Jump to content

గిల్జిత్-బాల్టిస్టాన్

వికీపీడియా నుండి
గిల్గిత్-బాల్టిస్తాన్
گلگت - بلتستان
གིལྒིཏ་བལྟིསྟན
పాకిస్తాన్ పరిపాలనా భూభాగంగా నిర్వహిస్తున్న ప్రాంతం
Flag of గిల్గిత్-బాల్టిస్తాన్
Flag
Official seal of గిల్గిత్-బాల్టిస్తాన్
Seal
మ్యాప్‌లో గిల్గిత్-బాల్టిస్తాన్ (ఎరుపు) స్థానం
మ్యాప్‌లో గిల్గిత్-బాల్టిస్తాన్ (ఎరుపు) స్థానం
దేశం పాకిస్తాన్
స్థాపన1 జూలై 1970
రాజధానిగిల్గిత్
అతిపెద్ద నగరంగిల్గిత్
ప్రభుత్వం
 • రకంసమాఖ్య పార్లమెంటరీ రిపబ్లిక్ కింద నామమాత్రపు స్వయం-పరిపాలన ఉన్న పార్లమెంటరీ భూభాగం
 • సంస్థశాసనసభ
 • గవర్నర్షమా ఖాలిద్[1]
 • ముఖ్యమంత్రిసయ్యద్ మెహదీ షా[2]
విస్తీర్ణం
 • మొత్తం
72,971 కి.మీ2 (28,174 చ. మై)
జనాభా
 (2008; (అంచనా))
 • మొత్తం
18,00,000
కాల మండలంUTC+5 (PKT)
ప్రధాన భాషలు
అసెంబ్లీ స్థానాలు33[3]
జిల్లాలు7
నగరం7
Websitegilgitbaltistan.gov.pk

గిల్గిత్-బాల్టిస్తాన్ (ఉర్దూ: گلگت بلتستان, బాల్టి: གིལྒིཏ་བལྟིསྟན), పాకిస్తాన్ పరిపాలనలో ఉన్న లడఖ్ లోపల ఉన్న ఒక స్వయం పరిపాలిత ప్రాంతం. దీనిని గతంలో నార్తర్న్ ఏరియాస్ (ఉత్తర ప్రాంతాలు) లేదా షుమాలి ఇలాఖే (شمالی علاقہ جات, షుమాలి ఇలాఖాజాత్) అని పిలిచేవారు.

ఈ ప్రాంతం 1947 నుండి భారతదేశం, పాకిస్తాన్‌ల మధ్య, అలాగే 1959 నుండి భారతదేశం, చైనాల మధ్య వివాదంలో ఉంది.[4] ఇది దక్షిణాన ఆజాద్ కాశ్మీర్, పశ్చిమాన ఖైబర్ పఖ్తున్ఖ్వా ప్రావిన్స్, ఉత్తరాన ఆఫ్ఘనిస్తాన్‌లోని వాఖాన్ కారిడార్, తూర్పు, ఈశాన్యాన చైనాలోని జిన్‌జియాంగ్ ప్రాంతం, ఆగ్నేయాన భారతదేశం ఆధీనంలో ఉన్న కేంద్రపాలిత ప్రాంతాలైన జమ్మూ కాశ్మీర్, లడఖ్ లతో సరిహద్దును పంచుకుంటుంది.

1970లో "ఉత్తర ప్రాంతాలు" అని పిలువబడే ఈ పరిపాలనా విభాగం గిల్గిత్ ఏజెన్సీ, లడఖ్ వజారత్‌లోని బాల్టిస్తాన్ జిల్లా, హుంజా, నగర్ రాష్ట్రాల విలీనం తర్వాత ఉనికిలోకి వచ్చింది. ఈ ప్రాంతాన్ని పాకిస్తాన్, వివాదాస్పద పూర్వ రాచరిక రాష్ట్రమైన జమ్మూ కాశ్మీర్ ప్రాంతం నుండి ఒక ప్రత్యేక ప్రాంతంగా పరిగణిస్తుంది. అయితే, భారతదేశం, యూరోపియన్ యూనియన్‌ల ప్రకారం, ఇది వివాదాస్పద పూర్వ రాచరిక రాష్ట్రమైన జమ్మూ కాశ్మీర్‌లోని విస్తృత వివాదాస్పద ప్రాంతంలో భాగం.

చరిత్ర

[మార్చు]
కారకోరం హైవే
గిల్గిత్‌లోని కర్గహ్ బుద్ధుడు; "ఈ ప్రాంతమంతటా ఉన్న ప్రాచీన స్థూపాలు, బుద్ధుని రాతి చెక్కడాలు, బౌద్ధమతం చాలా కాలంగా పటిష్టంగా ఉండడాన్ని సూచిస్తున్నాయి."[5]

గిల్గిత్-బాల్టిస్తాన్‌లోని వివిధ ప్రదేశాలలో, ముఖ్యంగా హుంజాలోని పస్సు గ్రామంలో లభించిన రాతి చెక్కడాలు క్రీస్తుపూర్వం 2000 నుండి మానవ ఉనికిని సూచిస్తున్నాయి.[6] టిబెటన్ పీఠభూమిపై మానవులు స్థిరపడిన తరువాతి కొన్ని శతాబ్దాలలో, ఈ ప్రాంతంలో టిబెటిక్ ప్రజలు నివసించారు, వీరు బాల్టిస్తాన్‌లోని బాల్టీ ప్రజలకు పూర్వీకులు. ఈ రోజు బాల్టిస్తాన్ లడఖ్‌తో జాతిపరంగా, సాంస్కృతికంగా (మతంలో కాకపోయినప్పటికీ) పోలికలను కలిగి ఉంది. ఇండో-ఆర్యన్ ప్రజలు (కొన్నిసార్లు దార్డ్‌లుగా వర్ణించబడ్డారు) ప్రధానంగా పశ్చిమ ప్రాంతాలలో స్థిరపడ్డారు. ఈ ప్రజలు గిల్గిత్, చిలాస్, అస్టోర్, డైమర్‌లలో షినా భాష మాట్లాడేవారు, కాగా హుంజా, ఉత్తర ప్రాంతాలలో బురుషాస్కి (ఒక భాషా ఒంటరి), ఖోవార్ (మరొక ఇండో-ఆర్యన్ భాష) మాట్లాడేవారు ఎక్కువగా ఉన్నారు. హెరోడోటస్,[note 1] నియాకస్, మెగస్తనీస్, ప్లినీ,[note 2] టోలెమీ,[note 3] పురాణాల భౌగోళిక జాబితాలలో దార్డ్‌ల ప్రస్తావన ఉంది.[7] 1వ శతాబ్దంలో, ఈ ప్రాంతాల ప్రజలు బాన్ మతానికి అనుచరులుగా ఉండగా, 2వ శతాబ్దంలో బౌద్ధమతాన్ని ఆచరించారు.

క్రీ.శ. 399, 414 మధ్య, చైనీస్ బౌద్ధ యాత్రికుడు ఫాక్సియన్ గిల్గిత్-బాల్టిస్తాన్‌ను సందర్శించాడు.[8] 6వ శతాబ్దంలో సోమాన పలోలా (గ్రేటర్ గిల్గిత్-చిలాస్)ను ఒక గుర్తు తెలియని రాజు పాలించాడు. క్రీ.శ. 627, 645 మధ్య, చైనీస్ బౌద్ధ యాత్రికుడు జువాన్‌జాంగ్ భారతదేశానికి తన యాత్రలో ఈ ప్రాంతం గుండా ప్రయాణించాడు.

టాంగ్ రాజవంశం నాటి చైనీస్ రికార్డుల ప్రకారం, క్రీ.శ. 600, 700ల మధ్య, ఈ ప్రాంతాన్ని 'బోలో' అనే బౌద్ధ రాజవంశం పాలించింది, దీనిని పలోలా, పటోలా, బలుర్ అని కూడా అనువదించారు.[9] వారు బ్రాహ్మీ లిపి శాసనంలో పేర్కొన్న పటోల షాహి రాజవంశానికి చెందిన వారని,[10] వజ్రయాన బౌద్ధమతానికి భక్తులైన అనుచరులని నమ్ముతారు.[11] ఆ సమయంలో, లిటిల్ పలోలాను గిల్గిత్‌ను సూచించడానికి ఉపయోగించగా, గ్రేట్ పలోలాను బాల్టిస్తాన్‌ను సూచించడానికి ఉపయోగించారు. అయినప్పటికీ, రికార్డులు ఈ రెండింటిని స్థిరంగా వివరించలేదు.

