గాంధార రాజ్యం
గాంధార | |||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| c. 2000 BCE–c. 500 BCE | |||||||
.png) వేద కాలం నాటి మహాజనపదాలలో గాంధార | |||||||
| రాజధాని | తక్షశిల పుష్కలావతి | ||||||
| Common languages | ప్రాకృతం | ||||||
| Religion | చారిత్రక వేద మతం జైన మతం బౌద్ధ మతం | ||||||
| Demonym | గాంధారి | ||||||
| ప్రభుత్వం | రాచరికం | ||||||
| రాజు | |||||||
• c. 700 BCE | నగ్నజిత్ | ||||||
• c. 550 BCE | పుక్కుసాతి | ||||||
| Historical era | కాంస్య యుగం | ||||||
• స్థాపన | c. 2000 BCE | ||||||
• అకిమెనిడ్ సామ్రాజ్యంచే ఆక్రమణ | c. 500 BCE | ||||||
| |||||||
| Today part of | పాకిస్తాన్, తూర్పు ఆఫ్ఘనిస్తాన్ | ||||||
గాంధార (Sanskrit: Gandhāra; Pali: Gandhāra) అనేది వాయవ్య దక్షిణ ఆసియాలోని ఇనుప యుగానికి చెందిన ఇండో-ఆర్యన్ రాజ్యం. గాంధార నివాసులను గాంధారీలు అని పిలుస్తారు.
ప్రదేశం
[మార్చు].png)
.png)
| దక్షిణ ఆసియా చరిత్ర సారాంశం భారత ఉపఖండ చరిత్ర |
|---|
మలి వేద కాలం నాటి గాంధార రాజ్యం సింధు నదికి ఇరువైపులా ఉంది, ఇది నేటి పాకిస్తాన్ పంజాబ్లోని రావల్పిండి జిల్లా, ఖైబర్ పఖ్తుంఖ్వాలోని పెషావర్ జిల్లాకు అనుగుణంగా ఉంటుంది.[1][2] క్రీ.పూ 6వ శతాబ్దం నాటికి గాంధార కాశ్మీర్ లోయను కలుపుకొని విస్తరించింది.[3]
గాంధార రాజధానులు తక్షశిల (పాళీ: Takkasilā; ప్రాచీన గ్రీకు: Ancient Greek: Ταξιλα, romanized: Taxila), పుష్కలావతి (Prakrit languages: Pukkalāoti; Ancient Greek: Πευκελαωτις, romanized: Peukelaōtis) లేదా పుష్కరావతి (పాళీ: Pokkharavatī).
చరిత్ర
[మార్చు]రాజ్య పౌరాణిక చరిత్ర
[మార్చు]గాంధారీల గురించిన మొదటి ప్రస్తావన ఒక మతపరమైన గ్రంథమైన ఋగ్వేదంలో (Ṛgveda) మంచి ఉన్ని గల గొర్రెలను పెంచే తెగగా కనిపిస్తుంది. అథర్వవేదంలో (Atharvaveda) అనారోగ్యంతో ఉన్న వ్యక్తి శరీరం నుండి జ్వరం వెళ్లిపోయి పైన పేర్కొన్న తెగలకు వెళ్లాలని కోరుతూ ఒక శ్లోకంలో గాంధారీలు, మూజవంతులు, అంగేయులు, మాగధీలతో పాటు ప్రస్తావించబడ్డారు. జాబితా చేయబడిన తెగలు మధ్యదేశంలో (Madhyadeśa) ఉన్నవారికి తెలిసిన అత్యంత సుదూర సరిహద్దు తెగలు, తూర్పున అంగేయులు, మాగధీలు, ఉత్తరాన మూజవంతులు, గాంధారీలు.[4][5]
గాంధారి రాజు నగ్నజిత్, అతని కుమారుడు స్వరజిత్ గురించి బ్రాహ్మణాలు (Brāhmaṇas) అనే మరో మతపరమైన గ్రంథంలో ప్రస్తావించారు, దాని ప్రకారం వారు బ్రాహ్మణ పవిత్రతను పొందారు, కానీ ఆచారాల పట్ల వారి కుటుంబ దృక్పథం ప్రతికూలంగా ప్రస్తావించబడింది,[2] ఈ కాలంలో గాంధార రాజ కుటుంబం బ్రాహ్మణేతర మత సంప్రదాయాలను అనుసరించింది. జైన ఉత్తరాధ్యయన సూత్రం (Uttarādhyayana-sūtra) ప్రకారం నగ్నజిత్ లేదా నగ్గజీ జైన మతాన్ని స్వీకరించిన ఒక ప్రముఖ రాజు, ఇతను పాంచాలకు చెందిన ద్విముఖుడు, విదేహకు చెందిన నిమి, కళింగకు చెందిన కరకండుడు, విదర్భకు చెందిన భీముడితో పోల్చదగినవాడు; బౌద్ధ మూలాలు మాత్రం అతను ప్రత్యేకబుద్ధయాన (paccekabuddhayāna) సాధించాడని పేర్కొంటున్నాయి.[3][6][7]
