గేబూ అచ్యోక్
గేబూ అచ్యోక్ (పా. c. 1660 – 1676)[1] లేదా గ్యాల్పో అజోక్ () ప్రస్తుతం భారతదేశంలోని పశ్చిమ బెంగాల్ రాష్ట్రం, కాలింపాంగ్ జిల్లాలో ఉన్న దాంసాంగ్ కేంద్రంగా పాలించిన ఒక లెప్చా ప్రధానాధికారి (రాజు).
భూటాన్ నుండి వచ్చిన తీవ్రమైన ముప్పులను అచ్యోక్ ఎదుర్కొన్నాడు, వాటిని నిరోధించడానికి టిబెట్తో కూటమిని ఏర్పాటు చేసుకున్నాడు. ఈ వివాదం అనేక యుద్ధాలకు దారితీసింది. చివరకు అచ్యోక్ డాలింగ్ కోట వద్ద పట్టుబడి, మరణశిక్షకు గురయ్యాడు.
పేరు
[మార్చు]అచ్యోక్ అనేది ఒక లెప్చా పేరు, దీనిని 'ఆచుక్' అని మరింత ఖచ్చితంగా ఉచ్చరించవచ్చు.[2] దీనిని టిబెటన్ లిపిలో — Tibetan: ཨ་ལྕོག, Wylie: a lcog — అని రాస్తారు. దీనిని "అచుక్", "అచోక్", "అచోగ్", "అజోక్" అని రకరకాలుగా అనువదించవచ్చు. కొన్ని టిబెటన్, భూటానీస్ మూలాలు "అమ్చోక్" అనే స్పెల్లింగ్ను కూడా ఉపయోగిస్తాయి.[1]
గౌరవ పదం
[మార్చు]లెప్చా ప్రజలు ఇతడిని గౌరవంగా గ్యేబూ అని పిలుస్తారు, అనగా "గొప్పవాడు" అని అర్థం.[2] టిబెటన్లు ఇతడిని గ్యాల్పో అని పిలుస్తారు, దీని అర్థం "రాజు". దీనికి భిన్నంగా, భూటానీయులు ఇతడిని మోన్పా (తక్కువ ప్రాంత నివాసి) అని పిలుస్తూ, తమకు లొంగని ఒక తిరుగుబాటుదారుడిగా పరిగణించారు.[1]
చారిత్రక నేపథ్యం
[మార్చు]ప్రస్తుత సిక్కిం, చుంబీ వ్యాలీ, పశ్చిమ భూటాన్ ప్రాంతాలు పదిహేడవ శతాబ్దం ప్రారంభం నుండి చాలా వరకు సరిహద్దు ప్రాంతాలుగా ఉండేవి.[3] ఏ పెద్ద శక్తి ఆధీనంలోనూ లేని ఈ ప్రాంతంలో ప్రాథమిక నివాసితులుగా భారతీయ తెగలు, లెప్చాలు, భూటియాలు ఉండేవారు.[3]
17వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో, మతపరమైన వేధింపులతో సహా పలు కారణాల వల్ల టిబెటన్లు ఈ ప్రాంతంలో వలసవచ్చి స్థిరపడటం ప్రారంభించారు.[3][4][5] 1642 లో, పశ్చిమ సిక్కింలో చోగ్యాల్స్ రాజవంశం స్థాపించబడింది.[a] ఇది లెప్చాలకు, ఈ వలసదారులకు మధ్య జరిగిన ఒక ఒప్పందంగా భావిస్తారు.[7] అదే సమయంలో, భూటాన్ రాజ్యం న్గవాంగ్ నామ్గ్యాల్ నాయకత్వంలో ఏకతాటిపైకి వస్తోంది, అది విస్తరణవాద టిబెట్తో సుదీర్ఘ వివాదంలోకి ప్రవేశించింది. మొదటి యుద్ధం 1650ల చివరలో జరిగింది, ఇందులో టిబెటన్లు పూర్తిగా ఓడిపోయారు.[8][9]
