గోప్ ఆలయం
| గోప్ ఆలయం | |
|---|---|
ગોપનું મંદિર | |
 6వ శతాబ్దపు సూర్య దేవాలయం | |
| మతం | |
| అనుబంధం | హిందూధర్మం |
| జిల్లా | జామ్‌నగర్ జిల్లా |
| దైవం | సూర్యుడు, స్కంద, ఇతరులు[1] |
| ప్రదేశం | |
| ప్రదేశం | జినావరి గ్రామం, జామ్‌జోధ్‌పూర్ తాలూకా |
| రాష్ట్రం | గుజరాత్ |
| దేశం | భారతదేశం |
 గోప్ ఆలయం యొక్క ఇంటరాక్టివ్ మ్యాప్ | |
| నిర్దేశాంకాలు | 22°1′43″N 69°55′44″E / 22.02861°N 69.92889°E |
| వాస్తుశిల్పం | |
| రకం | హిందూ ఆలయ నిర్మాణ శైలి |
గోప్ ఆలయం అనేది భారతదేశంలోని గుజరాత్ రాష్ట్రం, జామ్‌నగర్ జిల్లాలోని జామ్‌జోధ్‌పూర్ తాలూకాలో ఉన్న జినావరి గ్రామంలో స్థితి చెందిన ఒక సూర్య దేవాలయం. ఈ హిందూ ఆలయం 6వ శతాబ్దానికి చెందినదిగా తేదీ నిర్ధారించబడింది, గుజరాత్‌లో ఇప్పటికీ మిగిలి ఉన్న అత్యంత ప్రాచీన రాతి ఆలయాలలో ఇది ఒకటిగా భావించబడుతుంది.[2] ప్రారంభంలో ఈ ఆలయం చదరపు ప్రణాళికతో నిర్మించబడింది. ఇందులో ఒక మండపం, కప్పబడిన ప్రదక్షిణ మార్గం ఉండేది, కానీ అవి ఇప్పుడు కనుమరుగయ్యాయి. ఆలయానికి పిరమిడ్ ఆకారంలో రాతితో నిర్మించిన పైకప్పు ఉండేది, అది శిథిలమైనప్పటికీ కొంత భాగం ఇప్పటికీ మిగిలి ఉంది. ఈ ఆలయం ఎత్తు 23 అడుగులు ఉండి, దీనిలో ఒక చిన్న గోపురం కూడా భాగంగా ఉంటుంది. ఆ గోపురపు పైకప్పు క్రింద వంకర ఆకారపు గవాక్ష కిటికీ రూపాలతో అలంకరించబడింది, పైభాగంలో అమలక చక్రాకార కిరీటం ఉంటుంది.
స్థానం
[మార్చు]ఈ ఆలయం వర్తు నది ఒడ్డున, బర్దా కొండలలోని గోప్ కొండకు దక్షిణ-పడమర వైపున ఉంది. జినావరి గ్రామాన్ని స్థానికంగా జునా లేదా నానా గోప్ అని కూడా పిలుస్తారు, ఇది గోప్ గ్రామానికి తూర్పున ఉంది. ఇది ఘుమ్లీకు ఉత్తరంగా, ఒక కొండ శిఖరంపై ఉన్నది.[3][2]
చరిత్ర
[మార్చు]
గోప్‌లోని ఈ ప్రాచీన ఆలయం సౌరాష్ట్రలో ఇప్పటికీ మిగిలి ఉన్న అత్యంత పురాతన రాతి ఆలయంగా భావించబడుతుంది.[2] 1876లో బర్గెస్ దీనిని 6వ శతాబ్దానికి మించినది కాదని అంచనా వేశారు.[3] సాంకాలియా ప్రకారం ఈ ఆలయం 5వ శతాబ్దానికి చెందినదిగా ఉండవచ్చని, కానీ జునాగఢ్ ఉపర్కోట్ గుహలు కంటే ముందుగా కాదని తెలిపారు. ఈ నిర్ధారణకు మీర్పూర్‌ఖాస్ లోని కాహు-జో-దార్రో స్తూపం ఆధారంగా తీసుకున్నారు.[4]
ఈ ఆలయం సాధారణంగా 6వ శతాబ్దం చివరి కాలానికి (575–600 CE) చెందినదిగా తేదీ నిర్ణయించబడింది.[5] కె.వి. సౌందర రాజన్ దీనిని 7వ శతాబ్దం మొదటి భాగానికి చెందినదిగా పేర్కొన్నారు.[6][7] ప్రస్తుతానికి అత్యంత సంభావ్య తేదీగా భావించేది 6వ శతాబ్దం చివరి పాదం (మైత్రక కాలం) నుండి 7వ శతాబ్దం మొదటి భాగం వరకూ అని నిర్ణయించబడింది.[8] ఈ ఆలయం భారత పురావస్తు సర్వే శాఖచే సంరక్షిత స్మారకంగా గుర్తించబడింది, దీనిని జాతీయ ప్రాముఖ్యత గల స్మారకంగా (N-GJ-133) ప్రకటించారు.
