Jump to content

గుర్జర-ప్రతిహారాల మూలం

వికీపీడియా నుండి

భారతదేశంలోని గుర్జర-ప్రతిహార రాజవంశం మూలం చరిత్రకారుల మధ్య చర్చనీయాంశంగా ఉంది. ఈ రాజవంశ పాలకులు తమ వంశాన్ని "ప్రతిహార" అని పిలుచుకున్నారు, కానీ వారి పొరుగు రాజ్యాలు వారిని "గుర్జర" అని వర్ణించాయి. మథనదేవ అనే సామంతుడైన పాలకుడికి సంబంధించిన ఒకే ఒక శాసనం మాత్రమే అతడిని "గుర్జర-ప్రతిహార" అని పేర్కొంటుంది.

ఒక సిద్ధాంతం ప్రకారం, గుర్జర అనేది మొదట ప్రతీహారులు పాలించిన భూభాగం ( గుర్జర-దేశం చూడండి) పేరు; క్రమంగా, ఈ పదం ఈ భూభాగ ప్రజలను సూచించడానికి ఉపయోగపడింది. దీనికి వ్యతిరేక సిద్ధాంతం ఏమిటంటే, గుర్జర అనేది రాజవంశం చెందిన తెగ పేరు, ప్రతీహార అనేది ఈ తెగలోని ఒక గోత్రం. [1] గుర్జర అనే పదం వాస్తవానికి ఒక తెగను సూచించే పదం అని నమ్మేవారిలో, వారు స్థానిక భారతీయులా లేక సుమారు 5వ శతాబ్దంలో భారతదేశానికి వలస వచ్చిన విదేశీ తెగనా అనే దానిపై భిన్నాభిప్రాయాలు ఉన్నాయి. ఆధునిక గుజ్జర్లు ప్రాచీన గుర్జర తెగకు ప్రతినిధులా కాదా అనేది దీనికి సంబంధించిన మరో ప్రశ్న. [2]

పదాల తొలి ప్రస్తావనలు

[మార్చు]

రాజవంశం మూలాన్ని నిర్ధారించడానికి, చారిత్రక రికార్డులలోని గుర్జర, ప్రతిహార, గుర్జర-ప్రతిహార అనే పదాల తొలి ప్రస్తావనలను పండితులు విశ్లేషించారు.

ప్రతిహార

[మార్చు]

గుర్జర-ప్రతిహారులు, మాండోర్ ప్రతిహారులు తమను తాము "ప్రతిహార" అని పిలుచుకునేవారు. సంస్కృత ఇతిహాసం రామాయణంలో రాజు రాముని సోదరుడిగా వర్ణించబడిన పౌరాణిక వీరుడు లక్ష్మణుడి నుండి తాము వచ్చామని వారు చెప్పుకున్నారు. మాండోర్ ప్రతిహార పాలకుడు బకుక 837 CE నాటి జోధ్‌పూర్ శాసనం ప్రకారం, రామభద్రుని (రాముని) తమ్ముడు తన అన్నకు ప్రతిహారిగా (ద్వారపాలకుడిగా) సేవ చేశాడు, దీని కారణంగా అతని వంశస్థులు ప్రతిహారులుగా పిలువబడ్డారు. గుర్జర-ప్రతిహార రాజు మిహిర భోజుని సాగర్-తాల్ (గ్वालियर) శాసనం ప్రకారం, సౌమిత్రి (" సుమిత్ర కుమారుడు", అంటే లక్ష్మణుడు) మేఘనాదుడితో జరిగిన యుద్ధంలో శత్రువులను ఓడించినప్పుడు తన అన్నకు ద్వారపాలకుడిగా వ్యవహరించాడు. [3] [4]

ప్రతీహారుల పూర్వీకులు రాష్ట్రకూటులకు సేవ చేశారని, "ప్రతీహార" అనే పదం రాష్ట్రకూట ఆస్థానంలో వారి పదవి బిరుదు నుండి ఉద్భవించిందని కేఏ నీలకంఠ శాస్త్రి సిద్ధాంతీకరించారు. [5]

గుర్జర

[మార్చు]
అమోఘవర్ష నీలగుండ్ శాసనం (866) అతని తండ్రి గోవింద III చిత్రకూట గుర్జరాలను లొంగదీసినట్లు పేర్కొన్నాడు.

6వ శతాబ్దపు తమిళ గ్రంథం మణిమేఖలై "కుచరకుడిహై" లేదా "కుచ్చరకుడిహై" పనితనం గల ఆలయాన్ని ప్రస్తావిస్తుంది. కొంతమంది పండితులు ఈ పదాన్ని "గుర్జర" తమిళ లిప్యంతరీకరణగా వ్యాఖ్యానిస్తారు. అయితే, కృష్ణస్వామి అయ్యంగార్ ఈ వ్యాఖ్యానం ఖచ్చితత్వాన్ని సందేహిస్తున్నారు. [6]

"గుర్జర" అనే పదానికి సంబంధించిన మొట్టమొదటి నిస్సందేహమైన ప్రస్తావనలు 7వ శతాబ్దం నాటివి: [7]

  • బాణుడు రచించిన సంస్కృత గ్రంథమైన హర్షచరితలో 'గుర్జర' అనే పదం కనిపిస్తుంది. దానికి సంబంధించిన శ్లోకం, ప్రభాకరవర్ధన రాజు వివిధ రాజ్యాలపై సాధించిన సైనిక విజయాలను వివరిస్తుంది. ఆ రాజు " హూణ జింకకు సింహం వంటివాడు, సింధు రాజుకు మండుతున్న జ్వరం వంటివాడు, గుర్జర రాజు నిద్రకు భంగం కలిగించేవాడు, గాంధారకు అధిపతి అయిన ఆ పరిమళ వనదేవతకు పిత్త జ్వరం వంటివాడు, లతల నైపుణ్యాన్ని నాశనం చేసేవాడు, మాళవ రాజ్యపు లక్ష్మీదేవి అయిన తీగకు గొడ్డలి వంటివాడు" అని అది పేర్కొంటుంది. [8] [6]
  • చైనా యాత్రికుడు జువాన్‌జాంగ్ కియు-చె-లో అనే రాజ్యాన్ని, దాని రాజధాని పి-లో-మి-లోను వర్ణించాడు. ఈ రెండు పదాలు "గుర్జర", "భిల్లమాల" ( భిన్మల్ ) చైనీస్ లిప్యంతరీకరణలుగా గుర్తించబడ్డాయి. ఈ రాజ్యం ప్రస్తుత రాజస్థాన్‌లో ఉంది, దీని చుట్టూ మో-లా-పో ( మాళ్వా ), ఉ-షా-యే-నా ( ఉజ్జయిని ), పో-లు-కీ-చె-పో ( భరుకచ్ఛ ), ఫా-లా-పి ( వల్లభి ), సు-లా-కా ( సౌరాష్ట్ర ) ఉన్నాయి. [7]
  • చాళుక్య రాజు పులకేశిన్ II 634 CE ఐహోళే శాసనం ప్రకారం గుర్జరులు, లతాలు, మాలవులు అతని ఆధిపత్యాన్ని అంగీకరించారు. పూరి ప్రకారం, ఈ శాసనంలో ప్రస్తావించబడిన గుర్జరులు భరుకచ్చా (భరూచ్) ప్రాంతానికి చెందినవారు. వారిని " సమంత " అని పేర్కొన్నారు, బహుశా వారు కలచూరీలకు విధేయత చూపేవారు. [7]

