గోహిల్ రాజవంశం
గోహిల్ రాజవంశం లేదా గోహిల్ లేదా సౌరాష్ట్ర గుహిలులు ఒక రాజపుత్ర రాజవంశం. వీరు 12వ శతాబ్దం ప్రారంభం నుండి భారతదేశంలోని ప్రస్తుత గుజరాత్ రాష్ట్రంలోని సౌరాష్ట్ర ప్రాంతంలోని కొన్ని భాగాలను సామంతులుగా లేదా స్వతంత్రులుగా పాలించారు. వీరు తరువాత తూర్పు తీరానికి వలస వెళ్లి స్థిరపడ్డారు. ఆ ప్రాంతాన్ని గోహిల్వార్ అని పిలిచేవారు, ఇందులో భావ్నగర్, పాలిటానా, లాఠీ, వాలా, రాజ్పిప్లా సంస్థానాలు ఉన్నాయి, 1947లో భారతదేశానికి స్వాతంత్ర్యం వచ్చే వరకు వీరు పాలించారు.
మూలాలు
[మార్చు]1194 (లేదా 1240 లేదా 1260) లో స్థాపించబడిన సెజాక్పూర్ పూర్వపు రాష్ట్రం, ఆపై రాజధానులు రాణిపూర్ 1254/1309, ఉమ్రాలా లేదా ఘోఘా 1309/1445, ఉమ్రాలా 1445/1570, షిహోర్ 1570/1723 ఆపై చివరకు 1723 నుండి భావ్నగర్. గోహిల్లు సూర్యవంశానికి చెందిన ప్రసిద్ధ రాముడి సంతతికి చెందినవారని చెప్పుకుంటారు, మేవార్కు చెందిన గుహిలకు చెందిన ప్రసిద్ధ శాలివాహనుడి నుండి వారి వంశావళిని గుర్తించారు, (కల్నల్ జేమ్స్ టాడ్ కూడా వారిని సూర్య వంశానికి చెందినవారిగా పేర్కొన్నాడు). పాత కుటుంబ బిరుదు రావెల్ లేదా రావుల్ 1303లో అల్లావుద్దీన్ ఖిల్జీతో జరిగిన చిత్తోర్ చారిత్రక యుద్ధంలో సంపాదించబడింది. రాష్ట్ర నినాదం "మనిషి ప్రతిపాదిస్తాడు కానీ దేవుడు విసర్జిస్తాడు".
సాంప్రదాయకంగా, గోహిల్లు తమ మూలాన్ని శాలివాహన అనే రాజు ద్వారా గుర్తిస్తారు. డి. ఆర్. భండార్కర్, సి. వి. వైద్య, గౌరీశంకర్ ఓజా గోహిల్ల మూలాన్ని మేదపాత (మేవార్ గుహిలోట్లు) గుహిల రాజవంశంతో ఏర్పాటు చేశారు. ఈ శాలివాహనుడు మేదపాత గుహిల రాజు శాలివాహనుడిగా గుర్తించబడ్డాడు. సా.శ. 977 (విక్రమ సంకత్సరం 1034) నాటి అతని కుమారుడు శక్తికుమారుని అత్పూర్ (అహర్) శాసనంలో అతని ప్రస్తావన ఉంది. కొన్నిసార్లు అతను దక్షిణ శాలివాహనునితో తప్పుగా గుర్తించబడతాడు, అతను కొన్నిసార్లు శక యుగంతో సంబంధం కలిగి ఉంటాడు. గుహిలులు తమను తాము సూర్యవంశీయులుగా (సౌర జాతి) పరిగణించుకున్నారు.[1][2]
గోహిల్ శాసనాలు
[మార్చు]
మాంగ్రోల్ రాతి శాసనం
