Jump to content

గొరిల్లా

లంకెలను మార్చు
వికీపీడియా నుండి

గొరిల్లా
మగ పశ్చిమ గొరిల్లా
(గొరిల్లా గొరిల్లా)
ఆడ తూర్పు గొరిల్లా
(గొరిల్లా బెరింగేయి)
Scientific classification Edit this classification
Unrecognized taxon (fix): గొరిల్లా
Type species
ట్రోగ్లోడైట్స్ గొరిల్లా
సావేజ్, 1847
జాతులు

గొరిల్లా గొరిల్లా
గొరిల్లా బెరింగీ

గొరిల్లాల పంపిణీ
Synonyms
  • సూడోగోరిల్లా ఇలియట్, 1913

గొరిల్లా పెద్దవి, ప్రధానంగా శాకాహారులు, భూమధ్యరేఖ ఆఫ్రికా ఉష్ణమండల అడవులలో నివసించే గొప్ప కోతులు.[1] గొరిల్లా జాతి రెండు జాతులుగా విభజించారు: తూర్పు గొరిల్లా, పశ్చిమ గొరిల్లా, నాలుగు లేదా ఐదు ఉపజాతులు. గొరిల్లాల డిఎన్ఏ మానవుల డిఎన్ఏతో చాలా పోలి ఉంటుంది, 96 నుండి 99% వరకు చేర్చబడిన వాటిపై ఆధారపడి ఉంటుంది, అవి బోనోబోస్, చింపాంజీల తరువాత మానవులకు అత్యంత సన్నిహితమైన బంధువులు.

గొరిల్లాలు జీవించి ఉన్న ప్రైమేట్‌లలో అతిపెద్దవి. జాతి, లింగాన్ని బట్టి, ఇవి 1.25 నుండి 1.8 మీటర్ల (4 అడుగుల 1 అంగుళం నుండి 5 అడుగుల 11 అంగుళాల) ఎత్తు, 68 నుండి 227 కిలోగ్రాముల (150 నుండి 500 పౌండ్ల) బరువు, 2.6 మీటర్ల (8 అడుగుల 6 అంగుళాల) వరకు చేతుల వ్యాప్తిని కలిగి ఉంటాయి. ఇవి సాధారణంగా గుంపులుగా జీవిస్తాయి, వాటి నాయకుడిని సిల్వర్‌బ్యాక్ అని పిలుస్తారు. తూర్పు గొరిల్లాను పశ్చిమ గొరిల్లా నుండి ముదురు బొచ్చు రంగు, కొన్ని ఇతర చిన్న శారీరక రూపాంతరాల ద్వారా వేరు చేయవచ్చు. గొరిల్లాలు అడవిలో 35–40 సంవత్సరాలు జీవిస్తాయి.

గొరిల్లాల సహజ ఆవాసాలు ఉప-సహారా ఆఫ్రికాలోని ఉష్ణమండల లేదా ఉపఉష్ణమండల అడవులను కలిగి ఉన్నాయి. వారి పరిధి ఉప-సహారా ఆఫ్రికాలో కొద్ది శాతం ఉన్నప్పటికీ, గొరిల్లాలు విస్తృత శ్రేణి ఎత్తులను కలిగి ఉన్నాయి. పర్వత గొరిల్లా 2,200 నుండి 4,300 మీ (7,200 నుండి 14,100 అడుగులు) ఎత్తులో ఉన్న విరుంగా అగ్నిపర్వతాలలోని పర్వత మేఘ అడవులలో నివసిస్తుంది. లోతట్టు గొరిల్లాలు దట్టమైన అడవులు, లోతట్టు చిత్తడి నేలలు, సముద్ర మట్టం కంటే తక్కువ చిత్తడి నేలలలో నివసిస్తాయి, పశ్చిమ లోతట్టు గోరిల్లాలు మధ్య పశ్చిమ ఆఫ్రికా దేశాలలో నివసిస్తాయి, తూర్పు లోతట్టు గోఱిల్లాలు రువాండా సరిహద్దుకు సమీపంలో డెమొక్రాటిక్ రిపబ్లిక్ ఆఫ్ కాంగో నివసిస్తున్నాయి.