క్రీ.శ. 780-790లలో తన గరిష్ఠ స్థాయిలో ఉన్న టిబెటన్ సామ్రాజ్యం

క్రీ.శ. 600ల మధ్యలో, ఈ ప్రాంతంలో పాశ్చాత్య తుర్కులకు వ్యతిరేకంగా టాంగ్ సైనిక దండయాత్రల వల్ల పశ్చిమ తుర్కిక్ ఖాగానేట్ పతనం కావడంతో గిల్గిత్ చైనీస్ ఆధిపత్యం కిందకు వచ్చింది. క్రీ.శ. 600ల చివరలో, ఎదుగుతున్న టిబెటన్ సామ్రాజ్యం చైనీయుల నుండి ఈ ప్రాంతంపై నియంత్రణ సాధించింది. అయితే, పశ్చిమాన ఉమయ్యద్ కాలిఫేట్, ఆ తర్వాత అబ్బాసిద్ కాలిఫేట్‌ల ప్రభావం పెరుగుతుండటంతో, టిబెటన్లు ఇస్లామిక్ కాలిఫేట్‌లతో పొత్తు పెట్టుకోవలసి వచ్చింది. క్రీ.శ. 700ల మధ్యకాలం వరకు ఈ ప్రాంతంపై పట్టు కోసం చైనీస్, టిబెటన్ దళాలు, వారి సంబంధిత సామంత రాజ్యాలు పోటీపడ్డాయి.[12] గిల్గిత్ పాలకులు టాంగ్ చైనీయులతో పొత్తు పెట్టుకుని, వారి సహాయంతో అరబ్‌లను అడ్డుకున్నారు.[13]

క్రీ.శ. 644, 655 మధ్య, 'నవసురేంద్రాదిత్య-నందిన్' గిల్గిత్‌లోని పలోల సాహి రాజవంశానికి రాజు అయ్యాడు.[14] డాన్యోర్ రాతి శాసనాలతో సహా అనేక సంస్కృత శాసనాలు అతని పాలనా కాలం నాటివిగా కనుగొనబడ్డాయి.[15] క్రీ.శ. 600ల చివరిలో, 700ల ప్రారంభంలో, జయమంగళవిక్రమాదిత్య-నందిన్ గిల్గిత్‌కు రాజుగా ఉన్నాడు.[14]

చైనీస్ కోర్టు రికార్డుల ప్రకారం, వరుసగా క్రీ.శ. 717, 719లో, సూ-ఫు-షె-లీ-జీ-లీ-ని అనే గ్రేట్ పలోలా (బాల్టిస్తాన్) పాలకుడి ప్రతినిధి బృందాలు చైనీస్ సామ్రాజ్య కోర్టుకు చేరుకున్నాయి.[16][17] కనీసం క్రీ.శ. 719/720 నాటికి, లడఖ్ (మార్డ్) టిబెటన్ సామ్రాజ్యంలో భాగమైంది. ఆ సమయానికి, బాల్టిస్తాన్‌లో బౌద్ధమతం ఆచరణలో ఉండేది, సంస్కృతం లిఖిత భాషగా ఉండేది.

క్రీ.శ. 720లో, 'సురేంద్రాదిత్య' ప్రతినిధి బృందం చైనీస్ సామ్రాజ్య కోర్టుకు చేరుకుంది. చైనీస్ రికార్డులలో అతను గ్రేట్ పలోలా రాజుగా పేర్కొనబడ్డాడు; అయితే, ఆ సమయంలో బాల్టిస్తాన్ గిల్గిత్ పాలనలో ఉందో లేదో తెలియదు.[18] క్రీ.శ. 721/722 నాటికి, బాల్టిస్తాన్ టిబెటన్ సామ్రాజ్య ప్రభావంలోకి వచ్చింది.[19]

క్రీ.శ. 721-722లో, టిబెటన్ సైన్యం గిల్గిత్ లేదా బ్రుజాను (యాసిన్ వ్యాలీ) ఆక్రమించడానికి ప్రయత్నించి విఫలమైంది. చైనీస్ రికార్డుల ప్రకారం, ఈ సమయానికి లిటిల్ పలోలా రాజుగా మో-చింగ్-మాంగ్ ఉన్నాడు. టిబెటన్లకు వ్యతిరేకంగా సైనిక సహాయాన్ని అభ్యర్థిస్తూ అతను టాంగ్ కోర్టును సందర్శించాడు.[18] క్రీ.శ. 723, 728 మధ్య, కొరియన్ బౌద్ధ యాత్రికుడు హైచో ఈ ప్రాంతం గుండా వెళ్ళాడు. క్రీ.శ. 737/738లో, చక్రవర్తి మే అగ్ట్సోమ్ మంత్రి బెల్ కైసాంగ్ డాంగ్ట్సాబ్ నాయకత్వంలో టిబెటన్ దళాలు లిటిల్ పలోలాను తమ ఆధీనంలోకి తీసుకున్నాయి. క్రీ.శ. 747 నాటికి, కొరియన్ కమాండర్ గావో జియాంజి నాయకత్వంలో చైనీస్ సైన్యం లిటిల్ పలోలాను తిరిగి స్వాధీనం చేసుకుంది.[20] సైనిక గవర్నర్ ఫెంగ్ చాంగ్‌కింగ్ ఆధ్వర్యంలో 753లో గ్రేట్ పలోలాను చైనా సైన్యం ఆక్రమించింది. అయితే క్రీ.శ. 755 నాటికి, అన్ లుషన్ తిరుగుబాటు కారణంగా, టాంగ్ చైనీస్ దళాలు ఉపసంహరించుకున్నాయి, ఆ తర్వాత మధ్య ఆసియాలో లేదా గిల్గిత్-బాల్టిస్తాన్ చుట్టుపక్కల ప్రాంతాలలో ప్రభావాన్ని చూపలేకపోయాయి.[21] ఈ ప్రాంతంపై నియంత్రణ టిబెటన్ సామ్రాజ్యానికి వదిలివేయబడింది. వారు ఈ ప్రాంతాన్ని బ్రుజా అని పిలిచారు, ఇది నేడు ఉపయోగిస్తున్న 'బురుషో' అనే పదం మాదిరిగానే ఉంటుంది. ఈ ప్రాంతంపై టిబెటన్ల నియంత్రణ క్రీ.శ. 800ల చివరి వరకు కొనసాగింది.[22]

కారాకోరం హైవే పొడవునా, హుంజా, షటియాల్ మధ్య పది ముఖ్యమైన ప్రదేశాలలో రాళ్లను, కొండలను చెక్కి తయారుచేసిన దాదాపు 20,000 కళాఖండాలు ఉన్నాయి. వీటిని ప్రధానంగా ఈ వాణిజ్య మార్గాన్ని ఉపయోగించిన ఆక్రమణదారులు, వ్యాపారులు, యాత్రికులు, అలాగే స్థానికులు చెక్కారు. ఈ కళాఖండాలలో పురాతనమైనవి క్రీస్తుపూర్వం 5000 నుండి 1000 మధ్య కాలానికి చెందినవి. వీటిలో ఒంటరి జంతువులు, త్రిభుజాకార మనుషులు, వేటగాళ్ల కంటే జంతువుల పరిమాణం పెద్దవిగా ఉండే వేట దృశ్యాలు చెక్కబడి ఉన్నాయి. పురావస్తు శాస్త్రవేత్త కార్ల్ జెట్‌మార్ ఈ కళాఖండాల ద్వారా ఈ మొత్తం ప్రాంత చరిత్రను తన రాక్ కార్వింగ్స్ అండ్ ఇన్‌స్క్రిప్షన్స్ ఇన్ ది నార్తర్న్ ఏరియాస్ ఆఫ్ పాకిస్తాన్ పుస్తకంలో నమోదు చేశాడు. దీని తర్వాత, అతను బిట్వీన్ గాంధార అండ్ ది సిల్క్ రూట్ - రాక్ కార్వింగ్స్ అలాంగ్ ది కారాకోరమ్ హైవే అనే మరో పుస్తకాన్ని విడుదల చేశాడు.