జీవిత చరిత్ర
[మార్చు]అధికారంలోకి రావడం
[మార్చు].jpg)
గేబూ అచ్యోక్ గురించి మొదటి ప్రస్తావన కుంచోక్ గ్యాల్ట్షాన్ జీవిత చరిత్రలో కనిపిస్తుంది.[10][11] 1634 ప్రాంతంలో, బరావా విభాగానికి చెందిన టిబెటన్ బౌద్ధ సన్యాసి కుంచోక్ గ్యాల్ట్షాన్, నామ్గ్యాల్ పాలనకు మద్దతు ఇవ్వనందుకు తన అనుచరులతో కలిసి భూటాన్ నుండి బహిష్కరించబడ్డాడు.[12]
అతడు రెనాక్ లోయ, టిబెట్కు వెళ్లే జెలెప్ లా మార్గానికి అభిముఖంగా ఉన్న ఒక వ్యూహాత్మక ప్రాంతమైన దాంసాంగ్లో స్థిరపడ్డాడు. గ్యాల్ట్షాన్ ఈ ప్రాంతంలో కొన్ని చిన్న మఠాలను నిర్మించాడు.[10][3] ఇందుకు అతడు చోగ్యాల్స్ నుండి అవసరమైన అనుమతులను పొందాడని చెబుతారు.[12]
ఈ లోగా భూటాన్ సైనిక దాడులు ఎక్కువయ్యాయి. లొంగని మోన్పాలను అణచివేయడానికి 1650 లో సమీపంలోని దగానాకు దళాలను పంపినట్లు చరిత్ర ఆధారాలు చెబుతున్నాయి; ఇది దాంసాంగ్పై కూడా ప్రభావం చూపి ఉండవచ్చు.[13]
ఈ అడ్డంకులు ఉన్నప్పటికీ, గ్యాల్ట్షాన్ స్థానిక ప్రజలలో గణనీయమైన ప్రభావాన్ని సంపాదించగలిగాడు. 1660 లో, అతడు సెలవుల నిమిత్తం టిబెట్లోని తన సొంత మఠానికి తిరిగి వెళ్లాలని నిర్ణయించుకున్నాడు.[11][14]
అతడు 1663 ప్రాంతంలో తిరిగి వచ్చేసరికి, భూటాన్ నుండి మరికొందరు లామాలు అతని భూభాగాలను ఆక్రమించారు. స్థానిక లెప్చా నాయకుడైన గేబూ అచ్యోక్ ఆ ప్రాంతంపై నియంత్రణ సాధించాడు.[11] గ్యాల్ట్షాన్ ఈ ఆక్రమణలను ప్రతిఘటించకుండా ఉత్తర దిశగా సాగిపోయాడు.[11] ఈ దశలో అచ్యోక్ సార్వభౌమాధికారం ఎంతవరకు ఉందనేది స్పష్టంగా తెలియదు.[12]
భూటానీయులతో వివాదం
[మార్చు]ఆ తర్వాత భూటాన్ లామాలు లెప్చాలపై ఒత్తిడి తీసుకురావడం ప్రారంభించారు. వారికి ప్రాంతీయ కోట అయిన డాలింగ్ నుండి సహాయం లభించింది. ఇది బహుశా 1650ల యుద్ధంలో భూటానీయులు ఆక్రమించిన పాత లెప్చా కోట కావచ్చు.[11][c][d]
