Jump to content

గాంధీయిజం

వికీపీడియా నుండి
ఖుదాయి ఖిద్మత్‌గార్స్‌కు చెందిన ఖాన్ అబ్దుల్ గఫార్ ఖాన్ (ఎడమ), భారత జాతీయ కాంగ్రెస్‌కు చెందిన మోహన్‌దాస్ 'మహాత్మా' గాంధీ (కుడి).

గాంధీయిజం, దీనిని గాంధీయనిజం అని కూడా పిలుస్తారు, ఇది మోహన్‌దాస్ కె. గాంధీ స్ఫూర్తి, దార్శనికత, జీవితకాల కృషిని వివరించే భావజాలం . ఇది ప్రత్యేకంగా అహింసాత్మక ప్రతిఘటన అనే భావనకు ఆయన చేసిన కృషితో ముడిపడి ఉంది, దీనిని కొన్నిసార్లు పౌర ప్రతిఘటన అని కూడా పిలుస్తారు.

గాంధీ ఆలోచనలు, మాటలు, చర్యలు ప్రపంచవ్యాప్తంగా ఉన్న ప్రజలకు అర్థం ఏమిటో, వారి స్వంత భవిష్యత్తును నిర్మించడంలో మార్గదర్శకత్వం కోసం వారు వాటిని ఎలా ఉపయోగించారో కూడా "గాంధీయిజం" అనే పదం కలిగి ఉంటుంది. గాంధీవాదం వ్యక్తిగత మానవుని, రాజకీయేతర, సామాజికం కాని రంగాల్లోకి కూడా వ్యాపిస్తుంది. గాంధీవాది అంటే గాంధీవాదాన్ని అనుసరించే వ్యక్తి లేదా దానికి ఆపాదించబడిన నిర్దిష్ట తత్వశాస్త్రం అని అర్ధం.[1]

అయితే, గాంధీ "గాంధీయిజం" అనే పదాన్ని ఆమోదించలేదు. ఆయన వివరించినట్లుగా:

గాంధీయిజం" అనేదేమీ లేదు, నా తర్వాత ఏ శాఖనూ వదిలి వెళ్లాలని నేను కోరుకోవడం లేదు. నేను ఏ కొత్త సూత్రాన్ని లేదా సిద్ధాంతాన్ని ప్రారంభించానని చెప్పుకోవడం లేదు. నేను కేవలం శాశ్వత సత్యాలను మన దైనందిన జీవితానికి సమస్యలకు నాదైన రీతిలో వర్తింపజేయడానికి ప్రయత్నించాను... నేను ఏర్పరచుకున్న అభిప్రాయాలు, నేను చేరుకున్న నిర్ధారణలు అంతిమమైనవి కావు. నేను వాటిని రేపు మార్చుకోవచ్చు. ప్రపంచానికి బోధించడానికి నా వద్ద కొత్తగా ఏమీ లేదు. సత్యం & అహింస కొండలంత పురాతనమైనవి.[2]

గాంధీ స్వయంగా ఆమోదించిన "గాంధీయిజం" లేనప్పుడు, గాంధీయిజం అంటే ఏమిటో, తన జీవితం, రచనల నుండి పొందవలసిన ఆలోచనా విధానం ఉంది. అటువంటి ఒక అంచనా ఈ క్రింది కోణంలో "సత్యం" & "అహింస" పై ఆధారపడిన తత్వశాస్త్రం. మొదట, ప్రజలు అన్ని స్థాయిలలో భిన్నంగా ఉంటారనే సత్యాన్ని అంగీకరించాలి. రెండవది, మానవుల మధ్య స్వాభావికమైన విభేదాలను పరిష్కరించడానికి ఏ స్థాయిలోనైనా హింసను ఆశ్రయించకూడదు-రెండు వ్యక్తుల నుండి రెండు దేశాలకు, రెండు జాతులు లేదా రెండు మతాలకు.

పూర్వీకులు

[మార్చు]

గాంధీ ఆలోచన దాని స్వంత హక్కులో ప్రత్యేకమైనప్పటికీ, సైద్ధాంతిక తల్లిదండ్రులు లేకుండా లేదు. గాంధీ తన సొంత రచనలలో కొన్ని విషయాలను చెప్పడానికి ప్రేరణను పేర్కొన్నాడు. పూర్వీకులు ఉన్న సమయంలో పాశ్చాత్య దేశాలకు ఆయన పరిచయం కావడం వల్లనే వివిధ మత, సామాజిక, రాజకీయ వ్యవహారాలపై తన వైఖరిని పరిశీలించవలసి వచ్చిందని చెప్పవచ్చు.

లండన్‌కు వచ్చిన వెంటనే, అతను హెన్రీ స్టీఫెన్స్ సాల్ట్ ప్రభావానికి గురయ్యాడు, అతను ఇంకా ప్రసిద్ధ ప్రచారకుడు, సామాజిక సంస్కర్త కాదు, అతను తరువాత అయ్యాడు. ఉప్పు మొదటి రచన, ఎ ప్లీ ఫర్ వెజిటేరియనిజం, గాంధీని శాకాహారం, ఆహార అలవాట్ల ప్రశ్న వైపు మళ్ళించింది. ఇదే సమయంలో గాంధీ లండన్లోని శాఖాహార సంఘాలలో చేరారు. ఉప్పు చివరికి గాంధీకి స్నేహితుడు కూడా అయ్యింది. ఉప్పు, రచన ప్రాముఖ్యత గురించి చరిత్రకారుడు రామచంద్ర గుహ తన పుస్తకం గాంధీ బిఫోర్ ఇండియాలో ఇలా పేర్కొన్నాడుః "మన భారతీయుల సందర్శనకు, అయితే, శాఖాహార సమాజం ఆయనను రక్షించిన ఆశ్రయం. పంతొమ్మిదవ శతాబ్దం చివరలో లండన్లోని రెండు గొప్ప ప్రజాదరణ పొందిన అభిరుచులు, నాటక రంగం, క్రీడపై యువ గాంధీకి పెద్దగా ఆసక్తి లేదు. సామ్రాజ్యవాద, సామ్యవాద రాజకీయాలు అతన్ని చల్లగా వదిలివేసాయి. అయితే, లండన్లోని శాఖాహారుల వారపు సమావేశాలలో అతను ఒక కారణాన్ని కనుగొన్నాడు. అతని మొదటి ఆంగ్ల స్నేహితులు". ఉప్పు పని మొదటిసారి గాంధీని సమిష్టి చర్యలో పాల్గొనడానికి అనుమతించింది.[3] తరువాత సాల్ట్ గాంధీపై తీవ్ర ప్రభావం చూపిన హెన్రీ డేవిడ్ థొరౌ జీవిత చరిత్రను రాశారు. థోరో 1854లో రాసిన వాల్డెన్ పుస్తకం కూడా గాంధీని కదిలించినప్పటికీ, 1849లో రాసిన ఆయన వ్యాసం శాసనోల్లంఘన ఎక్కువ ప్రాముఖ్యత ఉంది. గాంధీ అప్పటికే దక్షిణాఫ్రికాలో పౌర అవిధేయత మధ్యలో ఉండగా, ఆయన థోరో ను చదివారు. అతను విజేతగా మారే పోరాటానికి ఈ పేరును స్వీకరించడమే కాకుండా, వారి సంస్కరణలకు పిలుపునిచ్చేందుకు చట్టాలను ఉల్లంఘించే మార్గాలను కూడా స్వీకరించాడు. 1907లో, థోరూ పేరు మొదటిసారిగా గాంధీ అప్పుడు ఎడిటింగ్ చేస్తున్న పత్రిక, ఇండియన్ ఒపీనియన్లో కనిపించింది, ఇందులో గాంధీ థోరూ తర్కాన్ని 'చీలిక' & 'సమాధానం ఇవ్వలేనిది' అని పిలిచారు.[4]

దక్షిణాఫ్రికాలోని గాంధీ నివాసం మరో పాశ్చాత్య సాహిత్య వ్యక్తి లియో టాల్‌స్టాయ్ నుండి ప్రేరణ పొందింది.[5] సంస్థాగత క్రైస్తవ మతం గురించి లియో టాల్‌స్టాయ్ చేసిన విమర్శ, ఆత్మ ప్రేమపై విశ్వాసం ఆయనను బాగా కదిలించాయి. ఆయన ఒక ప్రముఖ రాజకీయ కార్యకర్త అయిన తరువాత టాల్స్టాయ్ వ్యాసం, ఎ లెటర్ టు ఎ హిందూకి ముందుమాట వ్రాస్తారు. గాంధీ టాల్‌స్టాయ్ లేఖలు మార్పిడి చేసుకుని అతని ఆశ్రమానికి టాల్‌స్టాయ్ ఫార్మ్ అని పేరు పెట్టారు. గాంధీ ఆలోచనలో, టాల్‌స్టాయ్ 1894 పుస్తకం ది కింగ్‌డమ్ ఆఫ్ గాడ్ ఈజ్ వితిన్ యు ఒక అభ్యర్ధన, శాసనోల్లంఘన పాటు కూర్చుంది.

టాల్‌స్టాయ్ ఫార్మ్ గాంధీ తన ఆదర్శధామ రాజకీయ ఆర్థిక వ్యవస్థపై చేసిన ప్రయోగం-తరువాత దీనిని 'గ్రామ స్వరాజ్' అని పిలిచారు. ఈ భావనకు ఒక ముఖ్య మూలం జాన్ రస్కిన్ 1862 పుస్తకం అంటో దిస్ లాస్ట్, దీనిలో రస్కిన్ 'ఆర్థిక మనిషి' ని విమర్శించాడు (ఇది అతను బాగా ప్రసిద్ధి చెందిన కళ విమర్శ నుండి రస్కిన్ తిరోగమనం తరువాత వ్రాయబడింది). గాంధీ తన అన్ని ఆశ్రమాలలో స్వయం సమృద్ధి, వికేంద్రీకృత ఆర్థిక వ్యవస్థను ప్రయత్నించారు. దక్షిణాఫ్రికాలో గాంధీకి ఆయన సన్నిహిత సహచరుడు హెన్రీ పోలాక్ ఈ పుస్తకాన్ని బహుమతిగా ఇచ్చారు. ఈ రచనను గుజరాతీలోకి అనువదించమని రస్కిన్ తత్వశాస్త్రం గాంధీని కోరింది.