అడవిలో సుమారు 316,000 పశ్చిమ గొరిల్లాలు, 5,000 తూర్పు గొరిల్లాలున్నట్లు భావిస్తున్నారు. ఈ రెండు జాతులు IUCN చే ప్రమాదకరంగా అంతరించిపోతున్నవిగా వర్గీకరించబడ్డాయి, పర్వత గొరిల్లా మినహా అన్ని ఉపజాతులు ప్రమాదకరంగా అంతరించి ఉన్నవిగా వర్గీకరణం చేయబడ్డాయి, ఇవి అంతరించిపోతున్నాయి. వాటి మనుగడకు అనేక బెదిరింపులు ఉన్నాయి, అవి వేట, ఆవాసాల విధ్వంసం, వ్యాధి, ఇవి జాతుల మనుగడకు ముప్పు కలిగిస్తాయి. అయితే, వారు నివసించే కొన్ని ప్రాంతాలలో పరిరక్షణ ప్రయత్నాలు విజయవంతమయ్యాయి.

చరిత్ర & వ్యుత్పత్తి

[మార్చు]

గొరిల్లా అనే పదం హన్నో ది నావిగేటర్ (క్రీ. పూ. 500) చరిత్ర నుండి వచ్చింది, అతను పశ్చిమ ఆఫ్రికా తీరానికి యాత్ర చేసిన ఒక కార్తగినియన్ అన్వేషకుడు, తరువాత సియెర్రా లియోన్ గా మారింది.[2][3] యాత్రలోని సభ్యులు "క్రూరమైన ప్రజలను ఎదుర్కొన్నారు, వీరిలో ఎక్కువ మంది మహిళలు, వారి శరీరాలు వెంట్రుకలతో ఉండేవి, మా వ్యాఖ్యాతలు గోరిల్లా అని పిలిచేవారు".[4][5] అన్వేషకులు ఎదుర్కొన్నవి మనం ఇప్పుడు గొరిల్లాలు అని పిలిచేవి, మరొక జాతి కోతి లేదా కోతులు లేదా మానవులు అనేవి తెలియవు.[6] 350 సంవత్సరాల తరువాత క్రీపూ 146 నాటి ప్యునిక్ యుద్ధాల ముగింపులో రోమ్ నగరాన్ని నాశనం చేసే వరకు హన్నో తిరిగి తీసుకువచ్చిన గొరిల్లాయ్ మహిళల తొక్కలు కార్తేజ్ వద్ద ఉంచబడినట్లు ప్రసిద్ధి చెందింది.

1625లో ఆండ్రూ బాటెల్ ఈ జంతువు ఉనికిని పోంగో: అనే పేరుతో ప్రస్తావించాడు.

ఈ పోంగో అన్ని విధాలా మనిషిలాగే ఉంటాడు, కానీ... ఆకారంలో మనిషి కంటే ఒక రాక్షసుడిలా ఉంటాడు: ఎందుకంటే అతను చాలా పొడవుగా, మనిషి ముఖంతో, గుంట కళ్ళతో, నుదుటిపై పొడవాటి వెంట్రుకలతో ఉంటాడు. అతని ముఖం, చెవులు, చేతులకు కూడా వెంట్రుకలు ఉండవు. అతని శరీరం నిండా వెంట్రుకలే ఉంటాయి, కానీ మరీ దట్టంగా ఉండవు, అవి గోధుమ రంగులో ఉంటాయి... అతను ఎప్పుడూ కాళ్ళ మీద నడుస్తాడు, నేల మీద వెళ్ళినప్పుడు తన చేతులను మెడ వెనుక భాగంలో పెట్టుకుంటాడు... అవి గుంపుగా కలిసి వెళ్లి, అడవుల్లో తిరిగే చాలా మంది నీగ్రోలను చంపుతాయి... ఆ పోంగోలను ఎప్పటికీ బ్రతికించలేరు, ఎందుకంటే అవి ఎంత బలంగా ఉంటాయంటే, పది మంది మనుషులు కూడా వాటిలో ఒక్కదాన్ని పట్టుకోలేరు...

