గలతేశ్వర్ ఆలయం

గాల్తేశ్వర్ మహాదేవ్ ఆలయం
గాల్తేశ్వర్ మహాదేవ్ ఆలయం
	ఈశాన్య మూల నుండి కనిపించే ఆలయ సాధారణ దృశ్యం
మతం
అనుబంధం	Hinduism
జిల్లా	ఖేడా జిల్లా
దేవుడు	శివుడు
స్థానం
ప్రదేశం	సర్ణాల్ గ్రామం సమీపంలో, డాకోర్
రాష్ట్రం	గుజరాత్
దేశం	భారతదేశం
	గుజరాత్‌లో స్థానం
భౌగోళిక నిర్దేశాంకాలు	22°47′5″N 73°16′41″E / 22.78472°N 73.27806°E
నిర్మాణ శైలి
Type	మాల్వా ప్రభావంతో కూడిన మారు–గుర్జర శైలి నిర్మాణం
పూర్తయింది	12వ శతాబ్దం (చౌలుక్య కాలం)

గలతేశ్వర్ ఆలయం అనేది భారతదేశంలోని గుజరాత్ రాష్ట్రం, ఖేడా జిల్లాలోని డాకోర్ సమీపంలోని సర్ణాల్ గ్రామంలో ఉన్న హిందూ ఆలయం. ఈ ఆలయం శివుడుకు అంకితమైంది. 12వ శతాబ్దానికి చెందిన ఈ ఆలయంలో, ఆ కాలపు నిర్మాణ శైలీ ప్రత్యేకత ఉంది. ఇది మధ్య భారతదేశానికి చెందిన మాల్వా ప్రాంతపు భూమిజ శైలిలో నిర్మించబడింది. ఇందులో పరమారుల నిర్మాణ శైలి ప్రభావం లేకుండా, గుజరాత్‌కు చెందిన చౌలుక్య నిర్మాణ శైలి ప్రభావం కనిపిస్తుంది. ఈ ఆలయంలో చదరపు ఆకారంలోని గర్భగృహం (ప్రధాన దేవాలయ గది), అష్టభుజాకార మండపం (నృత్య మండపం) ఉన్నాయి.

స్థానం

ఈ ఆలయం సర్ణాల్ గ్రామం సమీపంలో గాల్తా లేదా గాల్తీ నది, మాహీ నది సంగమంలో ఉంది.^[1] గాల్తా నది పేరునే ఈ ఆలయానికి గాల్తేశ్వర్ అనే పేరు వచ్చింది.^[2]

చరిత్ర

ఈ ఆలయానికి పురాణాలులో ప్రస్తావించబడిన ఋషి గాలవుడితో, హిందూ పురాణాలులోని భక్త రాజు చంద్రహాసుడుతో సంబంధం ఉందని భావించబడుతుంది.^[3]^[4] హాస్ముఖ్ సంకలియా ఈ ఆలయాన్ని దాని వృత్తాకార గర్భగృహం, క్రూసిఫిక్స్ ఆకారంలోని నృత్య మండపం, అలంకరణల ఆధారంగా చాళుక్య నిర్మాణ శైలికి చెందినదిగా గుర్తించాడు.^[5] అయితే మధుసూదన్ ధాకీ ఈ అభిప్రాయాన్ని వ్యతిరేకించాడు. ఆలయంలోని శిఖరం, అడుగు భాగం, గోడలపై ఉన్న మోల్డింగులు, అలంకరణలలో గుజరాతీ నిర్మాణ ప్రభావం స్పష్టంగా ఉందని ఆయన పేర్కొన్నారు. ధాకీ అభిప్రాయం ప్రకారం, మాల్వా ప్రాంతపు భూమిజ శైలిపై ప్రత్యక్ష అవగాహన లేకుండా, గుజరాత్‌లోని గ్రంథాల ఆధారంగా ఈ ఆలయం నిర్మించబడింది. అలాంటి 12వ శతాబ్దపు గుజరాతీ గ్రంథాలలో అపరాజితప్రచ్ఛ ఒకటి, ఇది మాల్వాకు చెందిన సమరాంగణ సూత్రధార గ్రంథంపై ఆధారపడి ఉంది. అందువల్ల ఈ ఆలయం 12వ శతాబ్దంలోనే నిర్మించబడినదిగా భావించబడుతోంది. ఆలయంలోని మోల్డింగులు, అలంకరణలు, శిల్పాలు సోమనాథ్లోని కుమారపాల ఆలయంతో పాటు, చాళుక్య పాలకుడు కుమారపాలుడు పాలనలో 12వ శతాబ్దంలో నిర్మించబడిన ఇతర ఆలయాలకు సమానంగా ఉన్నాయి.^[6]

ఈ ఆలయం భారత పురావస్తు శాఖ (ASI) సంరక్షణలో ఉన్న జాతీయ ప్రాధాన్యత గల స్మారక చిహ్నంగా (N-GJ-144) గుర్తించబడింది.^[4] 1908 సంవత్సరంలో ఈ ఆలయానికి చెందిన శిఖరం, మండపం కూలిపోయాయి.^[5] శిఖరం పునరుద్ధరణ పనులను భారత పురావస్తు శాఖ 2021 సెప్టెంబరులో పూర్తి చేసింది.^[7]