ఇండియన్ ఒపీనియన్‌లో గియుసేప్ మాజినీ, ఎడ్వర్డ్ కార్పెంటర్, సర్ హెన్రీ మైన్, హెలెనా బ్లావట్‌స్కీల గురించి ప్రస్తావించబడింది. గాంధీ తన ఇంటి సమీపంలో ఉన్న జైన గురువు రాయచంద్‌భాయ్ మెహతాతో అనుబంధంతో బహుళత్వం మొదటి అన్వేషణ ప్రారంభమైందని చెప్పవచ్చు.

సత్యాగ్రహం

[మార్చు]

సత్యాగ్రహం రెండు సంస్కృత పదాలైన సత్య (సత్యం), ఆగ్రహ (కోరిక) లతో ఏర్పడుతుంది. ఈ పదం భారత స్వాతంత్ర్య ఉద్యమ సమయంలో ప్రాచుర్యం పొందింది, హిందీ సహా అనేక భారతీయ భాషలలో ఉపయోగించబడుతుంది.

సత్య

[మార్చు]

గాంధీయిజం కీలకమైన, నిర్వచించే అంశం సత్య, ఇది సత్యానికి సంస్కృత పదం.[6][7] ఇది భారతీయ మతాలలో ఒక సద్గుణాన్ని కూడా సూచిస్తుంది, ఇది ఒకరి ఆలోచన, ప్రసంగం, చర్యలలో నిజాయితీగా ఉండటాన్ని సూచిస్తుంది. సత్యాన్ని సత్యం అని కూడా పిలుస్తారు.[8]

"ఏ విధమైన సామూహిక విధ్వంసక ఆయుధం కంటే సత్యం చాలా శక్తివంతమైనది" అని గాంధీ అన్నారు.[9]

శాంతివాదం & అహింస

[మార్చు]

అహింస, అహింసాత్మక ప్రతిఘటన అనే భావన భారతీయ మతపరమైన ఆలోచనలో సుదీర్ఘ చరిత్రను కలిగి ఉంది. క్రైస్తవ, బౌద్ధ, హిందూ, ముస్లిం, జైన సందర్భాలలో అనేక పునరుద్ధరణలను కలిగి ఉంది. గాంధీ తన స్వీయచరిత్ర, ది స్టోరీ ఆఫ్ మై ఎక్స్పెరిమెంట్స్ విత్ ట్రూత్ లో తన తత్వశాస్త్రం, జీవన విధానాన్ని వివరించాడు. ఆయన చెప్పినట్లు పేర్కొనబడింది:

"ఈ ఉన్మాద విధ్వంసం నిరంకుశత్వం పేరుతో జరిగినా లేదా స్వేచ్ఛ, ప్రజాస్వామ్యం అనే పవిత్ర నామంతో జరిగినా, మృతులకు, అనాథలకు, నిరాశ్రయులకు ఏమి తేడా వస్తుంది?[10]

"సృష్టించడం కంటే నాశనం చేయడం ఎల్లప్పుడూ సులభం".[11]

"నేను చనిపోవడానికి సిద్ధంగా ఉండటానికి చాలా కారణాలు ఉన్నాయి, కానీ నేను చంపడానికి సిద్ధంగా ఉండటానికి ఎటువంటి కారణాలు లేవు".[11]

1918లో, మహాత్మా గాంధీ మొదటి ప్రపంచ యుద్ధం పోరాడటానికి బ్రిటిష్ ఇండియన్ ఆర్మీ చేరాలని భారతీయులకు రెండు బహిరంగ విజ్ఞప్తులు జారీ చేశారు. భారతదేశపు సన్యాస సంస్కృతి లోతైన ప్రభావం వల్ల క్షీణించిన అవసరమైన ఆత్మరక్షణ నైపుణ్యాలను భారతీయులకు అందిస్తుందని ఆయన నొక్కి చెప్పారు, ఆ సంస్కృతిని ఆయన అసహ్యించుకున్నారు.[12][13]

హింసను సమర్థించడం వల్ల, అతని మేనల్లుడు మగన్‌లాల్ గాంధీతో సహా అతని అత్యంత బలమైన మద్దతుదారులలో కొందరు, గాంధీ తన అహింసా ఆదర్శాలను విడిచిపెడుతున్నారా అని ప్రశ్నించేలా చేసింది.[14][15] జూలై 1918లో తన మేనల్లుడికి ప్రత్యుత్తరంగా రాసిన ఒక లేఖలో, ఆత్మరక్షణను నిషేధించే అహింస గురించిన ఏ భావన అయినా తప్పు అని గాంధీ పేర్కొన్నారు. ఈ వాదనకు మద్దతుగా, స్వామినారాయణ్, వల్లభాచార్యుల బోధనలలో తాను గమనించిన ప్రేమ,  సంపూర్ణ అహింస (హింసారాహిత్యం) నీతిని గాంధీ విమర్శించారు. గాంధీ ప్రకారం, ఈ ప్రేమ కేవలం "భావోద్వేగవాదం" మాత్రమే,  దానితో పాటు వచ్చే సంపూర్ణ అహింస "మన పౌరుషాన్ని దోచుకుంది" & "ప్రజలను ఆత్మరక్షణకు అసమర్థులను చేసింది". స్వామినారాయణ్, వల్లభాచార్యులు అహింస సారాంశాన్ని గ్రహించలేదని గాంధీ రాశారు. దానికి బదులుగా గాంధీ అహింస కోసం వాదించారు, ఎందుకంటే హింసకు ఆ సామర్థ్యాన్ని సమాజ ప్రయోజనం కోసం ఉపయోగించవచ్చు, "తాగుబోతును చెడు చేయకుండా నిరోధించడం" లేదా "రాబిస్ బారిన పడిన కుక్కను చంపడం" వంటి వాటిలో.[15]

అయితే, 1924 నాటికి, స్వామినారాయణ్ ఆయన నైతిక బోధనల పట్ల గాంధీకి ఉన్న విమర్శ ప్రశంసగా మారింది. ఆఫ్ఘన్ ఉగ్రవాదుల నుండి ఆత్మరక్షణ కోసం హింసను ఆశ్రయించడం విధి అని నవజీవన్ పత్రిక సంపాదకీయంలో వాదిస్తూ, తాను తన శత్రువుల విషయంలో కూడా ప్రేమ మార్గాన్ని ఎంచుకున్నందున వ్యక్తిగతంగా ఈ పద్ధతిని అనుసరించలేనని గాంధీ అంగీకరించారు. హిందూ గ్రంథాల ప్రకారం, అటువంటి స్వీయ-నియంత్రిత వ్యక్తి తన వ్యతిరేకత హృదయాల నుండి హింసను నిర్మూలించగలడని గాంధీ వివరించారు. ఈ ప్రేమ శక్తి ద్వారానే గాంధీ నొక్కిచెప్పారు, "గుజరాత్‌లో సహజానంద్ [స్వామినారాయణ] అనే వ్యక్తి సాధించినది రాష్ట్ర శక్తి ద్వారా సాధించలేకపోయింది". అంతేకాకుండా, "సహజానందుని యుగం ముగియలేదు. ఆయన వంటి భక్తి స్వీయ నియంత్రణ మాత్రమే కోరుకుంటారు" అని ఆయన అన్నారు. చివరికి, తాను స్వయంగా స్వామినారాయణ విధానాన్ని ప్రయత్నించినప్పుడు, స్వామినారాయణ విజయవంతంగా చేసిన విధంగా "దానిపై చర్య తీసుకోవడానికి హృదయ బలం లేదని" గాంధీ చెప్పారు.[16]

కాలక్రమేణా, గాంధీ మతపరమైన ఆలోచన స్వామినారాయణ బోధనల మరింత ప్రభావాన్ని చూపించింది, ఎందుకంటే 1930 నాటికి, ఆయన తన రోజుకు రెండుసార్లు చేసే ప్రార్థనల కోసం ఉపయోగించే ప్రార్థనల పుస్తకమైన ' ఆశ్రమ్ భజనవళి'లో స్వామినారాయణ్ కవులు రచించిన అనేక స్తోత్రాలను చేర్చారు, ఇవి ఆయన రెండుసార్లు రోజువారీ ప్రార్థన సేవలో ఉపయోగించబడ్డాయి.[17] ఆయన రచనలలో, ఆయన తరచుగా స్వామినారాయణ సాధువు-కవులు నిష్కులానంద స్వామి, ముక్తానంద స్వామి ఆధ్యాత్మిక బోధనల నుండి ప్రేరణ పొందారు, వీరిలో ఆయన ఎక్కువగా ఉపయోగించే ప్రార్థన రచయిత.[18][19][20][21] భారతీయ సామాజిక శాస్త్రవేత్త, గాంధీవాద సమకాలీనుడు, ఎన్. ఎ. తూతి 1935 నాటికి మహాత్మా గాంధీ "అన్నింటికంటే మించి స్వామినారాయణ సంప్రదాయం బోధనల ద్వారా తన అంతరాత్మలో అత్యంత ప్రభావితమయ్యారని" వాదించారు. "గాంధీ ఆలోచనలు, కార్యకలాపాలు అతను నిర్మిస్తున్న సేవ చేస్తున్న అనేక సంస్థల పద్ధతులు కూడా హిందూ మతంలోని ఇతర శాఖల కంటే స్వామినారాయణ లక్షణాలను ఎక్కువగా కలిగి ఉన్నాయి" అని తూత్తి నిర్ధారించారు.[22]

1940 జూలై 6న, గాంధీ హరిజన్ ఒక కథనాన్ని ప్రచురించారు, ఇది రెండవ ప్రపంచ యుద్ధం బ్రిటిష్ ప్రమేయం అనే ప్రశ్నకు ఈ తత్వాలను వర్తింపజేసింది. హోమర్ జాక్ ఈ వ్యాసం పున:ముద్రణలో ఇలా పేర్కొన్నాడు, "గాంధీకి, అన్ని యుద్ధాలు తప్పే, అహింసా మార్గాన్ని అవలంబించమని బ్రిటిష్ వారికి విజ్ఞప్తి చేయాలనే ఆలోచన అకస్మాత్తుగా 'మెరుపులా ఆయనకు స్ఫురించింది.[23][24] ఈ వ్యాసంలో, గాంధీ ఇలా పేర్కొన్నారు.

