Jump to content

గ్రేటర్ సిల్హెట్

వికీపీడియా నుండి

గ్రేటర్ సిల్హెట్ జిల్లా ప్రాంతంలో ప్రధానంగా బంగ్లాదేశ్‌లోని సిల్హెట్ విభాగం, భారతదేశంలోని అస్సాంలో ఉన్న కరీంగంజ్ జిల్లా ఉన్నాయి. ప్రస్తుత సిల్హెట్ నగరం ఉన్న ప్రాంతంలో విస్తృతమైన వాణిజ్య కేంద్రాల ఉనికితో సిల్హెట్ ప్రాంత చరిత్ర ప్రారంభమవుతుంది. చారిత్రకంగా శ్రీహట్ట, శిల్హట్ట అని పిలువబడే ఈ ప్రాంతం తొలి మధ్యయుగ కాలంలో చంద్ర, సేన, దేవ వంశాల నియంత్రణలోకి వెళ్ళే ముందు హిందూ, బౌద్ధ రాజ్యాలైన వంగ, హరికేల పాలనలో ఉండేది.[1] మొదటి సహస్రాబ్దిలో బౌద్ధమతం ప్రబలంగా ఉండేది.[2][3] ఈ బౌద్ధ, హిందూ సంస్థానాల పతనం తరువాత, ఈ ప్రాంతం జైంతియా, గౌర్, లౌర్, ఆ తరువాత తరఫ్, ప్రతాప్‌గఢ్, జగన్నాథ్‌పూర్, చంద్రపూర్, ఇటా వంటి అనేక స్వతంత్ర చిన్న రాజ్యాలకు నిలయంగా మారింది. 14వ శతాబ్దంలో జరిగిన సిల్హెట్ ఆక్రమణ తరువాత, ఈ ప్రాంతం పశ్చిమ బెంగాల్‌లోని లఖ్నౌతీ కేంద్రంగా ఉన్న షంసుద్దీన్ ఫిరోజ్ షా స్వతంత్ర సంస్థానంలో విలీనమైంది. ఆపై 1576లో కర్రానీ వంశం పతనం అయిన తరువాత ముస్లిం చిన్న రాజ్యాలుగా (ఎక్కువగా ఆఫ్ఘన్ నాయకుల పాలనలో) విడిపోవడానికి ముందు దీనిని వరుసగా ఢిల్లీ, బెంగాల్ సుల్తానేట్ ముస్లిం సుల్తానేట్‌లు పాలించాయి. బెంగాల్ వైల్డ్ ఈస్ట్ గా వర్ణించబడిన సిల్హెట్ నాయకులను ఓడించడంలో మొఘలులు తీవ్రంగా శ్రమించారు.[4] వారి అత్యంత బలీయమైన ప్రత్యర్థి అయిన ఖ్వాజా ఉస్మాన్ ఓటమి తరువాత, ఈ ప్రాంతం చివరకు 1612లో మొఘల్ పాలనలోకి వచ్చింది.[5] తూర్పున మొఘలుల అత్యంత ముఖ్యమైన సామ్రాజ్య స్థావరంగా సిల్హెట్ అవతరించింది, పదిహేడవ శతాబ్దం పొడవునా దీని ప్రాముఖ్యత అలాగే కొనసాగింది.[6] మొఘలుల తరువాత, పాకిస్తాన్, భారతదేశాలకు స్వాతంత్ర్యం వచ్చే వరకు 180 సంవత్సరాలకు పైగా బ్రిటిష్ సామ్రాజ్యం ఈ ప్రాంతాన్ని పాలించింది. సిల్హెట్‌ను పరిపాలించిన వివిధ అమీల్‌ల పూర్తి జాబితా సిల్హెట్‌లోని కనుంగో (రెవెన్యూ అధికారుల) కార్యాలయంలో నమోదై ఉండేది. అయినప్పటికీ, పూర్తి కాపీలు చాలా వరకు కనుమరుగయ్యాయి లేదా నాశనమయ్యాయి. లేఖల తేదీలు, ముద్రల ఆనవాళ్లు అమీల్‌లు నిరంతరం మారినట్లు ఆధారాలను చూపుతాయి.[7] 1947లో ప్రజాభిప్రాయ సేకరణ జరిగినప్పుడు, సిల్హెట్ పాకిస్తాన్ ప్రావిన్స్ అయిన తూర్పు బెంగాల్‌లో చేరాలని నిర్ణయించుకుంది. కానీ, రాడ్‌క్లిఫ్ రేఖ గీసినప్పుడు, అబ్దుల్ మత్లిబ్ మజుందార్ బృందం చేసిన విజ్ఞప్తి మేరకు కమిషన్ బరాక్ వ్యాలీలోని కరీంగంజ్ జిల్లాను భారతదేశానికి ఇచ్చింది. సిల్హెట్ చరిత్ర పొడవునా, పొరుగు రాజ్యాలతో పాటు ఖాసీలు, కుకీలు వంటి గిరిజనుల దాడులు, ఆక్రమణలు కూడా సర్వసాధారణంగా జరిగేవి.