ఇతర తొలి శాసన ఆధారాలు:

  • 739 CE నవ్సారి రాగి-ఫలకం శాసనం చాళుక్య భూస్వామ్యవాది అవనీజనాశ్రయ పులకేశి తాజికా (అరబ్ సైన్యం) పై విజయం సాధించినట్లు నమోదు చేసింది. తాజికా సైన్యం సైన్ధవులు, కచేలాలు (కచ్ సౌరాష్ట్ర, చావోటకులు, మౌర్యులు, గుర్జరాలు, ఇతర రాజులను దోచుకున్నట్లు ఈ శాసనం పేర్కొంది.[9]
  • 8వ శతాబ్దానికి చెందిన రాఘోలి (బాలాఘాట్) రాగి పలకలు, పురాతన పురావస్తు ఆధారాలపై, మధ్య భారతదేశంలోని అస్పష్టమైన శైల రాజవంశానికి చెందిన రెండవ జయవర్ధన జారీ చేశారు. అతని పూర్వీకుడు పృథ్వీవర్ధనుడు గుర్జర దేశాన్ని జయించాడని ఇది పేర్కొంది. .[10]
  • సా. శ. 808 లో రాధాన్పూర్ లో రాష్ట్రకూట పాలకుడు మూడవ గోవింద రాగి పలకలు ఆయన అనేక మంది రాజులను లొంగదీసుకున్న విషయాన్ని వివరిస్తాయి. గోవిందాను చూసిన తరువాత, గుర్జర అదృశ్యమయ్యాడని-ఎక్కడ ఉందో ఎవరికీ తెలియదు-కలలో కూడా అతను (గుర్జరాలు) మరొక యుద్ధాన్ని చూడకపోవచ్చు.[11][12] ఇక్కడ, "గుర్జర" అనేది ఒక నిర్దిష్ట రాజును సూచిస్తుంది.[10]
  • రాష్ట్రకూట భూస్వామ్య కర్క క్రీ. శ. 812 బరోడా రాగి పలకలు రెండు పదాలను ప్రస్తావించాయి-గుర్జరేశ్వర-పతి, గుర్జరేశ్వరుడు. బి. ఎన్. పూరి ప్రకారం, ఈ రెండూ ఒకే రాజును సూచిస్తాయి.[10] ఆర్. సి. మజుందార్ ప్రకారం, ఈ రాజు గుర్జారా-ప్రతిహార రాజవంశానికి చెందిన రెండవ నాగభట్ట.[13] ఈ ఇద్దరూ ఇద్దరు వేర్వేరు రాజులను సూచించారని డి. సి. గంగూలీ వాదించారుః గుర్జరేశ్వర-పతి (గుర్జరేశ్వరా అధిపతి) సామ్రాజ్య ప్రతిహార రాజవంశానికి రాజు, అయితే గుర్జరేశ్వర్ అధీన పాలకుడు.[14]
  • అరబ్ వ్యాపారి సులేమాన్ తన సిల్సిలాట్ అల్ తవారిఖ్ (క్రీ. శ. 851) లో జుర్జ్ (లేదా జుజర్) రాజ్యం గురించి ప్రస్తావించాడు. జుర్జ్ అనేది గుర్జర అనే పదానికి ప్రతిలేఖనంగా కనిపిస్తుంది, ఇది కన్నౌజ్ రాజ్యాన్ని సూచిస్తుంది.[15]
  • రాష్ట్రకూట రాజు అమోఘవర్ష క్రీ. శ. 866 సిరూర్, నీలగుండ్ శాసనాలు అతని తండ్రి మూడవ గోవింద కేరళ ప్రజలను, మాళవ, గౌడ (లేదా సౌతా) లను చిత్రకూట కొండ కోట నివసించిన గుర్జరాలతో కలిసి లొంగదీసుకున్నారని పేర్కొన్నాయి.[16][17]
  • క్రీ. శ. 867 లో మూడవ ధ్రువకు లభించిన భరూచ్ గ్రాంట్ లో అతని తమ్ముడితో పొత్తు పెట్టుకున్న "గుర్జరాల అత్యంత శక్తివంతమైన సైన్యం" అతనిపై దాడి చేసిందని పేర్కొన్నాడు. మిహిర అనే రాజు ధ్రువపై దాడి చేసాడని, కానీ ఓడిపోయాడని కూడా ఇది పేర్కొంది. జార్జ్ బుహ్లెర్, ఇ. హల్ట్స్ష్ ప్రకారం, ఇక్కడ శక్తివంతమైన సైన్యం బహుశా చావడా (చాపోటాకా రాజు ఖేమరాజా) ను సూచిస్తుంది.[18] అయితే, ఇక్కడి సైన్యం గుర్జర-ప్రతిహార రాజు మిహిర భోజాను సూచిస్తుందని బి. పి. పూరి అభిప్రాయపడ్డారు.[10]
  • క్రీ. శ. 940 నాటి రాష్ట్రకూట పాలకుడు మూడవ కృష్ణుడి డియోలి శాసనం ప్రకారం అతని పూర్వీకుడు రెండవ కృష్ణ (r. c. 878-914) గుర్జరును భయపెట్టి, గౌడ, అంగ, కళింగ, గంగా, మగధలను అణగదొక్కించాడని పేర్కొంది. ఇక్కడ "గుర్జర", ఇతరులు దేశాల పేర్లు, ఇవి వారి రాజులను సూచిస్తాయి.[10]
  • దక్షిణ ప్రాంతంలో కృష్ణుడి విజయాల గురించి విన్న తరువాత, కలంజర (కలిన్జార), చిత్రకుట (చిత్తోర్) గురజార నడిబొడ్డున నుండి అదృశ్యమయ్యాయని కృష్ణ III కర్హద్ ఫలకాలు పేర్కొన్నాయి.[19] ఇక్కడ, "గుర్జర" అనేది ఒక నిర్దిష్ట రాజును సూచిస్తుంది.[10] ఈ కాలంలో ఏ ఇతర రాజవంశం ఈ రెండు కోటలను పాలించనందున ఈ రాజు ప్రతిహార పాలకుడు మాత్రమే కావచ్చు.[13]
  • పాల పాలకుడు నారాయణపాల (క్రీ. శ. 9వ-10వ శతాబ్దం) బాదల్ స్థంభం శాసనం అతను గుర్జర-నాథ (గుర్జర ప్రభువు) అహంకారాన్ని చెల్లాచెదురుగా చెల్లాచెదురించాడని పేర్కొంది. ఇక్కడ, గుర్జారా ఒక దేశాన్ని సూచిస్తుంది, గుర్జారా-నాథ అనే పదం బహుశా కన్నౌజ్ పాలకుడిని సూచిస్తుంది.[20]
  • క్రీ. శ. 954 లో చందేలా పాలకుడు యశోవర్మన్ శాసనం అతను గౌడాలు, ఖాసాలు, కోసలులు, కాశ్మీరీలు, మిథిలలు, మాలవులు, చేదీలు, కురులు, గుర్జరాలను లొంగదీసుకున్నారని పేర్కొంది.[21] ఇక్కడి గుర్జరాలు కన్నౌజ్ ప్రతిహార్లను సూచిస్తారు. .[20]
  • 10వ శతాబ్దపు కన్నడ రచన పంపా-భారత ప్రతిహార రాజు మహీపాలతో గుర్తించబడిన "గుర్జర-రాజ మహీపాల" గురించి ప్రస్తావించింది.[13]
  • కళచూరి రాజు కర్ణ-దేవ క్రీ. శ. 1047 గోహార్వా శాసనం అతని పూర్వీకుడు లక్ష్మణ-రాజా (క్రీ. శ 950) వంగాల, పాండ్య, లతా, గుర్జారా, కాశ్మీరా రాజులను ఓడించాడని పేర్కొంది. ఇక్కడ గుర్జర కన్నౌజ్ పాలకుడిని సూచిస్తుంది. .[17]
  • 9వ శతాబ్దపు కాశ్మీరీ రాజు శంకర-వర్మ గుర్జారా రాజు అలఖానాను ఓడించాడని 12వ శతాబ్దపు రాజతరంగిణి పేర్కొంది.[17] హెల్ముట్ హుమ్బాచ్, జి. జెలానీ దవరీ వంటి కొంతమంది పండితులు "అలఖానా" అనేది బాక్ట్రియన్ పదం "అల్క్సానో" బ్రాహ్మి లిప్యంతరీకరణ అని, ఇది పురాతన భారతీయ గ్రంథాలలో పేర్కొన్న "హరా హునా" (లేదా హాలా హునా) కు సంబంధించినదని సిద్ధాంతీకరించారు.[22] అయితే, ఇతర పండితులు అలఖానాను ప్రస్తుత పాకిస్తాన్లోని గుజరాత్ పాలకుడు అలీ ఖాన్గా గుర్తించారు.[23]