—ఆండ్రూ బాటెల్, 1625[7]


బాటెల్ కథ ప్రచురించబడిన ఒకటిన్నర శతాబ్దం తరువాత, రాడెర్మాచెర్ అనే రచయిత ఇలా వ్రాశాడు, "బఫ్ఫన్, ఇతర రచయితలు మనిషి పరిమాణంలో వర్ణించిన పెద్ద జాతిని చాలా మంది చిమెరా అని భావిస్తారు".[8]

అమెరికన్ వైద్యుడు, మిషనరీ థామస్ స్టౌఘ్టన్ సావేజ్, ప్రకృతి శాస్త్రవేత్త జెఫ్రీస్ వైమాన్ మొదటిసారిగా 1847లో లైబీరియా పొందిన నమూనాల నుండి పశ్చిమ గొరిల్లా వర్ణించారు.[9] చింపాంజీ జాతి ప్రస్తుత పేరును ఉపయోగించి వారు దీనిని ట్రోగ్లోడైట్స్ గొరిల్లా అని పిలిచారు. ఈ జాతి పేరు పురాతన గ్రీకు Γodριλαι (గోరిల్లై) నుండి వచ్చింది, హన్నో వర్ణించిన విధంగా ''.[10]

పరిణామం & వర్గీకరణ

[మార్చు]

గొరిల్లాలకు అత్యంత దగ్గరి బంధువులు ఇతర రెండు హోమినినే జాతులు, చింపాంజీలు, మానవులు, వీరందరూ సుమారు 7 మిలియన్ సంవత్సరాల క్రితం ఒక సాధారణ పూర్వీకుల నుండి విడిపోయారు.[11] మానవ జన్యు శ్రేణులు సంబంధిత గొరిల్లా జన్యువుల శ్రేణుల నుండి సగటున 1.6% మాత్రమే భిన్నంగా ఉంటాయి, అయితే ప్రతి జన్యువు ఎన్ని కాపీలు కలిగి ఉంటుందనే దానిపై మరింత వ్యత్యాసం ఉంది.[12]

హోమినాయిడియా సూపర్‌ఫ్యామిలీ ఫైలోజెనీ[13]: చిత్రం. 4 
హోమినోయిడియా
 

గిబ్బన్లు (కుటుంబం హైలోబాటిడే , 20 జాతులు)

 
 
 

ఒరంగుటాన్లు (జాతి పొంగో, 3 జాతులు)

 
 
 

గొరిల్లాలు (గొరిల్లా ప్రజాతి , 2 జాతులు

 
 
 

మానవులు (జాతిహోమో, 1 జాతి)

 
 

చింపాంజీలు (జాతి పాన్, 2 జాతులు)

 
 
 
 
 

ఇటీవలి వరకు, గొరిల్లాలను ఒకే జాతిగా, మూడు ఉపజాతులుగా పరిగణించేవారు: పశ్చిమ లోతట్టు గొరిల్లా, తూర్పు లోతట్టు గొరిల్లా, పర్వత గొరిల్లా.[6][14] ఇప్పుడు రెండు జాతులు ఉన్నాయని, ప్రతి జాతికి రెండు ఉపజాతులు ఉన్నాయని ఏకాభిప్రాయం ఉంది.[15] ఇటీవల, జాతులలో ఒకదానిలో మూడవ ఉపజాతి కూడా ఉందని వాదించబడింది. హిమయుగంలో , వాటి అటవీ ఆవాసాలు తగ్గిపోయి, ఒకదానికొకటి వేరుపడినప్పుడు, ఒకే రకమైన గొరిల్లా నుండి వేర్వేరు జాతులు, ఉపజాతులు అభివృద్ధి చెందాయి.[16] ప్రైమటాలజిస్టులు వివిధ గొరిల్లా జనాభా మధ్య సంబంధాలను అన్వేషించడం కొనసాగిస్తున్నారు.[6] ఇక్కడ జాబితా చేయబడిన జాతులు, ఉపజాతులు చాలా మంది శాస్త్రవేత్తలు అంగీకరించినవి.[15]

Genus గొరిల్లా ప్రజాతి – జెఫ్రాయ్, 1852 – రెండు species
Common name Scientific name and subspecies Range Size and ecology IUCN status and estimated population
తూర్పు గొరిల్లా