19వ శతాబ్దపు తొలి దశాబ్దాలలో ఇద్దరు పాలకులు విశేష ప్రాముఖ్యతను సంతరించుకున్నారు. స్కర్దుకు చెందిన మాక్పోన్ రాజు అహ్మద్ షా 1820-1840 మధ్య విజయాలు, పొత్తుల ద్వారా బాల్టిస్తాన్‌లో ఎక్కువ భాగాన్ని ఏకం చేయగా, పశ్చిమాన యాసిన్‌కు చెందిన గోహర్ అమాన్ 1842లో గిల్గిత్‌ను ఆక్రమించాడు. వారు పదవీచ్యుతులైన రాజుల ఆగ్రహం, వారి నుండి లభించిన సహాయం డోగ్రా రాజవంశం తదుపరి దశాబ్దాలలో గిల్గిత్-బాల్టిస్తాన్‌లో ఎక్కువ భాగాన్ని జయించడంలో సహాయపడింది.[23]

గిల్గిత్‌లోని జనాభా తాము జాతిపరంగా కాశ్మీరీలకు భిన్నమైన వారిగా భావించారు, కాశ్మీర్ రాష్ట్రం పాలించడాన్ని ఇష్టపడలేదు.[24] 1947 నవంబరు 1 వరకు ఈ ప్రాంతం రాచరిక రాష్ట్రంలోనే కొనసాగింది, అయితే కొన్ని ప్రాంతాలను తాత్కాలికంగా బ్రిటీష్ వారికి లీజుకు ఇచ్చారు.

పాకిస్తాన్ స్వాతంత్ర్యం, 1947లో భారతదేశ విభజనకు ముందు, మహారాజా హరి సింగ్ తన రాజ్యాన్ని గిల్గిత్, బాల్టిస్తాన్ వరకు విస్తరించాడు. విభజన తర్వాత, జమ్మూ కాశ్మీర్ మొత్తం స్వతంత్ర దేశంగా కొనసాగింది. 1947 నాటి ఇండో-పాకిస్తాన్ యుద్ధం ముగిసే సమయానికి, కాల్పుల విరమణ రేఖ (ఇప్పుడు దీనిని నియంత్రణ రేఖ అని పిలుస్తారు) కి ఉత్తరాన, పశ్చిమాన ఉన్న కాశ్మీర్ భాగాలు, ఉత్తర భాగాన్ని ఉత్తర ప్రాంతాలు (72,971 కి.మీ.²), దక్షిణ భాగాన్ని ఆజాద్ కాశ్మీర్ (13,297 కి.మీ.²) గా విభజించారు. "ఉత్తర ప్రాంతాలు" అనే పేరును మొదట కాశ్మీర్ ఉత్తర భాగాన్ని వివరించడానికి ఐక్యరాజ్యసమితి ఉపయోగించింది. 1963లో ఉత్తర ప్రాంతాలలో ఒక చిన్న భాగం, దీనిని షక్స్‌గమ్ లోయ అని పిలుస్తారు, దీనిని పాకిస్తాన్ తాత్కాలికంగా పీపుల్స్ రిపబ్లిక్ ఆఫ్ చైనాకు అప్పగించింది.

పాకిస్తాన్ ప్రభుత్వం 1974లో గిల్గిత్-బాల్టిస్తాన్‌లో స్టేట్ సబ్జెక్ట్ రూల్ (SSR) ను రద్దు చేసింది,[25] దీని ఫలితంగా ఈ ప్రాంతంలో జనాభా మార్పులు జరిగాయి.[26][27] ప్రస్తుతం గిల్గిత్-బాల్టిస్తాన్ ఏడు జిల్లాలుగా విభజించబడింది, సుమారు పది లక్షల జనాభాతో 28,000 చదరపు మైళ్ల విస్తీర్ణం కలిగి ఉంది. దీని సరిహద్దులు పాకిస్తాన్, చైనా, ఆఫ్ఘనిస్తాన్, భారతదేశంతో కలుస్తాయి. పాకిస్తాన్ గిరిజనులను పంపడం ద్వారా ఈ ప్రాంతాన్ని బలవంతంగా ఆక్రమించి పాలిస్తోంది, అయితే ఇక్కడి డోగ్రా రాజు భారతదేశంతో విలీన ఒప్పందంపై సంతకం చేయడం ద్వారా ఈ ప్రాంతాన్ని భారతదేశంలో విలీనం చేశాడు. జమ్మూ కాశ్మీర్‌ను స్వతంత్ర దేశంగా ఉండనిస్తామని పాకిస్తాన్ చేసిన వాగ్దానాన్ని ఆ దేశమే ఉల్లంఘించింది. ఇప్పటికీ ఇక్కడి ప్రజలు భారత్‌లో కలవాలని కోరుకుంటున్నారు, అందుకే ఇక్కడ నిత్యం పాకిస్తాన్ ప్రభుత్వానికి వ్యతిరేకంగా రోడ్లపై ధర్నాలు, నిరసనలు చేస్తుంటారు.

స్థానిక నార్తర్న్ లైట్ ఇన్‌ఫాంట్రీ సైనిక విభాగం, ఇది 1999 కార్గిల్ యుద్ధంలో పాకిస్తాన్‌కు సహాయం చేసిందని భావిస్తున్నారు, బహుశా యుద్ధంలో పాకిస్తాన్ తరపున పాల్గొని ఉండవచ్చు. కార్గిల్ యుద్ధంలో దాని 500 మందికి పైగా సైనికులు మరణించారు, వారిని ఉత్తర ప్రాంతాలలో ఖననం చేశారు. లలక్ జాన్, యాసిన్ లోయకు చెందిన షియా ఇమామీ ఇస్మాయిలీ ముస్లిం (నిజారీ) సైనికుడు, కార్గిల్ యుద్ధంలో అతని సాహసోపేతమైన చర్యలకు గాను పాకిస్తాన్ అత్యంత ప్రతిష్టాత్మకమైన పతకం నిషాన్-ఎ-హైదర్ తో సత్కరించబడ్డాడు.

స్వయం పరిపాలిత హోదా, ప్రస్తుత గిల్గిత్-బాల్టిస్తాన్

[మార్చు]

29 ఆగస్టు 2009న, పాకిస్తాన్ క్యాబినెట్ ద్వారా ''గిల్గిత్-బాల్టిస్తాన్ ఎంపవర్‌మెంట్ అండ్ సెల్ఫ్-గవర్నెన్స్ ఆర్డర్ 2009'' ఆమోదించబడింది. ఆపై పాకిస్తాన్ అధ్యక్షుడిచే సంతకం చేయబడింది. ఈ ఆర్డర్ గిల్గిత్-బాల్టిస్తాన్ ప్రజలకు ప్రజాస్వామ్యబద్ధంగా ఎన్నుకోబడిన అసెంబ్లీ ద్వారా స్వయం-పాలనను అనుమతిస్తుంది. పాకిస్తాన్ ప్రభుత్వం తీసుకున్న ఈ చర్యపై పాకిస్తాన్, భారతదేశాలతో పాటు గిల్గిత్-బాల్టిస్తాన్‌లో కూడా విమర్శలు వ్యక్తమయ్యాయి. అంతేకాకుండా, ఈ ప్రాంతం అంతటా దీనిపై వ్యతిరేకత వ్యక్తమైంది.

గిల్గిత్-బాల్టిస్తాన్ జాయింట్ మూవ్‌మెంట్ (సమిష్టి ఉద్యమం) ఈ ఆర్డర్‌ను తిరస్కరిస్తూ కొత్త ప్యాకేజీని డిమాండ్ చేసింది. దీని ప్రకారం, గిల్గిత్-బాల్టిస్తాన్‌లో స్వేచ్ఛా, స్వయంప్రతిపత్త శాసనసభ ఏర్పాటు కావాలని, ఇది భారత్-పాకిస్తాన్ కోసం ఉమ్మడి ఐక్యరాజ్యసమితి కమిషన్ (UNCIP) తీర్మానం ప్రకారం అధికారిక స్థానిక ప్రభుత్వంతో పాటు స్థాపించబడాలని వారు డిమాండ్ చేశారు. ఇక్కడ గిల్గిత్-బాల్టిస్తాన్ ప్రజలు తమ స్వంత అధ్యక్షుడు, ప్రధాన మంత్రిని ఎన్నుకునే అవకాశం కల్పించాలని కోరారు.