గుర్జర-ప్రతిహార

[మార్చు]

మథనదేవ అనే సామంత పాలకుడి రాజోర్ శాసనం అతన్ని గుర్జర-ప్రతిహారుడిగా వర్ణిస్తుంది. [13] పూరి ప్రకారం, అతను కనౌజ్‌లోని ప్రతిహార రాజవంశానికి చెందినవాడై ఉండవచ్చు. [24]

గుర్జర: తెగ vs దేశం

[మార్చు]

మథనదేవుని రాజోర్ శాసనంలోని "గుర్జర-ప్రతిహార" అనే పదాన్ని "గుర్జర తెగకు చెందిన ప్రతిహార వంశం", " గుర్జర దేశానికి చెందిన ప్రతిహార" అని వివిధ రకాలుగా వ్యాఖ్యానించారు. [13] అందులో "గుర్జరులు సాగు చేసిన పొలాలన్నీ" అనే పదబంధం ఉంది. రామ శంకర్ త్రిపాఠి వంటి పండితులు, ఈ పదబంధం ఇక్కడ "గుర్జరులు" అనే పదం ఒక ప్రాంతాన్ని కాకుండా, ఒక తెగను లేదా ప్రజల సమూహాన్ని సూచిస్తుందని స్పష్టం చేస్తుందని నమ్ముతారు. [25] [26] త్రిపాఠి ఇంకా వాదిస్తూ, పంప మహిపాలుడిని గుర్జర రాజుగా వర్ణించడం అనేది మహిపాలుడి జాతిని మాత్రమే సూచిస్తుందని, భూభాగాన్ని కాదని, ఎందుకంటే ప్రతిహారులు చాలా పెద్ద ప్రాంతాన్ని పరిపాలించారని, అందులో గుర్జర దేశం ఒక చిన్న భాగం మాత్రమేనని అంటారు. [25] దక్షిణాసియా చరిత్రకారుడైన బుర్జోర్ అవారి, గుర్జర, ప్రతిహార అనేవి రాజస్థాన్‌లోని ఒక పెద్ద గిరిజన సమూహంలోని రెండు వంశాలు అని, ఆ పెద్ద సమాఖ్యలోని కొన్ని అంశాలు తరువాత రాజపుత్రులుగా పిలువబడ్డాయని నమ్ముతారు. [27]

