గోల్ గుంబజ్

గోల్ గుంబజ్
	కర్ణాటకలోని బీజాపూర్‌లో ఉన్న గోల్ గుంబజ్
అక్షాంశ,రేఖాంశాలు	16°49′48.11″N 75°44′9.95″E / 16.8300306°N 75.7360972°E
ప్రదేశం	బీజాపూర్, కర్ణాటక, భారతదేశం
రకం	సమాధి కట్టడం
నిర్మాన పదార్థం	ముదురు బూడిద రంగు బసాల్ట్ రాయి, సున్నపు గచ్చు
అంకితం చేయబడినది	మహమ్మద్ ఆదిల్ షా
	ఇతర పేరు గోల్ గుంబద్

గోల్ గుంబజ్ (lit. 'గుండ్రని గుమ్మటం'),^[1] గోల్ గుంబద్ అని కూడా పిలుస్తారు.^[2] ఇది భారతదేశంలోని కర్ణాటక రాష్ట్రంలోని బీజాపూర్ (ప్రస్తుతం విజయపుర) నగరంలో ఉన్న 17వ శతాబ్దపు సమాధి కట్టడం. ఇందులో మహమ్మద్ ఆదిల్ షా, ఆదిల్ షాహీ రాజవంశంలో ఏడవ సుల్తాన్, అలాగే ఆయన కుటుంబ సభ్యులలో కొందరి సమాధులు ఉన్నాయి. 17వ శతాబ్దం మధ్యకాలంలో నిర్మాణం ప్రారంభమైనప్పటికీ, ఈ కట్టడం పూర్తికాలేదు. ఈ సమాధి దాని విశాలమైన పరిమాణం, అత్యంత భారీ గుమ్మటం కారణంగా ప్రసిద్ధి చెందింది. ఈ నిర్మాణం ఆదిల్ షాహీ వాస్తుశిల్పానికి ఒక ముఖ్యమైన ఉదాహరణగా పరిగణించబడుతుంది.

2014లో ఈ కట్టడం యునెస్కో ప్రపంచ వారసత్వ ప్రదేశాల జాబితాలో డెక్కన్ సుల్తానేట్ స్మారకాలు, కోటలు అనే పేరుతో చేర్చబడింది.^[3]

చరిత్ర

గోల్ గుంబజ్ నిర్మాణం 17వ శతాబ్దం మధ్యకాలంలో, మహమ్మద్ ఆదిల్ షా (పాలన: 1627–1656) పరిపాలన చివరి దశలో ప్రారంభమైంది.^[4] ఇది సూఫీ వలీ అయిన హషీమ్ పీర్ యొక్క దర్గాకు నేరుగా వెనుక భాగంలో ఉంది. చరిత్రకారుడు రిచర్డ్ ఎం. ఈటన్ అభిప్రాయం ప్రకారం, ఈ స్థాన ఎంపిక పాలకుడు, ఆ సూఫీ సంత్ మధ్య ఉన్న సన్నిహిత సంబంధాన్ని సూచిస్తుంది.^[5]

ఈ సమాధి నిర్మాణం పూర్తికాలేదు. 1656లో మహమ్మద్ ఆదిల్ షా మరణించిన అనంతరం నిర్మాణ పనులు నిలిచిపోయి ఉండవచ్చని భావిస్తున్నారు.^[2]

వాస్తుశిల్పం

గోల్ గుంబజ్ ఆదిల్ షాహీ రాజవంశం నిర్మించిన అత్యంత ప్రతిష్ఠాత్మక కట్టడాలలో ఒకటి. ఇది డెక్కన్ ప్రాంతంలో నిర్మించబడిన గుమ్మటాకార నిర్మాణాలలో అత్యంత సాంకేతిక నైపుణ్యంతో నిర్మించబడిన కట్టడంగా పరిగణించబడుతుంది.^[6] అలాగే ప్రపంచంలోనే అతిపెద్ద ఏకకక్ష్య (ఒకే మందిరం) నిర్మాణాలలో ఇది ఒకటి.^[4]

ఈ కట్టడానికి రూపకల్పన చేసిన వాస్తుశిల్పి ఎవరో ఇప్పటికీ తెలియదు.^[7] బియాంకా అల్ఫియేరి అభిప్రాయం ప్రకారం, మహమ్మద్ ఆదిల్ షా తన పూర్వీకుడైన ఇబ్రహీం ఆదిల్ షా II సమాధి అయిన ఇబ్రహీం రౌజా వాస్తుశిల్పానికి పోటీగా నిలిచేలా ఈ భవనాన్ని ఉద్దేశపూర్వకంగా అత్యంత భారీ పరిమాణంలో నిర్మించాలని నిర్ణయించాడు.^[4] మరోవైపు, ఎలిజబెత్ మెర్క్లింగర్ అభిప్రాయం ప్రకారం, అనంతర కాలంలో ఆదిల్ షాహీ రాజవంశం మొఘల్ సామ్రాజ్యంలో విలీనమైన నేపథ్యంలో, తమ రాజవంశ వైభవాన్ని చాటిచెప్పే ప్రయత్నంలో ఈ నిర్మాణాన్ని ఇంత భారీగా నిర్మించి ఉండవచ్చని సూచించింది.^[4]

