 6,000 మంది క్రిమ్చాకు‌ల హత్యకు దారితీసిన హోలోకాస్టు నుండి బయటపడగలిగారు. యుద్ధం తర్వాత తరువాతి వారిలో చాలామంది వారి యూదు వారసత్వం పట్ల కొంత ఉదాసీనంగా, క్రిమియను కరైట్ల నుండి ఒక సూచన తీసుకున్నారు. యూదులకు అంటుకున్న కళంకం సెమిటికు వ్యతిరేక ప్రభావాలను నివారించడానికి ఈ సంబంధాన్ని తిరస్కరించారు.^[223]

అష్కెనాజీ-ఖాజరు సిద్ధాంతాలు

ఖాజర్లు తమ సామ్రాజ్యం విచ్ఛిన్నమైన తర్వాత అదృశ్యమయ్యే బదులు, పశ్చిమ దిశగా వలస వెళ్లి చివరికి, వారు తరువాతి అష్కెనాజీ యూదు యూరపు జనాభాలో భాగంగా ఉన్నారని అనేక మంది మేధావులు సూచించారు. ఈ పరికల్పనను చాలా మంది పండితులు సందేహంతో లేదా జాగ్రత్తగా స్వాగతించారు. ^{[note 87]}^{[note 88]}^{[note 89]}

జర్మనీ ఓరియంటలిస్టు కార్లు న్యూమాను, ఖాజర్లు, స్లావికు ప్రజల పూర్వీకుల మధ్య సంబంధాల గురించి గతంలో జరిగిన వివాదం నేపథ్యంలో వలస వచ్చిన ఖాజర్లు తూర్పు యూరోపియను యూదుల ప్రధాన జనాభాను ప్రభావితం చేసి ఉండవచ్చని 1847 లోనే సూచించారు. ^{[note 90]}

1869లో ఆల్బర్టు హర్కవి ఈ సిద్ధాంతాన్ని చేపట్టాడు. ఖాజరు అష్కెనాజిం‌ల మధ్య సంబంధం ఉందని కూడా ఆయన పేర్కొన్నాడు. ^{[note 91]} కానీ ఖాజరు మతమార్పిడి అష్కెనాజిం‌లో ఎక్కువ భాగాన్ని ఏర్పరుస్తుందనే సిద్ధాంతాన్ని మొదట పాశ్చాత్య ప్రజలకు 1883లో ఎర్నెస్టు రెనాను చేసిన ఉపన్యాసంలో ప్రతిపాదించారు. ^{[note 92]}^[224] తూర్పు యూరోపియను యూదులలో ఒక చిన్న ఖాజరు భాగం ఉందని అప్పుడప్పుడు సూచనలు జోసెఫు జాకబ్సు (1886) అనటోలు లెరోయి-బ్యూలియు, యాంటిసెమిటిజం విమర్శకుడు (1893). ^[225] మాక్సిమిలియను ఎర్నెస్టు గంప్లోవిచు, ^{[note 93]} రష్యను-యూదు మానవ శాస్త్రవేత్త శామ్యూలు వీసెను‌బర్గు రచనలలో ఉద్భవించాయి. ^{[note 94]} [గమనిక 94] 1909లో హ్యూగో వాన్ కుట్షెరా ఈ భావనను పుస్తక-నిడివి అధ్యయనంగా అభివృద్ధి చేశాడు. ^[227]^[228] ఖాజర్లు ఆధునికతకు పునాది కేంద్రంగా ఏర్పడ్డారని వాదించారు. ^[227]మారిసు ఫిష్బర్గు ‌ఈ భావనను 1911లో అమెరికను ప్రేక్షకులకు పరిచయం చేశాడు. ^[226]^[229] ఈ ఆలోచనను పోలిషు-యూదు ఆర్థిక చరిత్రకారుడు. జనరలు జియోనిస్టు యిట్జాకు స్కిప్పరు కూడా 1918లో తీసుకున్నారు. ^{[note 95]}^[230] ఇజ్రాయెలు బార్టలు హస్కలా నుండి ఖజారో-అష్కెనాజిం‌ను వ్యతిరేకించిన సెఫార్డి సంస్థల నుండి ఖాజరు‌లకు వ్యతిరేకంగా వివాదాస్పద కరపత్రాలు ప్రేరణ పొందాయని సూచించారు. ^[231].

రోలాండు బి. డిక్సను (1923) వంటి మేధావి మానవ శాస్త్రవేత్తలు హెచ్. జి. వెల్సు (1920) వంటి రచయితలు దీనిని ఉపయోగించి "యూదులలో ప్రధాన భాగం ఎప్పుడూ యూదులో లేదు" అని వాదించారు. ^{[note 96]}^[232] అనే సిద్ధాంతం తరువాతి అభిప్రాయంలో రాజకీయ ప్రతిధ్వనిని కలిగి ఉంది. ^{[note 97]}^[233]^[234]

1932లో సామ్యూలు క్రాసు బైబిలు అష్కెనాజు ఉత్తర ఆసియా మైనరును సూచిస్తుందనే సిద్ధాంతాన్ని ప్రవేశపెట్టాడు. ఆయన దానిని ఖాజర్ల పూర్వీకుల మాతృభూమిగా గుర్తించాడు. ఈ స్థానాన్ని జాకబు వెంటనే వివాదాస్పదం చేశాడు.^[235] పది సంవత్సరాల తరువాత 1942లో టెల్ అవీవు విశ్వవిద్యాలయంలో మధ్య యుగాల చరిత్ర ప్రొఫెసరు అయిన అబ్రహం ఎన్. పోలాకు (కొన్నిసార్లు పోలియాకు అని పిలుస్తారు), ఒక హీబ్రూ మోనోగ్రాఫు‌ను ప్రచురించాడు. దీనిలో ఆయన తూర్పు యూరోపియను యూదులు ఖజారియా నుండి వచ్చారని నిర్ధారించాడు. ^{[note 98]}^{[note 99]}^[236]D.M. 1954లో రాసిన డన్లాపు తాను కేవలం ఊహగా భావించిన దానికి చాలా తక్కువ ఆధారాలు మద్దతు ఇస్తున్నాయని భావించాడు. అష్కెనాజీ-ఖాజరు సంతతి సిద్ధాంతం "మన అసంపూర్ణ రికార్డులు" అనుమతించే దానికంటే చాలా ఎక్కువగా ఉందని కూడా ఆయన వాదించాడు.^[237] 1955లో పశ్చిమ ఐరోపాలోని యూదులు మొదటి సహస్రాబ్దిలో "పాన్మిక్సియా" నుండి వచ్చారని భావించిన లియోను పోలియాకోవు యూరపు‌లోని తూర్పు యూదులు ఖజారియను, జర్మనీ యూదుల మిశ్రమం నుండి వచ్చారని విస్తృతంగా భావించబడుతుందని నొక్కి చెప్పాడు. ^{[note 100]}పోలియాక్ రచనకు సాలో విట్‌మేయరు బారను, బెన్-జియోను దినూరు, ^{[note 101]}^{[note 102]} కానీ బెర్నార్డూ వీన్రిబు దీనిని ఒక కల్పిత కథగా తోసిపుచ్చాడు. (1962).^{[note 103]}బెర్నార్డు లూయిసు ఈ పదాన్ని కైరో జెనిజా ఖజారియా అని అర్థం చేసుకోవడం వాస్తవానికి హక్కారి. అందువల్ల ఇది ఆగ్నేయ టర్కీలోని హక్కారి పర్వతాల కుర్దులుకి సంబంధించినది.^[241]