ఈ సిద్ధాంతాన్ని విమర్శించే డి.సి. గంగూలీ వంటి వారు, "గుర్జరులచే సాగు చేయబడిన" అనే పదబంధంలో "గుర్జర" అనే పదాన్ని ఒక జాతి నామంగా ఉపయోగించారని వాదిస్తున్నారు. దీనికి మద్దతుగా, గంగూలీ బాణుడి కాదంబరిలోని ఒక పద్యాన్ని ఉదహరించారు, అందులో మాళ్వా ప్రాంతంలో ఉన్న ఉజ్జయిని స్త్రీలను వర్ణించడానికి "మాళవి" ("మాళ్వా స్త్రీలు") అనే పదాన్ని ఉపయోగించారు. [28] అదేవిధంగా కె.ఎం. మున్షీ, గుర్జరదేశంలో (గుర్జర దేశం) నివసించే ప్రజలు, దేశంలోని ఇతర ప్రాంతాలకు వలస వెళ్ళినప్పుడల్లా, వారిని గుర్జరులుగా పిలిచేవారని వాదించారు. [29] అదేవిధంగా వి.బి. మిశ్రా, "గుర్జర ప్రతిహారాన్వయః" అనే పదబంధాన్ని గుర్జర దేశంలోని ప్రతిహార కుటుంబం అని చాలా సహేతుకంగా అర్థం చేసుకోవచ్చని వాదిస్తున్నారు. [30]

అనేక ప్రాచీన ఆధారాలు "గుర్జర"ను ఒక దేశం పేరుగా స్పష్టంగా పేర్కొన్నాయని లేదా దానిని భూభాగాలలో ఒకటిగా జాబితా చేశాయని గంగూలీ ఇంకా ఎత్తిచూపుతున్నారు. అతని ప్రకారం, ఈ ఆధారాలలో పులకేశిన్ II ఐహోల్ శాసనం, రాఘోలీ ఫలకాలు, అల్ జునైద్ దండయాత్రల (723-726 CE) అల్ బలాధురి చరిత్ర ఉన్నాయి. [14] అనేక ఇతర ప్రాచీన ఆధారాలు గుర్జరను ఒక దేశం పేరుగా పేర్కొన్నాయి. గుర్జర దేశం బాణుడి హర్షచరితలో (7వ శతాబ్దం CE) ప్రస్తావించబడింది. ఉద్యోతన సూరి కువలయమాల (8వ శతాబ్దం CE, జలోర్‌లో రచించబడింది)లో ఇది ఒక అందమైన దేశంగా వివరంగా వర్ణించబడింది, దీని నివాసులను కూడా గుర్జరులుగా సూచిస్తారు. జువాన్‌జాంగ్ కూడా గుర్జర ( కు-చే-లో )ను భిన్‌మాల్ ( పి-లో-మో-లో ) రాజధానిగా ఉన్న దేశంగా పేర్కొన్నాడు. పంచతంత్రంలోని నాల్గవ పుస్తకంలో ఒంటెల కోసం గుర్జర దేశంలోని గుర్జర గ్రామానికి వెళ్ళిన ఒక రథకార (రథసారథి) కథ ఉంది. [31] [32]

ఇంపీరియల్ ప్రతిహార రాజవంశం స్థాపకుడైన నాగభట I "అజేయమైన గుర్జారాలను" జయించాడని గల్లక 795 CE శాసనం పేర్కొంది. చరిత్రకారుడు శాంతా రాణి శర్మ ప్రకారం, ప్రతిహారాలు స్వయంగా గుర్జారాలుగా ఉండే అవకాశం లేదు. [33] [34]

విదేశీ vs స్థానిక

[మార్చు]

'గుర్జర' అనేది ఒక ప్రాచీన తెగ పేరు అని నమ్మే పండితుల మధ్య, ఈ తెగ అసలు స్వస్థలం గురించి భిన్నాభిప్రాయాలు ఉన్నాయి.

విదేశీ మూల సిద్ధాంతం

[మార్చు]
సింధ్‌లోని ససానియన్ నాణేల నమూనా ఆధారంగా గుర్జుర సమాఖ్య నాణెం. సింధ్ . సుమారు క్రీ.శ. 570-712.

గుర్జరుల విదేశీ మూలాన్ని మొదట ఏఎంటి జాక్సన్ ప్రతిపాదించారు. ఈ అభిప్రాయాన్ని తరువాత డిఆర్ భండార్కర్ వంటి భారతీయ పండితులతో సహా ఇతర చరిత్రకారులు సమర్థించారు. [35] ఈ సిద్ధాంతాన్ని సమర్థించేవారు ఈ క్రింది విషయాలను ఎత్తి చూపుతున్నారు:

  • క్రీ.శ. 6వ శతాబ్దం ప్రాంతంలో, ఆ ప్రాంతంపై హూణుల దండయాత్ర జరిగిన కొద్దికాలానికే, గుర్జర-ప్రతిహారులు ఉత్తర భారతదేశంలో అకస్మాత్తుగా ఒక రాజకీయ శక్తిగా ఆవిర్భవించారు. [35] వారి ప్రస్తావన మునుపటి భారతీయ సాహిత్యంలో లేదు. [36] గుర్జర-ప్రతిహారులు అల్చోన్ హూణులు ("తెల్ల హూణులు"), స్థానిక భారతీయ మూలకాల కలయిక నుండి "ఏర్పడి ఉండవచ్చు". [37] [38] బాణుని హర్షచరితలో (క్రీ.శ. 7వ శతాబ్దం), గుర్జరులు హూణులతో సంబంధం కలిగి ఉన్నారు. [38]
  • గుర్జర్ అనే పదానికి " ఖజార్ " ( మధ్య ఆసియా, కాకసస్‌కు చెందిన ఒక ప్రాచీన టర్కిక్ సమూహం పేరు) అనే పదం ముగింపును పోలి ఉంటుంది. [35] ప్రాచీన గుర్జరులు, హూణుల సమాఖ్యలో భాగంగా భారతదేశంపై దండెత్తిన ఖజార్లు అయి ఉండవచ్చు. హూణులను వర్ణించేటప్పుడు ప్రాచీన గ్రంథాలు వారిని ప్రస్తావించలేదని జాక్సన్ వాదించారు, ఎందుకంటే వారు హూణులకు అధీనంలో ఉండి ఉండవచ్చు. [39] దీనికి సంబంధించిన మరో సిద్ధాంతం ఏమిటంటే, గుప్త సామ్రాజ్యం పతనం తర్వాత, హూణుల దండయాత్ర జరిగిన వెంటనే భారతదేశానికి వచ్చిన ఒక ప్రత్యేక మధ్య ఆసియా తెగ గుర్జరులు. [40]
  • ప్రభాకరవర్ధనుడు లొంగదీసుకున్న ప్రత్యర్థులలో హూణులు, గుర్జరులు అని బాణుడు ఒక పద్యంలో కలిసి పేర్కొన్నాడు. [41]