ప్రస్తుతం ఎక్కడ ఉన్నా సరే, ప్రతి బ్రిటన్ పౌరుడిని, దేశాల మధ్య సంబంధాల సర్దుబాటు,  ఇతర విషయాల కోసం, యుద్ధానికి బదులుగా అహింసా మార్గాన్ని స్వీకరించమని నేను విజ్ఞప్తి చేస్తున్నాను. బ్రిటన్ ఓడిపోవాలని నేను కోరుకోను, లేదా క్రూరమైన శక్తి విచారణలో ఆమె విజయం సాధించాలని నేను కోరుకోవడం లేదు. మీరు నాజీయిజంతో ఆయుధాలు లేకుండా, లేదా నేను సైనిక పరిభాషను ఉపయోగించాలంటే, అహింసాయుధాలతో పోరాడాలని నేను కోరుకుంటున్నాను. మిమ్మల్ని లేదా మానవత్వాన్ని కాపాడటానికి పనికిరానివిగా మీరు కలిగి ఉన్న ఆయుధాలను మీరు వేయాలని నేను కోరుకుంటున్నాను. మీరు మీ ఆస్తులు అని పిలిచే దేశాల నుండి వారు కోరుకున్నది తీసుకోవడానికి మీరు హెర్ హిట్లర్ సైనర్ ముస్సోలినీని ఆహ్వానిస్తారు. మీ అనేక అందమైన భవనాలతో మీ అందమైన ద్వీపాన్ని వారు స్వాధీనం చేసుకోండి. మీరు వీటన్నింటినీ ఇస్తారు, కానీ మీ ఆత్మలు లేదా మీ మనస్సులు కాదు. ఈ పెద్దమనుషులు మీ ఇళ్లను ఆక్రమించుకోవాలని ఎంచుకుంటే, మీరు వాటిని ఖాళీ చేస్తారు. వారు మీకు స్వేచ్ఛగా బయటికి రాకపోతే, మిమ్మల్ని, పురుషుడిని, స్త్రీని, బిడ్డను వధించడానికి మీరు అనుమతిస్తారు, కానీ మీరు వారికి విధేయత చూపడానికి నిరాకరిస్తారు.. నా అహింస విశ్వ ప్రేమను కోరుతుంది, మీరు దానిలో ఒక చిన్న భాగం కాదు. ఆ ప్రేమే మీకు నా విజ్ఞప్తిని ప్రేరేపించింది.[25]

ఆర్థికశాస్త్రం

[మార్చు]

జపాన్, దక్షిణ కొరియా చేసినట్లుగా ఎగుమతులు చేయడం కంటే, గాంధీ సరళ జీవనం మరియు స్వయం సమృద్ధి / దిగుమతి ప్రత్యామ్నాయం అనే ఆర్థిక సిద్ధాంతాన్ని ప్రతిపాదించారు. స్వాతంత్ర్యం తరువాత సంపదను సృష్టించడం, పారిశ్రామికీకరణకు ముందు తన పౌరుల భౌతిక అవసరాలను తీర్చడంపై దృష్టి సారించే మరింత వ్యవసాయ ఆధారిత భారతదేశాన్ని ఆయన ఊహించారు.

ఖాదీ

[మార్చు]

20వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో గాంధీ కూడా చాలా మంది భారతీయుల వస్త్రధారణ శైలిని అనుసరించారు. ఆయన ఖాదీని, అంటే చేనేత వస్త్రాన్ని, స్వీకరించడం వెనుక ఉద్దేశ్యం పేదరికం వల్ల కలిగే దుష్ప్రభావాలను, అలాగే సామాజిక మరియు ఆర్థిక వివక్షను నిర్మూలించడంలో సహాయపడటమే. అంతేకాకుండా, పేదవారు, సాంప్రదాయబద్ధంగా ఉండే చాలా మంది భారతీయులకు, పాశ్చాత్య పద్ధతులు, వస్త్రధారణ, ఆచారాలను అనుసరించిన విద్యావంతులైన, ఉదారవాద భావాలు గల ధనిక వర్గాల భారతీయులకు మధ్య ఆయన చూసిన వైరుధ్యానికి ఒక సవాలుగా కూడా దీనిని లక్ష్యంగా పెట్టుకున్నారు.

వలస ప్రభుత్వ ఆర్థిక విధానాలకు వ్యతిరేకంగా నిరసనగా వస్త్ర విధానాన్ని రూపొందించారు. 1857లో రాచరిక ప్రత్యక్ష పాలన స్థాపించబడినప్పటి నుండి, భారతీయులు కృత్రిమంగా పెంచిన ధరలకు బట్టలు కొనవలసి వచ్చింది. ఎందుకంటే వలస అధికారులు భారతీయ మిల్లు యజమానుల నుండి పత్తిని కొనుగోలు చేసి బ్రిటన్‌కు రవాణా చేసేవారు. అక్కడ దానిని బట్టలుగా తయారు చేసి తిరిగి భారతదేశానికి పంపేవారు. విదేశీ ప్రభావంపై ఆధారపడని స్వతంత్ర భారతదేశం అనే తన దార్శనికతను ప్రదర్శించడానికి గాంధీ విదేశాలలో తయారైన బట్టల దిగుమతులను లక్ష్యంగా చేసుకున్నారు. భారత జాతీయ కాంగ్రెస్ సభ్యులందరినీ ప్రతిరోజూ కొంత సమయం తమ చరఖాలపై (నూలు వడికే యంత్రం) చేనేత నూలు వడకడానికి ఒప్పించడంపై ఆయన దృష్టి పెట్టారు. ఆర్థిక ప్రచారంగా దాని ఉద్దేశ్యంతో పాటు, చేనేత నూలు వడకడానికి చేసిన ఈ ఉద్యమం, కాంగ్రెస్‌లోని ఉన్నత వర్గాలకు చెందిన భారతీయ బ్రాహ్మణులను , న్యాయవాదులను భారతీయ రైతాంగంతో అనుసంధానించే ప్రయత్నం కూడా.

మోతీలాల్ నెహ్రూతో సహా భారత స్వాతంత్ర్య ఉద్యమంలోని అనేక ప్రముఖులను , వారి పాశ్చాత్య శైలి దుస్తులను విడిచిపెట్టి ఖాదీని ధరించమని గాంధీ ఒప్పించారు.

ఉపవాసం

[మార్చు]

గాంధీకి, ప్రాథమిక కోరికలపై మానసిక నియంత్రణను సాధించడానికి ఉపవాసం ఒక ముఖ్యమైన పద్ధతి. గాంధీ తన ఆత్మకథలో, రుచికరమైన, కారంగా ఉండే ఆహారం కోసం తన కోరికను నిర్మూలించడానికి ఉపవాసం చేయవలసిన అవసరాన్ని విశ్లేషించారు. సంయమనం తన ఇంద్రియ సామర్థ్యాలను తగ్గిస్తుందని, శరీరాన్ని మనస్సు సంపూర్ణ నియంత్రణలోకి తీసుకువస్తుందని ఆయన విశ్వసించాడు. మాంసం, మద్యం, ఉద్దీపనలు, ఉప్పు, చాలా మసాలా దినుసులు తినడాన్ని గాంధీ వ్యతిరేకించారు, అలాగే తాను తిన్న ఆహారం నుండి వివిధ రకాల వంటలను కూడా తొలగించారు.

ఉపవాసం శరీరాన్ని అసాధారణమైన కష్టాల ద్వారా కూడా ఉంచుతుంది, ఇది అన్ని ప్రేరణలను, బాధలను తట్టుకునే ధైర్యాన్ని ప్రేరేపించడం ద్వారా ఆత్మను శుభ్రపరుస్తుందని గాంధీ విశ్వసించాడు. గాంధీ మూడు ముఖ్యమైన సందర్భాలలో "మరణానికి ఉపవాసం" చేపట్టారు:

  • 1922 నాటి చౌరీ చౌరా సంఘటన తరువాత ఆయన అన్ని విప్లవాత్మక కార్యకలాపాలను నిలిపివేయాలని కోరుకున్నప్పుడు
  • 1932లో అస్పృశ్య హిందువులకు ప్రత్యేక ఓటర్లను ఇచ్చే మతపరమైన అవార్డు హిందూ ప్రజలను రాజకీయంగా విభజిస్తుందని భయపడినప్పుడు
  • 1947లో బెంగాల్, ఢిల్లీ హిందువులు, ముస్లింల మధ్య రక్తపాతాన్ని ఆపాలని ఆయన కోరుకున్నారు.