[మార్చు]గుహిల ఠాకూర్ ములుక మాంగ్రోల్ రాతి శాసనం జునాగఢ్ సమీపంలోని మాంగ్రోల్ పట్టణంలో ఒక మెట్ల బావి గోడకు అతికించిన నల్ల రాతి పలకపై చెక్కబడింది. ఇది గోహిల్ రాజవంశానికి సంబంధించి తెలిసిన పురాతన శాసనం, ఇది సా.శ. 1145 అక్టోబరు 15 నాటిది. ఈ శాసనం 25 పంక్తులను కలిగి ఉంది, 'ఓం నమః శివాయ' అనే పదంతో, హర (శివుడు) ప్రార్థనతో ప్రారంభమవుతుంది. ఇది చాళుక్య రాజు, జయసింహ సిద్ధరాజు వారసుడైన కుమారపాలుడిని కీర్తిస్తుంది, గుహిల కుటుంబాన్ని ప్రస్తావిస్తుంది: సహార, అతని కుమారుడు సహజిగ, చాళుక్యుల సైన్యాధికారి (అంగ-నిగుహక); అతని పెద్ద కుమారుడు ములుక, సౌరాష్ట్ర రక్షకుడు (సౌరాష్ట్రరక్ష-క్షమ, సౌరాష్ట్ర-నాయక); అతని తమ్ముడు సోమరాజు, ఇతను సోమనాథ్ వద్ద మహేశ్వర (శివ) ఆలయాన్ని నిర్మించాడు, తన తండ్రి గౌరవార్థం దానికి సహజిగేశ్వర అని పేరు పెట్టాడు. ఈ శాసనాన్ని పాశుపత గురువు ప్రసర్వజ్ఞ స్వరపరిచాడు.[2][3][4][5]
ఘేలానా శాసనం
[మార్చు]ఈ శాసనం మాంగ్రోల్ సమీపంలోని ఘేలానా గ్రామంలోని కామనాథ మహదేవ ఆలయంలో కనుగొనబడింది. ఇది వల్లభి సంవత్సరం 911 (సా.శ. 1229) నాటిది. ఇది ఠాకూర్ ములు కుమారుడు రాణక రాణ (???) ను ప్రస్తావిస్తుంది, ఇతను భృగు మఠంలో దేవుని ఆరాధన కోసం ఆసనపట్ట మంజూరు చేశాడు. దీని నకలు ఇప్పుడు రాజ్కోట్ మ్యూజియంలో భద్రపరచబడింది.[6]
ఠాకూర్ ములు బహుశా మాంగ్రోల్ రాతి శాసనంలో పేర్కొనబడిన ఠాకూర ములుక కావచ్చు. దీనిని, మాగ్రోల్ శాసనాలను బట్టి, వారు సౌరాష్ట్ర నైరుతి ప్రాంతంలో పాలిస్తున్నారని తెలుస్తోంది, బహుశా జత్వాలకు పొరుగువారిగా కావచ్చు. వారు తరువాత సౌరాష్ట్ర తూర్పు తీరానికి ఎందుకు వెళ్లారో తెలియదు.[4]
పర్నాలా శాసనం
[మార్చు]ఈ శాసనం పర్నాలా గ్రామ జైన దేవాలయంలోని చతుర్భుజ జైన విగ్రహం పీఠంపై కనుగొనబడింది. ఇది విక్రమ సంవత్సరం 1453 (సా.శ. 1397) నాటిది. గోహిల్ రాజు ప్రతాప్మల్ల భార్య భవాలాదేవి ఆ విగ్రహాన్ని ప్రతిష్టించడం గురించి ఇది తెలియజేస్తుంది.[7] ఈ రాజు ప్రతాప్మల్ల గురించి మరేమీ తెలియదు.[4]
మహువా శాసనం
[మార్చు]భావ్నగర్ సమీపంలోని మహువా దర్బార్గఢ్ సమీపంలో ఉన్న లక్ష్మీ నారాయణ ఆలయ విగ్రహం పీఠపు నల్ల రాతి పలకలోని ఉప-జోడించిన శాసనం. ఈ సంస్కృత శాసనం బావి తవ్వకాన్ని నమోదు చేస్తుంది, ఇది ఆలయాన్ని ప్రస్తావించనందున మరెక్కడి నుండో ఇక్కడికి తీసుకురాబడినట్లు కనిపిస్తుంది. ఇది విక్రమ సంవత్సరం 1500 (సా.శ. 1444) నాటిది. ఈ శాసనం గోహిల్ రాజు సారంగ్జీని ప్రస్తావిస్తుంది, ఇతను కనోజీ కుమారుడు, భావ్నగర్ రాష్ట్ర పాలకుల పూర్వీకుడు అయిన సారంగ్జీ అయి ఉండాలి. ఇది రామ అనే రాజును కూడా ప్రస్తావిస్తుంది, ఇతను సారంగ్జీ మామ రామ్జీ లేదా వాలా రాజు రామదేవ అని కచ్చితంగా గుర్తించబడలేదు.[8][4]