1668 లో, గేబూ అచ్యోక్ ఐదవ దలైలామా సహాయాన్ని కోరాడు, లాసాలో ఆయనను కలుసుకున్నాడు. భూటాన్ విస్తరణ విధానాలు పలు ప్రాంతాల్లో టిబెటన్లతో వివాదాలకు కారణమయ్యాయి. అందువల్ల అతడు సానుకూల ప్రతిస్పందనను ఆశించాడు.[15]
రెండు నెలల తర్వాత, అచ్యోక్కు మద్దతుగా భూటాన్పై దాడి చేయడానికి టిబెట్ తన సైన్యాన్ని పంపింది.[15][e]
కాని ఈ దాడి టిబెట్కు ఆశించిన విజయాన్ని ఇవ్వలేదు, దానివల్ల అచ్యోక్కు సైతం ఆశించిన ఫలితం దక్కలేదు. చివరకు సైన్యాలను ఉపసంహరించుకోవలసి వచ్చింది.[15][17]
తాషిల్హున్పో, ఇతర మఠాల లామాల ద్వారా తాత్కాలికంగా యుద్ధాన్ని నిలిపివేశారు.[17]
యుద్ధం తర్వాతి చర్చలలో టిబెట్, భూటాన్ రెండూ అచ్యోక్ భూభాగం తమదేనని పేర్కొన్నాయి.[17] చివరకు, 1669 లో ఒక శాంతి ఒప్పందం కుదిరింది, ఇది 1675 వరకు యథాతథ స్థితిని కొనసాగించాలని నిశ్చయించింది.[18][10]
మరణం
[మార్చు]1675 ప్రారంభంలో, శాంతి ఒప్పందం గడువు ముగిసేలోపే భూటాన్ తనపై పూర్తి స్థాయి దాడికి రహస్యంగా సిద్ధమవుతోందని అచ్యోక్ టిబెటన్లకు సమాచారం అందించాడు.[19][17]
సాధారణ సరిహద్దు ఘర్షణలు సర్వసాధారణమే అయినప్పటికీ,[10] ఇది ఊహించని పరిణామం కావడంతో దలైలామా ముందస్తు దాడికి ఆదేశించాడు. ఈ దాడిలో టెండంగ్ వద్ద ఉన్న సరిహద్దు అవుట్పోస్ట్ను తగలబెట్టారు.[f]
ఆ తర్వాత ఫారి వద్ద సుదీర్ఘ దౌత్య చర్చలు జరిగాయి, ఇందులో అచ్యోక్ భూభాగంపై తమకే పూర్తి హక్కులు ఉన్నాయని భూటాన్ పట్టుబట్టింది.[20]
1675 సెప్టెంబరు నాటికి, దలైలామా భూటాన్ యొక్క కఠినమైన పద్ధతులకు అంగీకరించవలసి వచ్చింది. బదులుగా, ఆయన భూటాన్తో సరిహద్దు వాణిజ్యాన్ని పూర్తిగా నిలిపివేశారు.[17][20]
సరిహద్దు వాణిజ్యం నిలిచిపోవడం వల్ల స్థానిక తిరుగుబాట్లు చెలరేగాయి, దీనిని అచ్యోక్ అనుకూలంగా మార్చుకున్నాడు. దీనికి ప్రతిస్పందనగా భూటాన్ సైనిక చర్యలను ప్రారంభించినప్పటికీ, అచ్యోక్ డాలింగ్ సరిహద్దు అవుట్పోస్ట్ను స్వాధీనం చేసుకోవడంతో అవి పెద్దగా ప్రభావం చూపలేదు.[10][21]
భూటాన్ దళాల బలోపేతం కోసం పునాఖాలో కొన్ని మతపరమైన ఆచారాలు నిర్వహించారు. 1676 మూడవ నెల నాటికి వారు కోటను తిరిగి స్వాధీనం చేసుకున్నారు.
