గూర్ఖా రాజ్యం

గోర్ఖా రాజ్యం
गोरखा राज्य
*Gōrakhā Rājya*
గోర్ఖా రాజ్యం गोरखा राज्य; Gōrakhā Rājya
1559–1768
	Flag షా వంశం యొక్క రాజచిహ్నం
	గోర్ఖా సామ్రాజ్య భూభాగం, విస్తరణ, సామంత రాజ్యాలు
Status	సమాఖ్య రాజ్యం తరువాత రాజ్యం
రాజధాని	గోర్ఖా
Common languages	ఖస్ భాష (తరువాత నేపాలి భాష); నేవారి భాష
Religion	హిందూమతం
ప్రభుత్వం	రాచరికం
మహారాజాధిరాజు
• 1559–1570	ద్రవ్య షా (మొదటి)
• 1743–1768	పృథ్వీ నారాయణ షా (చివరి)
సర్దార్
• 1767–1771	రామ్ కృష్ణ కున్వార్ (మొదటి, చివరి)
History
• Established	1559
• Disestablished	1768
ద్రవ్యం	మొహర్
Preceded by	Succeeded by
	Khasa kingdom
నేపాల్ రాజ్యం
Today part of	నేపాల్

గోర్ఖా రాజ్యం (గోర్ఖా సమాఖ్య లేదా గోర్ఖా సామ్రాజ్యం అని కూడా పిలుస్తారు) చౌబీసీ రాజ్యాలలో ఒకటి. ఇది హిమాలయాలు, భారత ఉపఖండం సంగమ ప్రాంతంలో స్థితిచెందింది. 1743లో ఈ రాజ్యం సైనిక విస్తరణ కార్యక్రమాన్ని ప్రారంభించి, అనేక పొరుగు రాజ్యాలను ఆక్రమించడం ద్వారా ఆధునిక నేపాల్ ఏర్పాటుకు పునాది వేసింది.

మునుపు మగరాత్ సమాఖ్యలో భాగంగా ఉన్న ఈ ప్రాంతం, ఆ సమాఖ్య విచ్ఛిన్నమైన తరువాత పశ్చిమ నేపాల్‌లోని బైసే రాజ్యాలు (22 రాజ్యాలు), మధ్య నేపాల్‌లోని చౌబీసీ రాజ్యాలు (24 రాజ్యాలు)గా విభజించబడింది.^[6] గోర్ఖా రాజ్యం పశ్చిమాన మార్ష్యాంగ్డీ నది వరకు విస్తరించి, అక్కడ లమ్జుంగ్ రాజ్యంతో సరిహద్దును ఏర్పరచుకుంది. తూర్పున ఇది త్రిశూలీ నది వరకు విస్తరించి, అక్కడ నేపాల్ మండలంతో సరిహద్దును ఏర్పరచుకుంది.^[6]

గోర్ఖా రాజ్యాన్ని 1559 సీఈ లో ద్రవ్య షా స్థాపించాడు. ఆయన లమ్జుంగ్ రాజు యశో బ్రహ్మ షా యొక్క రెండవ కుమారుడు. ఈ ప్రాంతాన్ని ఇంతకుముందు పాలించిన మగర్ రాజు మాన్‌సింగ్ ఖడ్కా మగర్ను ద్రవ్య షా తొలగించి అధికారంలోకి వచ్చాడు.^[7]

ఆవిర్భావం, చరిత్ర

గోర్ఖా రాజ్యం 1559 సీఈలో ద్రవ్య షా చేత స్థాపించబడింది. ఆయన లమ్జుంగ్ కు చెందిన రాజు యశో బ్రహ్మ షా యొక్క చిన్న కుమారుడు. లమ్జుంగ్ ప్రస్తుతం పశ్చిమ నేపాల్లో ఉన్న ఒక పర్వత రాజ్యం.

ఆ సమయంలో లిగ్లిగ్‌కోట్, గోర్ఖా పరిసర ప్రాంతాలను స్థానిక మగర్ రాజులు పాలించేవారు. వారిలో ముఖ్యంగా లిగ్లిగ్‌కోట్‌కు చెందిన రాజు దల్సూర్ ఘలే మగర్,^[8] గోర్ఖాకు చెందిన రాజు మాన్‌సింగ్ ఖడ్కా మగర్ ప్రముఖులు. ఈ ప్రాంతాలు చారిత్రక మగరాత్ సమాఖ్యలో భాగంగా ఉండేవి.