సెప్టెంబర్ 2009 ప్రారంభంలో, పాకిస్తాన్ చైనాతో ఒక ఒప్పందంపై సంతకం చేసింది. దీని ప్రకారం, అస్టోర్ జిల్లాలోని బుంజి వద్ద 7,000 మెగావాట్ల ఆనకట్ట నిర్మాణంతో సహా చైనా గిల్గిత్-బాల్టిస్తాన్‌లో ఒక ప్రధాన ఇంధన ప్రాజెక్టును నిర్మిస్తుంది. ఈ ప్రాజెక్టును భారతదేశం వ్యతిరేకించింది, అయితే భారత ప్రభుత్వ వ్యతిరేకతకు చట్టపరమైన ఆధారం లేదని పేర్కొంటూ పాకిస్తాన్ ఈ వ్యతిరేకతను తోసిపుచ్చింది.

సబ్ డివిజన్లు

[మార్చు]
గిల్గిత్-బాల్టిస్తాన్ మ్యాప్ దాని పాత ఆరు జిల్లాలు, తహసీల్‌ల సరిహద్దులను చూపుతుంది. కొత్తగా సృష్టించబడిన హుంజా-నగర్ జిల్లా, కుదించబడిన గిల్గిత్ జిల్లా మధ్య సరిహద్దు, గతంలో గిల్గిత్ తహసీల్‌లో ఉన్నదే. హుంజా-నగర్ జిల్లా పరిపాలనా కేంద్రం సికింద్రాబాద్ ఈ మ్యాప్‌లో చూపబడలేదు.

పరిపాలనాపరంగా గిల్గిత్-బాల్టిస్తాన్‌ను రెండు డివిజన్లుగా, ఈ డివిజన్లను ఏడు జిల్లాలుగా విభజించారు.[28] ఈ ఏడు జిల్లాలలో రెండు బాల్టిస్తాన్ డివిజన్‌లో, ఐదు గిల్గిత్ డివిజన్‌లో ఉన్నాయి. రాజకీయాలకు ప్రధాన కేంద్రాలు గిల్గిత్, స్కర్దు.

విభాగం జిల్లా వైశాల్యం (కిమీ²) జనాభా (1998) ప్రధాన కార్యాలయం
బల్టిస్తాన్ గనాష్ 9,400 88,366 ఖప్లు
స్కార్డు 18,000 214,848 స్కార్డు
గిల్గిట్ గిల్గిట్ 39,300 383,324 గిల్గిట్
డైమర్ 10,936 131,925 చిలాస్
ఘిజర్ 9,635 120,218 గహ్కుచ్
ఆస్టర్ 8,657 71,666 గౌరికోట్
హుంజా నగర్ సికింద్రాబాద్
గిల్గిట్-బాల్టిస్తాన్ మొత్తం 7 జిల్లాలు 72,971 970,347 గిల్గిట్

భౌగోళికం

[మార్చు]
గిల్గిత్-బాల్టిస్తాన్ టోపోగ్రాఫిక్ మ్యాప్

గిల్గిత్ ఎంతో అందమైన ప్రదేశాలతో కూడిన ప్రాంతం. ఇక్కడ 4900 అడుగుల ఎత్తులో కారాకోరమ్ కు చెందిన చిన్న, పెద్ద పర్వతాలతో చుట్టుముట్టబడి ఉంటుంది. ఇక్కడ భారతదేశం లడఖ్ నుండి ఉద్భవించిన సింధు నది బాల్టిస్తాన్, గిల్గిత్ గుండా ప్రవహిస్తుంది. గిల్గిత్-బాల్టిస్తాన్ ఉత్తరాన ఆఫ్ఘనిస్తాన్‌లోని వఖాన్ కారిడార్ సరిహద్దు, ఉత్తర ప్రాంతంలోనే చైనాలోని జిన్‌జియాంగ్ ప్రావిన్స్‌లోని ఉయ్ఘర్ ప్రాంతం, దీని దక్షిణ-ఆగ్నేయాన భారతదేశం ఆక్రమిత జమ్మూ కాశ్మీర్ ప్రాంతం, దక్షిణాన పాక్ ఆక్రమిత ఆజాద్ కాశ్మీర్ ప్రాంతం, పశ్చిమ ప్రాంతంలో పాకిస్తాన్ సరిహద్దులు తగులుతాయి. గిల్గిత్-బాల్టిస్తాన్‌లో బాల్టోరో అనే ప్రసిద్ధ హిమానీనదం కూడా ఉంది. కారాకోరమ్ ప్రాంతంలో హిందూకుష్, తిరిచ్ మీర్ అనే రెండు ఎత్తైన పర్వతాలు ఉన్నాయి, ఇవి ప్రపంచంలోనే 33 వ ఎత్తైన పర్వత శ్రేణులు. గిల్గిత్‌లోనే గిల్గిత్ లోయ కూడా ఉంది, ఇది అందమైన జలపాతాలు, పూల అందమైన లోయలను కూడా కలిగి ఉంది.

సింధు నది గిల్గిత్-బాల్టిస్తాన్ గుండా ప్రవహించే ప్రధాన నది. దాని ప్రవాహ మార్గంలో ష్యోక్, గిల్గిత్, అస్టోర్, షిగర్, హుంజా నదులతో సహా అనేక ఉపనదులు అందులో కలుస్తాయి. ఇవన్నీ ప్రధానంగా కరిగే హిమానీనదాల ద్వారా పోషించబడతాయి. నదుల ద్వారా ఏర్పడిన లోయలు మానవులు నివసించడానికి వీలు కల్పిస్తాయి. జనాభా ప్రధానంగా ఈ నదీ లోయలలో కేంద్రీకృతమై ఉంటుంది, ముఖ్యంగా సింధు నది,[a] షిగర్, ష్యోక్ (చోర్బాట్), అస్టోర్, గుల్టారీ, గిల్గిత్,[b] హుంజా-నగర్, యాసిన్, ఇష్కోమాన్ లోయలలో. సింధు నదీ లోయ హిమాలయాలను హిందూ కుష్ నుండి వేరు చేస్తుంది.

వృక్షసంపద, శీతోష్ణస్థితి

[మార్చు]

2021 నాటికి గిల్గిత్-బాల్టిస్తాన్‌లో సహజ అడవులు 3.6% లేదా 2,492 చ.కి.మీ. (962 చ.మైళ్లు) విస్తీర్ణంలో ఉన్నాయి, కాగా 81% కంటే ఎక్కువ లేదా 56,784 చ.కి.మీ. (21,924 చ.మైళ్లు) విస్తీర్ణం హిమానీనదాలు, పర్వతాలతో ఉంటుంది.[29]

చుట్టుపక్కల పర్వత శ్రేణులు వాతావరణంలో తీవ్రమైన వైవిధ్యాలను సృష్టించడం వల్ల గిల్గిత్-బాల్టిస్తాన్ శీతోష్ణస్థితి ప్రాంతాలవారీగా మారుతూ ఉంటుంది. తూర్పు భాగం పశ్చిమ హిమాలయాలలోని తేమతో కూడిన వాతావరణాన్ని కలిగి ఉంటుంది, కానీ కారాకోరమ్, హిందూ కుష్ పర్వతాల వైపు వెళుతున్న కొద్దీ, వాతావరణం గణనీయంగా పొడిగా మారుతుంది.[30]

బయాఫో, హిస్పర్ హిమానీనదాల కూడలి వద్ద ఉన్న స్నో లేక్

వేసవిలో పగటిపూట చాలా వేడిగా ఉండి, రాత్రికి చల్లగా ఉండే గిల్గిత్, చిలాస్ లాంటి పట్టణాలు ఉన్నాయి. అస్టోర్, ఖాప్లు, యాసిన్, హుంజా, నగర్ లాంటి లోయలలో ఉష్ణోగ్రతలు వేసవిలో కూడా చల్లగానే ఉంటాయి.[31]