విష్ణు భక్తి చంద్రోదయ వ్రాతప్రతిలో రావెల్ సారంగ్జీ సా.శ. 1469లో ఢిల్లీ సుల్తానేట్ సామంతుడిగా ఘోఘా ఓడరేవు పాలకుడిగా కూడా పేర్కొనబడ్డాడు.[4]
వార్తేజ్ శాసనం
[మార్చు]ఈ శాసనం భావ్నగర్ సమీపంలోని వార్తేజ్లో విక్రమ సంవత్సరం 1674 (సా.శ. 1617) నాటి సతీ పాలియా (స్మారక రాయి) పై కనుగొనబడింది. ఇది గోహిల్ రాజు రావెల్ ధునాజీ విరాళాన్ని నమోదు చేస్తుంది. ధునాజీ సిహోర్ గోహిల్ అధిపతి, భావ్నగర్ పాలకుల పూర్వీకుడైన విసోజీ కుమారుడు. అతను 1619లో కథిస్తో పోరాడుతూ మరణించాడు.[9]
హల్వాద్ శాసనాలు
[మార్చు]హల్వాద్లోని 36 స్తంభాల మందిరం (డెరీ) సమీపంలో ఉన్న విక్రమ సంవత్సరం 1722 (సా.శ. 1666) నాటి పాలియా (స్మారక శిల) పై ఉన్న శాసనం గోహిల్ లాఖాజీ మరణాన్ని నమోదు చేస్తుంది, ఇతను ఆసాజీ, అతని భార్య పోట్బాయిల కుమారుడు, గోహిల్ చాచాజీ మనవడు. 1661 నుండి 1673 వరకు పరిపాలించిన జాలా పాలకుడైన రాజా గజసింహ్జీ కోసం పోరాడుతూ అతను మరణించాడు. దాని సమీపంలో ఉన్న పాలియాపై ఉన్న మరొక శాసనం గోహిల్ వాసాజీని ప్రస్తావిస్తుంది, ఇతను కరణ్జీ, అతని భార్య జీవిబాయిల కుమారుడు, గోవింద్జీ మనవడు. అతను విక్రమ సంవత్సరం 1749 (సా.శ. 1693) లో మహారాజా జస్వంత్సింహ్జీ కోసం పోరాడుతూ యుద్ధంలో మరణించాడు. జస్వంత్సింహ్జీ ఒక జాలా పాలకుడు, ఇతను సా.శ. 1683 నుండి 1723 వరకు పాలించాడు.[10]
గుండి శాసనం
[మార్చు]ఘోఘా సమీపంలోని గుండి గ్రామంలో ఒక పాలియాపై విక్రమ సంవత్సరం 1755 (సా.శ. 1699) నాటి శాసనం ఉంది, ఒక సంవత్సరం క్రితం యుద్ధంలో లాఖా కుమారుడు గోహిల్ కనోజీ మరణాన్ని ఇది ప్రస్తావిస్తుంది. కనోజీ ఉమ్రాలా అధిపతి విజోజీ వారసుడు, భావ్నగర్ పాలకుల పూర్వీకుడు.[11]
లాఠీ శాసనాలు
[మార్చు]లాఠీలోని భిద్భంజన్ మహదేవ ఆలయంలో విక్రమ సంవత్సరం 1808 (సా.శ. 1752) నాటి శాసనం గోహిల్ శ్రీసింహ్జీ పాలనలో ఆలయ నిర్మాణాన్ని ప్రస్తావిస్తుంది. గణేశుని విగ్రహం పీఠంపై ఉన్న మరొక శాసనం విక్రమ సంవత్సరం 1820 (సా.శ. 1763) లో గోహిల్ లాఖాజీ పాలనలో దాని ప్రతిష్టాపనను తెలియజేస్తుంది.[12] ఈ పాలకులు లాఠీ రాష్ట్ర పాలకుల పూర్వీకులు అయి ఉండాలి.