మలి వేద కాలం నాటికి పరిస్థితి మారింది, గాంధారి రాజధాని తక్షశిల ఒక ముఖ్యమైన జ్ఞాన కేంద్రంగా మారింది, ఇక్కడ మధ్యదేశ (Madhya-deśa) పురుషులు మూడు వేదాలు, పద్దెనిమిది జ్ఞాన శాఖలను నేర్చుకోవడానికి వెళ్ళేవారు, కౌషీతకి బ్రాహ్మణం (Kauśītaki Brāhmaṇa) ప్రకారం బ్రాహ్మణులు (brāhmaṇas) చదువుకోవడానికి ఉత్తరం వైపు వెళ్ళేవారని నమోదు చేయబడింది. శతపథ బ్రాహ్మణం (Śatapatha Brāhmaṇa), ఉద్దాలక జాతక (Uddālaka Jātaka) ప్రకారం ప్రసిద్ధ వేద తత్వవేత్త ఉద్దాలక ఆరుణి తక్షశిలలోని ప్రసిద్ధ విద్యార్థులలో ఒకరు, సేతకేతు జాతక (Setaketu Jātaka) ప్రకారం అతని కుమారుడు శ్వేతకేతు కూడా అక్కడ చదువుకున్నాడు. ఛాందోగ్య ఉపనిషత్తులో (Chāndogya Upaniṣad) ఉద్దాలక ఆరుణి స్వయంగా విదేహ రాజు జనకుడికి గాంధారి విద్యను అనుకూలంగా సూచించాడు.[2]
రాజ్య చరిత్ర
[మార్చు]క్రీ.పూ 6వ శతాబ్దంలో గాంధార వాయవ్య ఇనుప యుగ దక్షిణ ఆసియాలో ఒక ముఖ్యమైన సామ్రాజ్య శక్తిగా ఉండేది, కాశ్మీర్ లోయ ఈ రాజ్యంలో భాగంగా ఉండేది,[3] పంజాబ్ ప్రాంతంలోని కేకయ, మద్రక, ఉశీనర, శివి వంటి ఇతర రాజ్యాలు గాంధారీ ఆధిపత్యంలో ఉండేవి. కొన్ని శతాబ్దాల తరువాత వ్రాయబడిన బౌద్ధ కథనాల ప్రకారం గాంధారీ రాజు పుక్కుసాతి విస్తరణవాద కార్యక్రమాలలో పాల్గొన్నాడు, ఇది అతనికి ఎదుగుతున్న అవంతి రాజ్యానికి చెందిన రాజు ప్రద్యోతుడితో సంఘర్షణకు దారితీసింది. ప్రద్యోతుడితో జరిగిన ఈ పోరాటంలో పుక్కుసాతి విజయం సాధించాడు, కానీ పంజాబ్ ప్రాంతంలో ఉన్న పాండవ తెగకు అతనికి మధ్య యుద్ధం చెలరేగింది, వారు అతని విస్తరణవాద విధానంతో ముప్పును ఎదుర్కొన్నారు.[6][8] పుక్కుసాతి మగధ రాజు బింబిసారుడితో కూడా స్నేహపూర్వక సంబంధాలను కలిగి ఉన్నాడు.[6]
ఈ ముఖ్యమైన స్థానం కారణంగా బౌద్ధ గ్రంథాలు గాంధార రాజ్యాన్ని ఇనుప యుగ దక్షిణ ఆసియాలోని పదహారు మహాజనపదాలలో (Mahājanapadas) ("గొప్ప రాజ్యాలు") ఒకటిగా జాబితా చేశాయి.[9][10]
పర్షియాతో ఆక్రమణ
[మార్చు]క్రీ.పూ 6వ శతాబ్దం చివరలో పర్షియన్ అకిమెనిడ్ సామ్రాజ్య స్థాపకుడు సైరస్, మీడియా, లిడియా, బాబిలోనియాలను జయించిన వెంటనే గాంధారలోకి ప్రవేశించి దానిని తన సామ్రాజ్యంలో కలుపుకున్నాడు.[11] పండితుడు కైఖుస్రు దంజిభోయ్ సేత్నా, సైరస్ కేవలం గాంధారకు చెందిన పెషావర్ చుట్టుపక్కల ఉన్న ట్రాన్స్-సింధు సరిహద్దు ప్రాంతాలను మాత్రమే జయించాడని, అదే సమయంలో పుక్కుసాతి మిగిలిన గాంధార, పశ్చిమ పంజాబ్పై తన పాలనను కొనసాగించిన శక్తివంతమైన రాజుగా మిగిలిపోయాడని ప్రతిపాదించాడు.[12]