1976లో ఆర్థరు కోస్ట్లరు రాసిన ది థర్టీన్తు ట్రైబు ప్రచురణతో ఖజరు-అష్కెనాజీ పరికల్పన విస్తృత ప్రజానీక దృష్టికి వచ్చింది. ^[242] దీనిని సానుకూలంగా సమీక్షించి, ఒక ఫాంటసీగా, కొంత ప్రమాదకరమైనదిగా తోసిపుచ్చారు. ఇజ్రాయెలు చరిత్రకారుడు జ్వి అంకోరి వాదిస్తూ, కోస్ట్లరు తన సాహిత్య ఊహను పోలియాకు సిద్ధాంతానికి మద్దతు ఇచ్చాడని దీనిని చాలా మంది చరిత్రకారులు ఊహాజనితంగా తోసిపుచ్చారని వాదించారు.^[141] బ్రిటను‌లోని ఇజ్రాయెలు రాయబారి దీనిని "పాలస్తీనియన్లు నిధులు సమకూర్చిన సెమిటికు వ్యతిరేక చర్య" అని అభివర్ణించాడు. అయితే బెర్నార్డు లూయిసు ఈ ఆలోచనకు ఎటువంటి ఆధారాలు మద్దతు ఇవ్వలేదని దీనిని తీవ్రమైన మేధావులందరూ విడిచిపెట్టారని పేర్కొన్నారు. ^[242]^{[note 104]}రాఫెలు పటై, అయితే, తూర్పు యూరోపియను యూదు సమాజాల పెరుగుదలలో ఖాజరు అవశేషాలు పాత్ర పోషించాయనే ఆలోచనకు కొంత మద్దతును నమోదు చేశారు. ^{[note 105]} బోరిసు ఆల్ట్షులరు (1994),^[213] వంటి అనేక మంది ఔత్సాహిక పరిశోధకులు ఈ సిద్ధాంతాన్ని ప్రజల దృష్టిలో ఉంచుకున్నారు. ఈ సిద్ధాంతం అప్పుడప్పుడు యూదు జాతీయతను తిరస్కరించడానికి తారుమారు చేయబడింది.^[242]^[246] ఇటీవల, భాషాశాస్త్రవేత్త పాల్ వెక్స్లరు)^[247] నుండి చరిత్ర చరిత్ర (ష్లోమో సాండు)^[248], జనాభా జన్యుశాస్త్రం (ఎరాను ఎల్హైకు, షెఫీల్డు విశ్వవిద్యాలయం నుండి జన్యు శాస్త్రవేత్త)^[249] వరకు వివిధ విధానాలు సజీవంగా ఉద్భవించాయి. .^[250] విస్తృత విద్యా దృక్పథంలో, ఖాజర్లు సామూహికంగా యూదు మతంలోకి మారారనే ఆలోచన వారు అష్కెనాజీ యూదుల ప్రధాన జనాభాను ఏర్పరచడానికి వలస వచ్చారనే సూచన రెండూ చాలా వివాదాస్పద సమస్యలుగా మిగిలిపోయాయి.^[251] ఖాజరు యూదు జనాభా ఉత్తర డయాస్పోరాలోకి వెళ్లి అష్కెనాజీ యూదుల పెరుగుదల మీద గణనీయమైన ప్రభావాన్ని చూపిందని ఒక థీసిసు పేర్కొంది. ఈ థీసిసు‌కు అనుసంధానించబడినది. పాల్ వెక్స్లరు, మెజారిటీ యిడ్డిషు భాషావేత్తలతో విభేదిస్తూ, యిడ్డిషు వ్యాకరణంలో ఖాజరు ఉపరితలం ఉందని వివరించిన సిద్ధాంతం.^[252]

యాంటీసెమిటికు వివాదంలో ఉపయోగం

మైఖేలు బార్కును అభిప్రాయం ప్రకారం ఖజరు పరికల్పన సాధారణంగా యాంటీ-సెమిటిజం అభివృద్ధిలో ఎటువంటి ప్రధాన పాత్ర పోషించనప్పటికీ^[253] 1920లలో వలసల మీద పరిమితులు విధించబడినప్పటి నుండి ఇది అమెరికను యాంటీసెమిటు‌ల మీద గుర్తించదగిన ప్రభావాన్ని చూపింది. .^{[note 106]}^{[note 107]}మారిసు ఫిష్బర్గు, రోలాండు బి. డిక్సను రచనలు తరువాత బ్రిటను, యునైటెడు స్టేట్సు రెండింటిలోనూ జాత్యహంకార, మతపరమైన వివాదాస్పద సాహిత్యంలో, ముఖ్యంగా బ్రిటిషు ఇజ్రాయెలు వాదాన్ని సమర్థించే సాహిత్యంలో దోపిడీ చేయబడ్డాయి. ^[226]^{[note 108]}ముఖ్యంగా బర్టను జె. హెండ్రికు రాసిన ది జ్యూస్ ఇన్ అమెరికా (1923)^[254] ప్రచురణ తర్వాత 1920లలో వలస పరిమితిని సమర్థించేవారిలో ఇది ఒక ప్రజాదరణ పొందడం ప్రారంభించింది; లోథ్రాపు స్టోడార్డు వంటి జాతి సిద్ధాంతకర్తలు^[255]; కు క్లక్సు క్లాను, హిరాం వెస్లీ ఎవాన్సు వంటి సెమిటికు కుట్ర-సిద్ధాంతకర్తలు; జాన్ ఓ. బీటీ ^{[note 109]} విల్మోటు రాబర్టు‌సన్, వీరి అభిప్రాయాలు డేవిడు డ్యూకును ప్రభావితం చేశాయి. ^[256]యెహోషాఫతు హర్కబి (1968), ఇతరుల అభిప్రాయం ప్రకారం^{[note 110]} ఇది అరబు యాంటీ-జియోనిస్టు వివాదాలలో పాత్ర పోషించింది. సెమిటికు వ్యతిరేక అంచున ఉంది. బెర్నార్డు లూయిసు 1987లో అరబు మేధావులు దీనిని తొలగించారని పేర్కొంటూ అరబు రాజకీయ చర్చలలో ఇది అప్పుడప్పుడు మాత్రమే ఉద్భవించిందని వ్యాఖ్యానించారు.^{[note 111]}ఇది సోవియటు యాంటీసెమిటికు‌లో కూడా కొంత పాత్ర పోషించింది. జాతి వివక్షత ^{[note 112]}, స్లావికు యురేషియను చరిత్ర చరిత్ర; ముఖ్యంగా, లెవు గుమిలేవ^[258] వంటి మేధావుల రచనలలో దీనిని తెల్ల ఆధిపత్యవాది క్రైస్తవ గుర్తింపు ఉద్యమం ^[259] ఆం షిన్రిక్యో వంటి తీవ్రవాద నిగూఢ ఆరాధనలు కూడా ఉపయోగించుకున్నాయి. ^[260] కాజరు పరికల్పనను మిగ్యులు సెరానో వంటి నిగూఢ ఫాసిస్టులు మరింత ఉపయోగించుకున్నారు. జర్మనీ నాజీ-పండితుడు హెర్మాను విర్తు కోల్పోయిన పాలస్తీనాబుచును సూచిస్తూ, యూదులు గొప్పవారిని పరాన్నజీవి చేసే చరిత్రపూర్వ వలస సమూహం నుండి వచ్చారని నిరూపించానని పేర్కొన్నారు. .^[261] "ఖాజరు కఘనాటే" అనే పదబంధం 2000లలో రష్యాలోని యాన్ పెట్రోవ్స్కీ వంటి సెమిటికు వ్యతిరేక జాతీయవాదులలో కొత్త ఆకర్షణను పొందింది.^[262] ఆన్‌లైన్ కుట్ర వీడియోలలో ఖజారియన్లు తరచుగా రోత్సుచైల్డు కుటుంబంతో సంబంధం కలిగి ఉన్నట్లు చిత్రీకరించబడ్డారు. ^[263]^[264]^[265]^[266]

జన్యు అధ్యయనాలు

అష్కెనాజీలో ఖజారియను పూర్వీకుల పరికల్పన జనాభా జన్యుశాస్త్రం రంగంలో కూడా తీవ్ర భిన్నాభిప్రాయాలకు సంబంధించిన అంశంగా ఉంది. ^{[note 113]} దీనిలో దానికి అనుకూలంగా వ్యతిరేకంగా ఆధారాలకు సంబంధించి వాదనలు చేయబడ్డాయి. 2012లో ఎరాను ఎల్హైకు కాకేసియను జనాభాను - జార్జియన్లు, అర్మేనియన్లు, అజర్‌బైజానీ యూదులు - ప్రాక్సీలుగా ఉపయోగించే అష్కెనాజీ యూదుల సమ్మేళనంలో గణనీయమైన ఖజరు భాగం కోసం వాదించాడు. ^{[note 114]}ఆయన ఉపయోగించిన చరిత్రకారుల నుండి వచ్చిన ఆధారాలను షాలు స్టాంపరు ^[267] విమర్శించారు. జన్యు శాస్త్రవేత్తల నుండి అటువంటి స్థానానికి సాంకేతిక ప్రతిస్పందన ఎక్కువగా తిరస్కరించదగినది. ఖజార్ల నుండి వచ్చిన వారి జాడలు అష్కెనాజీ జన్యు సమూహంలో ఉంటే సహకారం చాలా తక్కువగా ఉంటుందని వాదించారు.^[268]^[269]^[270]^[271] ^{[note 115]}లేదా అంతగా ప్రాముఖ్యత లేనిది.^[272]^[273] ఒక జన్యు శాస్త్రవేత్త, రాఫెలు ఫాక్, "జాతీయ, జాతి పక్షపాతాలు వివాదంలో ప్రధాన పాత్ర పోషిస్తాయి" అని వాదించారు. ^{[note 116]}

