గారో భాష

గారో
అ·చిక్కు
స్థానిక భాష	భారతదేశం, బంగ్లాదేశ్
ప్రాంతం	మేఘాలయ, అస్సాం , బంగ్లాదేశ్
స్వజాతీయత	గారో
స్థానికంగా మాట్లాడేవారు	1,145,323 (2011)
భాషా కుటుంబము	సినో-టిబెటన్ టిబెటో-బర్మాన్ సెంట్రల్ టిబెటో-బర్మాన్ సాల్ బోడో-గారో గారో గారో
ప్రాంతీయ రూపాలు	అమ్·బెంగ్, A·we ba A·kawe, మాచి, మాచీ-డ్యూయల్, Matabeng ba Matjangchi, గారా-గాంచింగ్, చిసాక్, అటోంగ్, రుగా, Me·gam ba Lyngam, చిబోక్, కామరూప్, అటియాగ్రా,
వ్రాసే విధానం	లాటిన్ లిపి బెంగాలీ-అస్సామీ లిపి ఎ-చిక్ టోక్‌బిరిమ్
అధికారిక హోదా
అధికార భాష	భారతదేశం మేఘాలయ
భాషా సంకేతాలు
ISO 639-3	grt
Glottolog	garo1247
ELP	Garo
గారో మాట్లాడే ప్రాంతాల పటం
యునెస్కో అట్లాస్ ఆఫ్ ది వరల్డ్స్ లాంగ్వేజెస్ ఇన్ డేంజర్ ప్రకారం గారోను ప్రమాదంలో ఉన్న భాషగా వర్గీకరించారు

గారో, దాని ఎండోమ్ ఎ· చిక్కు ద్వారా కూడా సూచించబడుతుంది, ఇది ఈశాన్య భారత రాష్ట్రాలైన మేఘాలయ, అస్సాం, త్రిపుర మాట్లాడే టిబెటో-బర్మన్ భాష. పొరుగున ఉన్న బంగ్లాదేశ్ కొన్ని ప్రాంతాలలో కూడా ఇది మాట్లాడబడుతుంది. ఇది 2005 నుండి మేఘాలయలోని కొన్ని జిల్లాల్లో అనుబంధ అధికారిక హోదాను కలిగి ఉంది, 2026 లో రాష్ట్ర పూర్తి స్థాయి అధికారిక భాషగా మారింది. 2001 జనాభా లెక్కల ప్రకారం, ఒక్క భారతదేశంలో మాత్రమే సుమారు 889,000 గారో మాట్లాడేవారు ఉన్నారు. మరో 130,000 మంది బంగ్లాదేశ్‌లో ఉన్నారు.

భౌగోళిక పంపిణీ

ఎథ్నోలాగ్ గారోకు ఈ క్రింది ప్రదేశాలను జాబితా చేస్తుంది:

• గారో హిల్స్ డివిజన్, మేఘాలయ
• గోల్పారా జిల్లా, కామరూప్ జిల్లా, శివసాగర్, కర్బి ఆంగ్లాంగ్ జిల్లా, పశ్చిమ అస్సాం
• కోహిమా జిల్లా, నాగాలాండ్
• ఉదయపూర్ ఉపవిభాగం, దక్షిణ త్రిపుర జిల్లా, త్రిపుర
• కమల్పూర్, కైలాసహర్ ఉపవిభాగాలు, ఉత్తర త్రిపుర జిల్లా, త్రిపుర
• సదర్ ఉపవిభాగం, పశ్చిమ త్రిపుర జిల్లా, త్రిపుర
• జల్పాయిగురి జిల్లా, కోచ్ బీహార్ జిల్లా, పశ్చిమ బెంగాల్
• మైమెన్సింగ్ జిల్లా, తంగైల్, జమాల్పూర్, షేర్పూర్, నేత్రకోనా, ఘాజీపూర్, సునమ్గంజ్, సిల్హెట్, మౌల్వీబజార్, ఢాకా, ఘాజీపుర్, బంగ్లాదేశ్

భాషా అనుబంధం

గారో బారిక సమూహానికి చెందినవాడు, ఇది చైనా-టిబెటన్ భాషా కుటుంబానికి చెందిన టిబెటో-బర్మీస్ ఉపసమూహంలో సభ్యుడు. బోరో-గారో ఉప సమూహం చైనా-టిబెటన్ భాషా కుటుంబంలో ఎక్కువ కాలం గుర్తించబడిన, అత్యంత పొందికైన ఉప సమూహాలలో ఒకటి. ఇందులో గారో భాష, బోరో, కోక్బోరోక్, దిమా, రాభా, అటాంగ్, తివా, కోచ్ వంటి భాషలు ఉన్నాయి. ఒకదానితో ఒకటి దగ్గరి సంబంధం కలిగి ఉండటం వలన, ఈ భాషలకు అనేక సాధారణ లక్షణాలు ఉన్నాయి, ఈ భాషల నుండి ఇచ్చిన డేటాసెట్ పదాల ఉపరితల-స్థాయి పరిశీలన నుండి సారూప్యతలు సులభంగా గుర్తించబడతాయి.