ఈ మూడు సందర్భాల్లోనూ, గాంధీ మరణానికి ముందు తన నిరాహార దీక్షను విరమించుకోగలిగారు. 1932 నిరాహార దీక్షపై కొంత వివాదం తలెత్తింది, ఇది అతన్ని ఇతర గొప్ప నాయకుడు బి. ఆర్. అంబేద్కర్ వివాదంలోకి తీసుకువచ్చింది. చివరికి, గాంధీ అంబేద్కర్ ఇద్దరూ పూనా ఒప్పందం చర్చలు జరపడానికి కొన్ని రాయితీలు ఇచ్చారు, ఇది స్వచ్ఛంద ప్రాతినిధ్యం, అంటరానితనాన్ని రద్దు చేయాలనే నిబద్ధత కోసం ప్రత్యేక ఓటర్ల పిలుపును విరమించుకుంది.

గాంధీ ఉపవాసాలను తపస్సుగా కూడా ఉపయోగించారు, చౌరీ చౌరాను ప్రేరేపించినందుకు, 1932,1947 రెండింటిలోనూ విభజన మత రాజకీయాలను, ముఖ్యంగా భారత విభజన ప్రేరేపించానని తనను తాను నిందించుకున్నారు. భయంకరమైన విషాదాలు జరగడానికి అనుమతించడంలో తన పాత్రను తాను భావించిన దానిలో గాంధీ తన ఆత్మను శుద్ధి చేసి, తన పాపాలను క్షమించటానికి ప్రయత్నించాడు. ఇది ఆయన శారీరక ఆరోగ్యంపై తీవ్ర ప్రభావం చూపింది, తరచుగా ఆయనను మృత్యు అంచుకు తీసుకువచ్చింది.

మతం

[మార్చు]

గాంధీ తన మత విశ్వాసాలు హిందూమతం, భగవద్గీతలో కూడా పాతుకుపోయాయని వర్ణించారు:

,"నాకు తెలిసిన హిందూ మతం నా ఆత్మను సంతృప్తి పరుస్తుంది, నా మొత్తం అస్తిత్వాన్ని నింపుతుంది. సందేహాలు నన్ను వెంటాడినప్పుడు, నిరాశలు నన్ను ముఖంలోకి తదేకంగా చూసినప్పుడు, క్షితిజంపై ఒక్క కాంతి కిరణం కూడా కనిపించకపోతే, నేను భగవద్గీత వైపు తిరిగి, నన్ను ఓదార్చడానికి ఒక పద్యాన్ని కనుగొన్నప్పుడు, నేను వెంటనే విపరీతమైన దుఃఖం మధ్య నవ్వడం ప్రారంభిస్తాను. నా జీవితం విషాదాలతో నిండి ఉంది, అవి నాపై కనిపించే, చెరగని ప్రభావాన్ని చూపకపోతే, నేను భగవద్ గీత బోధనలకు రుణపడి ఉంటాను".[26]

ఆయన హిందూ విశ్వజనీన తత్వాన్ని (అలాగే విశ్వజనీనత్వాన్ని చూడండి) ప్రకటించాడు, ఇది అన్ని మతాలు సత్యాన్ని కలిగి ఉన్నాయని, అందువల్ల సహనం, గౌరవానికి అర్హమైనవని పేర్కొంది. దీనిని గాంధీ వ్యక్తీకరించారు:

"సుదీర్ఘ అధ్యయనం, అనుభవం తరువాత, అన్ని మతాలు నిజమని నేను నిర్ధారణకు వచ్చాను, అన్ని మతాలకు వాటిలో కొన్ని లోపాలు ఉన్నాయి-అన్ని మతాలు నాకు నా స్వంత హిందూ మతం వలెనే ప్రియమైనవి, మానవులందరూ ఒకరికి ఒకరి స్వంత దగ్గరి బంధువుల వలె ప్రియమైనవారు. ఇతర విశ్వాసాల పట్ల నా స్వంత గౌరవం నా స్వంత విశ్వాసానికి సమానం, అందువల్ల మార్పిడి గురించి ఆలోచించడం సాధ్యం కాదు".[27]

ప్రతి మతానికి మూలం సత్యం అని గాంధీ విశ్వసించాడు (సత్య అహింస,స్వర్ణ నియమం).

హిందూ మతంపై నమ్మకం ఉన్నప్పటికీ, గాంధీ హిందువుల అనేక సామాజిక ఆచారాలను కూడా విమర్శించారు, మతాన్ని సంస్కరించడానికి ప్రయత్నించారు.

"అందువల్ల నేను క్రైస్తవ మతాన్ని ఒక పరిపూర్ణమైన మతంగా గానీ, లేదా గొప్ప మతంగా గానీ అంగీకరించలేకపోతే, అప్పుడు హిందూ మతం కూడా అలాంటిదని నేను నమ్మలేకపోయాను. అంటరానితనం హిందూ మతంలో ఒక భాగం అయితే, అది కుళ్ళిన భాగం లేదా విసర్జన కావచ్చు. అనేక వర్గాలు, కులాల కారణం నాకు అర్థం కాలేదు. వేదాలు దేవుని ప్రేరేపిత వాక్యమని చెప్పడం అర్థం ఏమిటి? అవి ప్రేరణ పొందినట్లయితే, బైబిల్, ఖురాన్ కూడా ఎందుకు కాదు? క్రైస్తవ స్నేహితులు నన్ను మతం మార్చడానికి ప్రయత్నిస్తున్నట్లుగా, ముస్లిం స్నేహితులు కూడా ఉన్నారు. అందువల్ల నేను క్రైస్తవ మతాన్ని ఒక పరిపూర్ణమైన మతంగా గానీ, లేదా గొప్ప మతంగా గానీ అంగీకరించలేకపోతే, అప్పుడు హిందూ మతం కూడా అలాంటిదని నేను నమ్మలేకపోయాను".[28]

అప్పుడు అతను చెప్పాడు:

"మనం నైతిక పునాదిని కోల్పోయిన వెంటనే, మనం మతపరంగా ఉండటం మానేస్తాము. నైతికతను మతం అధిగమించదు. ఉదాహరణకు, మనిషి అసత్యంగా, క్రూరంగా లేదా ఆప్యాయతతో ఉండకూడదు, దేవుడు తన పక్షాన ఉన్నాడని చెప్పుకోకూడదు".[29]

గాంధీ వ్యవస్థీకృత మతంలోని కపటత్వాన్ని, అవి ఆధారపడిన సూత్రాలను కాకుండా విమర్శించారు.

తరువాత తన జీవితంలో ఆయన హిందువు కాదా అని అడిగినప్పుడు, ఆయన ఇలా సమాధానమిచ్చారు:

"అవును నేను కూడా క్రైస్తవుడిని, ముస్లింను, బౌద్ధుడిని, యూదుడిని".[30]

గాంధీ మతపరమైన అభిప్రాయాలు ఆయన బృందం తరచుగా పాడిన శ్లోకాలలో ప్రతిబింబిస్తాయి:

  • వైష్ణవ్ జాన్ వారిని విష్ణువు అని పిలుస్తారు, ఇతరుల బాధలను అర్థం చేసుకున్న వారు...
  • రఘుపతి రాఘవ రాజా రామ్ ఆయనను రాముడు లేదా దేవుడు లేదా అల్లాహ్ అని పిలుస్తారు.[31]

నెహ్రూ భారతదేశం

[మార్చు]

1948లో గాంధీ హత్యకు గురైనప్పటికీ, ఆయన బోధనలు, తత్వశాస్త్రం రాబోయే దశాబ్దాల పాటు భారతదేశ ఆర్థిక, సామాజిక అభివృద్ధిలో విదేశీ సంబంధాలలో ప్రధాన పాత్ర పోషించాయి.

సర్వోదయ అంటే 'సార్వత్రిక ఉన్నతి' లేదా 'అందరి పురోగతి' అని అర్థం. జాన్ రస్కిన్ రచించిన ' అంటో దిస్ లాస్ట్ ' గ్రంథాన్ని తాను అనువదించగా, దానికి శీర్షికగా గాంధీ 1908లో ఈ పదాన్ని ఉపయోగించారు . ఆ తర్వాత, అహింసా ఉద్యమ నాయకుడు వినోబా భావే, స్వీయ నిర్ణయాధికారం, సమానత్వం సామాన్య ప్రజలకు, అణగారిన వర్గాలకు చేరేలా చూడటానికి స్వాతంత్ర్యం తర్వాత గాంధీవాదులు చేసిన పోరాటాన్ని సూచించడానికి ఈ పదాన్ని వాడారు . 1950, 1960వ దశకాలలో, జయప్రకాష్ నారాయణ్, దాదా ధర్మాధికారి వంటి వినోబాతో సంబంధం ఉన్న సర్వోదయ కార్యకర్తలుప్రజా స్వీయ-సంస్థీకరణను ప్రోత్సహించే లక్ష్యంతో వివిధ ప్రాజెక్టులను చేపట్టారు. ఈ నెట్‌వర్క్‌ల నుండి ఉద్భవించిన అనేక సమూహాలు నేటికీ భారతదేశంలో స్థానికంగా పనిచేస్తూనే ఉన్నాయి.

భారత ప్రధాన మంత్రి జవహర్‌లాల్ నెహ్రూ , మతపరమైన వ్యక్తి కానప్పటికీ గాంధీతో తరచుగా విభేదించినప్పటికీ, గాంధీ వారసుడిగా పరిగణించబడ్డారు. అయినప్పటికీ, అతను వ్యక్తిగతంగా రాజకీయంగా గాంధీచే ఎంతగానో ప్రభావితుడయ్యాడు, గాంధీ సూత్రాలపై ఆధారపడిన సైద్ధాంతిక విధానాలను అనుసరించడానికి తన ప్రధానమంత్రి పదవిని ఉపయోగించుకున్నాడు. వాస్తవానికి, 1942 జనవరి 15న, ఏఐసిసి సమావేశంలో గాంధీ నెహ్రూను తన వారసుడిగా బహిరంగంగా ప్రకటించారు.[32]  

నెహ్రూ విదేశాంగ విధానం వలసవాదానికి గట్టి వ్యతిరేకం, ప్రచ్ఛన్న యుద్ధంలో తటస్థంగా ఉండేది . నెహ్రూ టాంజానియా, ఇతర ఆఫ్రికా దేశాల స్వాతంత్ర్య ఉద్యమానికి, అలాగే యునైటెడ్ స్టేట్స్‌లోని పౌర హక్కుల ఉద్యమానికి దక్షిణాఫ్రికాలో నెల్సన్ మండేలా  ఆఫ్రికన్ నేషనల్ కాంగ్రెస్ వర్ణవివక్ష వ్యతిరేక పోరాటానికి మద్దతు ఇచ్చారు . నెహ్రూ యునైటెడ్ స్టేట్స్ లేదా సోవియట్ యూనియన్‌లలో దేనితోనూ పొత్తు పెట్టుకోవడానికి నిరాకరించారు, అలీన ఉద్యమాన్ని స్థాపించడంలో సహాయపడ్డారు .