Black gorilla

 జి. బెరింగే
మాట్చీ, 1903

రెండు ఉపజాతులు
  • జి. బి. బెరింగీ (పర్వత గొరిల్లా)
  • జి. బి. గ్రావెరి (తూర్పు లోతట్టు గొరిల్లా)
మధ్య ఆఫ్రికా
పటం		 Size: 160–196 సెం.మీ (63–77 అంగుళాలు) పొడవు[17]

Habitat: అడవి[18]

Diet: వేర్లు, ఆకులు, కాండాలు & మజ్జ, అలాగే బెరడు, కలప, పువ్వులు, పండ్లు, శిలీంధ్రాలు, గాల్స్ , అకశేరుకాలు & గొరిల్లా పేడ[19]		  CR 


2,600 Population declining[18]

పశ్చిమ గొరిల్లా

Black gorilla

 జి. గొరిల్లా
(సావేజ్, 1847)

రెండు ఉపజాతులు
  • జి. జి. డైహ్లి (క్రాస్ రివర్ గొరిల్లా)
  • జి. జి. గొరిల్లా (పశ్చిమ లోతట్టు గొరిల్లా )
పశ్చిమ ఆఫ్రికా
పటం		 Size: 130–185 సెం.మీ (51–73 అంగుళాలు) పొడవు[20]

Habitat: అడవి [21]

Diet: ఆకులు, బెర్రీలు, ఫెర్న్‌లు & పీచు బెరడు[22]		  CR 


తెలియని Population declining[21]

లక్షణాలు

[మార్చు]
మగ గొరిల్లా పుర్రె

అడవి మగ గొరిల్లాలు 136 నుండి 227 కిలోల (300 నుండి 500 పౌండ్లు) బరువు ఉంటాయి, అయితే వయోజన ఆడ గొరిల్లాలు 68–113 కిలోల (150–250 పౌండ్లు) బరువు ఉంటాయి.[23][24] వయోజన మగ గొరిల్లాలు 1.4 నుండి 1.8 మీటర్ల (4 అడుగుల 7 అంగుళాల నుండి 5 అడుగుల 11 అంగుళాల) పొడవు ఉంటాయి, వాటి చేతుల వ్యాప్తి 2.3 నుండి 2.6 మీటర్ల (7 అడుగుల 7 అంగుళాల నుండి 8 అడుగుల 6 అంగుళాల) వరకు ఉంటుంది. ఆడ గొరిల్లాలు 1.25 నుండి 1.5 మీటర్ల (4 అడుగుల 1 అంగుళం నుండి 4 అడుగుల 11 అంగుళాల) పొడవుతో పొట్టిగా ఉంటాయి, వాటి చేతుల వ్యాప్తి కూడా తక్కువగా ఉంటుంది.[25][26][27][28] కోలిన్ గ్రోవ్స్ (1970) 42 అడవి వయోజన మగ గొరిల్లాల సగటు బరువును 144 కిలోలుగా లెక్కించారు, అయితే స్మిత్, జంగర్స్ (1997) 19 అడవి వయోజన మగ గొరిల్లాల సగటు బరువు 169 కిలోలుగా కనుగొన్నారు.[29][30]