ప్రాచీన కాలం

[మార్చు]
జైంతియా రాజ్య రాజధాని అయిన జైంతియాపూర్‌లోని రాజభవనం జైంతియా రాజ్‌బారి శిధిలాలు

చరిత్రకారుల ప్రకారం, ప్రాచీన బెంగాల్, అస్సాం ప్రాంతాలకు చెందిన హరికేల, కామరూప రాజ్యాల ఆధీనంలో బ్రాహ్మణులు నివసించిన విస్తృతమైన వాణిజ్య కేంద్రంగా సిల్హెట్ ఉండేది. 7వ శతాబ్దపు నిధన్‌పూర్ రాగి శాసనం నిధన్‌పూర్ గ్రామ పరిసరాల్లో స్థిరపడిన 56 గోత్రాల వైదిక బ్రాహ్మణుల గురించి వివరణాత్మక సమాచారాన్ని ఇస్తుంది.[8]

కౌరవులలో ఒకడైన దుర్యోధనుడు హబీగంజ్ (సిల్హెట్) కు చెందిన కుటుంబంలో వివాహం చేసుకున్నట్లు మహాభారతం అనే హిందూ ఇతిహాసం పేర్కొంది. యువరాణి బంధించిన తన గుర్రాన్ని తిరిగి పొందేందుకు వీరుడైన అర్జునుడు జైంతియాకు ప్రయాణించినట్లు పురాణాలు కూడా చెబుతున్నాయి.[9] ఆమోదించబడిన ఇతిహాసాల ప్రకారం, భూమిపై పడిన దుర్గ రూపమైన సతీ దేవి యాభై ఒక్క శరీర భాగాలలో రెండు ఈ ప్రాంతంలోనే పడ్డాయి. సతీదేవి మెడ, ఎడమ అరచేయి పడిన ప్రదేశాలు శ్రీ శైల్, జయంతి కాగా, ఇవి శక్తి పీఠాలుగా విలసిల్లుతున్నాయి.

7వ శతాబ్దంలో స్థాపించబడిన గౌర్ రాజ్యం తన పొరుగు రాష్ట్రాలతో అనేక యుద్ధాలలో పాల్గొంది. చివరకు ఇది గౌర్ (సిల్హెట్), బ్రహ్మచల్ (దక్షిణ సిల్హెట్/ప్రస్తుత మౌల్వీబజార్) అనే రెండు భాగాలుగా విడిపోయింది. ఈ ప్రాంతం లౌర్, జగన్నాథ్‌పూర్ వంటి అనేక చిన్న రాజ్యాలకు నిలయంగా ఉండటమే కాకుండా, జైంతియా, త్రిపుర వంటి పెద్ద రాజ్యాలలో భాగంగా కూడా ఉండేది. 640లో త్రిపుర రాజు ధర్మ ఫా ఒక వేడుకను ప్లాన్ చేసి ఎటావా, మిథిల, కన్నౌజ్ ప్రాంతాల నుండి ఐదుగురు బ్రాహ్మణులను ఆహ్వానించాడు. వారి సుదీర్ఘ ప్రయాణానికి పరిహారంగా, రాజు వారికి పశ్చిమ సిల్హెట్‌లోని పంచఖండ (అంటే ఐదు భాగాలు అని అర్థం) అని పిలువబడే ప్రాంతంలో భూమిని ఇచ్చాడు. సహస్రాబ్ది చివరి నాటికి, చంద్రులు బెంగాల్‌ను పరిపాలించారు.