సాంప్రదాయ లిగ్లిగ్‌కోట్ పందెంలో విజేత రాజ్యాధికారం పొందే పద్ధతి ఉండేది. ఈ పోటీలో ద్రవ్య షాకు గోంగారామ్ రాణా మగర్ వంటి ప్రభావవంతమైన స్థానిక మగర్ నాయకులు మద్దతు ఇచ్చారు. లిగ్లిగ్‌కోట్‌ను స్వాధీనం చేసుకున్న తరువాత, ఆయన గోర్ఖాకోట్‌పై దండెత్తి మాన్‌సింగ్ ఖడ్కా మగర్‌ను ఓడించాడు. దీంతో 1559 సీఈలో గోర్ఖా రాజ్యం అధికారికంగా స్థాపించబడింది.

గోర్ఖా అనే పేరు యోగి సంత్ గోరక్షనాథుడు (గోరఖ్‌నాథ్) పేరు నుండి వచ్చిందని భావిస్తారు. ద్రవ్య షా అధికారం సాధించడానికి గోరక్షనాథుడు ఆశీర్వదించాడనే విశ్వాసం ఉంది. గోర్ఖాలోని గోరక్షనాథ ఆలయం ఈ విశ్వాసానికి నేటికీ ముఖ్య కేంద్రంగా ఉంది. ద్రవ్య షా వారసులు, ముఖ్యంగా పృథ్వీ నారాయణ షా నాయకత్వంలో, 18వ శతాబ్దంలో నేపాల్ ఏకీకరణ ప్రక్రియను ప్రారంభించి, ఆధునిక నేపాల్ నిర్మాణానికి దారితీశారు.

గోర్ఖాలోని పాత రాజదర్బార్
గోర్ఖా రాజు పృథ్వీ నారాయణ షా జారీ చేసిన మొహర్ నాణెం (శక సంవత్సరం 1685 / 1763 సీఈ)

గోర్ఖా రాజుల జాబితా

గోర్ఖా సంస్థానాన్ని పాలించిన పది మంది రాజుల జాబితా క్రింది విధంగా ఉంది:^{[citation needed]}

Name	Lifespan	Reign start	Reign end	Notes	Family
ద్రవ్య షా राजा द्रव्य शाह	1570లో మరణించాడు	1559	1570	యశో బ్రహ్మ షా కుమారుడు	షా వంశం
పూర్ణ షా पूर्ण शाह / पूरेन्द्र शाह	1605లో మరణించాడు	1570	1605	ద్రవ్య షా కుమారుడు	షా వంశం
ఛత్ర షా छत्र शाह	1609లో మరణించాడు (సంతానం లేకుండా)	1605	1609	పూర్ణ షా పెద్ద కుమారుడు	షా వంశం
రామ్ షా న్యాయపరుడైన రామ్ షా श्रीमन्त महाराजधिराज राम शाह	1636లో మరణించాడు	1609	1633 (రాజ్యత్యాగం)	పూర్ణ షా రెండవ కుమారుడు స్వస్తి శ్రీ గిరిరాజ్ అనే బిరుదును స్వీకరించాడు	షా వంశం
డంబర్ షా डम्वर शाह	1645లో మరణించాడు	1633	1645	రామ్ షా కుమారుడు	షా వంశం
కృష్ణ షా श्रीकृष्ण शाह	1661లో మరణించాడు	1645	1661	డంబర్ షా కుమారుడు	షా వంశం
రుద్ర షా रुद्र शाह	1673లో మరణించాడు	1661	1673	కృష్ణ షా కుమారుడు	షా వంశం
పృథ్వీపతి షా पृथ्वीपत्ति शाह	1716లో మరణించాడు	1673	1716	రుద్ర షా కుమారుడు	షా వంశం
నర భూపాల్ షా नरभूपाल शाह	1697 – 3 ఏప్రిల్ 1743	1716	1743	పృథ్వీపతి షా మనవడు; యువరాజు బీర్భద్ర షా కుమారుడు	షా వంశం
పృథ్వీ నారాయణ షా बडामहाराजधिराज पृथ्वीनारायण शाह	(1723-01-11)1723 జనవరి 11 ^{[citation needed]} – 1775 జనవరి 11(1775-01-11) (వయసు: 52)	1743	25 సెప్టెంబర్ 1768	నర భూపాల్ షా కుమారుడు	షా వంశం

విస్తరణ యాత్ర

1730ల నుండి గోర్ఖా రాజ్యం రాజు నర భూపాల్ షా నాయకత్వంలో తన భూభాగ విస్తరణను ప్రారంభించింది. అయితే ముఖ్యమైన విజయాల్లో ఎక్కువ భాగం ఆయన కుమారుడు పృథ్వీ నారాయణ షా పాలనలో, 1743 నుండి సాధించబడ్డాయి. అనంతరం ఈ యాత్రను ఆయన తమ్ముడు బహదూర్ షా కొనసాగించాడు. కాలక్రమేణా గోర్ఖాలు గోర్ఖాకు తూర్పు, పడమర దిశలలో విశాల ప్రాంతాలపై తమ ఆధిపత్యాన్ని స్థాపించారు.