నాడియా అబు ఎల్-హజు ప్రకారం. జన్యు అధ్యయనాల ద్వారా చరిత్రను వ్రాయడంలో ఇబ్బందులు, వివిధ కథనాలలో భావోద్వేగ పెట్టుబడుల పక్షపాతాల ద్వారా మూలాల సమస్యలు సాధారణంగా సంక్లిష్టంగా ఉంటాయి. ఇది యూదు చరిత్రలో ప్రత్యక్ష సంతతి మీద లేదా మార్పిడి మీద ప్రాధాన్యత ఉందా అనే దాని మీద ఆధారపడి ఉంటుంది. ఆమె రచన సమయంలో, ధృవీకరణను అనుమతించే ఖాజరు డిఎన్‌ఎ నమూనాలు లేకపోవడం కూడా ఇబ్బందులను కలిగించింది. ^{[note 117]}

సాహిత్యంలో

కుజారి అనేది మధ్యయుగ స్పానిషు యూదు తత్వవేత్త, కవి రబ్బీ యెహుదా హలేవి (c. 1075–1141) రాసిన ప్రభావవంతమైన రచన. ఐదు వ్యాసాలుగా (మా'అమరిం) విభజించబడిన ఇది, ఖజార్ల అన్యమత రాజు, యూదు మతం సిద్ధాంతాలను బోధించడానికి ఆహ్వానించబడిన యూదుడు మధ్య కల్పిత సంభాషణ రూపాన్ని తీసుకుంటుంది. ఈ రచన ఉద్దేశ్యం, హస్దాయి ఇబ్ను షప్రూతు ఖాజరు రాజుతో జరిపిన ఉత్తర ప్రత్యుత్తరాల ఆధారంగా ఉన్నప్పటికీ చారిత్రాత్మకమైనది కాదు. బదులుగా యూదు మతాన్ని బహిర్గత మతంగా రక్షించడం మొదట స్పానిషు రబ్బినీ మేధావులకు కరైతే సవాళ్లను, ఆపై అరిస్టోటేలియనిజం ఇస్లామికు తత్వశాస్త్రాన్ని యూదు విశ్వాసానికి అనుగుణంగా మార్చే ప్రలోభాలకు వ్యతిరేకంగా వ్రాయబడిన సందర్భంలో వ్రాయబడింది.^[276] మొదట అరబిక్లో వ్రాయబడిన దీనిని జుడా ఇబ్ను టిబ్బను హీబ్రూలోకి అనువదించారు.^[195]

బెంజమిను డిస్రేలి ప్రారంభ నవల అల్రాయి (1833) మెనాచెం బెన్ సోలమను కథను ఆధారంగా చేసుకుంది.^[277] సామూహిక మత మార్పిడి ప్రశ్న, గుర్తింపు మతమార్పిడి గురించిన కథల సత్యం అనిశ్చితత్వం మిలోరాడు పవికు అత్యధికంగా అమ్ముడైన మిస్టరీ కథ ఖజార్ల నిఘంటువు కేంద్ర ఇతివృత్తాలు.^[278]

హెచ్.ఎన్. టర్టెల్టాబు జస్టినియను, మారెకు హాల్టరు బుక్ ఆఫ్ అబ్రహం, విండ్ ఆఫ్ ది ఖజార్లు, మైఖేలు చాబోను జెంటిల్మెను ఆఫ్ ది రోడ్ ఖాజర్ చరిత్ర అంశాలను సూచిస్తాయి లేదా కలిగి ఉంటాయి. లేదా కల్పిత ఖజారు పాత్రలను సృష్టిస్తాయి.^[279]

ఖజార్లతో అనుబంధించబడిన నగరాలు

ఖజార్లతో అనుబంధించబడిన నగరాలలో అటిలు, ఖజారను, సమందరు; కాకససు, బాలంజరు, కజార్కి; క్రిమియా, తమన్ ప్రాంతంలో, కెర్చు, థియోడోసియా, యెవ్‌పటోరియా (గుజ్లీవు), సంకర్షు (త్ముతరకాను, తమతర్ఖా అని కూడా పిలుస్తారు), సుడకు; డాన్ లోయ, సర్కెలు ఉన్నాయి. మాయాకి-సాల్టోవో ప్రాంతంలో అనేక ఖాజరు స్థావరాలు కనుగొనబడ్డాయి. డ్నీపరు లోని సంబాతు ఖాజరు స్థావరం తరువాతి కీవును సూచిస్తుందని కొంతమంది పండితులు భావిస్తున్నారు. ^{[note 118]}

ఇవి కూడా చూడండి

ఖాజర్ పాలకుల జాబితా
4వ హార్మిజ్దు – అతని తల్లి ఖాజర్ యువరాణి
4వ లియో ది ఖాజరు – ఆయన తల్లి ఖాజరు యువరాణి
యూదు రాజ్యాలు రాజవంశాల జాబితా
ఖజరు ఖగనేటు పై రస్ విజయం