సనాతన హిందువుల నుండి తీవ్ర వ్యతిరేకత ఎదురైనప్పటికీ, నెహ్రూ భారతీయ మహిళలకు చట్టపరమైన హక్కులు, స్వేచ్ఛలను కల్పించే, అంటరానితనాన్ని, అనేక రకాల సామాజిక వివక్షలను నిషేధించే కీలకమైన చట్టాలను ఆమోదింపజేశారు.

నెహ్రూ విధానాలన్నీ గాంధేయవాదమైనవి కావు. కమ్యూనిస్టు వ్యతిరేక ప్రజా తిరుగుబాటును అణచివేయడానికి 1956-57లో సోవియట్ యూనియన్ హంగేరిపై చేసిన దాడిని ఖండించడానికి నెహ్రూ నిరాకరించారు. 1920ల ప్రారంభంలో గాంధీ ఎవరి కోసం పోరాడారో, ఆ గుజరాత్ భూస్వామ్య రైతుల ఆస్తి హక్కులను, స్వేచ్ఛలను ఆయన ఆర్థిక విధానాలు హరించాయని విమర్శలు వెల్లువెత్తాయి.[33] నెహ్రూ సామ్యవాద నమూనాను అనుసరించడంతో, ఆయన హయాంలోని భారతదేశ ఆర్థిక విధానాలు గాంధీ విధానాలకు చాలా భిన్నంగా ఉండేవి. నెహ్రూ సైనిక దండయాత్ర ద్వారా గోవా, హైదరాబాద్‌లను భారత యూనియన్‌లో విలీనం చేశారు.

ఈ సందర్భంలో గాంధీ ఒక రకమైన సోషలిజాన్ని విశ్వసించారని, అయితే అది నెహ్రూ సోషలిజానికి చాలా భిన్నమైనదని గమనించడం ముఖ్యం. సోషలిజాన్ని ప్రశంసిస్తూ గాంధీ ఒకసారి ఇలా అన్నారు, "... సోషలిజం స్ఫటికం వలె స్వచ్ఛమైనది. అందువల్ల దానిని సాధించడానికి స్ఫటికం వంటి సాధనాలు అవసరం." అంతేకాకుండా, నెహ్రూ సిద్ధాంతం తన సిద్ధాంతానికి భిన్నంగా ఉందని గాంధీకి తెలుసు, కానీ అది బాగా ఆలోచించి తీసుకున్న వైఖరి అని ఆయనకు తెలుసు కాబట్టి దానికి అభ్యంతరం చెప్పలేదు. ఆయన దీనిని ప్రాధాన్యతలో తేడా అని పిలిచారు, తనది 'సాధనాల' మీద అయితే నెహ్రూది లక్ష్యాల మీద అని పేర్కొన్నారు.

నెహ్రూ రెండు అతిపెద్ద వైఫల్యాలుగా ఇవి భావిస్తారు: ఒకటి, భారతదేశ విభజన . దీనిని ఆయన 'ఒక అనివార్యమైన చెడు'గా అభివర్ణించి, సమర్థించారు. ఇది రక్తసిక్తమైన, ప్రాణాంతకమైన విభజన అల్లర్లకు దారితీసింది; రెండవది, 1962 నాటి సినో-ఇండియన్ యుద్ధం. అయితే, ఆయన యుద్ధకాల విధానం గాంధీజీ అహింసావాదంతో ప్రభావితమైందని చెబుతారు. ఈ సందర్భంలో, ఇది ఆకస్మిక చైనా దాడికి వ్యతిరేకంగా భారత సైన్యం ఓటమికి దారితీసింది. నెహ్రూ రక్షణ బడ్జెట్‌ను నిర్లక్ష్యం చేసి, సైన్యాన్ని సన్నద్ధం కాకుండా నిరోధించారు. దీనివల్ల, సరఫరాలు అదనపు బలగాల కొరతతో భారతదేశ ఈశాన్య సరిహద్దులోని సైనికులు అప్రమత్తంగా లేని సమయంలో పట్టుబడ్డారు.

స్వేచ్ఛ

[మార్చు]

అణచివేత లేదా అన్యాయం రూపాలను వ్యతిరేకించే మార్గంగా అహింసాత్మక శాసనోల్లంఘనపై గాంధీ లోతైన నిబద్ధత, క్రమశిక్షణా నమ్మకం యునైటెడ్ స్టేట్స్ మార్టిన్ లూథర్ కింగ్ జూనియర్, టాంజానియాకు చెందిన జూలియస్ నైరేరే, నెల్సన్ మండేలా, దక్షిణాఫ్రికాకు చెందిన స్టీవ్ బికో, పోలాండ్కు చెందిన లెచ్ వాలేసా, మయన్మార్ ఆంగ్ సాన్ సూకీ వంటి అనేక రాజకీయ ప్రముఖులను ప్రేరేపించింది.[34][35][36][37][38][39][40]

దక్షిణాఫ్రికాలో శ్వేతజాతీయుల అల్పసంఖ్యాక ప్రభుత్వంలో నివసిస్తున్న భారతీయ నివాసితుల మెరుగైన హక్కుల కోసం 1910 1915 మధ్యకాలంలో గాంధీ చేసిన ప్రారంభ జీవిత పని, ఆఫ్రికన్ నేషనల్ కాంగ్రెస్ (ఏఎన్‌సీ) తరువాతి పనిని ప్రేరేపించింది. 1920, 1940ల మధ్య గాంధీ ప్రేరణతో భారత జాతీయ కాంగ్రెస్ ముందుకు తెచ్చిన ప్రచారానికి సమానంగా 1950ల నుండి ఏఎన్‌సీ అహింసాత్మక శాసనోల్లంఘనను నిర్వహించింది. దక్షిణాఫ్రికా అణచివేత ప్రభుత్వానికి వ్యతిరేకంగా నిరసన తెలపడానికి ఏఎన్‌సీ కార్యకర్తలు పోలీసుల కఠినమైన వ్యూహాలను ధైర్యంగా ఎదుర్కొన్నారు. చాలా మంది, ముఖ్యంగా మండేలా, దశాబ్దాలుగా జైలులో మగ్గారు, అయితే వర్ణవివక్ష తొలగించే ప్రయత్నంలో బయటి ప్రపంచం విభజించబడింది. బహుశా అహింసాత్మక పౌర ప్రతిఘటనకు అత్యంత కట్టుబడి ఉన్న స్టీవ్ బికో 1977లో ప్రభుత్వ ఏజెంట్లచే హత్య చేయబడ్డాడు. 1994లో దక్షిణాఫ్రికాలో మొట్టమొదటి సార్వత్రిక, స్వేచ్ఛాయుత ఎన్నికలు జరిగినప్పుడు, ఏఎన్‌సీ ఎన్నికయ్యింది, మండేలా అధ్యక్షుడయ్యారు. మండేలా భారతదేశాన్ని ప్రత్యేక పర్యటన చేసి, నల్లజాతి దక్షిణాఫ్రికన్ల స్వాతంత్ర్య పోరాటానికి స్ఫూర్తినిచ్చిన వ్యక్తిగా గాంధీని బహిరంగంగా సత్కరించారు. నాటల్, ప్రిటోరియా, జోహన్నెస్బర్గ్ లలో గాంధీ విగ్రహాలు నిర్మించబడ్డాయి.

మార్టిన్ లూథర్ కింగ్ జూనియర్, ఒక యువ క్రైస్తవ మంత్రి అమెరికన్ సౌత్లో జాతి వివక్ష నుండి ఆఫ్రికన్ అమెరికన్ల విముక్తిని కోరుతూ పౌర హక్కుల ఉద్యమ నాయకుడు, అలాగే ఆర్థిక సామాజిక అన్యాయం, రాజకీయ హక్కుల నిరాకరణ నుండి, 1962లో జవహర్లాల్ నెహ్రూ కలవడానికి భారతదేశానికి వెళ్లారు. ఇద్దరూ గాంధీ బోధనలు, శాంతియుత ప్రతిఘటనను నిర్వహించే పద్దతి గురించి చర్చించారు. నల్లజాతి నిరసనకారులను పోలీసులు వెంటాడటం, కొట్టడం, క్రూరత్వం చేయడం, కింగ్ అమెరికా ప్రపంచవ్యాప్తంగా నిరసనకారుల పట్ల ప్రశంసలను రేకెత్తించడం 1964 పౌర హక్కుల చట్టాన్ని వేగవంతం చేయడం వంటి చిత్రాలను చూపించారు.

పోలాండ్కు చెందిన లెచ్ వాలెసా అహింసాత్మక సాలిడారిటీ ఉద్యమం 1989లో రెండు దశాబ్దాల శాంతియుత ప్రతిఘటన, సమ్మెల తరువాత సోవియట్-మద్దతుగల కమ్యూనిస్ట్ ప్రభుత్వాన్ని పడగొట్టింది, ఇది సోవియట్ యూనియన్ పతనానికి దారితీసింది.