నిర్మాణ శైలి

గాల్తేశ్వర్ ఆలయం భూమిజ శైలిలో నిర్మించబడిన ఆలయం. ఈ శైలి గుజరాత్‌లో అత్యంత అరుదుగా కనిపించే నిర్మాణ శైలి. భూమిజ శైలి మాల్వా పాలనలో ఉన్న ప్రాంతాలలో విస్తృతంగా ప్రాచుర్యంలో ఉన్న నిర్మాణ శైలి. ఈ ఆలయం అష్టభద్ర లేదా అష్టశాల పథకంలో నిర్మించబడిన భూమిజ ఆలయంగా కూడా అరుదైనదిగా పరిగణించబడుతుంది. ఇలాంటి ఆలయాలు మధ్య భారతదేశంలో కూడా చాలా అరుదుగా మాత్రమే కనిపిస్తాయి; ఉదాహరణకు అరంగ్ ఆలయం. ఈ ఆలయం పూర్తిగా పరమార నిర్మాణ ప్రభావం లేకుండా నిర్మించబడింది. ఈ ఆలయం నిరంధార రకానికి చెందినది, అంటే ఇందులో ప్రదక్షిణ మార్గం లేకుండా గర్భగృహం (ప్రధాన దేవాలయ గది), మండపం (నృత్య మండపం) మాత్రమే ఉన్నాయి.^[5]^[6]

గర్భగృహం

ప్రధాన గర్భగృహం, మండప స్థాయికి కంటే కొద్దిగా తక్కువ ఎత్తులో ఉండి, లోపల నుండి చదరపు ఆకారంలో ఉంటుంది. బయట వైపు చూస్తే ఇది వృత్తాకారంగా ఉండి, దాని వ్యాసం 24 అడుగులు. గర్భగృహం బయట భాగంలో అనేక ప్రొజెక్షన్లు, లోతులు ఉన్నాయి. ఈ లోతుల్లో ఎనిమిది దిక్కుల రక్షక దేవతలైన దిక్పాలుల విగ్రహాలతో కూడిన ఏడు గుహలు (నిచెస్) ఉన్నాయి. గర్భగృహం ముందు గోడపై విభిన్న రూపాల్లోని శివుడు విగ్రహాలు, అలంకరణలు చెక్కబడ్డాయి, అయితే అవి ప్రస్తుతం తీవ్రమైనంగా దెబ్బతిన్నాయి. ప్రవేశ ద్వారం అబూ శైలికి చెందిన రూపస్తంభలతో విస్తృతంగా అలంకరించబడింది.^[5]^[6] ఈ శిల్పాలు, చెక్కుదలలలో గంధర్వులు, సన్యాసులు, గుర్రపు స్వారులు, ఏనుగు స్వారులు, రథాలు, పల్లకీలు, జననం నుంచి మరణం వరకు జీవన ఘట్టాలను ప్రతిబింబించే దృశ్యాలు ఉన్నాయి.^[3]

మండపం

ఎనిమిది భుజాలు కలిగిన మండపం, గుజరాత్లోని చౌలుక్య ఆలయాలకు — ఉదాహరణకు మోతెరా సూర్యాలయం, సోమనాథ్ ఆలయం, సేజక్‌పూర్ ఆలయం — సమానంగా అనేక ఉబ్బిన కోణాలు ఉన్నాయి. ఈ మండపం క్రూసిఫిక్స్ ఆకారంలో ఉంటుంది. వెనుక భాగంలో సాధారణంగా ఉండే రెండు భుజాలుల బదులు, ఇందులో మూడు భుజాలు ఉన్నాయి.^[5]^[6]

మండప పైకప్పును మోసేందుకు లోపల ఎనిమిది ప్రధాన స్థంభాలు, బయట పదహారు చిన్న స్థంభాలు ఉన్నాయి. చిన్న స్థంభాలలో చిన్న కాండం, శిరస్సు, బ్రాకెట్లు ఉంటాయి. అంతర్గత స్థంభాలు చదరపు అడుగుతో ప్రారంభమై, మూలల వద్ద కోసిన ఆకారంతో ఉంటాయి. తరువాత రెండు చిన్న మెడ భాగాలు, ఆపై స్థంభం మొత్తం ఎత్తులో మూడో వంతు చదరపు కాండం, అర్ధ భాగం అష్టభుజాకార కాండం, తరువాత పదహారు భుజాల చిన్న కాండం, చివరకు కీర్తిముఖల పట్టీతో అలంకరించబడిన వృత్తాకార కాండం ఉంటాయి. ఈ స్థంభాల పైభాగంలో ఆకుల అలంకరణతో కూడిన శిరస్సు ఉండి, అది సన్నని మెడ ద్వారా కాండం నుండి వేరు చేయబడుతుంది. బ్రాకెట్లపై బొద్దింకలు (డ్వార్ఫ్ ఫిగర్లు), కీర్తిముఖాలు చెక్కబడ్డాయి. ఉప-శిరస్సు కలశాకారంలో ఉండి, బ్రాకెట్లు బొద్దింకలు, వాల్యూత్ అలంకరణలతో సజ్జీకరించబడ్డాయి. వీటిలో పద్మశిల చెక్కుదల లేదు.^[5]^[6] ఈ ఆలయానికి చెందిన శిఖరం కూడా భూమిజ శైలిలోనే నిర్మించబడింది. ఇందులో గుజరాత్ శైలికి చెందిన కుటస్తంభికలు, శృంగాలు వంటి భాగాలు ఉన్నాయి. భూమిజ శైలికి చెందిన శిఖరంలో ఉండే సురసేనక భాగం కూడా ఇక్కడ కనిపిస్తుంది, అయితే దాని ఆకృతి పరమార శైలికి భిన్నంగా ఉంటుంది.^[6]