చరిత్ర
[మార్చు]తొలి గోహిల్లు
[మార్చు]మొహదాస
[మార్చు]శాలివాహనుని వారసుడు జోధ్పూర్ రాష్ట్రంలోని లూని నది ఒడ్డున ఉన్న ఖేరా-గఢ్లో స్థిరపడ్డాడని చెబుతారు. సంప్రదాయం ప్రకారం ఖేరా చివరి యువరాజు మొహదాసాను, కన్నౌజ్ రాథోడ్ పాలకుడు 'జయచంద్ర' మనవడైన సియాజీ చంపాడు.[2]
సేజక్జీ
[మార్చు]సంప్రదాయాల ప్రకారం మొహదాస మనవడు సెజాక్జీ (సా.శ. 1194–1254 లేదా సా.శ. 1240–1290), విక్రమ సంవత్సరం 1250 ప్రాంతంలో సౌరాష్ట్రకు వలస వచ్చి జునాగఢ్ నుండి పాలిస్తున్న చుడాసమా రాజు మహిపాల్ సేవలో చేరాడు. అతను సపూర్ చుట్టూ 12 గ్రామాలను పొందాడు, అతని సంతానం నుండి సౌరాష్ట్ర, ఇతర ప్రాంతాల గోహిల్లు ఉద్భవించారు.[2][4] బార్డిక్ కథనాల ప్రకారం, అతను మరొక చుడాసమా రాజు కవత్ సేవలో చేరాడు, అతని కుమార్తె వలంకున్వార్బాను కవత్ కుమారుడు ఖెంగార్కు ఇచ్చి వివాహం చేశాడు. కవత్ అతనికి పంచల్ (మధ్య సైరాష్ట్ర) లోని షాపూర్, దాని చుట్టుపక్కల పన్నెండు గ్రామాలను మంజూరు చేశాడు. సెజాక్జీ కుమారులు షాహ్జీ, శరణ్జీ తమ సోదరి వలంకున్వార్బా ఆసక్తుల కారణంగా మాండ్వి చోవిసి, అర్తిలా చోవిసిలను పొందారు. పాలిటానా రాష్ట్రం, లాఠీ రాష్ట్ర పాలకులు తమ వంశాన్ని ఈ ఇద్దరు సోదరుల నుండి గుర్తిస్తారు.[1] జేమ్స్ డబ్ల్యూ. వాట్సన్, గెజిటీర్ ఆఫ్ ది బాంబే ప్రెసిడెన్సీ: కతియావార్ వాల్యూమ్ VIII (1884) లో విక్రమ సంవత్సరం 1290 అని, రాథోడ్లతో వారి పోటీని కారణంగా ఇచ్చాడు.[13] సెజాక్జీ సెజాక్పూర్ అనే కొత్త గ్రామాన్ని స్థాపించాడని, దాని చుట్టుపక్కల అనేక గ్రామాలను గెలుచుకున్నాడని నివేదించబడింది.[2][1]
మాంగ్రోల్ రాతి శాసనం ఆధారంగా, ములుక చాళుక్య రాజు కుమారపాలుని క్రింద సామంత అధిపతి. గౌరీశంకర్ ఓజా తన తండ్రి సహజిగను సెజాక్జీగా గుర్తిస్తాడు. సహజిగ మొదట లూని లోయ నుండి వలస వచ్చి చాళుక్య రాజు సిద్ధరాజ జయసింహ క్రింద సేవలో చేరాడని అతను సూచిస్తున్నాడు. సౌరాష్ట్రపై జరిగిన యుద్ధంలో అతను చాళుక్య దళాల సైన్యాధికారిగా పాల్గొన్నాడు, ఆ విధంగా అతను తరువాత సౌరాష్ట్ర అధిపతిగా నియమించబడ్డాడు. సౌరాష్ట్ర రక్షకునిగా శాసనంలో పేర్కొనబడిన ములుకను ఉటంకిస్తూ హెచ్. సి. రే ఈ సూచనను అంగీకరించాడు.[2]