అయితే పండితుడు బుద్ధ ప్రకాష్ ప్రకారం, వాయవ్య దక్షిణ ఆసియాలోకి పర్షియన్ అకిమెనిడ్ సామ్రాజ్య విస్తరణకు వ్యతిరేకంగా పుక్కుసాతి ఒక రక్షణ గోడలా వ్యవహరించి ఉండవచ్చు. గెడ్రోసియాలో సైరస్ కోల్పోయాడని నియాρχస్ పేర్కొన్న సైన్యం వాస్తవానికి పుక్కుసాతి గాంధారీ రాజ్యంచే ఓడించబడిందని ఈ పరికల్పన పేర్కొంది. అందువల్ల ప్రకాష్ వాదన ప్రకారం, పుక్కుసాతి పాలన తర్వాత గాంధార క్షీణత కాలం, కాంబిసెస్ II, డారియస్ I రాజుల క్రింద అకిమెనిడ్ శక్తి పెరగడం వల్లే అకిమెనిడ్లు గాంధారను జయించగలిగారు.[6] అయితే డారియస్ బెహిస్తున్ శాసనంలోని అకిమెనిడ్ ప్రావిన్సుల జాబితాలో గాంధార (పాత పర్షియన్లో Gaⁿdāraగా సూచించబడింది) ఉండటం, అతని సామ్రాజ్యం ఈ ప్రాంతాన్ని సైరస్ గతంలో చేసిన విజయాల నుండి వారసత్వంగా పొందిందని నిర్ధారిస్తుంది.[11]
పుక్కుసాతి క్రీ.పూ 6వ శతాబ్దంలో జీవించాడని భావిస్తే, అకిమెనిడ్ ఆక్రమణ తర్వాత అతను పర్షియన్ సామంతునిగా అధికారంలో కొనసాగాడా లేదా అతని స్థానంలో పర్షియన్ సాట్రాప్ (గవర్నర్) నియమించబడ్డాడా అనేది తెలియదు,[13] అయినప్పటికీ అతను బుద్ధుని శిష్యుడిగా మారిన తర్వాత తన సింహాసనాన్ని విడిచిపెట్టి సన్యాసిగా మారాడని బౌద్ధ మూలాలు పేర్కొంటున్నాయి.[14] సైరస్ ఆక్రమణ కేవలం గాంధారకు మాత్రమే పరిమితం చేయబడింది, ఆ తర్వాత గతంలో గాంధారీ అధికారంలో ఉన్న పంజాబ్ ప్రాంతంలోని ప్రజలు తమ స్వంత రాజ్యాలను ఏర్పరుచుకోవడానికి కొత్త అధికార శూన్యతను సద్వినియోగం చేసుకున్నారు.[6]
అయితే పుక్కుసాతి గురించి ఖచ్చితంగా తెలిసిన చారిత్రక ఆధారాలు ఏవీ లేవు, అతని పాలన గురించిన అన్ని సిద్ధాంతాలు ఊహాజనితమైనవి. అతను సింధు లోయపై అకిమెనిడ్ ఆక్రమణకు ముందు పాలించాడా లేదా తర్వాత పాలించాడా అనేది చర్చనీయాంశంగా ఉంది, పర్షియన్ అకిమెనిడ్ పాలకులతో చారిత్రకంగా అతనికి ఎలాంటి సంబంధం ఉందో తెలియదు.[15] బుద్ధుని జీవితకాలాన్ని (అతని సమకాలీన రాజులను) ఒక శతాబ్దం తరువాత నాటిదిగా పరిగణించే ప్రత్యామ్నాయ కాలక్రమాలతో, పుక్కుసాతి వాస్తవానికి అకిమెనిడ్ ఆక్రమణ జరిగిన శతాబ్దం తర్వాత జీవించి ఉండే అవకాశం ఉంది. ఈ తరువాతి కాలక్రమానికి అనుకూలంగా ఉండే పండితులలో, పర్షియన్ అకిమెనిడ్ పాలకులతో పుక్కుసాతికి చారిత్రకంగా ఎలాంటి సంబంధం ఉందో చర్చకు బహిరంగ ప్రశ్నగా మిగిలిపోయింది. సాధ్యమయ్యే సిద్ధాంతాలు: అతను "అకిమెనిడ్లు భారతీయ ప్రావిన్సులపై ఇప్పటికే పట్టు కోల్పోయిన కాలానికి చెందినవాడు కావచ్చు", లేదా అతను తక్షశిల వంటి తూర్పు గాంధార భాగాలలో అధికారం చెలాయించి ఉండవచ్చు (కొంతమంది పండితుల ఊహ ప్రకారం అకిమెనిడ్ ఆధిపత్యం వెలుపల ఉన్నట్లు పరిగణించబడుతుంది), లేదా గ్రీకు రాజకీయాల్లో పాశ్చాత్య సాట్రాప్లు పోషించిన చురుకైన, తరచుగా స్వతంత్ర పాత్ర మాదిరిగానే స్వతంత్ర భారతీయ రాజ్యాలతో యుద్ధం, దౌత్యాన్ని నిర్వహించడానికి స్వయంప్రతిపత్తితో అకిమెనిడ్ల సామంతుడిగా పనిచేసి ఉండవచ్చు.[15] అందువలన అతను ప్రాచీన పర్షియా, భారతదేశాల మధ్య సాంస్కృతిక ప్రభావానికి ఒక ముఖ్యమైన మధ్యవర్తిగా ఉండి ఉండవచ్చని పరిగణించబడుతుంది.[15]
ఇవి కూడా చూడండి
[మార్చు]- సింధు-సౌవీర
- గాంధార (మహాభారతం)
- జనపదం
- మహాజనపదాలు
- గాంధార సమాధి సంస్కృతి
మూలాలు
[మార్చు]- ↑ Singh, Upinder. A History of Ancient and Early Medieval India: From the Stone Age to the 12th Century. Pearson Education India. p. 264.