విదేశీ మూల సిద్ధాంతానికి అనుకూలంగా ఉన్న మరో వాదన ఏమిటంటే, మాండవ్యపురంలోని ప్రతీహారులలో ఇండో-ఆర్యన్ కాని పేర్లు ఎక్కువగా కనిపించడం. ఇది మొట్టమొదటిగా తెలిసిన ప్రతీహార రాజవంశం, ఆర్.సి. మజుందార్ వంటి కొంతమంది పండితుల ప్రకారం, గురజార-ప్రతీహారులు ఈ రాజవంశం నుండి శాఖలుగా విడిపోయి ఉండవచ్చు. దీని మొట్టమొదటిగా తెలిసిన సభ్యుడు హరిచంద్రను "రోహిల్లాధి" అని కూడా పిలిచేవారు; మరొక పాలకుడు నరభట్టకు "పెళ్ళపెల్లి" అనే రెండవ పేరు ఉంది. [25]

పృథ్వీరాజ్ రాసో తరువాతి వ్రాతప్రతులలో ఇవ్వబడిన అగ్నివంశ గాథ ప్రకారం, ప్రతీహారులు, మరో మూడు రాజపుత్ర వంశాలు మౌంట్ అబూలోని ఒక యజ్ఞకుండం (అగ్నికుండ) నుండి ఉద్భవించాయి. కొంతమంది వలసవాద కాలపు చరిత్రకారులు ఈ పురాణ గాథను ఈ వంశాలకు విదేశీ మూలం ఉందని సూచించే విధంగా వ్యాఖ్యానించారు. ఈ సిద్ధాంతం ప్రకారం, విదేశీయులు అగ్ని క్రతువును నిర్వహించిన తర్వాత హిందూ కుల వ్యవస్థలో చేర్చుకోబడ్డారు. [42] అయితే, పృథ్వీరాజ్ రాసో తొలి అందుబాటులో ఉన్న ప్రతులలో ఈ గాథ కనిపించదు. ఈ గాథను బహుశా 10వ శతాబ్దపు పరమారా ఆస్థాన కవి పద్మగుప్తుడు కల్పించి ఉండవచ్చు, అతని నవ-సహస్సంక-చరితలో పరమారాల మూలాన్ని వర్ణించడానికి దీనిని ఉపయోగించారు. [43] 16వ శతాబ్దపు రాజపుత్ర కవులు బహుశా మొఘల్ చక్రవర్తి అక్బర్‌కు వ్యతిరేకంగా రాజపుత్ర ఐక్యతను పెంపొందించడానికి, ప్రతీహారులతో సహా ఇతర రాజవంశాలను చేర్చడానికి ఈ గాథను విస్తరించి ఉండవచ్చు. [44]

స్వదేశీ మూల సిద్ధాంతం

[మార్చు]

బైజ్ నాథ్ పూరి వంటి, విదేశీ మూల సిద్ధాంత విమర్శకులు ఈ విధంగా వాదిస్తారు:

  • "గుజ్జర్" లేదా "గుర్జర్" అనే పదం "గుర్జర" నుండి ఆధునికంగా ఉద్భవించింది ( శ్వా లోపం వలన ఏర్పడింది). ప్రాచీన సంస్కృత పదం "గుర్జర", దీనికి "ఖజర్" వలె అదే ప్రత్యయం లేదు. -జర, -జర్ లను సారూప్య ప్రత్యయాలుగా పరిగణించలేము కాబట్టి, ఖజర్ మూల సిద్ధాంతం చెల్లదు. [35]
  • హూణుల దండయాత్ర తర్వాత గుర్జరుల ఎదుగుదల, గుర్జరులది విదేశీ మూలమని సూచించదు. మహాభారతం ( భీష్మ పర్వంలో ) హూణులను, అలాగే అనేక ఇతర విదేశీ తెగలను ప్రస్తావించింది, కానీ గుర్జరులను లేదా ఖజార్లను ప్రస్తావించలేదు. [45] [46] అదే సమయంలో, మునుపటి సాహిత్యంలో గుర్జరుల ప్రస్తావన లేకపోవడం వారి విదేశీ మూలాన్ని నిరూపించదు. వారు గుప్త సామ్రాజ్యం పతనం తర్వాత మాత్రమే అధికారంలోకి వచ్చిన ఒక అస్పష్టమైన సమూహంగా ఉండి ఉండవచ్చు. [36]
  • జాక్సన్ సూచించినట్లుగా, హూణుల కంటే తక్కువ స్థాయిలో ఉన్న ఒక తెగ అనేక ముఖ్యమైన రాజ్యాలను స్థాపించడం అసంభవం అనిపిస్తుంది. ఉదాహరణకు, జువాన్‌జాంగ్ రచనలు కియు-చె-లో (గుర్జర) ఒక క్షత్రియుడు పాలించిన సార్వభౌమ రాజ్యం అని సూచిస్తున్నాయి. ఈ రాజ్యానికి చెందిన ఏ హూణ అధిపతి పేరును అది పేర్కొనలేదు. [45]
  • 899 CE (956 VS ) ఉనా శాసనం ప్రకారం, గుర్జర-ప్రతిహార సామంతుడైన బలవర్మన్ తన యుద్ధ విజయాల ద్వారా "భూమిని హూణ జాతి నుండి విముక్తి చేసాడు". ఇది గుర్జరులు హూణులకు అధీనంలో లేరని సూచిస్తుంది. [47]
  • బాణుడు హూణులకు, గుర్జరులకు మధ్య స్పష్టమైన వ్యత్యాసాన్ని చూపుతాడు, అదే వాక్యంలో మాళవ, లత వంటి అనేక ఇతర రాజ్యాలను వివరిస్తాడు. ఈ రెండు సమూహాలకు ఏ విధంగానైనా సంబంధం ఉందని అతని రచనలు నిరూపించవు. [45] [48]
  • గుర్జరులు ఒక స్వతంత్ర మధ్య ఆసియా తెగ అనే సిద్ధాంతం కేవలం ఊహాగానం మాత్రమే, ఎందుకంటే ఏ భారతీయ శక్తితోనూ వారు ఘర్షణ పడినట్లు చారిత్రక ఆధారాలు లేవు. అంతేకాకుండా, వారు వాయువ్యం ద్వారా భారతదేశంపై దండెత్తి ఉండేవారు: సారవంతమైన ఇండో-గంగా మైదానానికి బదులుగా, ప్రస్తుత రాజస్థాన్‌లోని అర్ధశుష్క ప్రాంతంలో స్థిరపడటానికి వారు ఎందుకు ఎంచుకున్నారో అర్థం చేసుకోవడం కష్టం. [47]