వివరణ
[మార్చు]
ఈ ఆలయం చదరపు ఆకారపు ప్రణాళికను కలిగి ఉండి, శతాబ్దాల తరువాత ఇటుకలతో నిర్మించిన ద్వంద్వ ప్రాంగణాలు ఇందులో జోడించబడ్డాయి. మొదట ఈ ఆలయం మరింత పెద్దదిగా ఉండేది, ఇందులో ఒక మండపం, అలాగే కప్పబడ్డ ప్రదక్షిణ-పథం (చుట్టూ తిరిగే మార్గం) ఉండేది. అయితే దాని చాలా భాగం దెబ్బతిని కూలిపోయి, ఇప్పుడు ఒక విచిత్రమైన ఎముకల నిర్మాణంలా మాత్రమే మిగిలి ఉంది. గర్భగుడి గోడలు ఇంకా నిలబడి ఉన్నాయి, శిఖరం పైభాగంలోని కొన్ని భాగాలు కూడా మిగిలి ఉన్నాయి.[A]
ఈ గర్భగుడి లోపల నుండి 10 అడుగులు 9 అంగుళాల చదరంగా ఉంది. ఆలయం మొత్తం ఎత్తు 23 అడుగులు, గోడల మందం 2 అడుగులు 6 అంగుళాలు. గోడలు ఎలాంటి అలంకరణ లేకుండా సాదాసీదాగా ఉండి, 17 అడుగుల ఎత్తు వరకు నిటారుగా ఉన్నాయి. దానిపై పిరమిడ్ ఆకారపు శిఖరం మిగిలి ఉంది. ప్రతి పొర సుమారు 8 అంగుళాల లోతుగా ఉండి రాళ్లను జతచేసి నిర్మించారు. అటువంటి నిర్మాణంలో ఎలాంటి సిమెంట్ ఉపయోగించలేదు. నేల నుండి 11 అడుగుల ఎత్తులో ముందు, వెనుక గోడలలో నాలుగు రంధ్రాలు ఉన్నాయి, ప్రతి ఒక్కటి 14 అంగుళాల ఎత్తుగా ఉండి, బహుశా దూదులు (joists) కోసం ఉపయోగించబడ్డవి. వాటి పైన, పక్క గోడలలో ఆరు చిన్న రంధ్రాలు ఉన్నాయి, అవి బహుశా కప్పు దండాలు (rafters) కోసం ఉపయోగించబడ్డవి.
గర్భగుడి తూర్పు దిశగా ముఖం చేస్తుంది. దీని ముందు గోడ కూలిపోయి, తరువాత ఎవరో తిరిగి నిర్మించినట్టు కనిపిస్తుంది. రాళ్ల లోపలి వైపులు బయటకు తిరిగినట్లుగా ఉండి, రాళ్లను బిగించడానికి ఉపయోగించిన క్లాంపుల సాకెట్లు కనిపిస్తాయి. ద్వారపు ఎడమ జాంబ్పై ఒక శాసనం ఉంది, దానిని బర్గెస్ చదవలేకపోయాడు.[9]
ఈ ఆలయ శిఖరం (గోపుర భాగం) ఆరు లేదా ఏడు పొరలుగా నిర్మించబడింది. మొదట వంకర అంచులతో, తరువాత చదరపు ముఖాలతో ఉండి, చివరగా ఒకే రాతి పలకతో శిఖరాగ్రం కప్పబడి ఉంటుంది. ఇది కార్బెల్ సూత్రాన్ని అనుసరిస్తుంది, లోపలి భాగం ఖాళీగా ఉంటుంది. బయట నుంచి ఇది మూడు స్పష్టమైన విభాగాలుగా మెట్లు మెట్లుగా పైకి లేస్తుంది. దిగువ విభాగంలో ప్రతి వైపునా రెండు గవాక్షలు లేదా వంపు ఆకారపు అలంకార మోతీఫ్‌లు ఉన్నాయి, వాటిలో కొన్ని రూపాలు చెక్కబడి ఉన్నాయి. శిఖరాగ్రంపై ఒకే రాతితో చేసిన అమలక (రాతి చక్రం) కిరీటంలా ఉంది.