ప్రభుత్వం

[మార్చు]
గిల్గిత్‌లోని జూటియాల్‌లో ఉన్న గిల్గిత్-బాల్టిస్తాన్ అసెంబ్లీ భవనం

మొదటి కాశ్మీర్ యుద్ధం నుండి పాకిస్తాన్ పరిపాలనా అధికార పరిధిలో ఉన్నప్పటికీ, గిల్గిత్-బాల్టిస్తాన్ ఎప్పుడూ పాకిస్తాన్ రాష్ట్రంలో అధికారికంగా విలీనం చేయబడలేదు, దేశంలోని రాజ్యాంగ రాజకీయ వ్యవహారాలలో పాల్గొనదు.[32][33] ఐక్యరాజ్యసమితి తీర్మానాలకు అనుగుణంగా మొత్తం కాశ్మీర్ సమస్యను పరిష్కరించాలన్న తమ డిమాండ్‌ను ఇది ప్రమాదంలో పడేస్తుందనే కారణంతో, పాకిస్తాన్‌తో విలీనం కావాలన్న గిల్గిత్-బాల్టిస్తానీల డిమాండ్లను పాకిస్తాన్ ప్రభుత్వం సాంప్రదాయకంగా తిరస్కరించింది.[34]

ఆర్థిక వ్యవస్థ

[మార్చు]

ఈ ప్రాంత ఆర్థిక వ్యవస్థ ప్రధానంగా చారిత్రక వాణిజ్య మార్గమైన సిల్క్ రోడ్‌పై ఆధారపడి ఉంటుంది. వాణిజ్య మండలిని ఏర్పాటు చేయడం, గోజల్ హుంజాలో సస్ట్ డ్రై పోర్ట్‌ను నిర్మించడం ఇక్కడ జరిగిన ముఖ్యమైన పరిణామాలు. మిగతా ఆర్థిక వ్యవస్థ ప్రధానంగా వ్యవసాయం, పర్యాటకంపై ఆధారపడి ఉంటుంది. వ్యవసాయోత్పత్తులలో గోధుమ, మొక్కజొన్న, బార్లీ, పండ్లు ముఖ్యమైనవి. ఇక్కడ పర్యాటకం ఎక్కువగా పర్వతారోహణ, ట్రెక్కింగ్‌పై కేంద్రీకృతమై ఉంది, ఈ రంగం ప్రాముఖ్యత కూడా క్రమంగా పెరుగుతోంది.[35][36] 2021 నాటికి, గిల్గిత్-బాల్టిస్తాన్ స్థూల రాష్ట్ర ఉత్పత్తి (GSP) నామినల్ విలువ $2.28 బిలియన్లుగా అంచనా వేయబడింది.[37] 2021లో ప్రాంతీయ జీడీపీకి పర్యాటక రంగం 17% పైగా దోహదపడింది.[37] 2018 నుండి, స్పెషల్ కమ్యూనికేషన్స్ ఆర్గనైజేషన్ ఈ ప్రాంతంలో ఐటీ రంగాన్ని ప్రోత్సహించడానికి కార్యక్రమాలను ప్రారంభించింది. 2025లో, గిల్గిత్-బాల్టిస్తాన్‌కు చెందిన ఫ్రీలాన్సర్లు, ఐటీ సంస్థలు $17.5 మిలియన్ల కంటే ఎక్కువ ఆదాయాన్ని సంపాదించాయి.[38]

గిల్గిత్-బాల్టిస్తాన్ విస్తారమైన జలవిద్యుత్ సామర్థ్యాన్ని కలిగి ఉంది. సెప్టెంబరు 2009 ప్రారంభంలో, అస్టోర్ జిల్లాలోని బుంజి వద్ద 7,000-మెగావాట్ల ఆనకట్ట నిర్మాణంతో సహా గిల్గిత్-బాల్టిస్తాన్‌లో ఒక ప్రధాన ఇంధన ప్రాజెక్ట్ కోసం పాకిస్తాన్, పీపుల్స్ రిపబ్లిక్ ఆఫ్ చైనాతో ఒప్పందం కుదుర్చుకుంది.[39] నిర్మాణంలో ఉన్న దయామెర్-భాషా ఆనకట్ట పూర్తయితే పాకిస్తాన్‌లోనే అతిపెద్ద ఆనకట్ట అవుతుంది. చైనా-పాకిస్తాన్ ఎకనామిక్ కారిడార్ (CPEC) గిల్గిత్-బాల్టిస్తాన్ గుండా జిన్‌జియాంగ్, పాకిస్తాన్ లోతట్టు ప్రాంతాలను కలుపుతుంది. CPEC, ఇతర అభివృద్ధి ప్రాజెక్టుల వల్ల గిల్గిత్-బాల్టిస్తాన్ నివాసితులకు ప్రయోజనం చేకూరుతుందని పాకిస్తాన్ ప్రభుత్వం భావిస్తోంది.[40][41]

గిల్గిత్‌లోని సుయ్ నార్తర్న్ గ్యాస్ పైప్‌లైన్స్ లిమిటెడ్ LPG ఎయిర్ మిక్స్ ప్లాంట్

ఇతర నగరాల వలె కాకుండా, పాకిస్తాన్ స్వాతంత్ర్యం వచ్చినప్పటి నుండి గిల్గిత్‌కు గ్యాస్ పైప్‌లైన్ మౌలిక సదుపాయాలు లభించలేదు. ఇతర ప్రావిన్సుల నుండి గ్యాస్ సిలిండర్లను దిగుమతి చేసుకోవడం ద్వారా, చాలా మంది ప్రైవేట్ గ్యాస్ కాంట్రాక్టర్లు గ్యాస్ సిలిండర్లను అందిస్తున్నారు. గిల్గిత్‌కు గ్యాస్ సదుపాయాన్ని తీసుకురావాలనే లక్ష్యంతో సుయ్ నార్తర్న్ గ్యాస్ పైప్‌లైన్స్ లిమిటెడ్ 2020లో LPG (లిక్విఫైడ్ పెట్రోలియం గ్యాస్) ఎయిర్ మిక్స్ ప్లాంట్ ప్రాజెక్ట్‌ను ఆవిష్కరించింది. ప్రజలు వేడి చేసుకోవడానికి, వెలుతురు కోసం చెట్ల నుండి కలపను ఉపయోగిస్తున్నందున, దీనివల్ల అటవీ నిర్మూలన గణనీయంగా తగ్గుతుంది. గిల్గిత్ నగరంలో మొదటి ప్రధాన కార్యాలయం నిర్మించబడింది.[42]

జనాభా వివరాలు

[మార్చు]
జనాభా లెక్కలు
సంవత్సరంజనాభా±% p.a.
1972 4,15,000[43]—    
1981 5,73,724[43]+3.66%
1998 8,73,000[44]+2.50%
2017 14,92,924[45]+2.86%
2023 17,09,049[46]+2.28%

2023 నాటికి గిల్గిత్-బాల్టిస్తాన్ జనాభా 1,709,049.[46] జనాభాలో దాదాపు 20% మంది గిల్గిత్, స్కర్దు నగరాల్లో నివసిస్తున్నారు;[47] 2017లో దాదాపు 83.5% జనాభా గ్రామీణ ప్రాంతాలకు చెందినవారు.[48] సగటున ఒక మహిళకు 4.7 పిల్లల జననంతో ఫెర్టిలిటీ రేటు పాకిస్తాన్‌లో అత్యధికంగా ఉంది.[49] 1998-2011 మధ్య జనాభా వృద్ధి రేటు 63.1% (సంవత్సరానికి 4.85%) పెరిగింది.[50][51]

మతం

[మార్చు]
గిల్గిత్-బాల్టిస్తాన్‌లో మతవిభాగాల వాటా[52]
విభాగాలు శాతం
పన్నెండు మంది షియా ఇస్లాం
  