స్థానిక మూల సిద్ధాంత మద్దతుదారులు, సుప్రసిద్ధ విదేశీ తెగల వలె కాకుండా, గుర్జరులు ఇండో-ఆర్యన్ సమాజంలో బాగా కలిసిపోయారని వాదిస్తారు. ఉదాహరణకు, చారిత్రక ఆధారాలు గుర్జర బ్రాహ్మణుల గురించి ప్రస్తావిస్తాయి; విదేశీయులకు ఇంతటి ఉన్నత వర్ణ హోదా ఇవ్వబడలేదు. హూణ, శక లేదా యవన సమూహాలకు చెందిన బ్రాహ్మణుడి గురించి ఎటువంటి రికార్డు లేదు. కానీ యాదవ రాజు కృష్ణుని క్రీ.శ. 1250 నాటి తాస్‌గావ్ శాసనం ఉత్తర భారతదేశానికి చెందిన ఒక గుర్జర బ్రాహ్మణుడిని ప్రస్తావిస్తుంది. [47] ప్రతీహారులు స్థానిక దేవతలైన శివ, విష్ణువులను పూజించారు, జైనమతాన్ని కూడా పోషించారు. [49] ఉదాహరణకు, మిహిర భోజుని సాగర్-తాల్ (గ్वालियर) శాసనం విష్ణువుకు నమస్కారంతో ప్రారంభమవుతుంది. [50]

అంతేకాకుండా, మాండోర్, కనౌజ్‌లోని ప్రతీహార రాజవంశాలు తమ మూలాన్ని ఇక్ష్వాకు వంశానికి చెందిన పౌరాణిక దేశీయ వీరుడు లక్ష్మణుడి నుండి గుర్తించాయి. గ్వాలియర్ శాసనం ప్రతీహార రాజు వాత్సరాజును ఇక్ష్వాకు వంశానికి చెందిన క్షత్రియుడిగా ప్రత్యేకంగా వర్ణిస్తుంది. ప్రతీహార ఆస్థాన కవి మహేంద్రపాలుడు కూడా విద్ధశాల-భంజిక, బాల-భారతంలో తనను రఘు వంశస్థుడిగా వర్ణించడం ద్వారా ఈ వాదనకు మద్దతు ఇస్తున్నాడు. [51] విదేశీ మూల సిద్ధాంతాన్ని సమర్థించేవారు, ఇటువంటి వాదనలు తమను తాము స్థానికులుగా స్థాపించుకోవాలనుకునే విదేశీ వలసదారుల లక్షణం అని వాదిస్తారు. కానీ పౌరాణిక భారతీయ వీరుల నుండి తమ వంశం వచ్చిందని చెప్పుకునే దేశీయ రాజవంశాలకు అనేక ఉదాహరణలు ఉన్నాయి. [36]

మణిమేఖలైలో పేర్కొన్న "కుచరకుడిహై"ని "గుర్జర"గా గుర్తించిన పండితులు, 6వ శతాబ్దంలో దక్షిణ భారతదేశంలో ఒక హిందూ దేవాలయాన్ని నిర్మించే పనిని ఒక హూణ వాస్తుశిల్పికి అప్పగించడం అసంభవం అని వాదిస్తున్నారు. అయితే, ఇంతకు ముందు చెప్పినట్లుగా, ఈ లిప్యంతరీకరణ ఖచ్చితత్వం సందేహాస్పదంగా ఉంది. [6]

భారతదేశంలోని అసలు మాతృభూమి

[మార్చు]

గుజ్రాన్‌వాలా, గుజర్ ఖాన్, గుజరాత్రా (ప్రస్తుత రాజస్థాన్‌లోని ఒక చారిత్రక ప్రాంతం), గుజరాత్ వంటి ప్రదేశాల పేర్లు గుర్జర అనే తెగ వాయువ్యం నుండి దక్షిణానికి క్రమంగా వలస వెళ్లడాన్ని సూచిస్తాయని ఆర్.సి. మజుందార్ సిద్ధాంతీకరించారు. అయితే, ఈ తెగ తప్పనిసరిగా విదేశీ మూలం కలిగి ఉందని అతను నమ్మలేదు. [1]

మరోవైపు, చరిత్రకారుడు బైజ్ నాథ్ పూరి వ్యతిరేక దిశలో వలస వెళ్ళారని సిద్ధాంతీకరించారు. అతని ప్రకారం, ఆ తెగ సారవంతమైన ఇండో-గంగా మైదానాన్ని విడిచిపెట్టి రాజస్థాన్, గుజరాత్‌లోని అర్ధశుష్క ప్రాంతాలలో స్థిరపడి ఉండదు. [47] వారి స్వస్థలం అర్బుద ప్రాంతం (ప్రస్తుత మౌంట్ అబు ) అని పూరి నమ్ముతారు. అతను తన సిద్ధాంతానికి మద్దతుగా ఈ క్రింది వాదనలను సమర్పిస్తాడు: [4]