శిఖరంపై ఉన్న కొన్ని ప్రతిమలను ఇంకా గుర్తించవచ్చు. పడమర వైపున గణేశుని ప్రతిమ కనిపిస్తుంది, ఉత్తర వైపున మరో దేవ ప్రతిమ ఉంది. స్ట్రింగ్-కోర్స్‌కు 21⁄2 అడుగుల దిగువన వరుసగా రంధ్రాలు ఉన్నాయి. ఇవి ఒకప్పుడు లోపలి ప్రాంగణపు పైకప్పును మోయడానికి ఉపయోగించిన బీములను ఆధారపరిచేవి.[9][10]
రెండు ప్రాంగణాలలో, లోపలి ప్రాంగణం ఎక్కువగా విరిగిపోయింది. ఇది 35 అడుగులు 2 అంగుళాల చదరంగా ఉండేది. తూర్పు వైపున 18 అడుగులు 4 అంగుళాలు × 7 అడుగులు 3 అంగుళాల బే ఉంది. ఇది పరిక్రమ మార్గంగా ఉపయోగించబడినందున, ఇది సంధార (చుట్టూ తిరిగే ప్రదక్షిణ మార్గం గల) ఆలయ రకం అని భావిస్తారు. దీనికి సంబంధించిన ఆధారభాగం నాలుగు వైపులా మధ్యలో ఒక కుళాయి, మూలల్లో ఒక్కొక్కటి చొప్పున అలంకరించబడింది. ఇవి ప్రస్తుతం ఖాళీగా ఉన్నప్పటికీ, ఒకప్పుడు వాటిలో శిల్పాలు ఉండి ఉండవచ్చు. ఈ కుళాయిల మధ్య భాగం బొద్దింకలు వంటి చిన్న ప్రతిమలతో అలంకరించబడింది. బాహ్య ప్రాంగణం సుమారు 91⁄2 అడుగుల వెడల్పుతో ఉంది. అది పైభాగంలో తెరిచి ఉండి ఉండవచ్చు లేదా కనీసం పక్కవైపులా తెరిచి ఉండేది.[9] గర్భగుడి లోపల పసుపు రాతితో తయారైన రెండు దేవతా ప్రతిమలు ఉన్నాయి. అవి ఖచ్చితంగా ఎవరో నిర్ణయించలేము. స్థానికంగా వీటిని రాముడు, లక్ష్మణుడుగా పిలుస్తారు.
రాముని రూపంలో ఎత్తైన చదరపు ముకుటం ఉంటుంది. లక్ష్మణునికి తక్కువ కిరీటం, పొడవైన చెవిపోగులు, వంకర జుట్టు అలంకారం ఉండి, కుడిచేతిలో భాలం పట్టుకుని ఉంటాడు. ఈ ఆలయంలో విష్ణువు, స్కందుడు, సూర్యుడు (సౌర దేవుడు) ప్రతీకలు ఉన్నాయి. అందువల్ల దీనిని స్థానికంగా సూర్య మందిరం అని కూడా పిలుస్తారు.ఈ ప్రదేశంలో శైవమతంకు సంబంధించిన ప్రతీకలు కూడా కనిపిస్తాయి, అలాగే హిందూ సన్యాసులు ఇక్కడ నివసించినట్టు ఆధారాలు ఉన్నాయి.[10]
ప్రభావాలు, సారూప్యతలు
[మార్చు]ఈ ఆలయం నాగర శైలిలో ఒక విశిష్ట నిర్మాణ వైవిధ్యంగా భావించబడుతుంది. దీనికి పట్టడకల్, అయహోళెలోని ప్రాచీన ద్రావిడ ఆలయాలతో సారూప్యత ఉంది. లోపలి ప్రాంగణపు పైకప్పు అమరిక, బయట గోడపై మూడు ఆకుల కుళాయిల కారణంగా ఇది కాశ్మీర్లోని ఆలయాలతో కూడా పోలికలు చూపిస్తుంది.[11] ఇలాంటి ఆలయాలలో మార్తాండ్ సూర్య దేవాలయం, పాండ్రేథాన్ శివాలయం, పయార్ ఆలయం ఉన్నాయి, అయితే ఇవన్నీ 8వ శతాబ్దం తరువాతి కాలానికి చెందినవే. గుప్త కాలం ఆలయాలలో సాధారణంగా ఉన్నట్టే, ఈ ఆలయం ఎత్తైన చదరపు పీఠంపై (జగతి) నిర్మించబడింది, తూర్పు వైపున ఒక ప్రక్షేపణ ఉంది. కానీ ఈ పీఠం మరింత ఎత్తుగా, భారీ రాతి బ్లాకులతో నిర్మించబడింది, ఇది స్థానిక ప్రత్యేక రూపంగా భావిస్తారు.[12]
