గుర్జరదేశ
గుర్జరదేశ (గుర్జరాత్ర )[1] అనేది క్రీ.శ. 6వ-12వ శతాబ్దాల కాలంలో భారతదేశంలోని దక్షిణ రాజస్థాన్, ఉత్తర గుజరాత్లను కలిగి ఉన్న ఒక చారిత్రక ప్రాంతం. ఈ ప్రాంతంలోని ప్రధాన శక్తి అయిన గుర్జర ప్రతిహార, చివరికి కనౌజ్ను కేంద్రంగా చేసుకుని ఉత్తర భారతదేశంలోని చాలా భాగాన్ని నియంత్రించింది. ప్రస్తుత భారత రాష్ట్రమైన గుజరాత్, దాని పేరును పురాతన గుర్జరాత్ర నుండి పొందింది.[2][1]
గుర్జర దేశానికి సంబంధించిన తొలి ప్రస్తావనలు
[మార్చు]
గుర్జరదేశ, లేదా గుర్జర దేశం, మొదటిసారిగా బాణుని హర్షచరితలో (క్రీ.శ. 7వ శతాబ్దం) ప్రస్తావించబడింది. దీని రాజును హర్షుని తండ్రి ప్రభాకరవర్ధనుడు (మరణం సుమారు క్రీ.శ. 605) లొంగదీసుకున్నాడని చెప్పబడింది.[3] ఈ దేశాన్ని సింధ (సింధ్), లాట (దక్షిణ గుజరాత్), మాళవ (పశ్చిమ మాళ్వా)లతో బ్రాకెట్లలో చేర్చడం, ఉత్తర గుజరాత్, రాజస్థాన్తో సహా ఈ ప్రాంతాన్ని సూచిస్తున్నట్లు తెలియజేస్తుంది.[4]
హర్ష పాలనలో క్రీ.శ. 631–645 మధ్య భారతదేశాన్ని సందర్శించిన చైనా బౌద్ధ యాత్రికుడు హ్యూన్ త్సాంగ్, భిన్మాల్ ( పి-లో-మో-లో ) రాజధానిగా ఉన్న గుర్జర దేశాన్ని (కియు-చే -లో) పశ్చిమ భారతదేశంలోని రెండవ అతిపెద్ద రాజ్యంగా పేర్కొన్నాడు.[5] అతను దానిని పొరుగు రాజ్యాలైన భరుకచ్ఛ (భరూచ్), ఉజ్జయిని (ఉజ్జయిన్), మాళవ (మాళ్వా), వలభి, సురాష్ట్రల నుండి వేరుగా గుర్తించాడు.[3] గుర్జర రాజ్యం 833 మైళ్ల చుట్టుకొలత కలిగి ఉందని, దాని పాలకుడు 20 ఏళ్ల క్షత్రియుడు అని, అతను తన జ్ఞానం, ధైర్యానికి ప్రసిద్ధి చెందాడని చెప్పబడింది.[6] క్రీ.శ. 628లో, భిన్మాల్లోని రాజ్యాన్ని చాప వంశానికి చెందిన వ్యాగ్రహముఖ పాలకుడు పరిపాలించాడని, అతని పాలనలో గణిత శాస్త్రజ్ఞుడు-ఖగోళ శాస్త్రజ్ఞుడు బ్రహ్మగుప్తుడు తన ప్రసిద్ధ గ్రంథాన్ని రచించాడని తెలిసింది. హ్యూన్ త్సాంగ్ ప్రస్తావించిన యువరాజు అతని తక్షణ వారసుడు అయి ఉండాలని నమ్ముతారు.[7] ఆ సమయంలో గుర్జర దేశం ఆధునిక రాజస్థాన్ను కలిగి ఉన్నట్లు తెలుస్తోంది.[3] హర్ష మరణం తరువాత, అతని సామ్రాజ్యం చిన్న రాజ్యాలుగా విడిపోయింది. గుర్జరదేశ స్వతంత్రమైందని నమ్ముతారు.