ఈ సమాధి విశాలమైన ప్రాకార గోడలతో చుట్టుముట్టబడిన ఒక పెద్ద సముదాయంలో ఉంది. ఈ సముదాయంలో ఒక మసీదు, నక్కార్ ఖానా, అలాగే ఒక ధర్మశాల వంటి ఇతర భవనాలు కూడా ఉన్నాయి.^[4]

ప్రణాళిక, బాహ్య నిర్మాణం

ఈ స్మారక కట్టడం అత్యంత వైభవంగా కనిపించినప్పటికీ, గోల్ గుంబజ్ నిర్మాణ ప్రణాళిక చాలా సరళంగా ఉంటుంది. ఇది ప్రతి వైపు 47.5 మీటర్ల పొడవు కలిగిన ఘనాకార భవనం. దీని పైభాగంలో సుమారు 44 మీటర్ల వ్యాసం గల అర్ధగోళాకార గుమ్మటం నిర్మించబడింది. ఘనాకార నిర్మాణం నాలుగు మూలల వద్ద అష్టభుజాకార గోపురాలు ఉన్నాయి. వీటిలో ప్రతి గోపురం ఏడు అంతస్తులుగా విభజించబడి, పైభాగంలో ఉబ్బెత్తని గుమ్మటంతో ముగుస్తుంది. గోపురాల అంతస్తులను ఆర్కేడ్లు సూచిస్తాయి. వీటి లోపల మెట్లు నిర్మించబడ్డాయి.^[2]

ఈ నిర్మాణ గోడలు ముదురు బూడిదరంగు బసాల్ట్ రాతితో నిర్మించబడి, వాటిపై సున్నపు గచ్చు అలంకరణలు చేశారు.^[8] ఘనాకార భవనంలోని ప్రతి గోడపై మూడు మూసివేసిన కమానులు ఉన్నాయి. కమానుల స్పాండ్రెల్ భాగాల్లో పతకాకార అలంకార నమూనాలు చెక్కబడ్డాయి. ప్రతి గోడ మధ్య కమానులో రాతి జాలీ (రాతి తెర) ఏర్పాటు చేసి, అందులో తలుపులు, కిటికీలు నిర్మించారు. భవనం చుట్టూ కార్నీస్లు బయటకు పొడుచుకొని ఉండి, వాటికి కార్బెల్లు ఆధారంగా ఉన్నాయి. కార్నీస్‌లపై చిన్న చిన్న కమానుల వరుస ఉండగా, వాటి పైన పెద్ద మెర్లాన్లు నిర్మించారు. గుమ్మటం అడుగు భాగం చుట్టూ ఆకుల ఆకృతులతో చేసిన అలంకరణ ఉండటం వల్ల గుమ్మటం, దానిని మోసే డ్రమ్ మధ్యనున్న సంధి కనిపించకుండా ఉంటుంది.^[4]^[2]

అంతర్గత నిర్మాణం

ఈ సమాధి లోపలి భాగం సుమారు 41.5 మీటర్ల వెడల్పు, 60 మీటర్ల ఎత్తు గల ఒకే విశాలమైన మందిరంగా ఉంటుంది.^[4] మందిరం మధ్యభాగంలో ఎత్తైన వేదికపై సెనోటాఫ్లు (స్మారక సమాధులు) ఏర్పాటు చేశారు. ఇవి మహమ్మద్ ఆదిల్ షా, ఆయన చిన్న భార్య ఆరూస్ బీబీ, పెద్ద భార్య, అభిమాన ఉపపత్నిగా చెప్పబడే రంభా, ఆయన కుమార్తె, మనవడి స్మారక సమాధులు.