  • వర్మలత అనే రాజు 625 CE (682 VS ) వసంతగఢ్ శాసనం, అతని సామంతుడైన వజ్రభట సత్యాశ్రయ అర్బుదను రక్షించాడని పేర్కొంది. ఈ శాసనం రజ్జిల ను వజ్రభట కుమారుడిగా పేర్కొంది; మొట్టమొదటి ప్రతీహార పాలకుడిగా తెలిసిన హరిచంద్ర కుమారుడిని కూడా రజ్జిల అని పిలిచేవారు. దీని ఆధారంగా, ఈ రెండు కుటుంబాలు ఒకే జాతికి చెందినవని పూరి సిద్ధాంతీకరించారు. వసంతగఢ్ శాసనం ఒక ఆలయానికి విరాళాలు ఇచ్చిన వారిలో భోటక అనే ప్రతీహారుడిని కూడా ప్రస్తావిస్తుంది. పూరి ఆ పేరును "భోట" అని చదివి, హరిచంద్ర కుటుంబంలో "ఝోట" అనే వ్యక్తి ఉన్నాడని ఎత్తి చూపారు. ఒకేలా ధ్వనించే పేర్లు ఒకే జాతిని సూచిస్తాయని వాదిస్తూ, తన సిద్ధాంతాన్ని మరింత బలపరచడానికి అతను ఈ విషయాన్ని ఉదహరించారు. [4] అయితే, జె.ఎన్. అశోప "భోటక", "భోట" ఒకటే కాదని, రజ్జిల అనే పేరు వేర్వేరు వంశాలకు చెందిన రెండు కుటుంబాల మధ్య ఉండి ఉండవచ్చని సూచిస్తున్నారు. [52]
  • పరమార యువరాజు జగద్దేవుని 11వ శతాబ్దపు జైనద శాసనం ప్రకారం, అతని సైనిక విజయాల ఫలితంగా గుర్జర యోధుల భార్యలు అర్బుద గుహలలో కన్నీరు కార్చారు. [4]
  • 11వ శతాబ్దానికి చెందిన జైన పండితుడు ధనపాలుని తిలక-మంజరి కూడా గుర్జరాలను అర్బుదానికి అనుబంధంగా ఉంచారు. [4]

దీని ఆధారంగా, పూరి ప్రతిపాదించిన దాని ప్రకారం, గుర్జరులు ఆరవ శతాబ్దం వరకు మౌంట్ అబూ ప్రాంతంలో నివసించే ఒక అజ్ఞాత పశుపోషణ తెగ, ఆ తర్వాత వారు రాజకీయ అధికారాన్ని పొందారు. [4]

"గుజరాత్" అనే పదం ఉద్భవించిన "గుర్జరాత్ర" అనే పదం, 8వ శతాబ్దం నుండి ఒక భౌగోళిక ప్రాంతం పేరుగా కనిపిస్తుంది. ఇది కక్కుక 918 VS ఘటియాల శాసనంలో కనిపిస్తుంది. LF కీల్‌హార్న్ 8వ శతాబ్దానికి చెందినదిగా పేర్కొన్న, మహోదయకు చెందిన భోజుడి తేదీ లేని దౌలత్‌పూర్ శాసనంలో కూడా గుర్జరాత్ర- మండలానికి చెందిన ఒక వ్యక్తి గురించి ప్రస్తావించబడింది. ఈ శాసనాలలో పేర్కొన్న ప్రదేశాలు ప్రస్తుత జోధ్‌పూర్ చుట్టుపక్కల ప్రాంతాలుగా గుర్తించబడ్డాయి. పూరి సిద్ధాంతం ప్రకారం, "గుర్జరాత్ర" అనేది మొదట గుర్జర-ఆధిపత్యం ఉన్న ఏదైనా నివాస ప్రాంతానికి సాధారణ పదంగా ఉపయోగించబడింది. తరువాత, ఇది ప్రస్తుత గుజరాత్ ప్రాంతాన్ని సూచించడానికి వచ్చింది. జినదత్త-సూరి తన గణధరసారశతకంలో "గుజరాట్ట"ను దుర్లభరాజు చాళుక్య రాజ్యంగా, దాని రాజధాని అనాహిలవాడగా వర్ణించారు. [53]

పూరి ఆధునిక గుర్జర్లను ప్రాచీన గుర్జరాలతో అనుసంధానిస్తాడు. [54]

కన్నౌజ్‌కు ముందు రాజధాని

[మార్చు]

గుర్జర-ప్రతిహారులు ముఖ్యమైన నగరమైన కన్యాకుబ్జ (ఆధునిక కనౌజ్) పై తమ నియంత్రణను స్థాపించారు, దాని నియంత్రణ కోసం జరిగిన త్రిపక్ష పోరాటంలో వారి ప్రమేయానికి ప్రసిద్ధి చెందారు. పూర్వపు వలసవాద పండితులు కనౌజ్‌పై తమ నియంత్రణను స్థాపించడానికి ముందు, గుర్జర-ప్రతిహారులు భిన్మాల్‌ను పాలించారని విశ్వసించారు ( జువాన్‌జాంగ్ రచనలలో పేర్కొన్నట్లుగా). [55]

అయితే, 871 CE నాటి సంజన రాగి ఫలకాలు, ఇతర ఆధారాల ఆవిష్కరణ, అసలు గుర్జర-ప్రతిహార రాజధాని అవంతి ప్రాంతంలోని ఉజ్జయిని (ఆధునిక ఉజ్జయిన్) వద్ద ఉండేదని చరిత్రకారులను ఇప్పుడు నమ్మేలా చేసింది. [55] రాష్ట్రకూట పాలకుడు అమోఘవర్షుని సంజన శాసనం ప్రకారం, అతని పూర్వీకుడైన దంతిదుర్గ (క్రీ.శ. 735–756) ఉజ్జయినిలో ఒక మతపరమైన కార్యక్రమాన్ని నిర్వహించాడు. ఆ సమయంలో, గుర్జర-దేశ (గుర్జర దేశం) రాజు అతని ద్వారపాలకుడిగా ( ప్రతిహార ) వ్యవహరించాడు. [56] [57] ప్రతిహార అనే పదం వాడకం ఒక పద ప్రయోగంలా కనిపిస్తుంది, ఇది ఆ సమయంలో అవంతిని పాలిస్తున్న గుర్జర-ప్రతిహార రాజును రాష్ట్రకూట రాజు లొంగదీసుకున్నాడని సూచిస్తుంది. [58] అదనంగా, జైన హరివంశుడు ఒక వత్సరాజును అవంతి పాలకుడిగా కనౌజ్ ఇంద్రాయుధ సమకాలీనుడిగా పేర్కొన్నాడు. చరిత్రకారులు ఈ రాజును గుర్జార-ప్రతిహార పాలకుడు వత్సరాజు ( పా. 780 – 800 ). [59]