అక్షరక్రమం, ప్రామాణీకరణ

19వ శతాబ్దం చివరలో, అమెరికన్ బాప్టిస్ట్ మిషనరీలు గారో ఈశాన్య మాండలికం A·we అని వ్రాసారు, ప్రారంభంలో ఉపయోగించారు. ఈశాన్య ప్రాంతమైన గారో హిల్స్ లో విద్యావంతులైన గారో ప్రజల సంఖ్య వేగంగా పెరుగుతోంది కాబట్టి దీనిని అనేక ఇతర ప్రాంతాల నుండి ఎంపిక చేశారు. అదనంగా, ఈ ప్రాంతంలోనే గారోలకు మొదట విద్యను అందించారు. కాలక్రమేణా, ఈ మాండలికం విద్యావంతులైన సంస్కృతితో ముడిపడి ఉంది. నేడు, గారో కొండల పశ్చిమ-మధ్య భాగంలో ఉన్న ఒక చిన్న పట్టణం తురా మాట్లాడేవారిలో ఈ మాండలికం ఒక వైవిధ్యాన్ని వినవచ్చు, ఇది వాస్తవానికి ఆమ్ బెంగ్ మాట్లాడే ప్రాంతం. 1873లో గారో హిల్స్ బ్రిటిష్ ప్రభుత్వ పూర్తి నియంత్రణలోకి వచ్చిన తరువాత తురాలో రాజకీయ ప్రధాన కార్యాలయం స్థాపించబడింది. ఇది విద్యావంతులైన ఈశాన్య ప్రాంతాల ప్రజలు పట్టణానికి వలస వెళ్ళడానికి దారితీసింది, స్థానిక మాండలికం వాడకం నుండి ఈశాన్య ప్రాంతాల మాండలికానికి మారడానికి దారితీసింది. తురా గారో కొండల విద్యా కేంద్రంగా మారింది, కాలక్రమేణా, ఈశాన్య మాండలికం (ఎ · వె) నుండి ఒక వాస్తవ ప్రమాణం అభివృద్ధి చెందింది, ఇది క్రమంగా పట్టణంతో అప్పటి నుండి ప్రతిచోటా విద్యావంతులైన గారో ప్రసంగంతో ముడిపడి ఉంది. గారో అక్షరక్రమానికి సంబంధించి, ప్రాథమిక లాటిన్ వర్ణమాల 1924 నాటికి బెంగాలీ లిపిని పూర్తిగా భర్తీ చేసింది, అయితే 1902లో అమెరికన్ మిషనరీలు లాటిన్ ఆధారిత వర్ణమాలను అభివృద్ధి చేశారు.

నేడు వాడుకలో ఉన్న లాటిన్ ఆధారిత గారో వర్ణమాలలో 20 అక్షరాలు, రాకా ( కంఠధ్వని విరామ చిహ్నం [ʔ]) అని పిలువబడే ఒక ఉబ్బెత్తు చుక్క ఉంటాయి. టైపింగ్‌లో, రాకాను ఒక ఇంటర్‌పంక్ట్ ద్వారా సూచిస్తారు . ⟨f, q, v, x, y, z⟩ అక్షరాలను వర్ణమాలలో భాగంగా పరిగణించరు, అవి కేవలం అరువు పదాలలో మాత్రమే కనిపిస్తాయి. ⟨i⟩ అనే వర్ణమాలను రెండు విధాలుగా ఉచ్ఛరిస్తారు: ఒకటి /i/ (సాధారణంగా పదం చివరన), మరొకటి కేంద్రీకృత అచ్చు /ɨ/ (సాధారణంగా పదం మొదట్లో, మధ్యలో). అందువల్ల, రూపపరంగా గారోలో ఐదు అచ్చులు ఉన్నప్పటికీ, ధ్వనిపరంగా వాస్తవానికి ఆరు అచ్చులు ఉన్నాయి