మయన్మార్ కు చెందిన ఆంగ్ సాన్ సూకీ గృహ నిర్బంధంలో ఉంచబడ్డారు, సైనిక నియంత్రణలో ఉన్న మయన్మార్ లో ప్రజాస్వామ్యం, స్వేచ్ఛ కోసం వారి అహింసాత్మక అన్వేషణలో ఆమె నేషనల్ లీగ్ ఫర్ డెమోక్రసీ అణచివేయబడింది. 1991 ప్రజాస్వామ్య ఎన్నికల ఫలితాలను సైన్యం తోసిపుచ్చి సైనిక పాలన విధించినప్పుడు ఈ పోరాటం ప్రారంభమైంది. 2010 నవంబరులో స్వేచ్ఛాయుతమైన ఎన్నికలు జరగాల్సి ఉండగా ఆమె విడుదలయ్యారు.

సత్యం లేకుండా ఏదీ లేదు

[మార్చు]

మోహన్ దాస్ గాంధీ ప్రారంభ జీవితం అనేది జీవితంలోని ముఖ్యమైన సమస్యల గురించి సత్యాన్ని అర్థం చేసుకోవడానికి, నిజమైన జీవన విధానాన్ని కనుగొనడానికి వ్యక్తిగత పోరాటాల శ్రేణి. అతను తన ఆత్మకథలో తాను చిన్నతనంలోనే తన భార్యను కొట్టానని, నిజమైన ప్రేమతో కాకుండా కామము, అసూయ, స్వాధీనతతో శారీరక ఆనందాలలో మునిగిపోయానని ఒప్పుకున్నాడు.[41] అతను మాంసం తిన్నాడు, సిగరెట్ తాగారు, దాదాపు ఒక హస్ట్లర్ వద్దకు వెళ్ళాడు. చాలా వ్యక్తిగత గందరగోళం పదేపదే వైఫల్యాల తరువాత మాత్రమే గాంధీ తన తత్వాన్ని అభివృద్ధి చేశారు.

గాంధీకి ఒక మతపరమైన అనుచరులు ఉండటం నచ్చలేదు, తాను పరిపూర్ణ మానవుడిని కాదని పేర్కొంటూ తనను మహాత్మా అని సంబోధించడాన్ని వ్యతిరేకించారు.

ఆయన 1942లో అప్పటికే అడాల్ఫ్ హిట్లర్, బెనిటో ముస్సోలినీ, జపాన్ సైనికవాదులను ఖండించినప్పటికీ, గాంధీ క్విట్ ఇండియా ఉద్యమం అని పిలువబడే పౌర ప్రతిఘటనలో దాడిని చేపట్టారు.

గాంధీయులు

[మార్చు]

"సరిహద్దు గాంధీ" గా పిలువబడే అబ్దుల్ గఫర్ ఖాన్ వంటి ముస్లిం గాంధీవాదులు ఉన్నారు గాంధీ ప్రభావంతో, అతను స్వాతంత్ర్య ఉద్యమానికి మద్దతుగా 1919 లోనే వాయువ్య సరిహద్దు పఠాన్లను నిర్వహించాడు.[42][43][44][45] క్రైస్తవ గాంధీవాదులలో బ్రిటన్ హోరేస్ అలెగ్జాండర్, పౌర హక్కుల నాయకుడు మార్టిన్ లూథర్ కింగ్ జూనియర్ ఉన్నారు.[46][47] యూదుల గాంధీవాదులలో గాంధీ సన్నిహిత సహచరుడు హెర్మన్ కల్లెన్‌బాచ్ ఉన్నారు. నాస్తికులైన గాంధీవాదులలో జవహర్లాల్ నెహ్రూ కూడా ఉన్నారు. బంగ్లాదేశ్ రచయిత, కాలమిస్ట్ సయ్యద్ అబుల్ మక్సూద్ బంగ్లాదేశ్‌లో ప్రముఖ గాంధీవాది.

గాంధీజీ ఆలోచనల ప్రచారం

[మార్చు]

గాంధీ ఆలోచనలను ప్రోత్సహించడానికి అనేక కమిటీలు ఏర్పడ్డాయి, అటువంటి కమిటీ 1957లో "గాంధీజీ బోధన ఆయన జీవన విధానాన్ని ప్రోత్సహించడానికి కమిటీ". ముఖ్యమైన రంగాలలో గాంధీజీ చేసిన కృషిని వివరిస్తూ ప్రాథమిక, మాధ్యమిక, విశ్వవిద్యాలయ స్థాయిలలో ఒక్కొక్కటి చొప్పున మూడు పుస్తకాలను సిద్ధం చేయాలని కమిటీ తన సమావేశంలో విద్యా మంత్రిత్వ శాఖకు సిఫారసు చేసింది. పాఠశాల స్థాయిలో గాంధీ వారోత్సవాన్ని జరుపుకోవాలని కమిటీ విద్యా మంత్రిత్వ శాఖను సిఫారసు చేసింది. మహాత్మా గాంధీపై రచనల సేకరణ కోసం కమిటీ తీవ్రంగా కృషి చేసింది, గాంధీ ఆలోచనలను ప్రోత్సహించడానికి అనేక పత్రికలు కూడా ప్రచురించబడ్డాయి. గాంధీ పీస్ ఫౌండేషన్ 1957 నుండి ప్రచురించిన ఆంగ్ల భాషా పత్రిక గాంధీ మార్గ్ అత్యంత ప్రసిద్ధమైనది.[48]

రాజకీయ శాస్త్రవేత్త సమాచార సిద్ధాంతకర్త అయిన హెరాల్డ్ డ్వైట్ లాస్వెల్, ప్రచారాన్ని ముఖ్యమైన చిహ్నాలను తారుమారు చేయడం ద్వారా పరిశీలనాత్మక వైఖరుల నిర్వహణగా నిర్వచించారు. ప్రచారం ఈ నిర్వచనం ఆధారంగా, గాంధీ స్వతంత్ర భారత దేశం తన ఆదర్శాన్ని నడిపించడానికి ముఖ్యమైన చిహ్నాలను ఉపయోగించారు.[49]

ప్రచారంలో ప్రతీకలుగా నిలిచిన ఆయన ఆలోచనలు ఏమని పేర్కొన్నాయంటే: బ్రిటిష్ వారు లేకుండానే భారతదేశం ఆర్థికంగా స్వయం సమృద్ధి సాధించగల దేశం, మతాలకు అతీతమైన ఐక్యత దేశాన్ని మరింత బలోపేతం చేస్తుంది, అహింస, సత్యాగ్రహ సూత్రంతో కూడిన అహింసాత్మక ప్రతిఘటనే నిరసన తెలిపే అత్యంత ప్రభావవంతమైన పద్ధతి. "క్విట్ ఇండియా" ప్రసంగాలలో గాంధీ ఇలా అంటారు: "ప్రస్తుత క్లిష్ట తరుణంలో భారతదేశం తన వంతు పాత్ర పోషించడానికి వీలుగానే బ్రిటిష్ అధికారాన్ని ఉపసంహరించుకోవాలనే ప్రతిపాదన చేయబడింది. ఐక్యరాజ్యసమితి యుద్ధం చేస్తుండగా, భారతదేశం వంటి పెద్ద దేశం వారి నుండి ఇష్టానుసారంగా పొందిన డబ్బు  సామాగ్రితో కేవలం సహాయం చేయడం సంతోషకరమైన పరిస్థితి కాదు. మనకు స్వేచ్ఛ లభించనంత కాలం, మనం నిజమైన త్యాగ స్ఫూర్తిని, శౌర్యాన్ని మేల్కొల్పలేము." ఐక్య భారతదేశం గురించిన తన ఆలోచనలపై ఆయన ఇలా అన్నారు: "హిందూ-ముస్లిం సమస్యను సంతృప్తికరంగా పరిష్కరించాలంటే, అది నా జీవితకాలంలోనే జరగాలని వేలాది మంది ముస్లింలు నాకు చెప్పారు. ఈ మాటకు నేను గర్వపడాలి; కానీ నా హేతువుకు నచ్చని ప్రతిపాదనకు నేను ఎలా అంగీకరించగలను? హిందూ-ముస్లిం ఐక్యత కొత్త విషయం కాదు. లక్షలాది హిందువులు, ముస్లింలు దాని కోసం ప్రయత్నించారు. నేను నా బాల్యం నుంచే దానిని సాధించడానికి స్పృహతో కృషి చేశాను. పాఠశాలలో ఉన్నప్పుడు, ముస్లిం, పార్సీ సహ విద్యార్థులతో స్నేహం పెంచుకోవడానికి నేను ప్రత్యేక శ్రద్ధ తీసుకున్నాను. భారతదేశంలోని హిందువులు ఇతర వర్గాలతో శాంతి, సఖ్యతతో జీవించాలనుకుంటే, వారు పొరుగువారితో స్నేహం చేసే సద్గుణాన్ని శ్రద్ధగా పెంపొందించుకోవాలని ఆ లేత వయసులోనే నేను నమ్మాను. హిందువులతో స్నేహం పెంచుకోవడానికి నేను ప్రత్యేక ప్రయత్నం చేయకపోయినా ఫర్వాలేదని, కానీ కనీసం కొంతమంది ముస్లింలతోనైనా స్నేహం చేయాలని నేను భావించాను. భారతదేశంలో కూడా నేను నా ప్రయత్నాలను కొనసాగించాను, ఆ ఐక్యతను సాధించడానికి అన్ని విధాలా కృషి చేశాను." ఖిలాఫత్ ఉద్యమంలో ముస్లింలకు నా పూర్తి సహకారాన్ని అందించడానికి నన్ను ప్రేరేపించింది నా జీవితకాల ఆకాంక్షే. దేశవ్యాప్తంగా ఉన్న ముస్లింలు నన్ను తమ నిజమైన స్నేహితుడిగా అంగీకరించారు."[50] అహింసాత్మక ప్రతిఘటన ప్రభావంపై గాంధీజీకి ఉన్న నమ్మకాన్ని "అన్ని పరిస్థితులలోనూ అహింస మాత్రమే మనుషులను సరైనది చేయడానికి నడిపిస్తుంది" అనే నమ్మకంగా ఉదహరించారు.