వారి అత్యంత ముఖ్యమైన విజయాలలో ఒకటి ఖాట్మండు లోయ కేంద్రంగా ఉన్న సంపన్నమైన నేవార్ సమాఖ్య నేపాల్ మండలను ఆక్రమించడం. 1760ల నుండి గోర్ఖాలు లోయలోని రాజ్యాలను బలహీనపరచడానికి ఆర్థిక దిగ్బంధనాన్ని విధించారు. దీనికి ప్రతిగా మల్ల రాజులు బ్రిటిష్ ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ సహాయాన్ని కోరారు. 1767లో కెప్టెన్ జార్జ్ కిన్లాక్ నాయకత్వంలో కంపెనీ ఒక సైనిక దండయాత్రను పంపింది. అయితే ఆ యాత్ర ఖాట్మండును చేరకముందే విఫలమైంది.

నేవార్ రాజ్యాల మూడు రాజధానులు—ఖాట్మండు, లలిత్‌పూర్, భక్తపూర్—1768 నుండి 1769 మధ్య గోర్ఖాల చేతిలో పడ్డాయి. అనంతరం పృథ్వీ నారాయణ షా ఖాట్మండును తన ఏకీకృత రాజ్యానికి కొత్త రాజధానిగా ప్రకటించాడు.

1788లో గోర్ఖాలు ఉత్తర దిశగా దృష్టి సారించి టిబెట్పై దండయాత్ర చేసి క్యిరోంగ్, కుటి పట్టణాలను స్వాధీనం చేసుకున్నారు. దీంతో టిబెట్ ప్రభుత్వం వార్షిక కప్పం చెల్లించేందుకు అంగీకరించింది. అయితే ఆ చెల్లింపులు నిలిచిపోయినప్పుడు, గోర్ఖాలు 1791లో రెండోసారి టిబెట్‌పై దాడి చేసి షిగాట్సేలోని తాషిల్హున్పో మఠంను దోచుకున్నారు. దీనికి ప్రతిగా చింగ్ రాజవంశం చైనా సైన్యాన్ని నేపాల్‌పై పంపింది. చైనా దళాలు నువాకోట్ వరకు చేరుకున్నప్పటికీ, నేపాలీ ప్రతిఘటన, సరఫరా సమస్యల కారణంగా ముందుకు సాగలేకపోయాయి.

ఈ సంక్షోభ సమయంలో నేపాల్ ప్రతినిధి పాలకుడు బహదూర్ షా బ్రిటిష్ వారిని సైనిక సహాయం కోరాడు; అందులో 10 హోవిట్జర్లు కూడా కోరబడ్డాయి. అయితే ఆ ఒప్పందం అమలు కాలేదు. చివరికి చర్చల ద్వారా శాంతి నెలకొని, 1792లో బెట్రావతి ఒప్పందంతో చైనా–నేపాల్ యుద్ధం ముగిసింది.

తరువాత జరిగిన నేపాలీ–టిబెటన్ యుద్ధం (1855–1856)లో నేపాల్ విజయం సాధించి, థాపాథలి ఒప్పందం కుదిరింది. ఈ ఒప్పందం ద్వారా నేపాల్‌కు ఆర్థిక పరిహారం, వాణిజ్య ప్రత్యేక హక్కులు లభించాయి.

19వ శతాబ్ద ప్రారంభానికి గోర్ఖా సామ్రాజ్యం పడమరలో కుమావోన్, గఢ్వాల్ నుండి తూర్పున సిక్కిం వరకు విస్తరించింది. అయితే ఆంగ్లో-నేపాలీ యుద్ధం (1814–1816)లో పరాజయం చెందిన తరువాత, గోర్ఖాలు సుగౌలి ఒప్పందంపై సంతకం చేయాల్సి వచ్చింది. దీని ఫలితంగా విశాలమైన భూభాగాలను బ్రిటిష్ ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీకి అప్పగించి, రాజ్యం ప్రస్తుత నేపాల్ సరిహద్దులకు పరిమితమైంది.