సూచనలు

[మార్చు]
  1. 1 2 R. C. Majumdar 1981, pp. 612–613.
  2. ↑ Baij Nath Puri 1957, p. 1-2.
  3. ↑ Rama Shankar Tripathi 1959, p. 223.
  4. 1 2 3 4 5 6 Baij Nath Puri 1957, p. 7.
  5. ↑ Kallidaikurichi Aiyah Nilakanta Sastri (1953). History of India. S. Viswanathan. p. 194.
  6. 1 2 3 Baij Nath Puri 1957, p. 5.
  7. 1 2 3 Baij Nath Puri 1957, p. 9.
  8. ↑ Dilip Kumar Ganguly (1984). History and Historians in Ancient India. Abhinav. p. 101. ISBN 978-0-391-03250-7.
  9. ↑ Durga Prasad Dikshit (1980). Political History of the Chālukyas of Badami. Abhinav. p. 166.
  10. 1 2 3 4 5 6 Baij Nath Puri 1957, p. 10.
  11. ↑ Rama Shankar Tripathi 1959, p. 231.
  12. ↑ F. Kielhorn (1901). "Radhanpur Plates of Govinda III.; Saka-Samvat 730". In E. Hultzsch (ed.). Epigraphia Indica. Vol. VI. Archaeological Survey of India. p. 250.
  13. 1 2 3 4 5 R. C. Majumdar 1981, p. 613.
  14. 1 2 D. C. Ganguly1935, p. 168.
  15. ↑ Baij Nath Puri 1957, pp. 12–13.
  16. ↑ Sailendra Nath Sen 1999, p. 371.
  17. 1 2 3 Baij Nath Puri 1957, p. 12.
  18. ↑ Georg Bühler and E Hultzsch. "Rathor grants No. III. A Grant of Dhruva III., of Bharoch". Popular Prakashan.
  19. ↑ Sisirkumar Mitra 1977, p. 38.
  20. 1 2 Baij Nath Puri 1957, p. 11.
  21. ↑ Sisirkumar Mitra 1977, p. 43.
  22. ↑ Gritli von Mitterwallner; Frederic Salmon Growse (1986). Kuṣāṇa Coins and Kuṣāṇa Sculptures from Mathurā. Department of Cultural Affairs, Government of Uttar Pradesh. p. 47.
  23. ↑ Buddha Prakash (1965). Aspects of Indian History and Civilization. Shiva Lal Agarwala. p. 157. ISBN 9780842616812.
  24. ↑ Baij Nath Puri 1957, p. 14.
  25. 1 2 3 Rama Shankar Tripathi 1959, p. 222.
  26. ↑ D. C. Ganguly1935, p. 167.
  27. ↑ Avari, Burjor (2007). India: The Ancient Past. A History of the Indian-Subcontinent from 7000 BC to AD 1200. New York: Routledge. pp. 204–205. ISBN 978-0-203-08850-0. Madhyadesha became the ambition of two particular clans among a tribal people in Rajasthan, known as Gurjara and Pratihara. They were both part of a larger federation of tribes, some of which later came to be known as the Rajputs
  28. ↑ D. C. Ganguly1935, pp. 167–168.
  29. ↑ K. M. Munshi, The Glory that was Gurjaradēśa, Vol. III, pp. 5–6, quoted in V. B. Mishra 1954, p. 51
  30. ↑ V. B. Mishra 1954, p. 51.
  31. ↑ Baij Nath Puri 1957, pp. 9–10.
  32. ↑ V. B. Mishra 1954, pp. 50–51.
  33. ↑ Shanta Rani Sharma 2012, p. 8.
  34. ↑ Shanta Rani Sharma 2017, pp. 39–40.
  35. 1 2 3 4 Baij Nath Puri 1957, p. 2.
  36. 1 2 3 Baij Nath Puri 1957, p. 6.
  37. ↑ Kim, Hyun Jin (19 November 2015). The Huns (in ఇంగ్లీష్). Routledge. p. 62. ISBN 978-1-317-34091-1. Although it is not certain, it also seems likely that the formidable Gurjara Pratihara regime (ruled from the seventh-eleventh centuries AD) of northern India, had a powerful White Hunnic element. The Gurjara Pratiharas who were likely created from a fusion of White Hunnic and native Indian elements, ruled a vast Empire in northern India, and they also halted Arab Muslim expansin in India through Sind for centuries.
  38. 1 2 Wink, André (1991). Al-hind: The Making of the Indo-islamic World (in ఇంగ్లీష్). BRILL. p. 279. ISBN 978-90-04-09249-5.
  39. ↑ Baij Nath Puri 1957, pp. 2–3.
  40. ↑ Rama Shankar Tripathi 1959, p. 221.
  41. ↑ Baij Nath Puri 1957, pp. 3–5.
  42. ↑ Ganga Prasad Yadava 1982, p. 35.
  43. ↑ Krishna Narain Seth 1978, pp. 10–13.
  44. ↑ Singh 1964, pp. 17–18.
  45. 1 2 3 Baij Nath Puri 1957, p. 3.
  46. ↑ Alf Hiltebeitel 2001, p. 31:"The point about the Gurjaras is to be more seriously taken: the Mbh indeed does not know about them."
  47. 1 2 3 4 Baij Nath Puri 1957, p. 4.
  48. ↑ Dilip Kumar Ganguly (1984). History and Historians in Ancient India. Abhinav. p. 101. ISBN 978-0-391-03250-7.Dilip Kumar Ganguly (1984). History and Historians in Ancient India. Abhinav. p. 101. ISBN 978-0-391-03250-7.
  49. ↑ William McGaughey (2000). Five Epochs of Civilization: World History as Emerging in Five Civilizations. Thistlerose. p. 231. ISBN 978-0-9605630-3-6.
  50. ↑ V. B. Mishra 1966, p. 2.
  51. ↑ Rama Shankar Tripathi 1959, p. 224.
  52. ↑ Jai Narayan Asopa 1990, p. 21.
  53. ↑ Baij Nath Puri 1957, p. 8.
  54. ↑ Baij Nath Puri 1957, pp. 14–16.
  55. 1 2 Rama Shankar Tripathi 1959, p. 226.
  56. ↑ V. B. Mishra 1966, p. 18.
  57. ↑ Baij Nath Puri 1957, pp. 10–11.
  58. ↑ Rama Shankar Tripathi 1959, p. 226-227.
  59. ↑ Rama Shankar Tripathi 1959, p. 225-226.

గ్రంథసూచి

[మార్చు]

 

"https://te.wikipedia.org/w/index.php?title=గుర్జర-ప్రతిహారాల_మూలం&oldid=4910807" నుండి వెలికితీశారు