- 1 2 3 Raychaudhuri 1953, p. 59-62.
- 1 2 3 Raychaudhuri 1953, p. 146-147.
- ↑ Macdonell, Arthur Anthony; Keith, Arthur Berriedale (1912). Vedic Index of Names and Subjects. John Murray. pp. 218–219.
- ↑ Chattopadhyaya, Sudhakar (1978). Reflections on the Tantras. Motilal Banarsidass Publishers. p. 4.
- 1 2 3 4 5 Prakash, Buddha (1951). "Poros". Annals of the Bhandarkar Oriental Research Institute. 32 (1): 198–233. JSTOR 41784590. Retrieved 12 June 2022.
- ↑ Macdonell & Keith 1912, p. 218-219, 432.
- ↑ Jain, Kailash Chand (1972). Malwa Through the Ages. Delhi, India: Motilal Banarsidass. pp. 98–104. ISBN 978-8-120-80824-9.
- ↑ Higham, Charles (2014), Encyclopedia of Ancient Asian Civilizations, Infobase Publishing, pp. 209–, ISBN 978-1-4381-0996-1, archived from the original on 31 March 2022, retrieved 24 June 2022
- ↑ Khoinaijam Rita Devi (1 January 2007). History of ancient India: on the basis of Buddhist literature. Akansha Publishing House. ISBN 978-81-8370-086-3. Archived from the original on 24 June 2022. Retrieved 24 June 2022.
- 1 2 Young, T. Cuyler (1988). "The early history of the Medes and the Persians and the Achaemenid empire to the death of Cambyses". In Boardman, John; Hammond, N. G. L.; Lewis, D. M.; Ostwald, M. (eds.). The Cambridge Ancient History. Vol. 4. Cambridge: Cambridge University Press. pp. 1–52. ISBN 978-0-521-22804-6.
- ↑ Sethna, Kaikhosru Danjibuoy (2000). "To Pāṇini's Time from Pāṇini's Place". Problems of Ancient India. Aditya Prakashan. pp. 121–172. ISBN 978-8-177-42026-5.
- ↑ Bivar, A. D. H. (1988). "The Indus Lands". In Boardman, John; Hammond, N. G. L.; Lewis, D. M.; Ostwald, M. (eds.). The Cambridge Ancient History. Vol. 4. Cambridge: Cambridge University Press. pp. 194–210. ISBN 978-0-521-22804-6.
- ↑ "Pukkusāti". www.palikanon.com. Archived from the original on 24 June 2022. Retrieved 26 July 2020.
- 1 2 3 Karttunen, Klaus (1989). India in Early Greek Literature. Finnish Oriental Society. pp. 61–62. ISBN 978-951-9380-10-0.
మరింత చదవడానికి
[మార్చు]- Jain, Kailash Chand (1974). Lord Mahāvīra and His Times. Delhi, India: Motilal Banarsidass. p. 66. ISBN 978-8-120-80805-8.
- Raychaudhuri, Hemchandra (1953). Political History of Ancient India: From the Accession of Parikshit to the Extinction of Gupta Dynasty. University of Calcutta.
- Sikdar, Jogendra Chandra (1964). Studies in the Bhagawatīsūtra. Muzaffarpur, Bihar, India: Research Institute of Prakrit, Jainology & Ahimsa. pp. 388–464.