రాణాజీ, విసోజీ
[మార్చు]సెజాక్జీ వారసుడు రాణాజీ/రాణోజీ (సా.శ. 1254–1309 లేదా సా.శ. 1290–1309), రాన్పూర్ను స్థాపించి వారి రాజధానిని అక్కడికి మార్చాడు. ధన్మేర్కు చెందిన కోలి దళాల సహాయంతో అతను వాలాను (వల్లభిపూర్) స్వాధీనం చేసుకున్నాడు. గుజరాత్ సుల్తానేట్ రాజధాని అహ్మదాబాద్ దళాలతో జరిగిన యుద్ధంలో అతను మరణించాడని చెబుతారు. వీరభద్ర సింహ్జీ ఇతన్ని సెజాక్జీ మనవడిగా గుర్తించగా,[1] ఇతర మూలాలు సెజాక్జీ కుమారుడిగా గుర్తిస్తున్నాయి.[13]
సెజాక్జీ ఐదవ సోదరుడు విసోజీ, ధంధుకా పాలకుడైన ఖాస్ గ్రామానికి చెందిన మేర్ తెగకు చెందిన ధండ్ కుమార్తెను వివాహం చేసుకున్నాడు. వారి వారసులను ఆ గ్రామం పేరు మీద ఖాసియాస్ (గరసియాలు) అని పిలుస్తారు.[1] వాట్సన్ విసోజీని రాణోజీ కుమారుడిగా గుర్తిస్తాడు. వారు పదిహేను తరాల పాటు ఖాస్లో నివసించారు, రెండవ అరంజీ పద్దెనిమిదవ శతాబ్దం ప్రారంభంలో పొరుగున ఉన్న మతియాలాకు వెళ్ళాడు.[13]
మోఖాదాజీ
[మార్చు]రాణాజీ కుమారుడు మోఖాదాజీ (సా.శ. 1309–1347) వాలా రాజ్పుత్ నుండి భీమ్దాద్ను, కోలిల నుండి ఉమ్రాలాను స్వాధీనం చేసుకున్నాడు. తరువాత అతను ఖోఖ్రాను స్వాధీనం చేసుకున్నాడు, తరువాత ముస్లిం కస్బతిని (అధిపతి) బహిష్కరించి ఘోఘాను స్వాధీనం చేసుకున్నాడు. బారియా కోలీల నుండి, అతను ఖంభాట్ సింధుశాఖలోని పీరమ్ ద్వీపాన్ని జయించాడు. అతను అక్కడ స్థిరపడి పైరసీని చేపట్టాడు. ఇది తిరుగుబాటును అణిచివేసేందుకు గుజరాత్లో ఉన్న ఢిల్లీ సుల్తాన్ ముహమ్మద్ బిన్ తుగ్లక్కు కోపం తెప్పించింది. తీవ్రంగా జరిగిన యుద్ధం తర్వాత, అతను సా.శ. 1347లో మోఖాదాజీని చంపి ఘోఘా, పీరమ్ ద్వీపాన్ని స్వాధీనం చేసుకున్నాడు.[1][13]