మూలాలు

↑ ^1.0 ^1.1 ^1.2 ^1.3 Golden 2006, p. 91.
↑ Wexler 1996, p. 50.
↑ Brook 2010, p. 107.
↑ Turchin, Adams & Hall 2006, p. 222.
↑ Taagepera 1997, p. 496.
↑ ^6.0 ^6.1 Luttwak 2009, p. 152.
↑ Meserve 2009, p. 294, n. 164.
↑ Petrukhin 2007, p. 255.
↑ Golden 2018, p. 294.
↑ Encyclopedia Britannica 2020.
↑ Sneath 2007, p. 25.
↑ Noonan 1999, p. 493.
↑ Golden 2011a, p. 65.
↑ Noonan 1999, p. 498.
↑ "Khazar | Origin, History, Religion, & Facts | Britannica". www.britannica.com (in ఇంగ్లీష్). Retrieved 2025-09-08.
↑ Golden గోల్డెన్ 2007a, p. 131.
↑ Golden 2007a, p. 28.
↑ Golden 2007a, p. 149.
↑ ^19.0 ^19.1 Behar et al. 2013, pp. 859–900.
↑ ^20.0 ^20.1 Kizilov 2009, p. 335.
↑ ^21.0 ^21.1 Patai & Patai 1989, p. 73.
↑ ^22.0 ^22.1 Wexler 1987, p. 70.
↑ ^23.0 ^23.1 Wexler 2002, p. 536.
↑ Davies 1992, p. 242.
↑ Golden 2007a, p. 15.
↑ Zimonyi 1990, p. 58.
↑ Dunlop 1954, pp. 34–40.
↑ Golden 2007a, p. 16.
↑ Wei Zheng, vol. 84.
↑ Golden 1992.
↑ Jiu Tangshu, Vol. 199b Tiele.
↑ Xin Tangshu, vol 217a Huihe.
↑ Wang Pu, vol 98.
↑ Sima Guang, vol. 196.
↑ Wang Pu, vol. 72.
↑ Dobrovits 2004, p. 259.
↑ Bailey 1949, p. 50.
↑ Bailey 1951, p. 19.
↑ Lee 2016, pp. 103–105.
↑ Golden 2007a, p. 17.
↑ Shirota 2005, pp. 235, 248.
↑ Brook 2010, p. 5.
↑ నూనన్ 1999, pp. 499, 502–503.
↑ Whittow 1996, pp. 220–223.
↑ Golden 2007a, p. 14.
↑ Szádeczky-Kardoss 1994, p. 206.
↑ Golden 2006, p. 86.
↑ Pritsak 1978, p. 261.
↑ Golden 2007a, p. 53.
↑ Golden 2007c, p. 165.
↑ ^51.0 ^51.1 Golden 2006, p. 89.
↑ కేగి 2003, p. 143, n.115.
↑ ^53.0 ^53.1 Golden 1992, pp. 127–136, 234–237.
↑ Kaegi 2003, pp. 154–186.
↑ Whittow 1996, p. 222.
↑ Golden 2001b, pp. 94–95.
↑ Somogyi 2008, p. 128.
↑ Zuckerman 2007, p. 417.
↑ Golden 2006, p. 90.
↑ Golden 2007a, pp. 11–13.
↑ Noonan 2001, p. 91.
↑ Golden 2007a, pp. 7–8.
↑ Golden 2001b, p. 73.
↑ Noonan 1999, p. 500.
↑ Olsson 2013, p. 496.
↑ Dunlop 1954, pp. 97, 112.
↑ ^67.0 ^67.1 ^67.2 Noonan 2001, p. 77.
↑ Golden 2006, pp. 81–82.
↑ Golden 2007b, pp. 133–134.
↑ Shingiray 2012, p. 212.
↑ Shingiray 1994, p. 181.
↑ Golden 2006, pp. 79–81.
↑ Golden 2006, pp. 79–80, 88.
↑ Olsson 2013, p. 495.
↑ Koestler 1977, p. 18.
↑ Dunlop 1954, p. 113.
↑ Dunlop 1954, p. 96.
↑ ^78.0 ^78.1 Brook 2010, pp. 3–4.
↑ Patai & Patai 1989, p. 70.
↑ Brook 2010, p. 3.
↑ Oppenheim 1994, p. 312.
↑ Barthold 1993, p. 936.
↑ Zhivkov 2015, p. 173.
↑ Golden 2011a, p. 64.
↑ Reuter 1999, p. 91.
↑ Noonan 2007, p. 232.
↑ Reuter 1999, p. 504.
↑ Noonan 2007, p. 214.
↑ Luttwak 2009, p. 52.
↑ Beckwith 2011, pp. 120, 122.
↑ Zuckerman 2007, pp. 403–404.
↑ Kaegi 2003, pp. 143–145.
↑ Róna-Tas 1999, p. 230.
↑ Kaegi 2003, p. 145.
↑ Kaegi 2003, p. 143, n.115.
↑ Bauer 2010, p. 341.
↑ Ostrogorski 1969, pp. 124–126.
↑ Cameron & Herrin 1984, p. 212.
↑ Bauer 2010, pp. 341–342.
↑ ^100.0 ^100.1 Luttwak 2009, pp. 137–138.
↑ Piltz 2004, p. 42.
↑ Schwartzwald 2015, p. 26.
↑ Noonan 2007, p. 220.
↑ Beckwith 2011, p. 392, n.22.
↑ Heath 1979, p. 14.
↑ Mako 2010, p. 45.
↑ ^107.0 ^107.1 Brook 2010, pp. 126–127.
↑ Brook 2010, p. 127.
↑ ^109.0 ^109.1 Golden 1980, p. 64.
↑ Wasserstein 2007, pp. 375–376.
↑ Dunlop 1954, p. 179.
↑ ^112.0 ^112.1 Brook 2018, p. 115.
↑ Brutzkus 1944, p. 112.
↑ Makkai 1994, p. 11.
↑ Country Study: Hungary 1989.
↑ Shepard 2006, p. 19.
↑ Petrukhin 2007, p. 245.
↑ Noonan 2001, p. 81.
↑ Korobkin 1998, p. xxvii.
↑ Golb & Pritsak 1982, p. 15.
↑ Toch 2012, p. 166.
↑ Petrukhin 2007, p. 257.
↑ ^123.0 ^123.1 ^123.2 Kohen 2007, p. 107.
↑ Noonan 1999, pp. 502–503.
↑ Noonan 1999, p. 508.
↑ Petrukhin 2007, p. 259.
↑ Feldman 2022a, pp. 75–84.
↑ ^128.0 ^128.1 ^128.2 Petrukhin 2007, p. 262.
↑ Petrukhin 2007, pp. 262–263.
↑ Russian Primary Chronicle.
↑ ^131.0 ^131.1 Petrukhin 2007, p. 263.
↑ Dunlop 1954, p. 242.
↑ Gow 1995, p. 31, n.28.
↑ Sand 2010, p. 229.
↑ Golden 2007b, p. 148.
↑ Noonan 1999, p. 503.
↑ Golden 2007b, pp. 147–148.
↑ ^138.0 ^138.1 Kohen 2007, p. 109.
↑ Shapira 2007a, p. 305.
↑ Dunlop 1954, p. 253.
↑ ^141.0 ^141.1 Falk 2017, p. 102.
↑ Sand 2010, p. 227.
↑ Dubnov 1980, p. 792.
↑ నూనన్ 2007, p. 214.
↑ Golden 2007a, p. 45, n.157.
↑ Golden 2007b, p. 159.
↑ Peacock 2010, p. 35.
↑ Golden 2001a, pp. 28–29, 37.
↑ Golden 1994b, pp. 247–248.
↑ Róna-Tas 1999, p. 56.
↑ Golden 2007a, p. 33.
↑ Golden 2007b, p. 150.
↑ Brook 2010, p. 167.
↑ Bowersock 2013, pp. 85ff..
↑ Schweid 2007, p. 286.
↑ Baron 1957, pp. 202–204 [204].
↑ Wexler 2002, p. 514.
↑ Golden 2007b, p. 149.
↑ Brook 2010, pp. 177–178.
↑ Noonan 2007, p. 229.
↑ Golden 2007b, pp. 131–133.
↑ Whittow 1996, p. 220.
↑ Golden 2007b, p. 133.
↑ Noonan 1999, pp. 499, 502–503.
↑ Golden 2007b, pp. 124, 135.
↑ ^166.0 ^166.1 Golden 2007b, p. 125.
↑ DeWeese 1994, pp. 292–293.
↑ Kovalev 2005, pp. 226–228, 252.
↑ Kovalev 2004, p. 114.
↑ DeWeese 1994, p. 171.
↑ DeWeese 1994, p. 305.
↑ Szpiech 2012, p. 102.
↑ Golden 2007b, p. 123.
↑ Koestler 1977, p. 52.
↑ Golden 2007b, p. 153.
↑ గోల్డెన్ 2007b, pp. 141–145, 161.
↑ నూనన్ 2001, pp. 77–78.
↑ Schama 2013, p. 266.
↑ Wexler 1987, p. 61.
↑ ^180.0 ^180.1 Szyszman 1980, pp. 71, 73.
↑ Dunlop 1954, pp. 122–124.
↑ Brook 2010, pp. 95, 117 n.51, 52.
↑ ^183.0 ^183.1 Stampfer 2013, pp. 1–72.
↑ ^184.0 ^184.1 Gil 2011, pp. 429–441.
↑ Feldman 2022b, pp. 193–205.
↑ Stampfer 2013, p. 17.
↑ Brook 2018, p. 6.
↑ Dunlop 1954, pp. 140–142.
↑ Zhivkov 2015, p. 42.
↑ Shingiray 2012, pp. 212–214.
↑ Szpiech 2012, pp. 92–117 [104].
↑ Golden 2007b, pp. 137–138.
↑ Spinei 2009, p. 50.
↑ DeWeese 1994, pp. 300–308.
↑ ^195.0 ^195.1 Melamed 2003, pp. 24–26.
↑ DeWeese 1994, p. 302.
↑ Olsson 2013, p. 512.
↑ ^198.0 ^198.1 DeWeese 1994, pp. 304–305.
↑ Korobkin 1998, p. 352, n.8.
↑ Dunlop 1954, p. 170.
↑ Golden 2007b, p. 157.
↑ Dunlop 1954, pp. 117–118.
↑ ^203.0 ^203.1 Róna-Tas 1999, p. 232.
↑ Maroney 2010, p. 72.
↑ Golden 2007a, p. 34.
↑ Golden 2007b, p. 161.
↑ Mikheyev et al. 2019.
↑ Kornienko et al. 2021, pp. 477–488.
↑ Kornienko et al. 2021, p. 478.
↑ Who are the Mishars ? 2016.
↑ Brook 2018, pp. 145, 149–151, 162–163, 164.
↑ Brook 2018, pp. 210–216.
↑ ^213.0 ^213.1 ^213.2 Golden 2007a, p. 9.
↑ Brook 2018, pp. 208–209.
↑ Goldstein 2011, p. 9.
↑ Shapira 2006, p. 166.
↑ Blady (2000), p. 125.
↑ Miller 1993, pp. 7–9.
↑ Weinryb 1973a, pp. 21–22.
↑ Brook 2018, pp. 213–215.
↑ Brook 2014, pp. 69–84.
↑ Blady (2000), p. 122.
↑ Blady (2000), p. 126.
↑ Rossman 2002, p. 98.
↑ Singerman 2004, pp. 3–4, Israël chez les nations (1893)
↑ ^226.0 ^226.1 ^226.2 Goldstein 2006, p. 131.
↑ ^227.0 ^227.1 Koestler 1977, pp. 134, 150.
↑ von Kutschera 1909.
↑ Fishberg 1911.
↑ Brook 2010, p. 210.
↑ Falk 2017, p. 101, n.9.
↑ Singerman 2004, p. 4.
↑ Burrage Dixon 1923.
↑ Wells 1920, p. ?.
↑ మల్కీల్ 2008, p. 263, n.1.
↑ Sand 2010, p. 234.
↑ Dunlop 1954, pp. 261, 263.
↑ Sand 2010, pp. 241–242.
↑ Baron 1957, pp. 196–206 [206].
↑ Dinur 1961, pp. 2, 5.
↑ Brook 2006, p. 192.
↑ ^242.0 ^242.1 ^242.2 Sand 2010, p. 240.
↑ Lewis 1987, p. 48.
↑ Wexler 2002, p. 538.
↑ Wexler 2002, p. 537.
↑ Toch 2012, p. 155, n.4.
↑ Wexler 2007, pp. 387–398.
↑ Sand 2010, pp. 190–249.
↑ Elhaik 2012, pp. 61–74.
↑ Spolsky 2014, pp. 174–177.
↑ Golden 2007a, pp. 9–10.
↑ Wexler 2002, pp. 513–541.
↑ Barkun 1997, pp. 136–137.
↑ Singerman 2004, pp. 4–5.
↑ Goodrick-Clarke 2003, p. 237.
↑ Barkun 1997, pp. 140–141. Cf. Wilmot Robertson Dispossessed Majority(1972)
↑ Harkabi 1987, p. 424.
↑ Rossman 2007, pp. 121–188.
↑ Barkun 1997, pp. 142–144.
↑ Goodman & Miyazawa 2000, pp. 263–264.
↑ Serrano 2011, pp. 79, 295.
↑ మెడుజా 2022.
↑ Allington, Daniel; Buarque, Beatriz L; Barker Flores, Daniel (2021-02-01). "Antisemitic conspiracy fantasy in the age of digital media: Three 'conspiracy theorists' and their YouTube audiences". Language and Literature (in ఇంగ్లీష్). 30 (1): 78–102. doi:10.1177/0963947020971997. ISSN 0963-9470.
↑ Palmacci, Cinzia (2024-03-20). Russia and Ukraina. Nothing is as it seems: What no one will tell you about the true origins motivating the crisis between Russia and Ukraine (in ఇంగ్లీష్). Cinzia Palmacci. p. 15. ISBN 978-1-4461-0674-7.
↑ Mustafa, Raza Ul; Japkowicz, Nathalie (2024-02-06), Monitoring the evolution of antisemitic discourse on extremist social media using BERT, arXiv:2403.05548
↑ Washington, Ellis (2023). "The Deconstruction of American Law and the Apotheosis of President Donald J. Trump" (PDF). SSRN Electronic Journal (in ఇంగ్లీష్). doi:10.2139/ssrn.4386464. ISSN 1556-5068.
↑ Stampfer 2013.
↑ Ostrer 2012, pp. 24–27, 93–95, 124–125.
↑ Nebel, Filon & Brinkmann 2001, pp. 1095–1112.
↑ Behar et al. 2003, pp. 769–779.
↑ Nebel, Filon & Faerman 2005, pp. 388–391.
↑ Costa, Pereira & Richards 2013, pp. 1–10.
↑ Behar et al. 2013.
↑ Abu El-Haj 2012, p. 28.
↑ Abu El-Haj 2012, p. 133.
↑ Lobel 2000, pp. 2–4.
↑ Baron 1957, p. 204.
↑ Wachtel 1998, pp. 210–215.
↑ Cokal 2007.