గోర్ఖా నుండి నేపాల్ వరకు

గోర్ఖా ఆధీన రాజ్యం 20వ శతాబ్దం ప్రారంభం వరకు "గోర్ఖా రాజ్య" (మూస:Lit) అని, అలాగే అసల్ హిందుస్తాన్ అని కూడా పిలువబడేది. చారిత్రకంగా "నేపాల్" అనే పేరు ప్రధానంగా ఖాట్మండు లోయను, అంటే నేవార్ల స్వదేశాన్ని సూచించేది. 1930ల నుండి దేశమంతటికీ "నేపాల్" అనే పేరును అధికారికంగా ఉపయోగించడం ప్రారంభమైంది. అప్పటి వరకు "నేపాల్ ఖాల్డో" (నేపాల్ లోయ)గా పిలువబడిన ప్రాంతం "ఖాట్మండు లోయ"గా ప్రసిద్ధి చెందింది.^[9]^[10] ఇదే కాలంలో "గోర్ఖా సర్కార్" (గోర్ఖా ప్రభుత్వం) అనే అధికారిక పేరును "నేపాల్ ప్రభుత్వం"గా మార్చారు.

అదేవిధంగా, గోర్ఖాలీ భాషకు 1933లో అధికారికంగా నేపాలీ అనే పేరు పెట్టారు.^[11] పూర్వ జాతీయ గీతం "శ్రీమాన్ గంభీర్"లో ఉపయోగించిన "గోర్ఖాలీ" అనే పదాన్ని 1951లో "నేపాలీ"గా మార్చారు.^[12] 1901లో ప్రారంభమైన ప్రభుత్వ వార్తాపత్రిక మాత్రం ఇప్పటికీ గోర్ఖాపత్ర (అర్థం: గోర్ఖా గెజిట్) అనే పేరుతోనే కొనసాగుతోంది.

షా వంశం నేపాల్‌ను 2008 వరకు పాలించింది. ప్రజా ఉద్యమం అనంతరం దేశం గణతంత్ర రాజ్యంగా మారింది.^[13] నేటి గోర్ఖా జిల్లా, ధాడింగ్ జిల్లా ( త్రిశూలీ నదికి అవతల ఉన్న ప్రాంతం) పూర్వ గోర్ఖా రాజ్యం భూభాగంతో సుమారుగా సమానంగా ఉంటాయి.^[14]

గూర్ఖాలు

గూర్ఖాలు నేపాల్, భారతదేశంలోని కొన్ని ప్రాంతాల నుండి ప్రధానంగా నియమించబడే ప్రసిద్ధ యోధులు. వీరు బ్రిటిష్, భారత సైన్యాలలో సేవలందిస్తున్నారు. వారి సైనిక సంప్రదాయం ఆంగ్లో-నేపాలీ యుద్ధం, సుగౌలి ఒప్పందం (1816) అనంతరం ప్రారంభమైంది. ఈ ఒప్పందం ద్వారా బ్రిటిష్ ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీకి పూర్వ గోర్ఖా రాజ్యంలోని కొండ ప్రాంతాల నుండి సైనికులను నియమించుకునే హక్కు లభించింది.

మగర్, గురుంగ్ సముదాయాలకు చెందినవారు మొదటి ప్రపంచ యుద్ధం, రెండవ ప్రపంచ యుద్ధం కాలంలో బ్రిటిష్ గూర్ఖా రైఫిల్స్‌లో అత్యధిక సంఖ్యలో నియమించబడ్డారు. వీరి తరువాత రాయ్, లింబు సముదాయాలకు చెందినవారు కూడా యుద్ధ ప్రయత్నాల్లో విశేష సేవలు అందించారు.

అత్యంత ధైర్యసాహసాలకు గాను అనేక గూర్ఖా సైనికులు విక్టోరియా క్రాస్ పురస్కారాన్ని అందుకున్నారు. వారిలో కుల్బీర్ థాపా మగర్, తుల్ బహదూర్ పున్ మగర్, కరణ్‌బహదూర్ రాణా మగర్, లాల్‌బహదూర్ థాపా మగర్, నేత్రబహదూర్ థాపా మగర్, రాంబహదూర్ లింబు, గంజు లామా, గాజే ఘాలే ముఖ్యులు. దిప్‌ప్రసాద్ పున్ 21వ శతాబ్దంలో కాన్స్‌పిక్యుయస్ గాలంట్రీ క్రాస్ అందుకున్న తొలి, ఏకైక గూర్ఖా సైనికుడు.