ఒక కథ ప్రకారం, యాభై ఏళ్లు వచ్చే వరకు మోఖాదాజీకి పిల్లలు లేరు. కరకడికి చెందిన ముస్లిం సాధువు బలాంషా అతని త్యాగానికి సంతోషించాడు. అతని కృప ద్వారా, అతనికి కుమారులు కలిగారు కాబట్టి అతను అతని గౌరవార్థం ఒక మసీదును నిర్మించాడు, తన వారసుడు కన్యగా ఉన్నప్పుడు తోలును (బుడి అని పిలుస్తారు) అర్పిస్తారని ప్రమాణం చేశాడు.[1]
వారసుల రాష్ట్రాలు
[మార్చు]పాలిటానా రాష్ట్రం, లాఠీ రాష్ట్రాల పాలకులు తమ వంశాన్ని సెజాక్జీ ఇద్దరు కుమారులు షాహ్జీ, శరణ్జీల నుండి గుర్తిస్తారు.[1]
మోఖాదాజీ పెద్ద కుమారుడు దుంగార్జీ (సా.శ. 1347-1370) ఉండ్-సరవైవాడ్కు పారిపోయాడు కానీ ఢిల్లీ దళాలకు పట్టుబడ్డాడు. తరువాత అతను ఘోఘా అధిపతిగా పునరుద్ధరించబడ్డాడు, ఉమ్రాలాపై తన తండ్రి ఆధీనతను తిరిగి పొందాడు. అతని వారసుడు విసోజీ (సా.శ. 1370-1395) సిహోర్కు చెందిన ఔదిచ్య బ్రాహ్మణ భూస్వాములలోని జానీ, రాణా వంశాల వివాదంలో పాలుపంచుకున్నాడు. రాణా వంశం గరియాధర్ గోహిల్ కంధోజీని పిలిపించగా జానీ వంశం విసోజీని పిలిపించింది. విసోజీ కంధోజీని ఓడించి సిహోర్ను స్వాధీనం చేసుకున్నాడు. అతను దానిని కోటగా చేసి తన రాజధానిగా చేసుకున్నాడు. అతని వారసులు కనోజీ (సా.శ. 1395-1420), సారంగ్జీ (సా.శ. 1420-1445), శివదాస్జీ (సా.శ. 1445-1470), జెథిజీ (సా.శ. 1470-1500), రామ్దాస్జీ (సా.శ. 1500-1535), సర్తాన్జీ (సా.శ. 1535-1570), విసోజీ (సా.శ. 1570-1600), ధునాజీ (సా.శ. 1600-1619), రతన్జీ (సా.శ. 1619-1629), హర్భమ్జీ (సా.శ. 1620-1622), గోవింద్జీ (సా.శ. 1622-1636), సత్రసాల్జీ (సా.శ. 1636), రెండవ అఖేరాజ్జీ (సా.శ. 1636-1660), రెండవ రతన్జీ (సా.శ. 1660-1703). అతని కుమారుడు భవ్సింహ్జీ (సా.శ. 1703–1764) 1722–23లో భావ్నగర్ను స్థాపించి, సిహోర్ నుండి మారి దానిని తన రాష్ట్రానికి రాజధానిగా చేసుకున్నాడు.[1][13][14] వాలా రాజ్యాన్ని 1740లో భవ్సింహ్జీ కుమారుడు అఖేరాజ్జీ (సా.శ. 1764–1772) తన కవల సోదరుడు విసాజీ కోసం స్థాపించాడు.