 39.85%
సున్నీ ఇస్లాం
  
 30.05%
ఇస్మాయిలీ షియా ఇస్లాం
  
 24%
నూర్బక్షియా ఇస్లాం
  
 6.1%

గిల్గిత్-బాల్టిస్తాన్ జనాభా పూర్తిగా ముస్లింలు, వీరు దేశంలోనే అత్యంత మతపరమైన వైవిధ్యం కలవారు. సున్నీలు అధికంగా ఉండే పాకిస్తాన్‌లో షియా ప్రాబల్యం ఉన్న ఏకైక ప్రాంతం కూడా ఇదే.[53] షిగర్, ఖర్మాంగ్, స్కర్దు జిల్లాల ప్రజలు ఎక్కువగా షియాలు కాగా, దయామెర్, అస్టోర్ జిల్లాలలో సున్నీ మెజారిటీ ఉంది. ఘాంచెలో నూర్బక్షియా జనాభా, ఘైజర్‌లో ఇస్మాయిలీ మెజారిటీ ఉంది.[54] గిల్గిత్, హుంజా, నగర్ జిల్లాలలోని జనాభాలో ఈ వర్గాలన్నీ కలగలిసి ఉంటాయి.[52] గ్రామీణ, పట్టణ ప్రాంతాలలో షియా ఇస్మాయిలీ మహిళలు గర్భనిరోధక సాధనాలను ఎక్కువగా వినియోగిస్తున్నారని, వారిలో సంతానోత్పత్తి రేట్లు తక్కువగా ఉన్నాయని తాజా సర్వేలు చెబుతున్నాయి; దీనికి విరుద్ధంగా సున్నీ మహిళలు, ముఖ్యంగా గ్రామీణ ప్రాంతాలలో గర్భనిరోధక సాధనాల వాడకం తక్కువగా ఉందని, సంతానోత్పత్తి రేటు ఎక్కువగా ఉందని చూపుతున్నాయి.[55]

గిల్గిత్-బాల్టిస్తాన్‌లో మత సమూహాలు (జమ్మూ కాశ్మీర్ రాచరిక రాష్ట్రం కాలం)
మత
సమూహం 		1891[56] 1901[57] 1911[58] 1921[59] 1931[60] 1941[61][c]
జనాభా శాతం జనాభా శాతం జనాభా శాతం జనాభా శాతం జనాభా శాతం జనాభా శాతం
ఇస్లాం 110,161 86.68% 58,779 96.54% 77,189 98.45% 88,643 98.82% 94,940 98.44% 234,727 99.69%
గిరిజన మతాలు 16,615 13.07% N/a N/a N/a N/a N/a N/a 0 0% 2 0%
బౌద్ధమతం 239 0.19% 0 0% 0 0% 0 0% 0 0% 0 0%
హిందూమతం 77 0.06% 2,001 3.29% 1,112 1.42% 948 1.06% 1,361 1.41% 570 0.24%
క్రైస్తవ మతం 2 0% 28 0.05% 22 0.03% 16 0.02% 49 0.05% 28 0.01%
సిక్కుమతం 0 0% 74 0.12% 81 0.1% 90 0.1% 93 0.1% 121 0.1%
జైనమతం 0 0% 1 0% 0 0% 0 0% 3 0% 0 0%
జొరాస్ట్రియనిజం 0 0% 0 0% 0 0% 0 0% 0 0% 0 0%
యూదు మతం N/a N/a N/a N/a N/a N/a N/a N/a N/a N/a 0 0%
ఇతరులు 0 0% 2 0% 0 0% 0 0% 0 0% 0 0%
మొత్తం జనాభా 127,094 100% 60,885 100% 78,404 100% 89,697 100% 96,446 100% 235,448 100%
గమనిక1: ఈ 1891 గణాంకాలు బ్రిటిష్ ఇండియా జనాభా లెక్కల నుండి తీసుకోబడ్డాయి. జమ్మూ కాశ్మీర్ రాచరిక రాష్ట్రంలోని స్కర్దు, గిల్గిత్ జిల్లాల జనాభాను ఉపయోగించి లెక్కించారు. ఈ ప్రాంతాలు తర్వాత పాకిస్తాన్ పాలనలోకి వెళ్లి, ప్రస్తుత గిల్గిత్-బాల్టిస్తాన్‌లో భాగంగా ఉన్నాయి.

గమనిక2: ఈ 1901 గణాంకాలు బ్రిటిష్ ఇండియా జనాభా లెక్కల నుండి తీసుకోబడ్డాయి. జమ్మూ కాశ్మీర్ రాచరిక రాష్ట్రంలోని గిల్గిత్ జిల్లా జనాభాను ఉపయోగించి లెక్కించారు. ఈ ప్రాంతం తర్వాత పాకిస్తాన్ పాలనలోకి వెళ్లి, ప్రస్తుత గిల్గిత్-బాల్టిస్తాన్‌లో భాగంగా ఉంది.

గమనిక3: ఈ 1911-1931 గణాంకాలు బ్రిటిష్ ఇండియా జనాభా లెక్కల నుండి తీసుకోబడ్డాయి. జమ్మూ కాశ్మీర్ రాచరిక రాష్ట్రంలోని గిల్గిత్ జిల్లా, "ఫ్రాంటియర్ ఇలాకాస్" జనాభాను కలిపి లెక్కించారు. ఈ ప్రాంతాలు తర్వాత పాకిస్తాన్ పాలనలోకి వెళ్లి, ప్రస్తుత గిల్గిత్-బాల్టిస్తాన్‌లో భాగంగా ఉన్నాయి.

గమనిక4: ఈ 1941 గణాంకాలు బ్రిటిష్ ఇండియా జనాభా లెక్కల నుండి తీసుకోబడ్డాయి. జమ్మూ కాశ్మీర్ రాచరిక రాష్ట్రంలోని ఒక జిల్లా (అస్టోర్), ఒక ఏజెన్సీ (గిల్గిత్), ఒక తహసీల్ (లడఖ్ వజారత్‌లోని బాల్టిస్తాన్), పాక్షిక తహసీల్ (లడఖ్ వజారత్‌లోని కార్గిల్‌లోని 31 గ్రామాలు) జనాభాను కలిపి లెక్కించారు. ఈ ప్రాంతాలు తర్వాత పాకిస్తాన్ పాలనలోకి వెళ్లి, ప్రస్తుత గిల్గిత్-బాల్టిస్తాన్‌లో భాగంగా ఉన్నాయి.