ఉల్లేఖన లోపం: "note" అనే గ్రూపులో <ref> ట్యాగులు ఉన్నాయి గానీ, దానికి సంబంధించిన <references group="note"/> ట్యాగు కనబడలేదు
ఉల్లేఖన లోపం: "lower-alpha" అనే గ్రూపులో <ref> ట్యాగులు ఉన్నాయి గానీ, దానికి సంబంధించిన <references group="lower-alpha"/> ట్యాగు కనబడలేదు

[FOOTNOTEGolden200691-1] 1.0 ^1.1 ^1.2 ^1.3 Golden 2006, p. 91.

[FOOTNOTEWexler199650-2] Wexler 1996, p. 50.

[FOOTNOTEBrook2010107-3] Brook 2010, p. 107.

[FOOTNOTETurchinAdamsHall2006222-4] Turchin, Adams & Hall 2006, p. 222.

[FOOTNOTETaagepera1997496-5] Taagepera 1997, p. 496.

[FOOTNOTELuttwak2009152-6] 6.0 ^6.1 Luttwak 2009, p. 152.

[FOOTNOTEMeserve2009294,_n._164-8] Meserve 2009, p. 294, n. 164.

[FOOTNOTEPetrukhin2007255-10] Petrukhin 2007, p. 255.

[FOOTNOTEGolden2018294-11] Golden 2018, p. 294.

[FOOTNOTEEncyclopedia_Britannica2020-13] Encyclopedia Britannica 2020.

[FOOTNOTESneath200725-14] Sneath 2007, p. 25.

[FOOTNOTENoonan1999493-15] Noonan 1999, p. 493.

[FOOTNOTEGolden2011a65-16] Golden 2011a, p. 65.

[FOOTNOTENoonan1999498-17] Noonan 1999, p. 498.

[18] "Khazar | Origin, History, Religion, & Facts | Britannica". www.britannica.com (in ఇంగ్లీష్). Retrieved 2025-09-08.

[FOOTNOTEGolden_గోల్డెన్2007a131-19] Golden గోల్డెన్ 2007a, p. 131.

[FOOTNOTEGolden2007a28-20] Golden 2007a, p. 28.

[FOOTNOTEGolden2007a149-21] Golden 2007a, p. 149.

[FOOTNOTEBeharMetspaluBaranKopelman2013859–900-22] 19.0 ^19.1 Behar et al. 2013, pp. 859–900.

[FOOTNOTEKizilov2009335-23] 20.0 ^20.1 Kizilov 2009, p. 335.

[FOOTNOTEPataiPatai198973-24] 21.0 ^21.1 Patai & Patai 1989, p. 73.

[FOOTNOTEWexler198770-25] 22.0 ^22.1 Wexler 1987, p. 70.

[FOOTNOTEWexler2002536-26] 23.0 ^23.1 Wexler 2002, p. 536.

[FOOTNOTEDavies1992242-27] Davies 1992, p. 242.

[FOOTNOTEGolden2007a15-28] Golden 2007a, p. 15.

[FOOTNOTEZimonyi199058-29] Zimonyi 1990, p. 58.

[FOOTNOTEDunlop195434–40-32] Dunlop 1954, pp. 34–40.

[FOOTNOTEGolden2007a16-33] Golden 2007a, p. 16.

[FOOTNOTEWei_Zheng,_vol._84-34] Wei Zheng, vol. 84.

[FOOTNOTEGolden1992-35] Golden 1992.

[FOOTNOTEJiu_Tangshu,_Vol._199b_Tiele-36] Jiu Tangshu, Vol. 199b Tiele.

[FOOTNOTEXin_Tangshu,_vol_217a_Huihe-37] Xin Tangshu, vol 217a Huihe.