తూర్పు బెంగాల్‌కు చెందిన చంద్ర వంశానికి చెందిన శ్రీచంద్ర 930 AD నాటి రాగి శాసనం పశ్చిమ్‌భాగ్‌లోని (రాజ్‌నగర్) టెంగుబజార్ మందిరంలో దొరికింది. ఇది కామరూప రాజ్యానికి వ్యతిరేకంగా అతను చేసిన విజయవంతమైన పోరాటాన్ని వివరిస్తుంది. తొలి మధ్యయుగ కాలంలో, ఈ ప్రాంతంలో హిందూ సంస్థానాలు ఆధిపత్యం చెలాయించాయి. ఇవి నామమాత్రంగా సేన, దేవ వంశాల ఆధిపత్యం కింద ఉండేవి.[2][10] ఈ ప్రాంతంలోని రాజవంశాల చరిత్రను వారి రాగి శాసనాల ద్వారా నమోదు చేశారు.[11]

రాజ్‌నగర్‌లోని పంచగావ్‌లో ఒక ప్రాచీన విశ్వవిద్యాలయం ఉన్నట్లు శాసనాల ద్వారా తెలుస్తోంది.[12] 11వ శతాబ్దానికి చెందిన రాజా మరుందనాథ్ రాగి శాసనం కలపూర్, శ్రీమంగల్‌లో కనుగొన్నారు. 1195లో, మిథిలకు చెందిన ఆనంద శాస్త్రి వంశస్థుడైన పంచఖండకు చెందిన బ్రాహ్మణుడు నిధిపతి శాస్త్రికి త్రిపుర రాజు ఇటాలో (రాజ్‌నగర్) భూమిని ఇచ్చాడు. ఇటా త్రిపుర రాజ్యానికి సామంతుడిగా ఉంటూ దాని మనుకుల్ ప్రదేశ్‌లో భాగంగా ఉండేది. నిధిపతి ఇటా రాజవంశానికి స్థాపకుడు అయ్యాడు. ఇది తరువాత రాజా హోదాను పొంది భూమియురా-ఎట్టోలటోలిని కేంద్రంగా చేసుకుంది. అతను స్థాపించిన సప్తపర్ ద్విఘి, నిధిపతిర్ ఖామర్ వంటి అనేక ద్విఘిలు (చెరువులు), ఖామర్లు (పొలాలు) నేటికీ ఉన్నాయి. ఇటాపై అతని భూస్వామ్య పాలన తర్వాత అతని కుమారుడు భూధర్, ఆ తర్వాత అతని మనవడు కందర్పది వారసులుగా వచ్చారు.[13]

కన్నౌజ్‌కు చెందిన బ్రాహ్మణుడు కేశబ్ మిశ్రా లౌర్‌కు వలస వెళ్లి అక్కడ హిందూ రాజ్యాన్ని స్థాపించాడు.[14] బ్రహ్మచల్ (ప్రస్తుత బరంచల్, కులౌర) రాజా ఉపనంద మరణం తరువాత, గౌర్ గోవర్ధనుడు దక్షిణ సిల్హెట్‌ను పాలించడానికి అమర్ సింగ్‌ను అనుమతించాడు. దాన్ని ఎదుర్కోలేక సింగ్ కొద్ది కాలానికే మరణించాడు. ఆ తరువాత కుకీ నాయకులు బ్రహ్మచల్ (దక్షిణ సిల్హెట్)ను రతన్ మాణిక్య పాలిస్తున్న త్రిపుర రాజ్యానికి కలిపారు. త్రిపుర రాజు ఆధ్వర్యంలో బ్రహ్మచల్‌ను పాలించడానికి జయదేవ్ రాయ్ నియమితుడయ్యాడు. గౌర్‌కు చెందిన పెనాల్టిమేట్ (చివరి నుండి రెండవవాడు) రాజా గోవర్ధన్ 1260లో కుకీ తిరుగుబాటుదారులు, జైంతియా రాజ్యానికి వ్యతిరేకంగా జరిగిన యుద్ధంలో మరణించాడు. అతని స్థానంలో అతని మేనల్లుడు గౌర్ గోవింద వారసుడిగా వచ్చి, ఉత్తర సిల్హెట్ (గౌర్), దక్షిణ సిల్హెట్ (బ్రహ్మచల్)లను తిరిగి ఏకం చేశాడు. గోవింద, గోవర్ధన్ ముఖ్యమంత్రి అయిన మదన్ రాయ్‌ని తొలగించి, అతని స్థానంలో మోనా రాయ్‌ని మంత్రిగా నియమించాడు.