రెండవ ప్రపంచ యుద్ధం (1939–1945) సమయంలో 2,50,000 మందికి పైగా గూర్ఖాలు వివిధ బెటాలియన్లు, ప్రత్యేక దళాలలో సేవలందించారు. వీరు 2,734 ధైర్యసాహస పురస్కారాలు అందుకోగా, ప్రపంచవ్యాప్తంగా జరిగిన యుద్ధ రంగాల్లో సుమారు 32,000 మంది ప్రాణనష్టం లేదా గాయాలకు గురయ్యారు.

చిత్రమాలిక

లోహ కిటికీ
రాతి శాసనం
గోర్ఖా దర్బార్
రాజు పృథ్వీ పాల్
దేవత చిత్రం, గోర్ఖా రాజభవనం
గోర్ఖా టల్లో దర్బార్
శ్రీ పంచ్ బడా మహారాజాధిరాజ్ పృథ్వీ నారాయణ షా దేవ్
నేపాలీ ఫిరంగి
నగారా

గమనికలు

↑ నేవారి భాష షా వంశం కాలంలో కూడా అధికారిక ఉపయోగంలో కొనసాగింది. ఉదాహరణకు, 1775లో టిబెట్తో కుదిరిన ఒప్పందం నేవారి భాషలో రచించబడింది. 19వ శతాబ్దపు ప్రారంభం వరకు నేవారి భాష నేపాల్ పరిపాలనా, అధికార భాషగా ఉపయోగించబడింది. తరువాత 1906 నుండి నేవారి భాషలో రాసిన అధికారిక పత్రాలను చట్టవిరుద్ధంగా ప్రకటించారు. అప్పటి నుండి పరిపాలన, సాహిత్య ప్రయోజనాల కోసం ఈ భాష వినియోగాన్ని నిషేధించారు.^[5]

మూలాలు

↑ Hamilton, Francis Buchanan (1819). An Account of the Kingdom Of Nepal and of the Territories Annexed to This Dominion by the House of Gorkha. Edinburgh: Longman. Archived from the original on 13 November 2012. Retrieved 12 January 2013.{{cite book}}: CS1 maint: publisher location (link) Page 237.
↑ Nepal Bhasa Sahityaya Itihas: History of Nepalbhasa Literature.Tuladhar, Prem Shanti (2000). Kathmandu: Nepal Bhasa Academy. ISBN 99933-56-00-X. Page 37: "The early new rulers cultivated Newari language. Kings Prithvi Narayan Shah, Rana Bahadur and Rajendra Bikram Shah composed poetry and wrote many plays in Newari".
↑ Levy, Robert I. (1990) Mesocosm: Hinduism and the Organization of a Traditional Newar City in Nepal. Delhi: Motilal Banarsidass Publishers. ISBN 81-208-1038-4. Page 15:"Following the advent of the Shahs, the Gorkhali language became the court language, and Newari was replaced as the language of administration".
↑ Malla, Kamal. History of the Nepal. Kathmandu, Nepal: Rolwaling Press. p. 155.
↑ Lienhard 1992, p. 3.
1 2 Kirkpatrick, Colonel (1811). An Account of the Kingdom of Nepaul. London: William Miller. Retrieved 12 January 2013.{{cite book}}: CS1 maint: publisher location (link) Page 123.
↑ Marie Lecomte-Tilouine. "The Enigmatic Pig: On Magar Participation in the State Rituals of Nepal, pp. 81-120 in M. Lecomte-Tilouine: Hindu Kingship, Ethnic Revival and Maoist Rebellion in Nepal. Delhi: Oxford University Press, "Collected Essays", 2009, 294 p". Oxford University Press. - Page 85, p.95
↑ "King Dalsur Ghale Magar of LigligKot - The tradition of selecting the King by Magar people". The Himalayan Times. 8 October 2016. Retrieved 2025-10-17.
↑ Planet, Lonely. "History of Nepal - Lonely Planet Travel Information". www.lonelyplanet.com. Archived from the original on 2017-09-22. Retrieved 2016-05-08.
↑ Bindloss, Joseph (2010-09-15). Nepal 8 (in ఇంగ్లీష్). Lonely Planet. ISBN 9781742203614.
↑ Lienhard, Siegfried (1992). Songs of Nepal: An Anthology of Nevar Folksongs and Hymns. New Delhi: Motilal Banarsidas. p. 3. ISBN 81-208-0963-7.
↑ "The kings song". Himal Southasian. June 2003. Archived from the original on 25 October 2012. Retrieved 3 April 2012.
↑ "Nepal's Gorkha kingdom falls". The Times of India. 2 June 2008. Retrieved 11 February 2013.{{cite news}}: CS1 maint: deprecated archival service (link)
↑ Kirkpatrick, William (1811). An Account of the Kingdom of Nepaul. London: William Miller. p. 123. Retrieved 12 January 2013.