ఈ ఆలోచనలను గాంధీ ముఖ్యమైన చిహ్నాల వాడకం ద్వారా ప్రతీకాత్మకంగా చూపించారు, ఇది ఆయన తన ప్రసంగాలలో ఉద్యమాలలో వివరించిన ఆదర్శాల ఆమోదంలో ఒక ముఖ్యమైన ప్రతిపాదకుడు. 1930 నవంబర్ 3న, దండి మార్చ్‌కు ముందు గాంధీ ఒక ప్రసంగం చేశారు, ఇది బహుశా గాంధీ చివరి ప్రసంగాలలో ఒకటి కావచ్చు, ఇందులో యాత్ర ముఖ్యమైన చిహ్నం స్వయం సమృద్ధిగల భారతదేశాన్ని శక్తివంతం చేయడానికి ప్రత్యేకంగా అహింసాత్మక పోరాటాన్ని ప్రదర్శించింది. అహ్మదాబాద్లో ప్రారంభమై గుజరాత్లోని దండిలో ముగిసిన ఈ కవాతులో గాంధీ, ఆయన మద్దతుదారులు ఉప్పు ఉత్పత్తిపై పన్నులు విధించి, ఉప్పు మార్కెట్లో వలసవాద గుత్తాధిపత్యాన్ని అమలు చేసిన రౌలట్ చట్టాన్ని నేరుగా ధిక్కరించారు.[51]

పెద్ద స్వదేశీ ఉద్యమంలో భాగమైన ఖాదీ ఉద్యమం, బ్రిటిష్ వస్తువులను బహిష్కరించడం, పాశ్చాత్య సంస్కృతి తిరస్కరించడం, ప్రాచీన, పూర్వ వలసవాద భారతీయ సంస్కృతి తిరిగి రావడాన్ని ప్రోత్సహించడం పట్ల వైఖరిని తారుమారు చేయడానికి బ్రిటిష్ నిర్మిత వస్త్ర దిగుమతులను తగలబెట్టడానికి చిహ్నాన్ని ఉపయోగించింది. గాంధీ ఒక రాట్నాన్ని సంపాదించి, ఖాదీ అని పిలువబడే వారి స్వంత వస్త్రాన్ని వడకడంలో తన శిష్యులను నిమగ్నం చేశారు; చేతితో నూలు వడకడం పట్ల ఈ నిబద్ధత గాంధీ తత్వశాస్త్రం, రాజకీయాలకు ఒక ముఖ్యమైన అంశం.[52]

1948 డిసెంబర్ 1న, చివరి నిరాహార దీక్షకు ముందు గాంధీ తన ప్రసంగాన్ని నిర్దేశించారు. ఉపవాసాన్ని ముఖ్యమైన ప్రతీకగా ఉపయోగిస్తూ, ఆయన దీనిని "సమాజం చేసిన కొన్ని తప్పులకు వ్యతిరేకంగా నిరసనగా అహింసకు మద్దతు ఇచ్చేవారు కొన్నిసార్లు ఉపవాసం చేయమని ప్రేరేపిస్తారు, అహింసా భక్తుడిగా వేరే పరిష్కారం లేనప్పుడు ఆయన ఇలా చేస్తారు. అలాంటి సందర్భం నాకు వచ్చింది". ఈ ఉపవాసం ఒక దేశం సంఘాలు, మతాలను ఒకచోట చేర్చే ఆలోచనకు అనుగుణంగా నిర్వహించబడింది. ఎలాంటి బాహ్య ఒత్తిడి లేకుండా, కేవలం మేల్కొన్న కర్తవ్య భావనతో అన్ని వర్గాల హృదయాల పునరేకీకరణతో తాను సంతృప్తి చెందినప్పుడు మాత్రమే గాంధీ నిరాహార దీక్ష ముగిసింది.[53]

విమర్శలు, వివాదాలు

[మార్చు]

గాంధీ కఠినమైన అహింస శాంతివాదాన్ని సూచిస్తుంది, అందువలన ఇది రాజకీయ వర్ణపటం అంతటా విమర్శలకు మూలంగా ఉంది.

విభజన భావన

[మార్చు]

ఒక నియమం ప్రకారం, గాంధీ విభజన భావనను వ్యతిరేకించారు, ఎందుకంటే ఇది మత ఐక్యత గురించి ఆయన దృష్టికి విరుద్ధంగా ఉంది.[54] పాకిస్తాన్ ను సృష్టించడానికి భారతదేశ విభజన గురించి ఆయన 1946 అక్టోబరు 6న హరిజన్ రాశారు:

ముస్లిం లీగ్ ముందుకు తెచ్చిన [పాకిస్తాన్ కోసం డిమాండ్] ఇస్లాం వ్యతిరేకమైనది, దానిని పాపమని పిలవడానికి నేను వెనుకాడలేదు. ఇస్లాం మానవజాతి ఐక్యత, సోదరభావాన్ని సూచిస్తుంది, మానవ కుటుంబం ఏకత్వాన్ని భంగపరచడం కోసం కాదు. అందువల్ల, భారతదేశాన్ని యుద్ధ సమూహాలుగా విభజించాలనుకునే వారు భారతదేశానికి, ఇస్లాంకు సమానంగా శత్రువులు. వారు నన్ను ముక్కలుగా ముక్కలు చేయవచ్చు, కానీ నేను తప్పుగా భావించే దానికి సభ్యత్వాన్ని పొందలేరు [...] వారి పిచ్చి మాటలు ఉన్నప్పటికీ, ముస్లింలందరితో స్నేహం చేయడానికి వారిని మన ప్రేమకు బందీలుగా ఉంచుకోవడానికి మనం ఆకాంక్షించడం మానకూడదు[55]
అయితే, పాకిస్తాన్ అంశంపై జిన్నా గాంధీ సుదీర్ఘంగా సంప్రదింపులు జరిపినట్లు హోమర్ జాక్ పేర్కొన్నాడు: "భారతదేశ విభజనను గాంధీ వ్యక్తిగతంగా వ్యతిరేకించినప్పటికీ, ఆయన ఒక ఒప్పందాన్ని ప్రతిపాదించాడు [...], ఇది కాంగ్రెస్ ముస్లిం లీగ్ ఒక తాత్కాలిక ప్రభుత్వంలో స్వాతంత్ర్యం పొందడానికి సహకరిస్తుందని, ఆ తరువాత విభజన ప్రశ్నను ముస్లిం మెజారిటీ ఉన్న జిల్లాల్లో ప్రజాభిప్రాయ సేకరణ ద్వారా నిర్ణయిస్తారు".[56]

అయితే, పాకిస్తాన్ అంశంపై జిన్నా గాంధీ సుదీర్ఘంగా సంప్రదింపులు జరిపినట్లు హోమర్ జాక్ పేర్కొన్నాడు: "భారతదేశ విభజనను గాంధీ వ్యక్తిగతంగా వ్యతిరేకించినప్పటికీ, ఆయన ఒక ఒప్పందాన్ని ప్రతిపాదించాడు [...], ఇది కాంగ్రెస్ ముస్లిం లీగ్ ఒక తాత్కాలిక ప్రభుత్వంలో స్వాతంత్ర్యం పొందడానికి సహకరిస్తుందని, ఆ తరువాత విభజన ప్రశ్నను ముస్లిం మెజారిటీ ఉన్న జిల్లాల్లో ప్రజాభిప్రాయ సేకరణ ద్వారా నిర్ణయిస్తారు".[57]

భారత విభజన అంశంపై ఈ ద్వంద్వ వైఖరులు గాంధీని హిందువులు, ముస్లింల విమర్శలకు గురి చేశాయి. ముస్లిం రాజకీయ హక్కులను గాంధీ అణగదొక్కారని ముహమ్మద్ అలీ జిన్నా, అతని సమకాలీన సహ-ప్రయాణికులు ఖండించారు. వినాయక్ దామోదర్ సావర్కర్, అతని మిత్రపక్షాలు గాంధీని ఖండించారు, హిందువులపై వారి దురాగతాలకు కళ్లు మూసుకుని ముస్లింలను రాజకీయంగా బుజ్జగించారని, పాకిస్తాన్ ఏర్పాటుకు అనుమతించారని ఆరోపించారు ("భారతదేశాన్ని విభజించడానికి ముందు, నా శరీరాన్ని రెండు ముక్కలుగా కత్తిరించాల్సి ఉంటుంది" అని బహిరంగంగా ప్రకటించినప్పటికీ).[58]

వలస ప్రభుత్వం భగత్ సింగ్, సుఖ్దేవ్, ఉధమ్ సింగ్, రాజ్గురులను ఉరితీయడాన్ని నిరసిస్తూ ఆయన చేసిన నిరసన చాలా మంది భారతీయులకు ఖండించటానికి, తీవ్రమైన కోపానికి కారణమైంది.[59] జగదీష్ భగవతి వంటి ఆర్థికవేత్తలు గాంధీ స్వదేశీ ఆలోచనలను విమర్శించారు.