వయోజన మగ గొరిల్లాలను వాటి వీపుపై తుంటి వరకు చేరే వెండి రంగు వెంట్రుకల లక్షణం కారణంగా సిల్వర్‌బ్యాక్‌లు అని పిలుస్తారు. నమోదు చేయబడిన అత్యంత పొడవైన అడవి గొరిల్లా 1.95 మీ (6 అడుగుల 5 అంగుళాలు) ఎత్తు, 2.7 మీ (8 అడుగుల 10 అంగుళాలు) చేతుల వ్యాప్తి, 1.98 మీ (6 అడుగుల 6 అంగుళాలు) ఛాతీ, 219 కిలోల (483 పౌండ్లు) బరువు కలిగిన ఒక సిల్వర్‌బ్యాక్. దీనిని మే 1938లో ఉత్తర కివులోని అలింబోంగోలో కాల్చి చంపారు.[28] నమోదు చేయబడిన అత్యంత బరువైన అడవి గొరిల్లా 1.83 మీ (6 అడుగుల 0 అంగుళాలు) ఎత్తు, 267 కిలోల (589 పౌండ్లు) బరువు కలిగిన ఒక సిల్వర్‌బ్యాక్. దీనిని కామెరూన్‌లోని అంబామ్‌లో కాల్చి చంపారు.[28] బందీగా ఉన్న అత్యంత పొడవైన గొరిల్లా గస్ట్. ఇది పశ్చిమ లోతట్టు గొరిల్లా, దీనిని బెల్జియన్ కాంగోలో శిశువుగా ఉన్నప్పుడు పట్టుకున్నారు, ఇది తన జీవితాన్ని ఆంట్‌వెర్ప్ జూలో గడిపింది . అతను 2.20 మీటర్ల (7 అడుగుల 3 అంగుళాలు) పొడవు ఉన్నాడు. బందీగా ఉన్న మగవి అధిక బరువు కలిగి ఉంటాయి, 310 కిలోగ్రాముల (683 పౌండ్లు) వరకు బరువును చేరుకోగలవు.[28]

పశ్చిమ గొరిల్లా (గొరిల్లా & తూర్పు గొరిల్లా)

తూర్పు గొరిల్లా పశ్చిమ గొరిల్లా కంటే ముదురు రంగులో ఉంటుంది, పర్వత గొరిల్లా అన్నింటికన్నా చీకటిగా ఉంటుంది. పర్వత గొరిల్లాకు కూడా దట్టమైన జుట్టు ఉంటుంది. పశ్చిమ లోతట్టు గొరిల్లా ఎరుపు నుదిటితో గోధుమ లేదా బూడిద రంగులో ఉంటుంది. లోతట్టు అడవులలో నివసించే గొరిల్లాలు మరింత స్థూలమైన పర్వత గొరిల్లాల కంటే సన్నగా, చురుకైనవి. తూర్పు గొరిల్లా కూడా పశ్చిమ గొరిల్లా కంటే పొడవైన ముఖం, వెడల్పైన ఛాతీని కలిగి ఉంటుంది.[31]

మానవుల మాదిరిగానే గొరిల్లాలకు కూడా వేర్వేరు వేలిముద్రలు ఉంటాయి. [32][33] వారి కంటి రంగు ముదురు గోధుమ రంగులో ఉంటుంది, ఐరిస్ చుట్టూ నల్లని ఉంగరంతో రూపొందించబడింది. గొరిల్లా ముఖ నిర్మాణం మాండిబ్యులర్ ప్రోగ్నాథిజం అని వర్ణించబడింది, అంటే, మాండిబుల్ మాక్సిల్లా కంటే చాలా దూరంగా పొడుచుకు వస్తుంది. వయోజన మగవారికి కూడా ప్రముఖ సాగిట్టల్ శిఖరం ఉంటుంది.

గొరిల్లాలు పిడికిలి-నడక ద్వారా చుట్టూ తిరుగుతాయి, అయినప్పటికీ అవి కొన్నిసార్లు తక్కువ దూరం వరకు నిటారుగా నడుస్తాయి, సాధారణంగా ఆహారాన్ని మోసుకెళ్తున్నప్పుడు లేదా రక్షణాత్మక పరిస్థితులలో. బివిండి ఇంపెనెట్రబుల్ నేషనల్ పార్క్ (జనాభాలో 8%) వద్ద 77 పర్వత గొరిల్లాల చేతి భంగిమను పరిశోధించిన 2018 అధ్యయనం, పిడికిలి నడక మాత్రమే 60% సమయం మాత్రమే జరిగిందని కనుగొన్నారు, వారు వారి పిడికిలి, వారి చేతులు/కాళ్ళ వెనుకభాగంలో వారి అరచేతులు/అరికాళ్ళపై (అంకెలు వంగడంతో). ఇటువంటి చేతి భంగిమలను ఒరాంగుటాన్లు మాత్రమే ఉపయోగించారని గతంలో భావించారు.[34] గొరిల్లా హస్తం అధ్యయనాలు వివిధ ఫలితాలను ఇచ్చాయి, కొందరు రెండు చేతులకు ప్రాధాన్యత ఇవ్వరాదని వాదించారు, మరికొందరు సాధారణ జనాభాకు కుడి చేతి ఆధిపత్యం గురించి వాదించారు.[35]