గేబూ అచ్యోక్ పట్టుబడ్డాడు, అతడికి మరణశిక్ష విధించబడింది. అతని భూభాగాలు భూటాన్లో విలీనం చేయబడ్డాయి.[21] అతని తల, చేతులను ఒక స్తంభానికి గుచ్చి బహిరంగంగా ప్రదర్శించినట్లు సమాచారం.[22]
గియాల్సే టెన్జిన్ రబ్గ్యే అచ్యోక్ చేసిన పనులను ఖండిస్తూ, ఒక కరుణా కవిత్వాన్ని కూడా రాశాడు.[22]
అనంతర పరిణామాలు
[మార్చు]టిబెట్లో కొత్త రీజెంట్ అధికారంలోకి రావడంతో, అచ్యోక్ భూభాగాలను భూటాన్ ఆక్రమించడాన్ని టిబెట్ అంగీకరించలేదు.[21]
యుద్ధ ఏర్పాట్లు ప్రారంభమయ్యాయి. కొన్ని నెలల తర్వాత టిబెట్ భూటాన్పై అతిపెద్ద దాడిని ప్రారంభించింది, దానిని నలువైపులా ముట్టడించడానికి తన సైన్యంలోని పదకొండు విభాగాలను పంపింది.[23] మునుపటి ప్రయత్నాల కంటే టిబెట్ మెరుగైన ప్రదర్శన కనబరిచినప్పటికీ, భూటాన్ వారిని తిప్పికొట్టింది.[23]
చివరకు, 1679 లో మరొక శాంతి ఒప్పందం కుదిరింది, సరిహద్దులను ఖరారు చేశారు.[17] టిబెటన్ రికార్డులలో ఈ వివాదం లేదా ఒప్పందం గురించి ఏమీ పేర్కొనబడలేదు.
కాని ఆ తర్వాత దలైలామా యొక్క గెలూగ్పా మఠం భారీగా విస్తరించబడింది, ఇది భూటాన్ విస్తరణను అడ్డుకోవడానికి ఒక నిరోధకంగా భావించబడింది.[22][17][g]
రాజకీయ వారసుడు
[మార్చు]ప్రజా బాహుళ్యంలో ఉన్న నమ్మకానికి విరుద్ధంగా, గేబూ అచ్యోక్ చివరి లెప్చా "రాజు" కాదు.[24] 1680 నాటికి అచ్యోక్ వారసుడు ఒకరు ఉద్భవించాడు, భూటానీస్ రికార్డులలో అతడిని "మోన్పా అడ్జిన్" అని పిలిచారు.[25] అతడు టిబెటో-భూటానీస్ వివాదంలో ఏ పక్షమూ వహించకుండా, రెండు వైపులా తన ప్రయోజనాల కోసం వాడుకున్నట్లు కనిపిస్తుంది. టిబెట్, భూటాన్ ప్రతినిధులతో కలిసి దిగువ చుంబీ లోయలోని భూమి హక్కులపై జరిగిన చర్చలలో అతడు పాల్గొన్నాడు.[25] ఈ చర్చలలో అతడు తమకే మద్దతు ఇచ్చాడని భూటానీయులు పేర్కొన్నారు. ఈ చర్చలు రెండు సంవత్సరాల కంటే ఎక్కువ కాలం సాగి 1687 లో ముగిశాయి.[26][h]
1690 నాటికి భూటాన్ సరిహద్దు రక్షకులు దాంసాంగ్ను తిరిగి స్వాధీనం చేసుకున్నారు, అక్కడ వారు సరిహద్దు గుర్తులను ఏర్పాటు చేశారు.[28]
వారసత్వం
[మార్చు]అచ్యోక్ లెప్చా ప్రజలకు ఒక వీరుడిగా నిలిచిపోయాడు, అతని పుట్టినరోజును డిసెంబరు 20 న ఘనంగా జరుపుకుంటారు.[29]
2018 ఏప్రిల్లో, డాలింగ్ కోట, దాంసాంగ్ కోట రెండింటినీ పశ్చిమ బెంగాల్ హెరిటేజ్ కమిషన్ వారసత్వ ప్రదేశాలుగా గుర్తించింది.[30]
గమనికలు
[మార్చు]- ↑ తూర్పు సిక్కిం ప్రాంతం లెప్చా ప్రధానాధికారుల ఆధీనంలోనే కొనసాగింది.[6]
- ↑ ఈ పటంలో కొన్ని వివరాలు తప్పుగా ఉన్నాయి, ఇది కొలతలకు అనుగుణంగా గీసినది కాదు.