మధ్యయుగ కాలం

[మార్చు]

ఢిల్లీ సుల్తానేట్ కాలం

[మార్చు]
కొన్యా కు చెందిన పురాతన ప్రార్థన తివాచీ. షా జలాల్ మసీదులోని శాసనాలు సూఫీ నాయకుడిని కన్యాయీ (కున్యా నుండి వచ్చినవాడు) గా వివరిస్తాయి. కొన్ని కథనాలు షా జలాల్ తండ్రి జలాలుద్దీన్ రూమీకి సమకాలికుడని పేర్కొంటున్నాయి.[15]

ఢిల్లీ సుల్తానేట్ బెంగాల్‌ను జయించే సమయంలో, సిల్హెట్ చిన్న రాజ్యాలుగా ఉండేది. బెంగాల్ గవర్నర్ ఘియాసుద్దీన్ ఇవాజ్ షా, తరువాత ఢిల్లీ నుండి స్వాతంత్ర్యం ప్రకటించుకుని అస్సాం, త్రిపుర, బీహార్, సిల్హెట్ వంటి పొరుగు ప్రాంతాలపై దాడులు జరిపి వాటిని తన ఉపనది రాష్ట్రాలుగా చేసుకున్నాడు.[16] 1254లో బెంగాల్ గవర్నర్ మాలిక్ ఇఖ్తియారుద్దీన్ ఉయజ్‌బక్ అజ్మర్దన్ రాజ్ (ప్రస్తుత అజ్మిరిగాంజ్) పై దండెత్తాడు. అతడు స్థానిక రాజును ఓడించి, అతని సంపదను దోచుకున్నాడు.[17]

14వ శతాబ్దం సిల్హెట్‌లో అభివృద్ధి చెందుతున్న ఇస్లామిక్ ప్రభావం ప్రారంభాన్ని సూచించింది. 1303లో, లఖ్నౌతీకి చెందిన సుల్తాన్ షంసుద్దీన్ ఫిరోజ్ షా సైన్యం హిందూ రాజా గౌర్ గోవిందుడిని ఓడించింది. తుల్టికర్‌లో నివసిస్తున్న ముస్లిం అయిన ఘాజీ బుర్హానుద్దీన్ తన నవజాత కుమారుడి అఖీకా (జనన వేడుక) కోసం ఒక ఆవును బలి ఇచ్చినప్పుడు ఈ యుద్ధం ప్రారంభమైంది.[18][19] గోవింద, పవిత్రతను ఉల్లంఘించడంగా భావించి కోపంతో ఆ నవజాత శిశువును చంపించి, బుర్హానుద్దీన్ కుడి చేతిని నరికించాడు.[20] జనరల్ సైన్యానికి ఒక సూఫీ మిషనరీ అయిన షా జలాల్, అతని సహచరులు సహాయం చేశారు.[19] ముఖ్యమంత్రి మోనా రాయ్ యుద్ధంలో మరణించగా, గోవింద తన కుటుంబంతో పారిపోయాడు. లఖ్నౌతీ సుల్తానేట్ ఆధ్వర్యంలో శ్రీహట్ట నగరానికి జలాలాబాద్ (జలాల్ స్థావరం) అనే బిరుదు ఇవ్వబడింది.[21] ఈ యుద్ధ కమాండర్లలో ఒకడు, ఫిరోజ్ మేనల్లుడు అయిన సికందర్ ఖాన్ ఘాజీ సిల్హెట్‌ను పాలించిన మొదటి ముస్లిం వజీర్ (మంత్రి) అయ్యాడు. సికందర్ షంసుద్దీన్ ఫిరోజ్ షా ఆధ్వర్యంలో పడవ ప్రయాణం చేస్తూ మునిగిపోయి మరణించే వరకు అనేక సంవత్సరాలు పాలించాడు.[13] అతని తర్వాత స్వయంగా షా జలాల్ నియమించిన హైదర్ ఘాజీ వారసుడిగా వచ్చాడు.[22][23]