మూలాలు

[మార్చు]
  1. ↑ "Pakistan | Kaira takes oath as acting governor". Dawn.Com. 2009-09-15. Retrieved 2010-06-05.
  2. ↑ "Associated Press Of Pakistan (Pakistan's Premier NEWS Agency) - Public service policy to be pursued in Gilgit-Baltistan: PM". Ftp.app.com.pk. Archived from the original on 16 ఆగస్టు 2011. Retrieved 2010-06-05.
  3. ↑ Legislative Assembly will have directly elected 24 members, besides six women and three technocrats. "Gilgit Baltistan: New Pakistani Package or Governor Rule Archived 25 డిసెంబరు 2014 at the Wayback Machine" 3 సెప్టెంబర్ 2009, The Unrepresented Nations and Peoples Organization (UNPO)
  4. ↑ The application of the term "administered" to the various regions of Kashmir and a mention of the Kashmir dispute is supported by the tertiary sources (a) through (e), reflecting due weight in the coverage. Although "controlled" and "held" are also applied neutrally to the names of the disputants or to the regions administered by them, as evidenced in sources (h) through (i) below, "held" is also considered politicised usage, as is the term "occupied," (see (j) below). (a) Kashmir, region Indian subcontinent, Encyclopaedia Britannica, archived from the original on 13 August 2019, retrieved 15 August 2019 (subscription required) Quote: "Kashmir, region of the northwestern Indian subcontinent ... has been the subject of dispute between India and Pakistan since the partition of the Indian subcontinent in 1947. The northern and western portions are administered by Pakistan and comprise three areas: Azad Kashmir, Gilgit, and Baltistan, the last two being part of a territory called the Northern Areas. Administered by India are the southern and southeastern portions, which constitute the state of Jammu and Kashmir but are slated to be split into two union territories."; (b) Pletcher, Kenneth, Aksai Chin, Plateau Region, Asia, Encyclopaedia Britannica, archived from the original on 2 April 2019, retrieved 16 August 2019 (subscription required) Quote: "Aksai Chin, Chinese (Pinyin) Aksayqin, portion of the Kashmir region, at the northernmost extent of the Indian subcontinent in south-central Asia. It constitutes nearly all the territory of the Chinese-administered sector of Kashmir that is claimed by India to be part of the Ladakh area of Jammu and Kashmir state."; (c) "Kashmir", Encyclopedia Americana, Scholastic Library Publishing, 2006, p. 328, ISBN 978-0-7172-0139-6, archived from the original on 17 January 2023, retrieved 6 November 2019 C. E Bosworth, University of Manchester Quote: "KASHMIR, kash'mer, the northernmost region of the Indian subcontinent, administered partly by India, partly by Pakistan, and partly by China. The region has been the subject of a bitter dispute between India and Pakistan since they became independent in 1947"; (d) Osmańczyk, Edmund Jan (2003), Encyclopedia of the United Nations and International Agreements: G to M, Taylor & Francis, pp. 1191–, ISBN 978-0-415-93922-5, archived from the original on 17 January 2023, retrieved 12 June 2023 Quote: "Jammu and Kashmir: Territory in northwestern India, subject to a dispute between India and Pakistan. It has borders with Pakistan and China." (e) Talbot, Ian (2016), A History of Modern South Asia: Politics, States, Diasporas, Yale University Press, pp. 28–29, ISBN 978-0-300-19694-8 Quote: "We move from a disputed international border to a dotted line on the map that represents a military border not recognized in international law. The line of control separates the Indian and Pakistani administered areas of the former Princely State of Jammu and Kashmir."; (f) Skutsch, Carl (2015) [2007], "China: Border War with India, 1962", in Ciment, James (ed.), Encyclopedia of Conflicts Since World War II (2nd ed.), London and New York: Routledge, p. 573, ISBN 978-0-7656-8005-1, The situation between the two nations was complicated by the 1957–1959 uprising by Tibetans against Chinese rule. Refugees poured across the Indian border, and the Indian public was outraged. Any compromise with China on the border issue became impossible. Similarly, China was offended that India had given political asylum to the Dalai Lama when he fled across the border in March 1959. In late 1959, there were shots fired between border patrols operating along both the ill-defined McMahon Line and in the Aksai Chin. (g) Clary, Christopher (2022), The Difficult Politics of Peace: Rivalry in Modern South Asia, Oxford and New York: Oxford University Press, p. 109, ISBN 9780197638408, Territorial Dispute: The situation along the Sino-Indian frontier continued to worsen. In late July (1959), an Indian reconnaissance patrol was blocked, "apprehended," and eventually expelled after three weeks in custody at the hands of a larger Chinese force near Khurnak Fort in Aksai Chin. ... Circumstances worsened further in October 1959, when a major class at Kongka Pass in eastern Ladakh led to nine dead and ten captured Indian border personnel, making it by far the most serious Sino-Indian class since India's independence. (h) Bose, Sumantra (2009), Kashmir: Roots of Conflict, Paths to Peace, Harvard University Press, pp. 294, 291, 293, ISBN 978-0-674-02855-5 Quote: "J&K: Jammu and Kashmir. The former princely state that is the subject of the Kashmir dispute. Besides IJK (Indian-controlled Jammu and Kashmir. The larger and more populous part of the former princely state. It has a population of slightly over 10 million, and comprises three regions: Kashmir Valley, Jammu, and Ladakh.) and AJK ('Azad" (Free) Jammu and Kashmir. The more populous part of Pakistani-controlled J&K, with a population of approximately 2.5 million.), it includes the sparsely populated "Northern Areas" of Gilgit and Baltistan, remote mountainous regions which are directly administered, unlike AJK, by the Pakistani central authorities, and some high-altitude uninhabitable tracts under Chinese control." (i) Fisher, Michael H. (2018), An Environmental History of India: From Earliest Times to the Twenty-First Century, Cambridge University Press, p. 166, ISBN 978-1-107-11162-2 Quote: "Kashmir's identity remains hotly disputed with a UN-supervised "Line of Control" still separating Pakistani-held Azad ("Free") Kashmir from Indian-held Kashmir."; (j) Snedden, Christopher (2015), Understanding Kashmir and Kashmiris, Oxford University Press, p. 10, ISBN 978-1-84904-621-3 Quote:"Some politicised terms also are used to describe parts of J&K. These terms include the words 'occupied' and 'held'."
  5. ↑ "Episode 1: A Window to Gilgit-Baltistan". 4 July 1997. Archived from the original on 29 September 2015. Retrieved 21 September 2015.
  6. ↑ By Ian Hibbert (17 November 2015). Alpamayo to Everest: It's Not About the Summit. Lulu Publishing Services. ISBN 9781483440736. Archived from the original on 8 April 2022. Retrieved 5 February 2021.
  7. ↑ Petech, Luciano (1977). The Kingdom of Ladakh c. 950–1842 A.D. Istituto Italiano per il media ed Estremo Oriente.
  8. ↑ By Rafi U. Samad (2011). The Grandeur of Gandhara: The Ancient Buddhist Civilization of the Swat ... Algora. ISBN 9780875868592.
  9. ↑ Sen, Tansen (2015). Buddhism, Diplomacy, and Trade: The Realignment of India–China Relations, 600–1400. Rowman & Littlefield. ISBN 9781442254732. Retrieved 19 February 2017.
  10. ↑ Schmidt, Ruth Laila; Kohistani, Razwal (2008). A Grammar of the Shina Language of Indus Kohistan. Otto Harrassowitz Verlag. ISBN 978-3447056762. Retrieved 23 January 2018.
  11. ↑ Twist, Rebecca L. (2007). Patronage, Devotion and Politics: A Buddhological Study of the Patola Sahi Dynasty's Visual Record. Ohio State University. ISBN 9783639151718. Retrieved 19 February 2017.
  12. ↑ Stein, Mark Aurel (1907). Ancient Khotan: Detailed Report of Archaeological Explorations in Chinese Turkestan. Vol. 1. Oxford, UK: Clarendon Press. pp. 4–18.
  13. ↑ Bradnock, Robert W. (1994). South Asian Handbook. Trade & Travel Publications. p. 1168.
  14. ↑ 14.0 14.1 Neelis, Jason (2011). Early Buddhist Transmission and Trade Networks. Brill. p. 177. ISBN 9789004181595. Archived from the original on 22 February 2018. Retrieved 21 February 2018.