- ↑ ఈ కోటను డాలింగ్కోట్ అని పిలుస్తారు. సమకాలీన భూటానీస్ మూలాలలో దీనిని బ్రదా-గ్లింగ్-ఖా ("భూటాన్ యొక్క డాలింగ్ ద్వారం") అని పిలిచేవారు.[15] ఈ కోట పంతొమ్మిదవ శతాబ్దం చివరి వరకు సైనిక కేంద్రంగా ఉపయోగించబడింది. 1774 ఏప్రిల్లో ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ కూచ్ బెహార్ రాజు తరపున దీనిని కొన్ని రోజులు స్వాధీనం చేసుకుని తర్వాత ఉపసంహరించుకుంది; 1865 ఆంగ్లో-భూటానీస్ యుద్ధంలో కూడా ఇక్కడ భారీ పోరాటం జరిగింది. ప్రస్తుతం ఈ కోట శిథిలావస్థలో ఉంది.
- ↑ భూటాన్ సాంప్రదాయం ప్రకారం ఆ దేశాన్ని 'ల్హో-మోన్ ఖా-బ్ఝి' (నాలుగు ద్వారాలు కలిగిన దక్షిణ మోన్ దేశం) అని పిలిచేవారు; డాలింగ్ఖా అనేది పశ్చిమ ద్వారంగా ఉండేది. భూటాన్ ఏకీకరణ తర్వాత 17th శతాబ్దంలో ఈ సాంప్రదాయం ఏర్పడింది.[16]
- ↑ ఈ సంఘటనలు 5వ దలైలామా జీవిత చరిత్ర నుండి సేకరించబడ్డాయి. చర్చల వివరాలు అందులో పేర్కొనబడలేదు.[15] దలైలామాకు విన్నవించుకునే సమయంలో అచ్యోక్ కాలు జారడం వల్ల, అతని భవిష్యత్తు ప్రమాదకరంగా ఉంటుందని దలైలామా అంచనా వేశారు.
- ↑ టెండంగ్ గురించిన వివరణలు మారుతూ ఉంటాయి. అది దిగువ చుంబీ లోయలో ఉండవచ్చని ఒక అభిప్రాయం ఉంది. ఆధునిక సామ్త్సేకు వాయవ్యంగా ఉన్న భూటాన్ సరిహద్దు కోట అని కొందరు, టెండੋਂగ్ జోంగ్ అనే చిన్న జిల్లా ప్రధాన కార్యాలయమని కొందరు పేర్కొంటారు. డాలింగ్ వద్ద అచ్యోక్ ఉన్న ప్రదేశానికి సమీపంలో ఉండటం బట్టి, దీనిని సామ్త్సే జిల్లాలోని టెండ్రూక్ ప్రాంతంగా గుర్తించవచ్చు.
- ↑ ఈ వివాదంలో సిక్కిం ప్రమేయం లేదు — దీనిని బట్టి తూర్పు సిక్కింలో చోగ్యాల్ ఒక బలమైన శక్తిగా లేడని స్పష్టమవుతోంది.[10]
- ↑ ఇది భూటాన్-టిబెట్ వివాదాలకు ముగింపు కాదు, ఇవి 18వ శతాబ్దం మధ్యకాలం వరకు కొనసాగాయి. 1710 లో తవాంగ్ను ఆక్రమించడానికి భూటాన్ ప్రయత్నించినప్పుడు టిబెట్ దానిపై మరొక దండయాత్రను చేపట్టింది.[27]
మూలాలు
[మార్చు]- 1 2 3 Ardussi 2020.
- 1 2 Plaisier, Heleen (2007), A Grammar of Lepcha, BRILL, ISBN 978-90-04-15525-1
- 1 2 3 4 Ardussi 2020, p. 3.
- ↑ Sundas 2020, p. 59.
- ↑ Rai & Gurung 2020, p. 73.
- ↑ Mullard 2011, p. 147–148.
- ↑ Mullard 2011, p. 41–42.
- ↑ Ardussi 2020, p. 1.
- ↑ Ardussi 1977, pp. 297–298.
- 1 2 3 4 5 6 Mullard 2011, p. 148.
- 1 2 3 4 5 Ardussi 2020, p. 4.
- 1 2 3 Ardussi 2011, p. 36.
- ↑ Ardussi 2011, p. 35.
- ↑ Ardussi 1977, p. 316.