[6] నేవారి భాష షా వంశం కాలంలో కూడా అధికారిక ఉపయోగంలో కొనసాగింది. ఉదాహరణకు, 1775లో టిబెట్తో కుదిరిన ఒప్పందం నేవారి భాషలో రచించబడింది. 19వ శతాబ్దపు ప్రారంభం వరకు నేవారి భాష నేపాల్ పరిపాలనా, అధికార భాషగా ఉపయోగించబడింది. తరువాత 1906 నుండి నేవారి భాషలో రాసిన అధికారిక పత్రాలను చట్టవిరుద్ధంగా ప్రకటించారు. అప్పటి నుండి పరిపాలన, సాహిత్య ప్రయోజనాల కోసం ఈ భాష వినియోగాన్ని నిషేధించారు.^[5]

[hamilton237-1] Hamilton, Francis Buchanan (1819). An Account of the Kingdom Of Nepal and of the Territories Annexed to This Dominion by the House of Gorkha. Edinburgh: Longman. Archived from the original on 13 November 2012. Retrieved 12 January 2013.{{cite book}}: CS1 maint: publisher location (link) Page 237.

[Tuladhar-2] Nepal Bhasa Sahityaya Itihas: History of Nepalbhasa Literature.Tuladhar, Prem Shanti (2000). Kathmandu: Nepal Bhasa Academy. ISBN 99933-56-00-X. Page 37: "The early new rulers cultivated Newari language. Kings Prithvi Narayan Shah, Rana Bahadur and Rajendra Bikram Shah composed poetry and wrote many plays in Newari".

[3] Levy, Robert I. (1990) Mesocosm: Hinduism and the Organization of a Traditional Newar City in Nepal. Delhi: Motilal Banarsidass Publishers. ISBN 81-208-1038-4. Page 15:"Following the advent of the Shahs, the Gorkhali language became the court language, and Newari was replaced as the language of administration".

[4] Malla, Kamal. History of the Nepal. Kathmandu, Nepal: Rolwaling Press. p. 155.

[FOOTNOTELienhard19923-5] Lienhard 1992, p. 3.

[:0-7] 1 2 Kirkpatrick, Colonel (1811). An Account of the Kingdom of Nepaul. London: William Miller. Retrieved 12 January 2013.{{cite book}}: CS1 maint: publisher location (link) Page 123.

[8] Marie Lecomte-Tilouine. "The Enigmatic Pig: On Magar Participation in the State Rituals of Nepal, pp. 81-120 in M. Lecomte-Tilouine: Hindu Kingship, Ethnic Revival and Maoist Rebellion in Nepal. Delhi: Oxford University Press, "Collected Essays", 2009, 294 p". Oxford University Press. - Page 85, p.95

[9] "King Dalsur Ghale Magar of LigligKot - The tradition of selecting the King by Magar people". The Himalayan Times. 8 October 2016. Retrieved 2025-10-17.

[10] Planet, Lonely. "History of Nepal - Lonely Planet Travel Information". www.lonelyplanet.com. Archived from the original on 2017-09-22. Retrieved 2016-05-08.

[11] Bindloss, Joseph (2010-09-15). Nepal 8 (in ఇంగ్లీష్). Lonely Planet. ISBN 9781742203614.

[12] Lienhard, Siegfried (1992). Songs of Nepal: An Anthology of Nevar Folksongs and Hymns. New Delhi: Motilal Banarsidas. p. 3. ISBN 81-208-0963-7.

[13] "The kings song". Himal Southasian. June 2003. Archived from the original on 25 October 2012. Retrieved 3 April 2012.

[14] "Nepal's Gorkha kingdom falls". The Times of India. 2 June 2008. Retrieved 11 February 2013.{{cite news}}: CS1 maint: deprecated archival service (link)

[kirkpatrick-15] Kirkpatrick, William (1811). An Account of the Kingdom of Nepaul. London: William Miller. p. 123. Retrieved 12 January 2013.

[1]

[2]

[3]

[4]

[a]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[5]