[FOOTNOTEWang_Pu,_vol_98-38] Wang Pu, vol 98.

[FOOTNOTESima_Guang,_vol._196-39] Sima Guang, vol. 196.

[FOOTNOTEWang_Pu,_vol._72-40] Wang Pu, vol. 72.

[FOOTNOTEDobrovits2004259-41] Dobrovits 2004, p. 259.

[FOOTNOTEBailey194950-42] Bailey 1949, p. 50.

[FOOTNOTEBailey195119-43] Bailey 1951, p. 19.

[FOOTNOTELee2016103–105-45] Lee 2016, pp. 103–105.

[FOOTNOTEGolden2007a17-46] Golden 2007a, p. 17.

[FOOTNOTEShirota2005235,_248-48] Shirota 2005, pp. 235, 248.

[FOOTNOTEBrook20105-49] Brook 2010, p. 5.

[FOOTNOTEనూనన్1999499,_502–503-55] నూనన్ 1999, pp. 499, 502–503.

[FOOTNOTEWhittow1996220–223-57] Whittow 1996, pp. 220–223.

[FOOTNOTEGolden2007a14-58] Golden 2007a, p. 14.

[FOOTNOTESzádeczky-Kardoss1994206-59] Szádeczky-Kardoss 1994, p. 206.

[FOOTNOTEGolden200686-61] Golden 2006, p. 86.

[FOOTNOTEPritsak1978261-62] Pritsak 1978, p. 261.

[FOOTNOTEGolden2007a53-63] Golden 2007a, p. 53.

[FOOTNOTEGolden2007c165-64] Golden 2007c, p. 165.

[FOOTNOTEGolden200689-66] 51.0 ^51.1 Golden 2006, p. 89.

[FOOTNOTEకేగి2003143,_n.115-68] కేగి 2003, p. 143, n.115.

[FOOTNOTEGolden1992127–136,_234–237-69] 53.0 ^53.1 Golden 1992, pp. 127–136, 234–237.

[FOOTNOTEKaegi2003154–186-71] Kaegi 2003, pp. 154–186.

[FOOTNOTEWhittow1996222-72] Whittow 1996, p. 222.

[FOOTNOTEGolden2001b94–95-74] Golden 2001b, pp. 94–95.

[FOOTNOTESomogyi2008128-75] Somogyi 2008, p. 128.

[FOOTNOTEZuckerman2007417-76] Zuckerman 2007, p. 417.

[FOOTNOTEGolden200690-77] Golden 2006, p. 90.

[FOOTNOTEGolden2007a11–13-78] Golden 2007a, pp. 11–13.

[FOOTNOTENoonan200191-79] Noonan 2001, p. 91.

[FOOTNOTEGolden2007a7–8-80] Golden 2007a, pp. 7–8.

[FOOTNOTEGolden2001b73-81] Golden 2001b, p. 73.

[FOOTNOTENoonan1999500-82] Noonan 1999, p. 500.

[FOOTNOTEOlsson2013496-83] Olsson 2013, p. 496.

[FOOTNOTEDunlop195497,_112-85] Dunlop 1954, pp. 97, 112.

[FOOTNOTENoonan200177-86] 67.0 ^67.1 ^67.2 Noonan 2001, p. 77.

[FOOTNOTEGolden200681–82-87] Golden 2006, pp. 81–82.

[FOOTNOTEGolden2007b133–134-89] Golden 2007b, pp. 133–134.

[FOOTNOTEShingiray2012212-90] Shingiray 2012, p. 212.

[FOOTNOTEShingiray1994181-91] Shingiray 1994, p. 181.

[FOOTNOTEGolden200679–81-92] Golden 2006, pp. 79–81.

[FOOTNOTEGolden200679–80,_88-96] Golden 2006, pp. 79–80, 88.

[FOOTNOTEOlsson2013495-97] Olsson 2013, p. 495.

[FOOTNOTEKoestler197718-99] Koestler 1977, p. 18.

[FOOTNOTEDunlop1954113-100] Dunlop 1954, p. 113.

[FOOTNOTEDunlop195496-101] Dunlop 1954, p. 96.

[FOOTNOTEBrook20103–4-102] 78.0 ^78.1 Brook 2010, pp. 3–4.

[FOOTNOTEPataiPatai198970-103] Patai & Patai 1989, p. 70.

[FOOTNOTEBrook20103-104] Brook 2010, p. 3.

[FOOTNOTEOppenheim1994312-105] Oppenheim 1994, p. 312.

[FOOTNOTEBarthold1993936-106] Barthold 1993, p. 936.

[FOOTNOTEZhivkov2015173-107] Zhivkov 2015, p. 173.

[FOOTNOTEGolden2011a64-108] Golden 2011a, p. 64.

[FOOTNOTEReuter199991-110] Reuter 1999, p. 91.

[FOOTNOTENoonan2007232-111] Noonan 2007, p. 232.

[FOOTNOTEReuter1999504-112] Reuter 1999, p. 504.

[FOOTNOTENoonan2007214-113] Noonan 2007, p. 214.

[FOOTNOTELuttwak200952-115] Luttwak 2009, p. 52.

[FOOTNOTEBeckwith2011120,_122-117] Beckwith 2011, pp. 120, 122.

[FOOTNOTEZuckerman2007403–404-118] Zuckerman 2007, pp. 403–404.

[FOOTNOTEKaegi2003143–145-120] Kaegi 2003, pp. 143–145.

[FOOTNOTERóna-Tas1999230-121] Róna-Tas 1999, p. 230.

[FOOTNOTEKaegi2003145-122] Kaegi 2003, p. 145.

[FOOTNOTEKaegi2003143,_n.115-123] Kaegi 2003, p. 143, n.115.

[FOOTNOTEBauer2010341-125] Bauer 2010, p. 341.

[FOOTNOTEOstrogorski1969124–126-126] Ostrogorski 1969, pp. 124–126.

[FOOTNOTECameronHerrin1984212-127] Cameron & Herrin 1984, p. 212.

[FOOTNOTEBauer2010341–342-128] Bauer 2010, pp. 341–342.

[FOOTNOTELuttwak2009137–138-129] 100.0 ^100.1 Luttwak 2009, pp. 137–138.

[FOOTNOTEPiltz200442-130] Piltz 2004, p. 42.

[FOOTNOTESchwartzwald201526-131] Schwartzwald 2015, p. 26.

[FOOTNOTENoonan2007220-132] Noonan 2007, p. 220.

[FOOTNOTEBeckwith2011392,_n.22-133] Beckwith 2011, p. 392, n.22.

[FOOTNOTEHeath197914-134] Heath 1979, p. 14.

[FOOTNOTEMako201045-135] Mako 2010, p. 45.

[FOOTNOTEBrook2010126–127-136] 107.0 ^107.1 Brook 2010, pp. 126–127.

[FOOTNOTEBrook2010127-137] Brook 2010, p. 127.

[FOOTNOTEGolden198064-138] 109.0 ^109.1 Golden 1980, p. 64.

[FOOTNOTEWasserstein2007375–376-139] Wasserstein 2007, pp. 375–376.

[FOOTNOTEDunlop1954179-141] Dunlop 1954, p. 179.

[FOOTNOTEBrook2018115-142] 112.0 ^112.1 Brook 2018, p. 115.

[FOOTNOTEBrutzkus1944112-143] Brutzkus 1944, p. 112.

[FOOTNOTEMakkai199411-144] Makkai 1994, p. 11.

[FOOTNOTECountry_Study:_Hungary1989-145] Country Study: Hungary 1989.

[FOOTNOTEShepard200619-148] Shepard 2006, p. 19.

[FOOTNOTEPetrukhin2007245-149] Petrukhin 2007, p. 245.

[FOOTNOTENoonan200181-150] Noonan 2001, p. 81.

[FOOTNOTEKorobkin1998xxvii-152] Korobkin 1998, p. xxvii.

[FOOTNOTEGolbPritsak198215-153] Golb & Pritsak 1982, p. 15.

[FOOTNOTEToch2012166-154] Toch 2012, p. 166.

[FOOTNOTEPetrukhin2007257-158] Petrukhin 2007, p. 257.

[FOOTNOTEKohen2007107-159] 123.0 ^123.1 ^123.2 Kohen 2007, p. 107.