లౌర్ రాజా రామ్‌నాథ్‌కు (కేశబ్ మిశ్రా వంశస్థుడు) ముగ్గురు కుమారులు ఉండగా సెంట్రల్ లౌర్‌లో ఒకరు మాత్రమే మిగిలారు. రామ్‌నాథ్ రెండవ కుమారుడు దుర్బార్ ఖాన్ తన సొంత రాజభవనాన్ని నిర్మించుకోవడానికి జగన్నాథ్‌పూర్ కు వలస వెళ్ళాడు. ఆ తర్వాత తన తమ్ముడు గోవింద్ సింగ్ కి చెందిన బనియాచోంగ్ భూభాగాన్ని స్వాధీనం చేసుకున్నాడు.[14]

సోనార్‌గావ్ పాలన

[మార్చు]
ఇబ్న్ బటూటా సముద్రయానాలను చూపే మ్యాప్. మొరాకో ప్రయాణికుడైన ఇతను ఫకృద్దీన్ ముబారక్ షా పాలనా కాలంలో సిల్హెట్‌ను సందర్శించాడు.

తిరుగుబాటు గవర్నర్లు స్వాతంత్ర్యం ప్రకటించుకోవడంతో బెంగాల్‌పై ఢిల్లీ సుల్తానేట్ నియంత్రణ క్రమంగా బలహీనపడింది. 14వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో, బెంగాల్ తూర్పున సోనార్‌గావ్, పశ్చిమాన లఖ్నౌతీ, దక్షిణాన సత్గావ్ అనే మూడు చిన్న సుల్తానేట్‌లుగా విడిపోయింది. ఫకృద్దీన్ ముబారక్ షా సోనార్‌గావ్, సిల్హెట్, చిట్టగాంగ్ ప్రాంతాలతో తూర్పు బెంగాల్‌కు స్వతంత్ర సుల్తాన్ అయ్యాడు. అతని రాజ్యం అరకాన్, త్రిపుర రాజ్యాలను తట్టుకోగలిగేంత బలంగా ఉండేది. మొరాకో ప్రయాణికుడు ఇబ్న్ బటూటా ఈ కాలంలో సిల్హెట్‌ను సందర్శించి ఫకృద్దీన్ ముబారక్ షా, షా జలాల్‌లను కలుసుకున్నాడు.[24] ఫకృద్దీన్ తర్వాత అతని కుమారుడు ఇఖ్తియారుద్దీన్ ఘాజీ షా అధికారంలోకి వచ్చాడు.[24]

బెంగాల్ సుల్తానేట్ కాలం

[మార్చు]
హబీగంజ్‌లోని శంకర్ పాషా మసీదు సుమారు 1513లో పూర్తయింది.