సింధ్ (క్రీ.శ. 712 నుండి అరబ్బుల రాజ్యం) అరబ్ చరిత్రకారులు, గుర్జరాకు అరబిక్ పదం అయిన జుర్జ్పై అరబ్ గవర్నర్ల దండయాత్రలను వివరించారు. వారు దీనిని మెర్మాడ్ (పశ్చిమ రాజస్థాన్లోని మారుమాడ), అల్ బేలమాన్ (భిన్మల్)లతో కలిపి పేర్కొన్నారు.[8] ఈ దేశాన్ని మొదట మహమ్మద్ బిన్ ఖాసిం (712-715), రెండవసారి జునైద్ (723-726) జయించారు. [9] బిన్ ఖాసిం విజయం తరువాత, భిన్మల్ పాలకుడితో సహా భారతీయ పాలకులు ఇస్లాంను స్వీకరించి కప్పం చెల్లించారని అల్-బలాధురి పేర్కొన్నాడు.[10] బిన్ ఖాసిం నిష్క్రమణ తరువాత వారు బహుశా తమ వైఖరిని మార్చుకున్నారు, దీనివల్ల జునైద్ దాడి చేయవలసి వచ్చింది. జునైద్ తిరిగి జయించిన తరువాత, భిన్మల్లోని రాజ్యం అరబ్బులచే ఆక్రమించబడినట్లు తెలుస్తోంది.[9]
వారసత్వ గుర్జర రాజ్యాలు
[మార్చు]సుమారు క్రీ.శ. 600లో హరిచంద్ర రోహిల్లాధి మాండోర్ ( మాండవ్యపుర )లో గుర్జర రాజ్యాన్ని స్థాపించాడు. ఇది ఒక చిన్న రాజ్యంగా ఉండేదని భావిస్తున్నారు.[11] అతని వారసుడైన నాగభట్ట, సుమారు క్రీ.శ. 680లో రాజధానిని మెర్టా (మేదాంతకపుర)కు మార్చాడు.[6] చివరికి, ఈ రాజవంశం గుర్జర ప్రతిహారులకు అనుగుణంగా "గుర్జర ప్రతిహార" అనే పేరును స్వీకరించింది, వారికి ఇది సామంత రాజ్యంగా మారింది.[12][13] చరిత్రకారులు వీరిని తరచుగా గుర్జర-ప్రతిహార రాజవంశంగా పేర్కొంటారు.
గుర్జరుల భరూచ్ వంశాన్ని ( లతా గుర్జరులు ) దద్దా I స్థాపించాడు, ఇతడిని చాలా మంది చరిత్రకారులు హరిచంద్రుని అదే పేరు గల చిన్న కుమారుడిగా గుర్తిస్తారు. ఈ గుర్జరులు ఎల్లప్పుడూ సామంతులుగా ( సామంతులుగా ) గుర్తించబడ్డారు, అయినప్పటికీ కాలక్రమేణా వారి విధేయత మారి ఉండవచ్చు. వారు చాళుక్యుల నుండి లతా ప్రావిన్స్లో గణనీయమైన భాగాన్ని స్వాధీనం చేసుకున్నారని నమ్ముతారు, వారి రాజ్యం కూడా గుర్జరదేశంలో భాగంగా పరిగణించబడింది.[14]
సింధ్లో జునాయ్ద్ పదవీకాలం ముగిసిన వెంటనే, సుమారు క్రీ.శ. 730లో, భిన్మాల్ సమీపంలోని జలోర్లో నాగభట I గుర్జరుల చివరి వంశాన్ని స్థాపించాడు. నాగభట "అజేయ గుర్జరులను", బహుశా భిన్మాల్ గుర్జరులను ఓడించాడని చెబుతారు. [15] మరొక కథనం ప్రకారం అతను ఒక "ముస్లిం పాలకుడిని" ఓడించాడని కూడా ఘనత ఉంది.[16] నాగభట తరువాత జరిగిన ఒక దాడిలో అరబ్బులను కూడా తిప్పికొట్టాడని తెలుస్తుంది.[17] అతని రాజవంశం తరువాత ఉజ్జయిన్ వరకు విస్తరించి, తమను తాము ప్రతీహార అని పిలుచుకుంది. అయితే, ప్రతీహారుల ప్రత్యర్థి రాజ్యాలైన రాష్ట్రకూటులు, పాలాలు వారిని గుర్జరులు లేదా గుర్జరుల రాజులు ( గుర్జరేస ) అని పిలవడం కొనసాగించారు. ప్రతీహారులు మొత్తం రాజస్థాన్, గుజరాత్ ప్రాంతాలలో ఆధిపత్య శక్తిగా మారారు, హర్షవర్ధనుడి పూర్వ రాజధాని అయిన కనౌజ్ను కేంద్రంగా చేసుకుని ఒక శక్తివంతమైన సామ్రాజ్యాన్ని స్థాపించారు.[18]