- 1 2 3 4 5 Ardussi 2020, p. 5.
- ↑ Aris 1979, pp. xxiv–xxv.
- 1 2 3 4 5 6 7 Phuntsho 2013.
- ↑ Ardussi 1977, p. 318.
- ↑ Ardussi 2014, p. 19.
- 1 2 Ardussi 1977, p. 322.
- 1 2 3 Ardussi 1977, p. 323.
- 1 2 3 Ardussi 2011, p. 37.
- 1 2 Ardussi 1977, pp. 324–327.
- ↑ Ardussi 2020, p. 7.
- 1 2 Ardussi 2020, p. 8.
- ↑ Ardussi 2020, p. 8-9.
- ↑ Ardussi 2011, p. 40.
- ↑ Ardussi 2014, p. 21.
- ↑ B'day bash for Lepcha king, The Telegraph (Kolkata), 18 December 2006.
- ↑ "Four K'pong sites get heritage tag". The Statesman (in అమెరికన్ ఇంగ్లీష్). 2018-04-07. Retrieved 2021-09-20.
గ్రంథ పట్టిక
[మార్చు]- Ardussi, John (1977). Bhutan before the British : a historical study (PDF) (Thesis). Australian National University.
- Ardussi, John (2014), "Lepcha Chieftains of the 17th-18th centuries, based on Tibetan and Bhutanese Sources", Aachuley - A Bilingual Journal Illustrating the Lepcha Way of Life
- Reprinted in Ardussi, John (2020), "Lepcha Chieftains of the 17th-18th centuries, based on Tibetan and Bhutanese Sources" (PDF), Journal of Bhutan Studies, 43: 1–12, ISSN 1608-411X
- Ardussi, John (2011). "Sikkim and Bhutan in the Crosscurrents of Seventeenth and Eighteenth Century Tibetan History". In Anna Balikci-Denjongpa; Alex McKay (eds.). Buddhist Himalaya: Studies in Religion, History and Culture. Vol. II: The Sikkim Papers. Gangtok: Namgyal Institute of Tibetology. pp. 29–42. ISBN 9788192226118.
- Aris, Michael (1979), Bhutan: The Early History of a Himalayan Kingdom, Warminster, England: Aris & Phillips Ltd., ISBN 0-85668-082-6
- Mullard, Saul (2011), Opening the Hidden Land: State Formation and the Construction of Sikkimese History, BRILL, ISBN 978-90-04-20895-7
- Phuntsho, Karma (2013), The History of Bhutan, Random House India, ISBN 978-81-8400-411-3
- Shakabpa, Tsepon Wangchuk Deden (1984) [first published Yale University Press 1967], Tibet: A Political History, New York: Potala Publications, ISBN 0-9611474-0-7
- Shakabpa, Tsepon Wangchuk Deden (2009), One Hundred Thousand Moons: An Advanced Political History of Tibet, BRILL, ISBN 978-90-04-17732-1
- Rai, Rajiv; Gurung, Mahendra Prasad (2020). "Changing Dynamics of Traditional Culture of Sikkim in Different Times: From the Lepcha Era to the Modern Period". In Sarit K. Chaudhuri; Sameera Maiti; Charisma K. Lepcha (eds.). The Cultural Heritage of Sikkim. Delhi: Routledge. ISBN 9781000079227.
- Sundas, Binayak (2020). "The Process of State Formation and its Impact on Social Formation in Eastern Nepal and Sikkim, Sixteenth-nineteenth Centuries". In Sarit K. Chaudhuri; Sameera Maiti; Charisma K. Lepcha (eds.). The Cultural Heritage of Sikkim. Delhi: Routledge. ISBN 9781000079227.
వెలుపలి లింకులు
[మార్చు]- Damsang కోట శిథిలాల ఉనికి, గూగుల్ మ్యాప్స్.
- దాంసాంగ్, డాలిం కోటల ప్రాచీన శిథిలాలు - కాలింపాంగ్లో చారిత్రక పర్యాటక రంగ కేంద్రం, CultureScroll.com, 4 సెప్టెంబరు 2020.