గొరిల్లా రక్తం యాంటీ-ఎ, యాంటీ-బి మోనోక్లోనల్ ప్రతిరోధకాలకు ప్రతిస్పందించదని అధ్యయనాలు చూపించాయి, ఇది మానవులలో O రకాన్ని సూచిస్తుంది. అయితే, కొత్త శ్రేణుల కారణంగా, ఇది మానవ ABO రక్తవర్గ వ్యవస్థకు అనుగుణంగా లేనంత భిన్నంగా ఉంటుంది, దీనిలో ఇతర గొప్ప కోతులు సరిపోతాయి.[36]

జంతుప్రదర్శనశాలలో గొరిల్లాలు అరుదైన పరిస్థితులలో 50 సంవత్సరాలు లేదా అంతకంటే ఎక్కువ కాలం జీవించగలిగినప్పటికీ, గొరిల్లా జీవితకాలం సాధారణంగా 35, 40 సంవత్సరాల మధ్య ఉంటుంది. 69 సంవత్సరాలు, 196 రోజులు సంవత్సరాల, 145 రోజుల వయస్సులో, ఫాటౌ అత్యంత పురాతనమైన గొరిల్లా, అత్యంత పురాతనమైన ఆడ గొరిల్లా. ఇప్పటివరకు అత్యంత వృద్ధుడైన మగ గొరిల్లా ఓజౌమ్, అతను 61 సంవత్సరాల, 24 రోజుల చివరి వయస్సుకు చేరుకున్నాడు.[37] జీవించి ఉన్న అతి పెద్ద మగ గొరిల్లా గుహోండా, 55 సంవత్సరాల, 145 రోజుల వయస్సు.

పంపిణీ & ఆవాసం

[మార్చు]
యువ గొరిల్లా అధిరోహణ

గొరిల్లాలు పాచి పంపిణీని కలిగి ఉంటాయి. ఈ రెండు జాతుల శ్రేణిని కాంగో నది, దాని ఉపనదులు వేరు చేస్తాయి. పశ్చిమ గొరిల్లా పశ్చిమ మధ్య ఆఫ్రికాలో నివసిస్తుండగా, తూర్పు గొరిల్లా తూర్పు మధ్య ఆఫ్రికాలో ఉంది. ఈ జాతుల మధ్య, ఈ జాతుల లోపల కూడా, గొరిల్లాలు వివిధ రకాల ఆవాసాలు, ఎత్తులలో నివసిస్తాయి. గొరిల్లా ఆవాసాలు పర్వత అడవి నుండి చిత్తడి నేల వరకు ఉంటాయి. తూర్పు గొరిల్లాలు సముద్ర మట్టానికి 650, 4,000 మీ (2,130 & 13,120 అడుగులు) మధ్య పర్వత, సబ్మోంటేన్ అడవులలో నివసిస్తాయి.[38]

పర్వత గొరిల్లాలు ఎత్తైన పర్వత అడవులలో నివసిస్తాయి, అయితే తూర్పు లోతట్టు గొరిల్లాలు తక్కువ ఎత్తులో ఉన్న ఉపపర్వత అడవులలో నివసిస్తాయి. అదనంగా, తూర్పు లోతట్టు గొరిల్లాలు పర్వత వెదురు అడవులలో, అలాగే 600–3,308 మీ (1,969–10,853 అడుగులు) ఎత్తులో ఉన్న లోతట్టు అడవులలో నివసిస్తాయి.[39] పశ్చిమ గొరిల్లాలు సముద్ర మట్టం నుండి 1,600 మీ (5,200 అడుగులు) ఎత్తు వరకు ఉన్న లోతట్టు చిత్తడి అడవులు, పర్వత అడవులు రెండింటిలోనూ నివసిస్తాయి.[40] పశ్చిమ లోతట్టు గొరిల్లాలు 1,600 మీ (5,200 అడుగులు) వరకు ఉన్న చిత్తడి, లోతట్టు అడవులలో నివసిస్తాయి, క్రాస్ రివర్ గొరిల్లాలు 150–1,600 మీ (490–5,250 అడుగులు) ఎత్తులో ఉన్న లోతట్టు, ఉపపర్వత అడవులలో నివసిస్తాయి.