తరువాతి సూచనలు
[మార్చు]క్రీ.శ. 778లో జలోర్లో ఉద్యోతన సూరి రచించిన కువలయమాల, గుర్జర దేశాన్ని ఒక అందమైన దేశంగా వివరంగా వర్ణిస్తుంది, దాని నివాసులను కూడా గుర్జరులు అని పిలుస్తారు.[19] వారు సైంధవులు ( సింధ్ ప్రజలు), లతాలు ( దక్షిణ గుజరాత్లో ), మాళవులు ( మాళ్వా ప్రజలు), మేరవుల నుండి భిన్నంగా ఉన్నారు. వారు ధర్మభక్తులు, శాంతి, యుద్ధ విషయాలలో నేర్పరులు అని పేర్కొనబడింది.[20]
గుర్జరాత్ర అనే పదం మొదటిసారిగా క్రీ.శ. 861లో కక్కుక (మండోర్ ప్రతిహార) ఘటియాల శాసనంలో ప్రస్తావించబడింది. కక్కుక, మరుమడ, వల్ల, త్రావనిలతో పాటు గుర్జరాత్ర ప్రజల అభిమానాన్ని గెలుచుకున్నాడని చెప్పబడింది.[21] తరువాతి కాలపు ఆధారాలు ఈ గుర్జరాత్ర మండలం పాత జోధ్పూర్ రాష్ట్రంలోని దిద్వానా ప్రాంతంలో ఉండేదని సూచిస్తున్నాయి.[22]
తరువాతి కాలంలో, గుర్జరాత్ర అనే పదాన్ని ప్రస్తుత గుజరాత్ను సూచించడానికి ఉపయోగిస్తారు. జినదత్త సూరి (1075-1154 CE) ఉత్తర గుజరాత్లోని అనహిలపటక ( పటాన్ ) రాజధానిగా ఉన్న గుజరాత్టా దేశాన్ని ప్రస్తావించాడు. శాసనాలలో చాళుక్యులను ( సోలంకిలను ) గుర్జరులుగా, వారి దేశాన్ని గుర్జరదేశంగా కూడా పేర్కొన్నారు.[23]
సంస్కృతి, విజ్ఞానం
[మార్చు]భిన్మల్ ఒక గొప్ప విద్యా కేంద్రం. కన్హదాదే ప్రబంధ ప్రకారం, అక్కడ 45,000 మంది బ్రాహ్మణులు ఉండేవారు, వారు ప్రాచీన పవిత్ర గ్రంథాలను అధ్యయనం చేయడంలో ఎప్పుడూ అలసిపోలేదు.[24]
ప్రసిద్ధ గణిత, ఖగోళ శాస్త్రవేత్త అయిన బ్రహ్మగుప్తుడు క్రీ.శ. 598లో భిన్మాల్లో జన్మించాడు. హర్ష సామ్రాజ్య కాలంలో అతను తన జీవితంలో ఎక్కువ భాగం ఆ పట్టణంలోనే గడిపినట్లు భావిస్తున్నారు. అతను గణితం, ఖగోళ శాస్త్రంపై రెండు గ్రంథాలను రచించాడు: 628లో బ్రహ్మ స్ఫుట సిద్ధాంతం, 665లో ఖండఖద్యక. అతను గణిత శాస్త్రానికి గణనీయమైన కృషి చేశాడు, ఇందులో సున్నా మొదటి గణిత వివరణ, ధన, రుణ సంఖ్యలను మార్చడానికి నియమాలు, అలాగే దశాంశ సంఖ్యలపై బీజగణిత కార్యకలాపాల కోసం అల్గారిథంలు ఉన్నాయి.[25] అతని ఖగోళ శాస్త్రం, గణిత శాస్త్ర రచనలు అబ్బాసిద్ ఖలీఫా అల్-మన్సూర్ (క్రీ.శ. 754-775) ఆస్థానానికి చేరాయి, అతను భారతీయ ఖగోళ శాస్త్ర గ్రంథాలను అరబిక్లోకి అనువదించాడు. ఈ గ్రంథాల ద్వారా, దశాంశ సంఖ్యా వ్యవస్థ అరబ్ ప్రపంచం, తరువాత ఐరోపా అంతటా వ్యాపించింది.[26]
శిశుపాలవధ రచయిత సంస్కృత కవి మాఘ 680 CE లో ఇక్కడ నివసించాడు. భీన్మల్ నివాసి అయిన జైన పండితుడు సిద్ధర్షి గని 905 CEలో ఉప్మితిబహవ ప్రపంచ కథను రచించాడు. జైన రామాయణాన్ని జైన సన్యాసి విజయగాని 1595 CE లో రచించారు. జైన ఆచార్య ఉద్యోతన సూరి ఇక్కడ కువలయమాల రచించాడు.