బంగ్లాదేశ్‌లో, బెంగాలీ లిపి ఒక రూపాంతరం దాని లాటిన్ ప్రతిరూపంతో పాటు ఇప్పటికీ వాడుకలో ఉంది. 1924 వరకు విద్యాసంస్థలలో బెంగాలీ, అస్సామీ భాషలు బోధనా మాధ్యమాలుగా ఉండేవి, ఆధునిక గారో భాష పరిణామంలో అవి గొప్ప పాత్ర పోషించాయి. ఫలితంగా అనేక బెంగాలీ, అస్సామీ పదాలు గారో పదజాలంలోకి ప్రవేశించాయి. ఇటీవల, మీడియా కారణంగా మాతృభాషలో నడిచే పాఠశాలల కంటే ఆంగ్ల మాధ్యమ పాఠశాలలకు ప్రాధాన్యత ఇవ్వడం వల్ల, గారో వారి రోజువారీ సంభాషణలోకి ఆంగ్ల పదాలు కూడా విపరీతంగా ప్రవేశిస్తున్నాయి. హిందీ పదజాలం కూడా ఈ భాషలో నెమ్మదిగా కానీ స్థిరంగా చోటు చేసుకుంటోంది

గారో భాషను కొన్నిసార్లు ఎ · చిక్ టోక్బిరిమ్ లిపిని ఉపయోగించి వ్రాయబడుతుంది, దీనిని 1979లో అరుణ్ రిచిల్ మరక్ కనుగొన్నారు. ఈ లిపిలోని ప్రతి అక్షరం పేర్లు సహజ దృగ్విషయం నుండి తీసుకోబడ్డాయి. వాయవ్య బంగ్లాదేశ్ భవానీపూర్ గ్రామంలో ఈ లిపిని కొంతవరకు ఉపయోగిస్తారు, దీనిని ఎ · చిక్ గారో టోక్బిరిమ్ అని కూడా పిలుస్తారు.

మాండలికాలు

దీని ప్రకారం, మాండలికం అనే పదాన్ని రాజకీయంగా 'అనధికారిక ప్రసంగ వైవిధ్యం' గా నిర్వచించారు. గారో భాషలో ఎ · వి, అమ్ · బెంగ్/ఎ · బెంగ్, మాచ్చి, డ్యూయల్, చిసాక్, గాంచింగ్, మరికొన్ని మాండలికాలు ఉన్నాయి. మరక్ (2013:134–135) గారో ఈ క్రింది మాండలికాలను వాటి భౌగోళిక పంపిణీలను జాబితా చేస్తుంది.