మూలాలు

[మార్చు]
  1. ↑ "Top 10 facts about mountain gorillas | WWF". www.wwf.org.uk (in ఇంగ్లీష్). 2023-08-21. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 2025-05-16.
  2. ↑ Müller, C. (1855–1861). Geographi graeci minores. pp. 1.1–14: text and trans. Ed. J. Blomqvist (1979).
  3. ↑ Error on call to Template:cite paper: Parameter title must be specified
  4. ↑ A.H.L. Heeren, ed. (1832). "The Voyage of Hanno, commander of the Carthaginians, round the parts of Lilxya beyond the Pillars of Hercules, which he deposited in the temple of Saturn". Historical researches into the Politics, Intercourse and Trade of the Cathaginians, Ethiopians, and Egyptians. Oxford: D. A. Talboys. pp. 492–501. the original నుండి 14 March 2017 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది.
  5. ↑ Montagu, M. F. A. (1940). "Knowledge of the Ape in Antiquity". Isis. 32 (1): 87–102. doi:10.1086/347644. S2CID 143874276.
  6. 1 2 3 Groves, C. (2002). "A history of gorilla taxonomy" (PDF). In Taylor, A. B.; Goldsmith, M. L. (eds.). Gorilla biology: A multidisciplinary perspective. Cambridge University Press. pp. 15–34. the original (PDF) నుండి 26 March 2009 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది.
  7. ↑ "Fantastic Creatures, part 2". NOVA Online. Public Broadcasting Service. November 2000. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 30 May 2024.
  8. ↑ Heuvelmans, Bernard (10 July 2014). On The Track Of Unknown Animals (in ఇంగ్లీష్). Routledge. p. 26. ISBN 978-1-317-84812-7. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 2 February 2025.
  9. ↑ Conniff, R. (2009). "Discovering gorilla". Evolutionary Anthropology: Issues, News, and Reviews. 18 (2): 55–61. doi:10.1002/evan.20203. S2CID 221732306.
  10. ↑ Liddell, H. G.; Scott, R. "Γόριλλαι". A Greek-English lexicon. Perseus Digital Library. the original నుండి 6 June 2011 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది.
  11. ↑ (March 2003). "Estimation of divergence times for major lineages of primate species".
  12. ↑ (March 2006). "Identification of large-scale human-specific copy number differences by inter-species array comparative genomic hybridization".
  13. ↑ Israfil, H.; Zehr, S. M.; Mootnick, A. R.; Ruvolo, M.; Steiper, M. E. (2011). "Unresolved molecular phylogenies of gibbons and siamangs (Family: Hylobatidae) based on mitochondrial, Y-linked, and X-linked loci indicate a rapid Miocene radiation or sudden vicariance event" (PDF). Molecular Phylogenetics and Evolution. 58 (3): 447–455. Bibcode:2011MolPE..58..447I. doi:10.1016/j.ympev.2010.11.005. PMC 3046308. PMID 21074627. the original (PDF) నుండి 10 May 2012 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది.
  14. ↑ Stewart, K. J.; Sicotte, P.; Robbins, M. M. (2001). "Mountain gorillas of the Virungas". Fathom / Cambridge University Press. the original నుండి 21 September 2008 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 11 September 2008.
  15. 1 2 Mittermeier, R. A.; Rylands, A. B.; Wilson, D. E., eds. (2013). Handbook of the Mammals of the World. Volume 3. Primates. Barcelona: Lynx Edicions. ISBN 978-84-96553-89-7.
  16. ↑ Prince-Hughes, D. (1987). Songs of the gorilla nation. Harmony. p. 66. ISBN 978-1-4000-5058-1.
  17. ↑ Kingdon, p. 93
  18. 1 2 Plumptre, A.; Robbins, M. M.; Williamson, E. A. (2019). "Gorilla beringei". IUCN Red List of Threatened Species. 2019 e.T39994A115576640. doi:10.2305/IUCN.UK.2019-1.RLTS.T39994A115576640.en.