చిత్రమాలిక

ఆలయ సాధారణ దృశ్యం
ఆలయ అధిష్ఠానం (అడుగు భాగం)
గర్భగృహం వెనుక భాగం
ఎడమ వైపు నుండి కనిపించే మండపం స్థంభాలు

సంస్కృతి

గాల్తేశ్వర్‌లో ప్రతి సంవత్సరం రెండు జాతరలు జరుగుతాయి. అవి జన్మాష్టమి, శరద్ పౌర్ణమి రోజుల్లో నిర్వహించబడతాయి. మహాశివరాత్రి పర్వదినంలో ఈ ఆలయాన్ని పెద్ద సంఖ్యలో భక్తులు సందర్శిస్తారు.^[8]

మూలాలు

↑ Bharat Sevashram Sangha, Hyderabad Branch (1977). Hindu Regeneration. p. 313.
↑ India. Superintendent of Census Operations, Gujarat (1964). District Census Handbook. Director, Government Print. and Stationery, Gujarat State. p. 50.
1 2 "Galteshwar, Shiva Temple, Dakor". www.gujarattourism.com (in ఇంగ్లీష్). Archived from the original on 2 February 2018. Retrieved 2018-01-31.
1 2 Gujarat (1977). Gujarat State Gazetteers: Kheda District. Directorate of Government Print., Stationery and Publications, Gujarat State. p. 825.
1 2 3 4 5 6 Sankalia, Hasmukh (1941). "III. Architecture. Section III. Medieval Period.". The Archaeology of Gujarat: Including Kathiawar. Vol. Part II. Natwarlal & Company. pp. 113–115. Archived from the original on 2020-03-13.
1 2 3 4 5 6 Dhaky, Madhusudan A. (1961). Deva, Krishna (ed.). "The Chronology of the Solanki Temples of Gujarat". Journal of the Madhya Pradesh Itihas Parishad. 3. భోపాల్: Madhya Pradesh Itihas Parishad: 61–62, 79–80.
↑ "Ancient Galteshwar Mahadev Mandir gets Shikhar through Central govt arm ASI efforts". DeshGujarat (in అమెరికన్ ఇంగ్లీష్). 2021-09-07. Retrieved 2021-09-12.
↑ Census of India, 1991: Kheda. Government Photo Litho Press. 1992. p. 30.

[Branch1977-1] Bharat Sevashram Sangha, Hyderabad Branch (1977). Hindu Regeneration. p. 313.

[Gujarat1964-2] India. Superintendent of Census Operations, Gujarat (1964). District Census Handbook. Director, Government Print. and Stationery, Gujarat State. p. 50.

[:0-3] 1 2 "Galteshwar, Shiva Temple, Dakor". www.gujarattourism.com (in ఇంగ్లీష్). Archived from the original on 2 February 2018. Retrieved 2018-01-31.

[GJ1977-4] 1 2 Gujarat (1977). Gujarat State Gazetteers: Kheda District. Directorate of Government Print., Stationery and Publications, Gujarat State. p. 825.

[Sankalia1941-5] 1 2 3 4 5 6 Sankalia, Hasmukh (1941). "III. Architecture. Section III. Medieval Period.". The Archaeology of Gujarat: Including Kathiawar. Vol. Part II. Natwarlal & Company. pp. 113–115. Archived from the original on 2020-03-13.

[Dhaky1961-6] 1 2 3 4 5 6 Dhaky, Madhusudan A. (1961). Deva, Krishna (ed.). "The Chronology of the Solanki Temples of Gujarat". Journal of the Madhya Pradesh Itihas Parishad. 3. భోపాల్: Madhya Pradesh Itihas Parishad: 61–62, 79–80.

[7] "Ancient Galteshwar Mahadev Mandir gets Shikhar through Central govt arm ASI efforts". DeshGujarat (in అమెరికన్ ఇంగ్లీష్). 2021-09-07. Retrieved 2021-09-12.

[aa-8] Census of India, 1991: Kheda. Government Photo Litho Press. 1992. p. 30.

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]