1342, 1352 సంవత్సరాల మధ్య లఖ్నౌతీ, సోనార్‌గావ్ చివరి సుల్తానుల ఓటమి తరువాత, సిల్హెట్ షంసుద్దీన్ ఇలియాస్ షా నియంత్రణలోకి వెళ్ళింది, అతను విస్తృత ప్రాంతాన్ని ఏకీకృతం చేసి బెంగాల్ సుల్తానేట్ గా మార్చాడు. బెంగాలీ ముస్లింలు వ్యవసాయ ఉత్పత్తి కోసం సిల్హెట్‌లోని సారవంతమైన భూమిని ఉపయోగించుకుంటూ, సమకాలీన వ్యవసాయ సమాజాన్ని ఆవిష్కరిస్తూ సాపేక్ష శ్రేయస్సును పొందారు. సయ్యద్ నసీరుద్దీన్ స్థాపించిన తరఫ్ రాజ్యం, ఇస్లామిక్, భాషా విద్యకు కేంద్రంగా రూపాంతరం చెందింది. మధ్యయుగ తరఫ్, దాని పరిసర ప్రాంతాలకు చెందిన ప్రముఖ రచయితలు, కవులలో సయ్యద్ షా ఇస్రాయిల్ (సిల్హెట్ మొదటి రచయిత), ముహమ్మద్ అర్షద్, సయ్యద్ పీర్ బాద్షా, సయ్యద్ రేహాన్ అద్-దిన్ ఉన్నారు. ఈ ప్రాంతంలోకి టర్కులు, పష్తూన్లు, అరబ్బులు, పర్షియన్లు వంటి ముస్లిం స్థిరనివాసుల రాక ప్రారంభమైంది.[25] షంసుద్దీన్ ఇలియాస్ షా మరణానంతరం, బెంగాల్‌ను సికందర్ షా పరిపాలించాడు.

1384లో, మీర్జా మాలిక్ ముహమ్మద్ తురానీ అనే యువ పర్షియన్ ఒక పెద్ద బలగంతో సిల్హెట్‌కు వలస వచ్చి, సింహాసనాన్ని అధిష్టించడానికి పిల్లలు లేని స్థానిక పాలకుడి కుమార్తెను వివాహం చేసుకున్న తర్వాత (దేవరాలి, భానుగచ్‌లతో సహా) ప్రతాప్‌గఢ్ రాజ్యం స్థాపించాడు. ఈ రాజ్యం త్రిపురకు చెందిన మాణిక్య వంశపు మహారాజా మహా మాణిక్య కు లోబడి ఉండేది.[26]

1437లో, అద్వైతాచార్య లౌర్ రాజ్యంలోని నబగ్రామ్‌లో జన్మించాడు. 1440లో సిల్హెట్ వజీర్‌గా ముఖాబిల్ ఖాన్ ఉన్నాడు. 1463లో, హాట్‌ఖోలాలోని అనైర్ హౌర్ సమీపంలో మసీదును నిర్మించిన ఖుర్షీద్ ఖాన్ సిల్హెట్‌ను పరిపాలించాడు. ఈ కాలంలో 1472లో సిల్హెట్ దస్తూర్ అయిన మజ్లిస్ ఆలం దర్గా మహల్లాలో నిర్మించిన అదీనా మసీదు నమూనా లాంటి అనేక మసీదులు నిర్మించబడ్డాయి. ఆలం తన తండ్రి మూసా ఇబ్న్ హాజీ అమీర్‌తో కలిసి దక్షిణ సిల్హెట్‌లో గోయ్‌ఘోర్ మసీదును నిర్మించాడు. తరఫ్‌లోని శంకర్ పాషా షాహీ మసీదు, షా జలాల్, అతని శిష్యుల జ్ఞాపకార్థం అనేక దర్గా సముదాయాలు కూడా ఈ కాలంలోనే నిర్మించబడ్డాయి. ఆలం తరువాత వరుసగా ముఖర్రబ్ ఉద్-దౌలా, ముఅజ్జమ్ ఖలీస్ ఖాన్ అధికారంలోకి వచ్చారు. 1479లో, ముక్తార్‌పూర్‌లోని తిలాపరాలో ఉన్న మసీదు శాసనం మాలిక్ సికందర్ అనే మరో మంత్రిని ప్రస్తావిస్తుంది.