ఈ ఆలయంలోని చైత్య కిటికీలు జునాగఢ్ ఉపర్కోట్ గుహలలో ఉన్న వాటితో సారూప్యత కలిగి ఉన్నప్పటికీ, అవి ఇక వేదికగా ఉపయోగంలో లేకపోవడం వల్ల అవి తరువాత అభివృద్ధి చెందినవిగా భావిస్తారు. మీర్పూర్‌ఖాస్లోని కాహు-జో-దార్రో స్తూప శిల్పాలు గోప్ ఆలయ శిల్పాలతో పోలికలు చూపుతాయి. అవి 4వ నుంచి 5వ శతాబ్దానికి చెందినవిగా తేదీ నిర్ణయించబడినందున, గోప్ ఆలయం కూడా అదే కాలానికి చెందినదై ఉండవచ్చునని సూచిస్తుంది. ఈ ఆలయంలోని చెక్క బీమ్‌పై నిర్వహించిన రేడియోకార్బన్ తేదీనిర్ణయం దీని వయస్సు 550 ఏడీ అని నిర్ధారించింది.[10]
గమనికలు, మూలాలు
[మార్చు]గమనికలు
[మార్చు]మూలాలు
[మార్చు]- ↑ Sara L. Schastok (1985). The Śāmalājī Sculptures and 6th Century Art in Western India. BRILL Academic. pp. 75 with footnotes. ISBN 90-04-06941-0.
- 1 2 3 Susan Verma Mishra; Himanshu Prabha Ray (5 August 2016). The Archaeology of Sacred Spaces: The Temple in Western India, 2nd Century BCE–8th Century CE. Routledge. pp. 108–109. ISBN 978-1-317-19374-6.; Quote: "The earliest image in the region can be dated to the fourth century CE and a worn out figure at the temple of Gop dates to between 525 and 550 CE".
- 1 2 James Burgess (1876). Report on the Antiquities of Kutch & Kathiawar: Being the Result of the Second Season's Operations of the Archaeological Survey of Western India, 1874-1875. London: India Museum. p. 187. Retrieved 27 August 2016.
Alt URL Archived 2016-08-29 at the Wayback Machine
This article incorporates text from this source, which is in the public domain. - ↑ Hasmukh Dhirajlal Sankalia (1941). The Archaeology of Gujarat: Including Kathiawar. Natwarlal & Company. pp. 55–59.[permanent dead link] Alt URL Archived 2017-08-03 at the Wayback Machine
- ↑ Jutta Jain-Neubauer (1 January 1981). The Stepwells of Gujarat: In Art-historical Perspective. Abhinav Publications. p. 14. ISBN 978-0-391-02284-3.
- ↑ K. V. Soundara Rajan (1980). A Note on the Age of Gop Temple in Glimpses of Indian Culture: History & Archaeology. Sundeep. pp. 196–199.
- ↑ Annual Bibliography of Indian Archaeology. Brill Archive. p. 90. ISBN 90-04-03691-1.
- ↑ Sompura, Kantilal F. (1968). The Structural Temples of Gujarat, Upto 1600 A.D. Gujarat University. pp. 75–76.
- 1 2 3 Ulrich Wiesner (1 January 1978). Nepalese Temple Architecture: Its Characteristics and Its Relations to Indian Development. BRILL. pp. 47–48. ISBN 90-04-05666-1.
- ↑ Kallidaikurichi Aiyah Nilakanta Sastri (1982). A Comprehensive History of India: pt. 1-2. A.D. 300-985. Orient Longmans. pp. 1156–1158.
- ↑ Prithvi Kumar Agrawala (1968). Gupta temple architecture. Prithivi Prakashan. p. 57.