[FOOTNOTENoonan1999502–503-160] Noonan 1999, pp. 502–503.

[FOOTNOTENoonan1999508-162] Noonan 1999, p. 508.

[FOOTNOTEPetrukhin2007259-166] Petrukhin 2007, p. 259.

[FOOTNOTEFeldman2022a75–84-167] Feldman 2022a, pp. 75–84.

[FOOTNOTEPetrukhin2007262-169] 128.0 ^128.1 ^128.2 Petrukhin 2007, p. 262.

[FOOTNOTEPetrukhin2007262–263-170] Petrukhin 2007, pp. 262–263.

[FOOTNOTE''Russian_Primary_Chronicle''-171] Russian Primary Chronicle.

[FOOTNOTEPetrukhin2007263-172] 131.0 ^131.1 Petrukhin 2007, p. 263.

[FOOTNOTEDunlop1954242-173] Dunlop 1954, p. 242.

[FOOTNOTEGow199531,_n.28-175] Gow 1995, p. 31, n.28.

[FOOTNOTESand2010229-176] Sand 2010, p. 229.

[FOOTNOTEGolden2007b148-177] Golden 2007b, p. 148.

[FOOTNOTENoonan1999503-179] Noonan 1999, p. 503.

[FOOTNOTEGolden2007b147–148-180] Golden 2007b, pp. 147–148.

[FOOTNOTEKohen2007109-181] 138.0 ^138.1 Kohen 2007, p. 109.

[FOOTNOTEShapira2007a305-182] Shapira 2007a, p. 305.

[FOOTNOTEDunlop1954253-183] Dunlop 1954, p. 253.

[FOOTNOTEFalk2017102-184] 141.0 ^141.1 Falk 2017, p. 102.

[FOOTNOTESand2010227-185] Sand 2010, p. 227.

[FOOTNOTEDubnov1980792-186] Dubnov 1980, p. 792.

[FOOTNOTEనూనన్2007214-187] నూనన్ 2007, p. 214.

[FOOTNOTEGolden2007a45,_n.157-188] Golden 2007a, p. 45, n.157.

[FOOTNOTEGolden2007b159-190] Golden 2007b, p. 159.

[FOOTNOTEPeacock201035-192] Peacock 2010, p. 35.

[FOOTNOTEGolden2001a28–29,_37-194] Golden 2001a, pp. 28–29, 37.

[FOOTNOTEGolden1994b247–248-195] Golden 1994b, pp. 247–248.

[FOOTNOTERóna-Tas199956-196] Róna-Tas 1999, p. 56.

[FOOTNOTEGolden2007a33-197] Golden 2007a, p. 33.

[FOOTNOTEGolden2007b150-198] Golden 2007b, p. 150.

[FOOTNOTEBrook2010167-199] Brook 2010, p. 167.

[FOOTNOTEBowersock201385ff.-201] Bowersock 2013, pp. 85ff..

[FOOTNOTESchweid2007286-202] Schweid 2007, p. 286.

[FOOTNOTEBaron1957202–204_[204]-204] Baron 1957, pp. 202–204 [204].

[FOOTNOTEWexler2002514-205] Wexler 2002, p. 514.

[FOOTNOTEGolden2007b149-206] Golden 2007b, p. 149.

[FOOTNOTEBrook2010177–178-207] Brook 2010, pp. 177–178.

[FOOTNOTENoonan2007229-208] Noonan 2007, p. 229.

[FOOTNOTEGolden2007b131–133-209] Golden 2007b, pp. 131–133.

[FOOTNOTEWhittow1996220-210] Whittow 1996, p. 220.

[FOOTNOTEGolden2007b133-211] Golden 2007b, p. 133.

[FOOTNOTENoonan1999499,_502–503-213] Noonan 1999, pp. 499, 502–503.

[FOOTNOTEGolden2007b124,_135-214] Golden 2007b, pp. 124, 135.

[FOOTNOTEGolden2007b125-215] 166.0 ^166.1 Golden 2007b, p. 125.

[FOOTNOTEDeWeese1994292–293-216] DeWeese 1994, pp. 292–293.

[FOOTNOTEKovalev2005226–228,_252-221] Kovalev 2005, pp. 226–228, 252.

[FOOTNOTEKovalev2004114-222] Kovalev 2004, p. 114.

[FOOTNOTEDeWeese1994171-226] DeWeese 1994, p. 171.

[FOOTNOTEDeWeese1994305-227] DeWeese 1994, p. 305.

[FOOTNOTESzpiech2012102-229] Szpiech 2012, p. 102.

[FOOTNOTEGolden2007b123-233] Golden 2007b, p. 123.

[FOOTNOTEKoestler197752-234] Koestler 1977, p. 52.

[FOOTNOTEGolden2007b153-235] Golden 2007b, p. 153.

[FOOTNOTEగోల్డెన్2007b141–145,_161-237] గోల్డెన్ 2007b, pp. 141–145, 161.

[FOOTNOTEనూనన్200177–78-238] నూనన్ 2001, pp. 77–78.

[FOOTNOTESchama2013266-239] Schama 2013, p. 266.

[FOOTNOTEWexler198761-241] Wexler 1987, p. 61.

[FOOTNOTESzyszman198071,_73-242] 180.0 ^180.1 Szyszman 1980, pp. 71, 73.

[FOOTNOTEDunlop1954122–124-243] Dunlop 1954, pp. 122–124.

[FOOTNOTEBrook201095,_117_n.51,_52-244] Brook 2010, pp. 95, 117 n.51, 52.

[FOOTNOTEStampfer20131–72-251] 183.0 ^183.1 Stampfer 2013, pp. 1–72.

[FOOTNOTEGil2011429–441-252] 184.0 ^184.1 Gil 2011, pp. 429–441.

[FOOTNOTEFeldman2022b193–205-253] Feldman 2022b, pp. 193–205.

[FOOTNOTEStampfer201317-254] Stampfer 2013, p. 17.

[FOOTNOTEBrook20186-258] Brook 2018, p. 6.

[FOOTNOTEDunlop1954140–142-259] Dunlop 1954, pp. 140–142.

[FOOTNOTEZhivkov201542-260] Zhivkov 2015, p. 42.

[FOOTNOTEShingiray2012212–214-261] Shingiray 2012, pp. 212–214.

[FOOTNOTESzpiech201292–117_[104]-262] Szpiech 2012, pp. 92–117 [104].

[FOOTNOTEGolden2007b137–138-265] Golden 2007b, pp. 137–138.

[FOOTNOTESpinei200950-266] Spinei 2009, p. 50.

[FOOTNOTEDeWeese1994300–308-269] DeWeese 1994, pp. 300–308.

[FOOTNOTEMelamed200324–26-270] 195.0 ^195.1 Melamed 2003, pp. 24–26.

[FOOTNOTEDeWeese1994302-275] DeWeese 1994, p. 302.

[FOOTNOTEOlsson2013512-276] Olsson 2013, p. 512.

[FOOTNOTEDeWeese1994304–305-277] 198.0 ^198.1 DeWeese 1994, pp. 304–305.

[FOOTNOTEKorobkin1998352,_n.8-279] Korobkin 1998, p. 352, n.8.

[FOOTNOTEDunlop1954170-280] Dunlop 1954, p. 170.

[FOOTNOTEGolden2007b157-282] Golden 2007b, p. 157.

[FOOTNOTEDunlop1954117–118-284] Dunlop 1954, pp. 117–118.

[FOOTNOTERóna-Tas1999232-285] 203.0 ^203.1 Róna-Tas 1999, p. 232.

[FOOTNOTEMaroney201072-286] Maroney 2010, p. 72.

[FOOTNOTEGolden2007a34-287] Golden 2007a, p. 34.

[FOOTNOTEGolden2007b161-289] Golden 2007b, p. 161.

[FOOTNOTEMikheyevQiuZarubinMoshkov2019-292] Mikheyev et al. 2019.

[FOOTNOTEKornienkoFaleevaSchurrAramova2021477–488-293] Kornienko et al. 2021, pp. 477–488.

[FOOTNOTEKornienkoFaleevaSchurrAramova2021478-294] Kornienko et al. 2021, p. 478.

[FOOTNOTEWho_are_the_Mishars_?2016-295] Who are the Mishars ? 2016.