• సింసాంగ్ నది లోయలోని గారో కొండల ఆగ్నేయంలో అ టోంగ్ మాండలికం మాట్లాడతారు. అటాంగ్ మాట్లాడేవారిలో ఎక్కువ మంది రోంగ్సు, సిజు, రోంగ్రు ఎ · సిమ్, బద్రి, చిట్మాంగ్, నోంగల్ వంటి గ్రామాలలో కేంద్రీకృతమై ఉన్నారు.
• బుగాయ్ నది లోయలోని గారో కొండల దక్షిణ మధ్య భాగంలో ఒక చిన్న ప్రాంతంలో రుగా మాండలికం మాట్లాడతారు. అటాంగ్ మాదిరిగానే, రుగా చాలా మంది గారోల భాష కంటే కోచ్ రాభా భాషలకు, అటాంగ్కు కూడా దగ్గరగా ఉంటుంది, కానీ అటాంగ్ల కంటే అ · వి & అ · బెంగ్లకు మారడం రుగాస్ వెంట మరింత ముందుకు సాగింది.
• బుగాయ్ నది ఎగువ గట్లు చిబోక్ నది ఆక్రమించి ఉన్నాయి.
• మేగాం నది గారో కొండలు, ఖాసీ కొండల మధ్య సరిహద్దును ఆక్రమించింది.
• బుగాయ్ నదికి పశ్చిమాన, రంగ్గిరా పీఠభూమి నుండి పశ్చిమ, ఉత్తర లోయ వరకు పెద్ద ప్రాంతంలో ఆమ్ బెంగ్ మాండలికం మాట్లాడతారు. ఇది బంగ్లాదేశ్ సరిహద్దుల వెంబడి అస్సాం దక్షిణ, ఉత్తర ఒడ్డున మాట్లాడబడుతుంది.
• బ్రహ్మపుత్ర లోయలో పెద్ద ఎత్తున అగియా, గోల్పారా నుండి కామ్రూప్ సరిహద్దు వరకు డోరాంగ్రే, అమ్జోంగా వరకు మాట్లాడతారు.
• మాటాబెంగ్ మాండలికం దాదాపు Am.beng మాండలికాన్ని పోలి ఉంటుంది. ఇది అర్బెల్లా పీఠభూమి, డుమిండిక్గ్రే, రోంగ్వాల్కామ్గ్రే, చిడెకెగ్రే, సాంచోంగ్రే, బాబాడంగ్రే, రోంగ్రామ్, అసనాంగ్ మొదలైన ప్రదేశాలలో కనిపిస్తుంది.
• గారో కొండల దక్షిణ భాగంలో గారా గంచింగ్ భాష మాట్లాడతారు. గారా గంచింగ్ మాట్లాడేవారు డారెంగ్, రోమ్పా నది లోయలో స్థిరపడ్డారు.
• డారెంగ్ నది లోయలోని సిబ్బరి, కపాసిపారా గ్రామాలలో ద్వంద్వ భాష మాట్లాడతారు. ఈ గ్రామాలు గారో కొండల దక్షిణ భాగంలో ఉన్నాయి. గారో కొండల పశ్చిమ పర్వత ప్రాంతాలలో ఉన్న బాలచంద, చందకోన గ్రామాలలో కూడా కొంతమంది ద్వంద్వ భాష మాట్లాడేవారు స్థిరపడ్డారు.
• మాచ్చి-దువాల్ మాండలికం సింసాంగ్ లోయలోని విలియంనగర్ ప్రాంతంలో మాట్లాడతారు. ఈ మాండలికం మాచ్చి, ద్వంద్వ మాండలికాల మిశ్రమం.
• కామరూప్ జిల్లాలోని గోహల్కోనా, హహీమ్, శాంతిపూర్, ఉకియం గ్రామాలలో కామరూప్ మాండలికం మాట్లాడతారు.

ఈ మాండలికాలు మాట్లాడేవారు సాధారణంగా ఒకరినొకరు అర్థం చేసుకోగలరు, అయినప్పటికీ వేరే ప్రాంతపు మాండలికంతో పరిచయం లేని వారికి ఆ మాండలికానికి ప్రత్యేకమైన కొన్ని పదాలు, వ్యక్తీకరణల గురించి వివరణ అవసరమయ్యే సందర్భాలు ఉంటాయి. అవె, అంబెంగ్ మినహా, గారో మాండలికాలపై పరిశోధన చాలా వరకు నిర్లక్ష్యం చేయబడింది. అనేక గారో మాండలికాలు ప్రామాణిక (స్టాండర్డ్) లేదా అవె లేదా అంబెంగ్‌లో కలిసిపోతున్నాయి. వాస్తవ లిఖిత, మౌఖిక ప్రామాణిక భాష అవె నుండి ఉద్భవించినప్పటికీ, అవి రెండూ ఒకటే కాదు; ఈ రెండింటి మధ్య ఉచ్ఛారణలో పదజాల వినియోగంలో స్పష్టమైన వ్యత్యాసం ఉంది. అందువల్ల, ప్రామాణిక అవె (ప్రధానంగా తురాలో మాట్లాడేది), సాంప్రదాయ అవె (గారో హిల్స్ యొక్క ఈశాన్య ప్రాంతంలోని వక్తల మధ్య ఇప్పటికీ వినబడేది) మధ్య వ్యత్యాసాన్ని గుర్తించడం సముచితం. అటోంగ్, రుగా, మెగామ్ భాషల గురించి కూడా గారోలలో ఒక పెద్ద అపోహ ఉంది. ఈ భాషలను సాంప్రదాయకంగా గారో మాండలికాలుగా పరిగణిస్తారు. అటోంగ్ రుగా భాషలు మాట్లాడేవారు జాతిపరంగా నిజానికి గారోలే; కానీ వారి భాషలకు గారో మాండలికాలతో పరస్పర అవగాహన లేదు, అందువల్ల అవి భాషాపరంగా గారో భాష నుండి భిన్నంగా ఉంటాయి. మేగామ్ ప్రజలు జాతిపరంగా గారోలే, కానీ ఖాసీ కొండలలోని మేగామ్ ప్రజలు ఖాసీ భాషచే ప్రభావితులయ్యారు, అందువల్ల ఖాసీ కొండలలోని మేగామ్ ప్రజలు భాషాపరంగా ఖాసీని పోలి ఉంటారు