  19. ↑ Lindsley, Tracy; Sorin, Anna Bess (2001). "Gorilla beringei". Animal Diversity Web. University of Michigan. ఒరిజినల్ నుండి 30 August 2023 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 24 August 2023.
  20. ↑ Kingdon, p. 91
  21. 1 2 Maisels, F.; Bergl, R. A.; Williamson, E. A. (2018) [amended version of 2016 assessment]. "Gorilla gorilla". IUCN Red List of Threatened Species. 2018 e.T9404A136250858. doi:10.2305/IUCN.UK.2018-2.RLTS.T9404A136250858.en.
  22. ↑ Csomos, Rebecca Ann (2008). "Gorilla gorilla". Animal Diversity Web. University of Michigan. ఒరిజినల్ నుండి 23 October 2014 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 24 August 2023.
  23. ↑ Error on call to Template:cite paper: Parameter title must be specified
  24. ↑ Miller, Patricia (1997). Gorillas. Weigl Educational Publishers. p. 64. ISBN 978-0-919879-89-8. the original నుండి 10 May 2016 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది.
  25. ↑ Error on call to Template:cite paper: Parameter title must be specified
  26. ↑ Error on call to Template:cite paper: Parameter title must be specified
  27. ↑ Tuttle, R. H. (1986). Apes of the world: their social behavior, communication, mentality and ecology. William Andrew. ISBN 978-0-8155-1104-5.
  28. 1 2 3 4 Wood, G. L. (1983). The Guinness book of animal facts and feats. Sterling Publishing. ISBN 978-0-85112-235-9.
  29. ↑ Error on call to Template:cite paper: Parameter title must be specified
  30. ↑ Error on call to Template:cite paper: Parameter title must be specified
  31. ↑ Rowe, N. (1996). Pictorial guide to the living primates. East Hampton, NY: Pogonias Press.
  32. ↑ "Santa Barbara Zoo – western lowland gorilla". Santa Barbara Zoo. the original నుండి 28 September 2006 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 10 October 2006.
  33. ↑ "Gorillas". Smithsonian National Zoological Park. the original నుండి 1 June 2010 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది.
  34. ↑ . "Unexpected terrestrial hand posture diversity in wild mountain gorillas".
  35. ↑ . "Handedness and bimanual coordination in the lowland gorilla".
  36. ↑ . "Blood groups in the Species Survival Plan, European Endangered Species Program, and managed in situ populations of bonobo (Pan paniscus), common chimpanzee (Pan troglodytes), gorilla (Gorilla ssp.), and orangutan (Pongo pygmaeus ssp.)". Archived 2012-01-20 at the Wayback Machine
  37. ↑ Jackson, Amanda (2022-01-26). "Ozzie, the world's oldest male gorilla, has died at Zoo Atlanta". CNN. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 2022-01-26.
  38. ↑ Sarmiento, E. E. (2003). "Distribution, taxonomy, genetics, ecology, and causal links of gorilla survival: the need to develop practical knowledge for gorilla conservation". In Taylor, A. B.; Goldsmith, M. L. (eds.). Gorilla Biology: A multidisciplinary perspective. Cambridge, UK: Cambridge University Press. pp. 432–471. doi:10.1017/CBO9780511542558.020. ISBN 978-0-521-79281-3.
  39. ↑ Ilambu, O. (2001). The Apes: Challenges for the 21st century. Brookfield, IL, USA: Chicago Zoological Society. pp. 307–312. ISBN 978-0-913934-28-9.
  40. ↑ Sarmiento, E. E. (2003). "Distribution, taxonomy, genetics, ecology, and causal links of gorilla survival: the need to develop practical knowledge for gorilla conservation". In Taylor, A. B.; Goldsmith, M. L. (eds.). Gorilla Biology: A multidisciplinary perspective. Cambridge, UK: Cambridge University Press. pp. 432–471. doi:10.1017/CBO9780511542558.020. ISBN 978-0-521-79281-3.
"https://te.wikipedia.org/w/index.php?title=గొరిల్లా&oldid=4852619" నుండి వెలికితీశారు