[FOOTNOTEBrook2018145,_149–151,_162–163,_164-296] Brook 2018, pp. 145, 149–151, 162–163, 164.

[FOOTNOTEBrook2018210–216-297] Brook 2018, pp. 210–216.

[FOOTNOTEGolden2007a9-298] 213.0 ^213.1 ^213.2 Golden 2007a, p. 9.

[FOOTNOTEBrook2018208–209-300] Brook 2018, pp. 208–209.

[FOOTNOTEGoldstein20119-301] Goldstein 2011, p. 9.

[FOOTNOTEShapira2006166-302] Shapira 2006, p. 166.

[FOOTNOTEBlady2000125-303] Blady (2000), p. 125.

[FOOTNOTEMiller19937–9-304] Miller 1993, pp. 7–9.

[FOOTNOTEWeinryb1973a21–22-306] Weinryb 1973a, pp. 21–22.

[FOOTNOTEBrook2018213–215-307] Brook 2018, pp. 213–215.

[FOOTNOTEBrook201469–84-308] Brook 2014, pp. 69–84.

[FOOTNOTEBlady2000122-309] Blady (2000), p. 122.

[FOOTNOTEBlady2000126-310] Blady (2000), p. 126.

[FOOTNOTERossman200298-317] Rossman 2002, p. 98.

[318] Singerman 2004, pp. 3–4, Israël chez les nations (1893)

[FOOTNOTEGoldstein2006131-320] 226.0 ^226.1 ^226.2 Goldstein 2006, p. 131.

[FOOTNOTEKoestler1977134,_150-322] 227.0 ^227.1 Koestler 1977, pp. 134, 150.

[FOOTNOTEvon_Kutschera1909-323] von Kutschera 1909.

[FOOTNOTEFishberg1911-324] Fishberg 1911.

[FOOTNOTEBrook2010210-326] Brook 2010, p. 210.

[FOOTNOTEFalk2017101,_n.9-327] Falk 2017, p. 101, n.9.

[FOOTNOTESingerman20044-329] Singerman 2004, p. 4.

[FOOTNOTEBurrage_Dixon1923-331] Burrage Dixon 1923.

[FOOTNOTEWells1920?-332] Wells 1920, p. ?.

[FOOTNOTEమల్కీల్2008263,_n.1-333] మల్కీల్ 2008, p. 263, n.1.

[FOOTNOTESand2010234-336] Sand 2010, p. 234.

[FOOTNOTEDunlop1954261,_263-337] Dunlop 1954, pp. 261, 263.

[FOOTNOTESand2010241–242-339] Sand 2010, pp. 241–242.

[FOOTNOTEBaron1957196–206_[206]-340] Baron 1957, pp. 196–206 [206].

[FOOTNOTEDinur19612,_5-341] Dinur 1961, pp. 2, 5.

[FOOTNOTEBrook2006192-345] Brook 2006, p. 192.

[FOOTNOTESand2010240-346] 242.0 ^242.1 ^242.2 Sand 2010, p. 240.

[FOOTNOTELewis198748-347] Lewis 1987, p. 48.

[FOOTNOTEWexler2002538-348] Wexler 2002, p. 538.

[FOOTNOTEWexler2002537-349] Wexler 2002, p. 537.

[FOOTNOTEToch2012155,_n.4-352] Toch 2012, p. 155, n.4.

[FOOTNOTEWexler2007387–398-353] Wexler 2007, pp. 387–398.

[FOOTNOTESand2010190–249-354] Sand 2010, pp. 190–249.

[FOOTNOTEElhaik201261–74-355] Elhaik 2012, pp. 61–74.

[FOOTNOTESpolsky2014174–177-356] Spolsky 2014, pp. 174–177.

[FOOTNOTEGolden2007a9–10-357] Golden 2007a, pp. 9–10.

[FOOTNOTEWexler2002513–541-358] Wexler 2002, pp. 513–541.

[FOOTNOTEBarkun1997136–137-359] Barkun 1997, pp. 136–137.

[FOOTNOTESingerman20044–5-363] Singerman 2004, pp. 4–5.

[FOOTNOTEGoodrick-Clarke2003237-364] Goodrick-Clarke 2003, p. 237.

[366] Barkun 1997, pp. 140–141. Cf. Wilmot Robertson Dispossessed Majority(1972)

[FOOTNOTEHarkabi1987424-368] Harkabi 1987, p. 424.

[FOOTNOTERossman2007121–188-371] Rossman 2007, pp. 121–188.

[FOOTNOTEBarkun1997142–144-372] Barkun 1997, pp. 142–144.

[FOOTNOTEGoodmanMiyazawa2000263–264-373] Goodman & Miyazawa 2000, pp. 263–264.

[FOOTNOTESerrano201179,_295-374] Serrano 2011, pp. 79, 295.

[FOOTNOTEమెడుజా2022-375] మెడుజా 2022.

[376] Allington, Daniel; Buarque, Beatriz L; Barker Flores, Daniel (2021-02-01). "Antisemitic conspiracy fantasy in the age of digital media: Three 'conspiracy theorists' and their YouTube audiences". Language and Literature (in ఇంగ్లీష్). 30 (1): 78–102. doi:10.1177/0963947020971997. ISSN 0963-9470.

[377] Palmacci, Cinzia (2024-03-20). Russia and Ukraina. Nothing is as it seems: What no one will tell you about the true origins motivating the crisis between Russia and Ukraine (in ఇంగ్లీష్). Cinzia Palmacci. p. 15. ISBN 978-1-4461-0674-7.

[378] Mustafa, Raza Ul; Japkowicz, Nathalie (2024-02-06), Monitoring the evolution of antisemitic discourse on extremist social media using BERT, arXiv:2403.05548

[379] Washington, Ellis (2023). "The Deconstruction of American Law and the Apotheosis of President Donald J. Trump" (PDF). SSRN Electronic Journal (in ఇంగ్లీష్). doi:10.2139/ssrn.4386464. ISSN 1556-5068.

[FOOTNOTEStampfer2013-382] Stampfer 2013.

[FOOTNOTEOstrer201224–27,_93–95,_124–125-383] Ostrer 2012, pp. 24–27, 93–95, 124–125.

[FOOTNOTENebelFilonBrinkmann20011095–1112-384] Nebel, Filon & Brinkmann 2001, pp. 1095–1112.

[FOOTNOTEBeharThomasSkoreckiHammer2003769–779-385] Behar et al. 2003, pp. 769–779.

[FOOTNOTENebelFilonFaerman2005388–391-386] Nebel, Filon & Faerman 2005, pp. 388–391.

[FOOTNOTECostaPereiraRichards20131–10-388] Costa, Pereira & Richards 2013, pp. 1–10.

[FOOTNOTEBeharMetspaluBaranKopelman2013-389] Behar et al. 2013.

[FOOTNOTEAbu_El-Haj201228-391] Abu El-Haj 2012, p. 28.

[FOOTNOTEAbu_El-Haj2012133-392] Abu El-Haj 2012, p. 133.

[FOOTNOTELobel20002–4-394] Lobel 2000, pp. 2–4.

[FOOTNOTEBaron1957204-395] Baron 1957, p. 204.

[FOOTNOTEWachtel1998210–215-396] Wachtel 1998, pp. 210–215.

[FOOTNOTECokal2007-397] Cokal 2007.

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[a]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]

[25]

[26]

[note 3]

[note 4]

[27]

[28]

[note 5]

[39]

[note 6]

[41]

[42]

[note 7]

[note 8]

[note 9]

[note 10]

[note 11]

[43]

[note 12]

[44]

[45]

[46]

[note 13]

[47]

[48]

[49]

[50]

[note 14]

[51]

[note 15]

[52]

[53]

[note 16]

[54]

[55]

[note 17]

[56]

[57]

[58]

[59]

[60]

[61]

[62]

[63]

[64]

[65]

[note 18]

[66]

[67]

[68]

[note 19]

[69]

[70]

[71]

[72]

[note 20]

[note 21]

[note 22]

[73]

[74]

[note 23]

[75]

[76]

[77]

[78]

[79]

[80]

[6]

[81]

[82]

[83]

[84]

[note 24]

[85]

[86]

[87]

[88]

[note 25]

[89]

[note 26]