  15. ↑ Stein, Aurel (2011). "Archæological Notes form the Hindukush Region". Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain & Ireland. 76 (1–2): 5–24. doi:10.1017/S0035869X00098713. ISSN 0035-869X. S2CID 163127705. Sri-Nava-Surendraditya-Nandideva
  16. ↑ "Baltistan". Tibetan Encyclopedia. Archived from the original on 10 June 2015. Retrieved 10 June 2015.
  17. ↑ 董誥. "卷0039#冊勃律國王文" . 全唐文  [Complete collection of Tang prose] (in చైనీస్). Vol. 0039 – via Wikisource.
  18. ↑ 18.0 18.1 "卷221下" . 新唐書  [New Book of Tang] (in చైనీస్). Vol. 221 – via Wikisource.
  19. ↑ Francke, August Hermann (1992). Antiquities of Indian Tibet, Part 1. Asian Educational Services. ISBN 9788120607699.
  20. ↑ Grousset, René (1952). The Rise and Splendour of the Chinese Empire. p. 160.
  21. ↑ By Angela Falco Howard (2006). Chinese Sculpture. Yale University Press. p. 313. ISBN 978-0300100655.
  22. ↑ Mock, John (October 2013). "A Tibetan Toponym from Afghanistan" (PDF). Revue d'Études Tibétaines (27): 5–9. ISSN 1768-2959. Archived (PDF) from the original on 8 August 2017. Retrieved 22 January 2018.
  23. ↑ Sökefeld, Martin (2017), Zutshi, Chitralekha (ed.), "'Not Part of Kashmir, but of the Kashmir Dispute': The Political Predicaments of Gilgit-Baltistan", Kashmir: History, Politics, Representation, Cambridge: Cambridge University Press, pp. 132–149, doi:10.1017/9781316855607.009, ISBN 978-1-107-18197-7, retrieved 15 March 2026{{citation}}: CS1 maint: work parameter with ISBN (link)
  24. ↑ Bangash 2010, pp. 125–126.
  25. ↑ "గిల్గిత్-బాల్టిస్తాన్ ప్రజలు పాకిస్థాన్‌తో ఎంత సంతోషంగా ఉన్నారు".
  26. ↑ "Those Troubled Peaks". May 11, 2015.
  27. ↑ Mehdi, Tahir (June 16, 2015). "GB's aspirations". DAWN.COM.
  28. ↑ "Wrangling over new Astore district headquarters". Dawn Newspaper Internet Edition. Retrieved 2006-11-17.
  29. ↑ "Forest". Forest, Wildlife & Environment Department Government of Gilgit-Baltistan (in ఇంగ్లీష్). 16 December 2021. Retrieved 22 February 2026.
  30. ↑ "Climate of Gilgit-Baltistan (formerly Northern Areas)". WWF Pakistan. Archived from the original on 4 September 2009. Retrieved 11 June 2009.
  31. ↑ "Weather of Gilgit, Skardu, Chitral, Chilas, Islamabad | Gilgit Baltistan - promoting culture and tourism". Gilgit Baltistan. Archived from the original on 14 August 2018. Retrieved 14 August 2018.
  32. ↑ "Gilgit-Baltistan: A question of autonomy". Indian Express. 21 September 2009. Archived from the original on 24 February 2021. Retrieved 23 February 2013.
  33. ↑ Shigri, Manzar (12 November 2009). "Pakistan's disputed Northern Areas go to polls". Reuters. Archived from the original on 28 June 2021. Retrieved 23 February 2013.
  34. ↑ ఉల్లేఖన లోపం: చెల్లని <ref> ట్యాగు; Schofield అనే పేరుగల ref లలో పాఠ్యమేమీ ఇవ్వలేదు
  35. ↑ "Baltistan (region, Northern Areas, Kashmir, Pakistan)". Britannica Online Encyclopedia. Archived from the original on 4 July 2010. Retrieved 5 June 2010.
  36. ↑ "Gilgit (Kashmir region, Indian subcontinent)". Britannica Online Encyclopedia. Archived from the original on 6 March 2010. Retrieved 5 June 2010.
  37. ↑ 37.0 37.1 Karim, Rehmat; Shah, Attaullah; Latip, Normah Abdul; Muhammad, Faqeer; Ullah, Mehfooz; Mansur, Kasim; Marinsah, Syamsul Azizul (31 August 2023). "Economic Contribution of Tourism in Gilgit-Baltistan, Pakistan". Planning Malaysia (in ఇంగ్లీష్). 21: 302–309. doi:10.21837/pm.v21i28.1334. ISSN 0128-0945.
  38. ↑ Khan, Gohar Ali (20 November 2025). "Freelancers in Gilgit-Baltistan are making $15m a year, way more than its IT firms: study". Brecorder (in ఇంగ్లీష్). Retrieved 8 March 2026.
  39. ↑ "Gilgit-Baltistan autonomy". Dawn. 9 September 2009. Archived from the original on 8 November 2013. Retrieved 23 February 2013.
  40. ↑ Mukhopadhyaya, Ankita (13 November 2020). "Pakistan's Gilgit-Baltistan 'province': Will it make the Kashmir dispute irrelevant?". Deutsche Welle. Archived from the original on 1 December 2021. Retrieved 5 December 2021.
  41. ↑ Yusra, Khan. "The Economic Benefits of CPEC for Gilgit Baltistan" (in ఇంగ్లీష్). Centre For Peace, Security and Developmental Studies. Archived from the original on 28 November 2022. Retrieved 23 May 2023.
  42. ↑ "The Pride - Official Newsletter of SNGPL" (PDF). Sui Northern Gas Pipelines Limited. 13 (9): 9. November 2020. Archived (PDF) from the original on 7 August 2022. Retrieved 7 August 2022.
  43. ↑ 43.0 43.1 Dani, Ahmad Hasan (1991) [1989]. History of Northern Areas of Pakistan (in ఇంగ్లీష్) (2nd ed.). Islamabad: National Institute of Historical and Cultural Research, Quaid-i-Azam University. pp. 5, 60. ISBN 978-969-415-016-1.
  44. ↑ "Gilgit-Baltistan". City Population. Archived from the original on 20 September 2022. Retrieved 12 May 2022.
  45. ↑ "Census shows patterns the same across LoC". 21 September 2017. Archived from the original on 12 December 2021. Retrieved 3 April 2020.
  46. ↑ 46.0 46.1 ఉల్లేఖన లోపం: చెల్లని <ref> ట్యాగు; Area4 అనే పేరుగల ref లలో పాఠ్యమేమీ ఇవ్వలేదు
  47. ↑ "Climate Change Adaptation Strategy and Action Plan for Gilgit-Baltistan Province". United Nations Network on Migration (in ఇంగ్లీష్). Retrieved 21 June 2025.
  48. ↑ "Gilgit Baltistan at a Glance 2022. Published in 2023" (PDF). Planning & Development Department Statistical & Research Cell (SRC), Government of Gilgit-Baltistan. Archived from the original (PDF) on 12 మే 2025. Retrieved 6 April 2025.
  49. ↑ ""Exploring the potential for fertility change: A ranking of districts based on socio-demographic conduciveness to family planning"" (PDF). United Nations Population Fund. Archived (PDF) from the original on 2 July 2022. Retrieved 23 June 2022.
  50. ↑ "Pak population increased by 46.9% between 1998 and 2011". The Times of India. PTI. 29 March 2012. Archived from the original on 1 May 2019. Retrieved 27 January 2016.
  51. ↑ "Statistical Booklet on Gilgit-Baltistan" (PDF). Government of Gilgit-Baltistan, 2014. Archived from the original (PDF) on 13 December 2014. Retrieved 11 December 2014.
  52. ↑ 52.0 52.1 "Sectarian conflict in Gilgit-Baltistan" (PDF). pildat. May 2011. Archived from the original (PDF) on 27 September 2013. Retrieved 24 June 2013.
  53. ↑ Naumann & Fischer-Tahir 2013, p. 87.
  54. ↑ Spencer C. Tucker & Priscilla Roberts 2008, p. 917.
  55. ↑ Milena Marchesi, Silvia De Zordo, ed. (5 February 2016). Reproduction and Biopolitics: Ethnographies of Governance, Rationality and Resistance. Taylor & Francis. ISBN 9781317618041.
  56. ↑ Ram, Bhag; India (1891). "Census of India, 1891. Volume XXVIII, The Kashmir state : the report on the census and imperial and supplementary tables". p. 213. JSTOR saoa.crl.25352828. Archived from the original on 20 August 2023. Retrieved 7 December 2024.
  57. ↑ "Census of India 1901. Vol. 23A, Kashmir. Pt. 2, Tables". 1901. p. 20. JSTOR saoa.crl.25366883. Retrieved 3 November 2024.
  58. ↑ "Census of India 1911. Vol. 20, Kashmir. Pt. 2, Tables". 1911. p. 17. JSTOR saoa.crl.25394111. Archived from the original on 16 July 2020. Retrieved 3 November 2024.
  59. ↑ "Census of India 1921. Vol. 22, Kashmir. Pt. 2, Tables". 1921. p. 15. JSTOR saoa.crl.25430177. Archived from the original on 11 January 2022. Retrieved 3 November 2024.
  60. ↑ "Census of India 1931. Vol. 24, Jammu & Kashmir State. Pt. 2, Imperial & state tables". 1931. p. 267. JSTOR saoa.crl.25797120. Retrieved 3 November 2024.
  61. ↑ India Census Commissioner (1941). "Census of India, 1941. Vol. 22, Jammu & Kashmir". pp. 337–352. JSTOR saoa.crl.28215644. Archived from the original on 29 January 2023. Retrieved 3 November 2024.
  62. ↑ Jammu and Kashmir Census 1961, part II-A, pp. 100, 104

బాహ్య లింకులు

[మార్చు]


ఉల్లేఖన లోపం: "note" అనే గ్రూపులో <ref> ట్యాగులు ఉన్నాయి గానీ, దానికి సంబంధించిన <references group="note"/> ట్యాగు కనబడలేదు
ఉల్లేఖన లోపం: "lower-alpha" అనే గ్రూపులో <ref> ట్యాగులు ఉన్నాయి గానీ, దానికి సంబంధించిన <references group="lower-alpha"/> ట్యాగు కనబడలేదు

"https://te.wikipedia.org/w/index.php?title=గిల్జిత్-బాల్టిస్టాన్&oldid=4838628" నుండి వెలికితీశారు