ఇవికూడా చూడండి
[మార్చు]- రాజస్థానీ ప్రజలు
- రాజస్థాన్ వాస్తుశిల్పం
- బ్రహ్మగుప్త
- హిందూ-అరబిక్ అంకెలు
- మాండోర్
- గుర్జర-ప్రతిహారాల మూలం
మూలాలు
[మార్చు]- 1 2 Mahapatra, B. P. (1989). Constitutional languages (in ఇంగ్లీష్). Presses Université Laval. p. 20. ISBN 978-2-7637-7186-1.
The name "Gujarat" is derived from the Sanskrit Gurjaratra through the intermediate Prakrit form "Gujjaratta", which apparently means "the country of the Gujars".
- ↑ Puri 1986, Chapter 1.
- 1 2 3 Puri 1986, p. 9.
- ↑ Goyal, Shankar (1991), "Recent Historiography of the Age of Harṣa", Annals of the Bhandarkar Oriental Research Institute, vol. 72/73, no. 1/4, pp. 331–361, JSTOR 41694902
- ↑ Wink, André (1991). Al-hind: The Making of the Indo-islamic World (in ఇంగ్లీష్). BRILL. ISBN 978-90-04-09249-5.
- 1 2 Puri 1986, p. 35.
- ↑ (October 1907). "'White Hun' Coin of Vyagrahamukha of the Chapa (Gurjara) Dynasty of Bhinmal".
- ↑ Bhandarkar 1929, pp. 29–30; Wink 2002, p. 208; Blankinship 1994, pp. 132–133
- 1 2 Blankinship 1994, p. 133.
- ↑ Blankinship 1994, p. 319.
- ↑ Puri 1986, p. 34.
- ↑ Puri 1986, pp. 37–39.
- ↑ Sanjay Sharma 2006, p. 191.
- ↑ Puri 1986, p. 41.
- ↑ Shanta Rani Sharma 2012, p. 8.
- ↑ Sanjay Sharma 2006, p. 204.
- ↑ Blankinship 1994, p. 188.
- ↑ Puri 1986, chapters 3–4.
- ↑ V. B. Mishra 1954, pp. 50–51.
- ↑ Manglani, J. J. (March 2012), "Kuvalayamala - A source of Social and Cultural History of Rajasthan" (PDF), International Journal of Recent Research and Review, vol. 1
- ↑ Puri (1986); Krishna Gopal Sharma (1993)
- ↑ Puri 1986, p. 8.
- ↑ Puri 1986, pp. 8–9.
- ↑ Padmanābha (1991), Kānhaḍade Prabandha, India's Greatest Patriotic Saga of Medieval Times: Padmanābha's Epic Account of Kānhaḍade, Aditya Prakashan, p. 165, ISBN 978-81-85179-54-4
- ↑ Sen, Syamal K.; Agarwal, Ravi P. (6 November 2015), Zero: A Landmark Discovery, the Dreadful Void, and the Ultimate Mind, Elsevier Science, pp. 39–, ISBN 978-0-12-804624-1
- ↑ Avari, Burjor (2013), Islamic Civilization in South Asia: A history of Muslim power and presence in the Indian subcontinent, Routledge, p. 32, ISBN 978-0-415-58061-8
- . "Indian Studies No. I: Slow Progress of Islam Power in Ancient India".
- Blankinship, Khalid Yahya (1994). The End of the Jihad State: The Reign of Hisham Ibn 'Abd al-Malik and the Collapse of the Umayyads. SUNY Press. ISBN 978-0-7914-1827-7. Retrieved 10 May 2015.
- . "Who were the Gurjara-Pratīhāras?".
- Puri, Baij Nath (1986). The History of the Gurjara-Pratiharas. Delhi: Munshiram Manoharlal.
- Puri, Baij Nath (1957), The history of the Gurjara-Pratihāras, Munshiram Manoharlal
- Sharma, Krishna Gopal (1993). Early Jaina inscriptions of Rajasthan, Volume 1. Navrang. ISBN 8170130816.
- . "Negotiating Identity and Status Legitimation and Patronage under the Gurjara-Pratīhāras of Kanauj".
- . "Exploding the Myth of the Gūjara Identity of the Imperial Pratihāras".
- Wink, André (2002) [first published 1996]. Al-Hind: The Making of the Indo-Islamic World. Brill. ISBN 0391041738.
- Munshi, K.M. (1944). The Glory That was Gurjardesha, Part 3. Bombay: Bhartiya Vidya Bhavan.