ఈ విమర్శ గురించి గాంధీ ఇలా అన్నారు, "ఒకప్పుడు ప్రజలు నా మాట వినేవారు, ఎందుకంటే వారి వద్ద ఆయుధాలు లేనప్పుడు బ్రిటిష్ వారితో ఆయుధాలు లేకుండా ఎలా పోరాడాలో నేను వారికి చూపించాను [...] కానీ ఈ రోజు హిందూ-ముస్లిం అల్లర్లకు వ్యతిరేకంగా నా అహింస పనికిరాదని , అందువల్ల ప్రజలు ఆత్మరక్షణ కోసం ఆయుధాలు ధరించాలని నాకు చెబుతున్నారు".[60]

మూలాలు

[మార్చు]
  1. ↑ Nicholas F. Gier (2004). The Virtue of Nonviolence: From Gautama to Gandhi. SUNY Press. p. 222. ISBN 978-0-7914-5949-2.
  2. ↑ Gwilym Beckerlegge, World religions reader, 2001
  3. ↑ Guha, Ramachandra (2013). Gandhi before India. Allen Lane. ISBN 978-9-351-18322-8.
  4. ↑ Gandhi, MK (26 October 1907). Indian Opinion: 438.
  5. ↑ Guha, Ramachandra (2012). Gandhi before India. Allen Lane.
  6. ↑ A. A. Macdonell, Sanskrit English Dictionary, Asian Educational Services, ISBN 978-8120617797, page 330-331
  7. ↑ J. Wentzel Vrede van Huyssteen et al. (2003), Encyclopedia of Science and Religion, Thomson Gale, ISBN 0-02-865704-7, page 405
  8. ↑ KN Tiwari (1998), Classical Indian Ethical Thought, Motilal Banarsidass, ISBN 978-8120816077, page 87
  9. ↑ Nonviolence By Senthil Ram, Ralph Summy, 2007
  10. ↑ page 388, The collected works of Mahatma Gandhi, by Gandhi (Mahatma), India. Ministry of Information and Broadcasting. Publications Division
  11. ↑ 11.0 11.1 Trustworthiness by Bruce Glassman – Juvenile Nonfiction – 2008
  12. ↑ Parel, Anthony (2011). "Gandhi and the State". In Judith Brown; Anthony Parel (eds.). The Cambridge Companion to Gandhi. New York: Cambridge University Press. pp. 154–170. ISBN 978-0-521-11670-1.
  13. ↑ Hardiman, David (2011). "Gandhi's Global Legacy". In Judith Brown; Anthony Parel (eds.). The Cambridge Companion to Gandhi. New York: Cambridge University Press. pp. 239–254. ISBN 978-0-521-11670-1.
  14. ↑ Parel, Anthony (2011). "Gandhi and the State". In Judith Brown; Anthony Parel (eds.). The Cambridge Companion to Gandhi. New York: Cambridge University Press. pp. 154–170. ISBN 978-0-521-11670-1.
  15. ↑ 15.0 15.1 Gandhi, Mohandas (1965). The Collected Works of Mahatma Gandhi. Vol. 14. Ahmedabad: The Publications Division, Ministry of Information and Broadcasting, Government of India. pp. 504–505.
  16. ↑ Gandhi, Mohandas (1965). The Collected Works of Mahatma Gandhi. Vol. 23. Ahmedabad: The Publications Division, Ministry of Information and Broadcasting, Government of India. pp. 468–469.
  17. ↑ Chatterjee, Margaret (1983). Gandhi's Religious Thought. London: The Macmillan Press, LTD. p. 156. ISBN 978-1-349-05367-4.
  18. ↑ Clooney, Francis X. (2005). Hindu Wisdom for All God's Children. Eugene, Oregon: Wipf and Stock Publishers. pp. 51. ISBN 1-59752-068-3.
  19. ↑ Robb, Peter; Taylor, David (1978). Rule, Protest, Identity: Aspects of Modern South Asia. Curzon Press. p. 121. ISBN 978-0391008663.
  20. ↑ Gandhi, Mohandas (2019). Andrews, C.F. (ed.). Mahatma Gandhi at Work: His Own Story Continued. Routledge.
  21. ↑ Gandhi, Mahatma (1994) [1956]. Homer, Jack A. (ed.). The Gandhi reader : a source book of his life and writings (Rev ed.). New York: Grove Press. pp. 8. ISBN 0802131611. OCLC 32833421.
  22. ↑ Thoothi, N.A. (1938). The Vaishnavas of Gujarat: Being a study of methods of investigation of social phenomena. Calcutta: Longmans, Green, and Co, LTD. p. 279.
  23. ↑ The Gandhi Reader
  24. ↑ Jack, Homer. Gandhi Reader, p.344
  25. ↑ Jack, Homer. Gandhi Reader, pp.345–6
  26. ↑ Encyclopaedia of Indian philosophy by Vraj Kumar Pandey – History – 2007
  27. ↑ M. K. Gandhi, All Men Are Brothers: Life and Thoughts of Mahatma Gandhi as told in his own words, Paris, UNESCO 1958, p 60.
  28. ↑ Encyclopaedia of Indian philosophy by Vraj Kumar Pandey – History – 2007
  29. ↑ Mahatma Gandhi and comparative religion – Page 54, by K.L. Seshagiri Rao – Biography & Autobiography – 1990
  30. ↑ A Man Called Bapu, Subhadra Sen Gupta, Pratham Books, 2008. P.5
  31. ↑ Singh, Dr Mahesh Kumar (2022-01-22). The Humanistic Philosophy of Gandhi (in ఇంగ్లీష్). K.K. Publications. p. 7.
  32. ↑ Gandhi, Rajmohan (1997). Rajaji, A life. Penguin India.
  33. ↑ Gandhi, Mohandas (13 July 1946). "The Means". Harijan.
  34. ↑ "Gandhi, Mohandas K. | The Martin Luther King, Jr. Research and Education Institute". kinginstitute.stanford.edu (in ఇంగ్లీష్). Retrieved 2024-03-16.
  35. ↑ Smith, William Edgett (1973). Nyerere of Tanzania. London: Victor Gollanz. p. 59. ISBN 9780575015104.
  36. ↑ "Nelson Mandela's Umbilical Bond with Mahatma Gandhi". Diplomatist (in ఇంగ్లీష్). Retrieved 2024-03-16.[permanent dead link]
  37. ↑ "Steven Bantu Biko | AFR 110: Intro to Contemporary Africa". sites.psu.edu. Retrieved 2024-03-16.
  38. ↑ "Mahatma Gandhi guided my conscience during Solidarity movement: Lech Walesa". India Today (in ఇంగ్లీష్). 31 March 1994. Retrieved 2024-03-16.
  39. ↑ Nanda, B. R. (2004-10-21), "Gandhi and Non-violence", In Search of Gandhi, Oxford University Press, pp. 247–253, doi:10.1093/acprof:oso/9780195672039.003.0028, ISBN 978-0-19-567203-9, retrieved 2024-03-16{{citation}}: CS1 maint: work parameter with ISBN (link)
  40. ↑ "Aung San Suu Kyi: In Gandhi's Footsteps - Articles : On and By Gandhi". www.mkgandhi.org (in ఇంగ్లీష్). Retrieved 2024-03-16.
  41. ↑ Mohatma Gandhi, (1957) An autobiography: The story of my experiments with truth (M. H. Desai Trans.). Beacon Press. pp. 24–25
  42. ↑ "Khan Abdul Ghaffar Khan". kp.gov.pk.
  43. ↑ Nanda, B. R. (2004-10-21). "Twelve Abdul Ghaffar Khan: the 'Frontier Gandhi'". In Search of Gandhi: Essays and Reflections (in ఇంగ్లీష్). Oxford University Press. pp. 107–123. ISBN 978-0-19-908141-7.
  44. ↑ "6g. Abdul Ghaffar Khan: the Frontier Gandhi". contensis.uwaterloo.ca. Retrieved 2024-03-16.
  45. ↑ Ronald M. McCarthy and Gene Sharp, Nonviolent action: a research guide (1997) p. 317
  46. ↑ Horace Alexander, Consider India: An Essay in Values (London: Asia, 1961), p. 73
  47. ↑ Mary Elizabeth King, Mahatma Gandhi and Martin Luther King Jr: the power of nonviolent action (UNESCO Publishing, 1999), p. 183
  48. ↑ Ananda M. Pandiri, A Comprehensive, Annotated Bibliography on Mahatma Gandhi:Biographies, Works by Gandhi, and Bibliographical Sources Greenwood Publishing Group, 1995 ISBN 0313253374 (p. 349).
  49. ↑ Barlow, David M., and Brett Mills. "Harold D. Lasswell." Reading media theory: thinkers, approaches and contexts. Second Edition ed. Harlow, England: Pearson Longman, 2012. 103. Print.
  50. ↑ Bandopadhaya, Sailesh Kumar. "The "Quit India" Resolution." My non-violence. Ahmedabad: Navajivan Pub. House, 1960. 183-205. Print.
  51. ↑ Gandhi, M. K., and Mahadev Desai. "On The Eve Of Historic Dandi March." The selected works of Mahatma Gandhi. Ahmedabad, India: Navajivan Publ. House, 1968. 28-30. Print.
  52. ↑ . "Spinning for India's independence".
  53. ↑ "Speech on the Eve of the Last Fast." Famous Speeches by Mahatma Gandhi. N.p., n.d. Web. 16 March 2014. <http://www.mkgandhi.org/speeches/evelast.htm
  54. ↑ reprinted in The Essential Gandhi: An Anthology of His Writings on His Life, Work, and Ideas., Louis Fischer, ed., 2002 (reprint edition) pp. 106–108.
  55. ↑ reprinted in The Essential Gandhi: An Anthology of His Writings on His Life, Work, and Ideas.Louis Fischer, ed., 2002 (reprint edition) pp. 308–9.
  56. ↑ Jack, Homer. The Gandhi Reader, p. 418.
  57. ↑ Jack, Homer. The Gandhi Reader, p. 418.
  58. ↑ "The life and death of Mahatma Gandhi", on BBC News , see section "Independence and partition."
  59. ↑ Mahatma Gandhi on Bhagat Singh.Archived 9 డిసెంబరు 2012 at archive.today.
  60. ↑ reprinted in The Essential Gandhi: An Anthology of His Writings on His Life, Work, and Ideas., Louis Fischer, ed., 2002 (reprint edition) p. 311.
"https://te.wikipedia.org/w/index.php?title=గాంధీయిజం&oldid=4816221" నుండి వెలికితీశారు