ఈ సెనోటాఫ్‌లు అసలు సమాధుల స్థానాన్ని సూచిస్తాయి. నిజమైన సమాధులు వాటి క్రింద ఉన్న భూగర్భ గదిలో (క్రిప్ట్) ఉన్నాయి. సమాధి పశ్చిమ ప్రవేశ ద్వారం కింద ఉన్న మెట్ల ద్వారా అక్కడికి చేరుకోవచ్చు. భారతీయ ముస్లిం సమాధి నిర్మాణాల్లో ఈ విధానం సాధారణమైనదే అయినప్పటికీ,^[4] ఆదిల్ షాహీ వాస్తుశిల్పంలో ఇది కనిపించే ఏకైక ఉదాహరణగా పరిగణించబడుతుంది.^[2]

మహమ్మద్ ఆదిల్ షా సెనోటాఫ్‌పై చెక్కతో చేసిన ఒక మండపం (కానపీ) ఉంది. జార్జ్ మిచెల్, మార్క్ జెబ్రోవ్‌స్కీ అభిప్రాయం ప్రకారం ఇది తరువాత కాలంలో చేర్చిన నిర్మాణం కావచ్చు.^[2] అలాగే భవనం ఉత్తర ముఖభాగానికి అనుసంధానంగా అర్ధ అష్టభుజాకార గది ఉంది. ఇది కూడా తరువాత కాలంలో నిర్మించబడినదిగా భావిస్తారు.^[8]

గుమ్మటం

నిర్మాణం పూర్తైన కాలంలో గోల్ గుంబజ్ ఇస్లామిక్ ప్రపంచంలోనే అతిపెద్ద గుమ్మటం కలిగిన కట్టడంగా ప్రసిద్ధి చెందింది.^[7] దీని బాహ్య వ్యాసం సుమారు 44 మీటర్లు కాగా, అంతర్గత వ్యాసం సుమారు 38 మీటర్లు.^[2] ఈ గుమ్మటం ఇటుకలతో నిర్మించబడి, సున్నపు మోర్టారు పొరలతో బలపరచబడింది. గుమ్మటం అడుగు భాగంలో ఆరు చిన్న రంధ్రాలు, పైభాగంలో ఒక చదునైన విభాగం ఉన్నాయి. ఈ గుమ్మటం వృత్తాకార పునాదిపై నిలబడి ఉంటుంది. అంతర్గతంగా, ప్రధాన మందిరం నుండి పైకి లేచే ఎనిమిది పరస్పరం ఖండించే కమానులతో ఏర్పడిన పరస్పర అనుసంధానిత పెండెంటివ్ల ద్వారా దీనికి మద్దతు లభిస్తుంది.^[1]^[2]

ఇలాంటి వాల్టింగ్ నిర్మాణం, అయితే చిన్న పరిమాణంలో, బీజాపూర్ జామా మసీదు, ఇబ్రహీం రౌజాలో కూడా కనిపిస్తుంది.^[7] బీజాపూర్ వెలుపల ఈ రకమైన పెండెంటివ్ ఆధార వ్యవస్థ దాదాపు కనిపించదు.^[4] గోల్ గుంబజ్‌లో ఉపయోగించిన పెండెంటివ్‌ల భావనకు మూలం ఏమిటన్న దానిపై పండితులలో భిన్నాభిప్రాయాలు ఉన్నప్పటికీ, అనేక మంది పరిశోధకులు దీనిపై మధ్య ఆసియా వాస్తుశిల్ప ప్రభావం ఉన్నట్లు సూచించారు.^[7]

గుమ్మటం అడుగు భాగం చుట్టూ ఒక ప్రదక్షిణ మార్గం (గ్యాలరీ) ఉంది. గోపురాల లోపల ఉన్న మెట్ల ద్వారా అక్కడికి చేరుకోవచ్చు. దీనిని గుసగుసల గ్యాలరీ (Whispering Gallery) అని పిలుస్తారు. ఎందుకంటే అక్కడ మెల్లగా పలికిన మాటలు కూడా గుమ్మటం లోపలి ఉపరితలంపై ప్రతిధ్వనించి ఎదురువైపున స్పష్టంగా వినిపిస్తాయి.^[8]

గుమ్మటం బాహ్య దృశ్యం.

గుమ్మటం పెండెంటివ్ మద్దతు వ్యవస్థతో కూడిన సమాధి కట్టడం అంతర్గత దృశ్యం.

గుమ్మటం అడుగు భాగంలో ఉన్న గుసగుసల గ్యాలరీ.

కళ, సాహిత్యం

1833లో ప్రచురితమైన Fisher's Drawing Room Scrap Bookలో శామ్యూల్ ప్రౌట్ రూపొందించిన మహమ్మద్ షా సమాధి (Tomb of Mahomed Shah) అనే శీర్షికతో గోల్ గుంబజ్ చిత్రం ప్రచురించబడింది. దీనిని ఆర్. శాండ్స్ చెక్కగా ముద్రించగా, లెటీషియా ఎలిజబెత్ లాండన్ (ఎల్. ఈ. ఎల్.) ఆయన సుఖాంతం పొందాడనే భావనను ప్రతిబింబించే కవితాత్మక వివరణను అందించింది.^[9]