మోఖాదాజీ చిన్న కుమారుడు సమర్సింహ్జీని ఉజ్జయిని పర్మార్ రాజవంశానికి చెందిన జునారాజ్ (పాత రాజ్పిప్లా) యువరాజు అయిన అతని మేనమామ చోక్రానా వద్దకు తీసుకువెళ్లారు. చోక్రానాకు వారసుడు లేనందున, సమర్సింహ్జీ అర్జున్సింహ్జీ అనే కొత్త పేరును తీసుకుని అతని తర్వాత పాలకుడు అయ్యాడు. రాజ్పిప్లా రాష్ట్ర పాలకులు అతని వారసులే.[1][13]
సౌరాష్ట్రలోని గోహిల్వాడ్ ప్రాంతంలోని అనేక చిన్న ఎస్టేట్లు మాతృ సంస్థ నుండి శాఖలుగా ఏర్పడ్డాయి.[13] ఈ రాష్ట్రాలు, ఎస్టేట్లు శతాబ్దాల పాటు, బ్రిటిష్ రాజ్ కింద కూడా పాలనను కొనసాగించాయి. 1947లో భారతదేశానికి స్వాతంత్ర్యం వచ్చినప్పుడు అవి భారతదేశ డొమినియన్లో విలీనం చేయబడ్డాయి.
మూలాలు
[మార్చు]- 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 Singhji, Virbhadra (1994). "A Historical Outline of Saurashtra". The Rajputs of Saurashtra. Popular Prakashan. pp. 38–. ISBN 978-81-7154-546-9.
- 1 2 3 4 5 6 Ray, H. C. (1935). "Guhila-putras of Punjab, Rajputana & Kathiawar". The Dynastic History of Northern India: Early Mediaeval Period. Vol. II. Calcutta: University of Calcutta. pp. 977, 1200–1202.
This article incorporates text from this source, which is in the public domain. - ↑ Bhandarkar, D. R. (1929). "Appenix - Inscriptions of North India No. 268". Appendix to Epigraphia Indica And Record of the Archeological Survey of India. Vol. 19–23. Calcutta: University of Calcutta. pp. 41.
- 1 2 3 4 5 6 Diskalkar, D. B. (December 1938). "Inscriptions Of Kathiawad". New Indian Antiquary. Vol. 1. pp. 581-582.
- ↑ Sankalia, H. D. (1941). The Archaeology of Gujarat: Including Kathiawar. Natwarlal & Company. p. 34.
- ↑ Diskalkar, D. B. (February 1939). "Inscriptions Of Kathiawad No. 5". New Indian Antiquary. Vol. 1. pp. 688.
- ↑ Diskalkar, D. B. (December 1939). "Inscriptions Of Kathiawad No. 56". New Indian Antiquary. Vol. 1. pp. 593-594.
- ↑ Diskalkar, D. B. (June 1940). "Inscriptions Of Kathiawad No. 75". New Indian Antiquary. Vol. 2. pp. 593-594.
- ↑ Diskalkar, D. B. (November 1940). "Inscriptions Of Kathiawad No. 116". New Indian Antiquary. Vol. 2. pp. 281.
- ↑ Diskalkar, D. B. (December 1940). "Inscriptions Of Kathiawad No. 142, 150". New Indian Antiquary. Vol. 2. pp. 348, 352.
- ↑ Diskalkar, D. B. (January 1941). "Inscriptions Of Kathiawad No. 156". New Indian Antiquary. Vol. 2. pp. 373.
- ↑ Diskalkar, D. B. (February 1941). "Inscriptions Of Kathiawad No. 175, 177". New Indian Antiquary. Vol. 2. pp. 398–399.
- 1 2 3 4 5 6 7 Watson, James W., ed. (1884). Gazetteer of the Bombay Presidency : Kathiawar. Vol. VIII. Bombay: Government Central Press. pp. 114, 547. This article incorporates text from this source, which is in the public domain.
- ↑ Soszynski, Henry. "BHAVNAGAR". members.iinet.net.au. Archived from the original on 2017-12-25. Retrieved 2017-12-25.