అదనంగా, 1486లో చైతన్య జన్మించాడు, అతని పూర్వీకుల ఇళ్లు గోలప్‌గంజ్, బనియాచోంగ్ లో ఉన్నాయి. హిందువులు చైతన్యను కృష్ణుడి అవతారంగా భావిస్తారు, అతను కలియుగంలో తిరిగి వస్తాడని నమ్ముతారు. 1499లో, ఇస్ఫహాన్ కు చెందిన ప్రిన్స్ సఖి సలామత్ అని పిలువబడే పర్షియన్ ఉన్నత కుటుంబీకుడు దక్షిణ సిల్హెట్‌లోని పృథింపాసా (ఇప్పుడు కులౌరాలో ఉంది) అని పిలువబడే పల్లెటూరిలో స్థిరపడ్డాడు. సంపన్నుడైనందున; అతని కుమారుడు, ఇస్మాయిల్ ఖాన్ లోధీకి మొఘలులు జాగీర్ ఇచ్చారు, ఇతర ప్రతిష్టాత్మక బిరుదులతో పాటు నవాబు హోదా కూడా ఇచ్చారు. 1511లో, అలావుద్దీన్ హుస్సేన్ షాకి చెందిన టర్క్ జనరల్ రుక్న్ ఖాన్ సిల్హెట్ గవర్నర్ అయ్యాడు. ఒక పురాతన పర్షియన్ శాసనం ప్రకారం 1512లో ఖాన్ షా జలాల్ దర్గాను విస్తరించాడు.[27] ఖాన్ తరువాత గవ్హర్ ఖాన్ అస్వారీ వచ్చాడు.

ఇటా రాజవంశానికి చెందిన భాను నారాయణ్ త్రిపుర రాజ్యానికి చెందిన తిరుగుబాటుదారుని ఓడించాడు. ఆ తరువాత త్రిపుర రాజా అతన్ని ఇటా రాజ్యానికి (రాజ్‌నగర్) మొదటి రాజా గా సత్కరించి, దాన్ని రాజ్యానికి లోబడి ఉండేలా చేశాడు.

1489లో, ప్రతాప్‌గఢ్ పాలకుడు తురానీ మునిమనవడు మాలిక్ ప్రతాప్, త్రిపుర రాజా రెండవ ప్రతాప్ మాణిక్య తన అన్నయ్య ధన్యతో యుద్ధంలో బిజీగా ఉండగా త్రిపుర రాజ్యం నుండి స్వాతంత్ర్యం ప్రకటించుకున్నాడు. యుద్ధంలో మాలిక్ త్రిపుర రాజాతో పొత్తు పెట్టుకున్నాడు, కాబట్టి మాణిక్య అధికారికంగా ప్రతాప్‌గఢ్ రాజ్యం స్వాతంత్ర్యాన్ని గుర్తించి అతనికి రాజా బిరుదును ఇచ్చాడు.[28][29]

ప్రతాప్‌గఢ్ రాజా బాజిద్ (రాజా మాలిక్ ప్రతాప్ మనవడు) పొరుగున ఉన్న శక్తివంతమైన కాచార్ రాజ్యం దాడిని తిప్పికొట్టాడు. అతను తన స్వంత రాజ్యం శక్తి, ప్రభావాన్ని విస్తరించాడు, దాని సరిహద్దులను పశ్చిమాన కిషోర్‌గంజ్‌లోని జంగల్‌బారి సరిహద్దుల వరకు విస్తరించాడు. ఈ విజయాల దృష్ట్యా, బాజిద్ తనకు తానుగా సుల్తాన్ అనే కొత్త బిరుదును ఇచ్చుకున్నాడు, తద్వారా తనను తాను బెంగాల్ సుల్తాన్ అయిన అలావుద్దీన్ హుస్సేన్ షాతో సమానమైన స్థాయిలో ఉంచుకున్నాడు.[30]

బెంగాల్ సుల్తానేట్ ఆధ్వర్యంలోని సిల్హెట్ గవర్నర్ గవ్హర్ ఖాన్ అస్వారీ మరణించినప్పుడు, అతని సహాయకులు సుబిద్ రామ్, రాందాస్‌లు అతని మరణాన్ని ఆసరాగా తీసుకుని రాష్ట్ర ప్రభుత్వం నుండి పెద్ద మొత్తంలో డబ్బును స్వాహా చేసి ప్రతాప్‌గఢ్‌కు పారిపోయారు.[30] సుల్తాన్ బాజిద్ ఇద్దరు సహాయకులకు ఆశ్రయం కల్పించాడు. గవ్హర్ మరణాన్ని అవకాశంగా తీసుకుని సిల్హెట్ పట్టణాన్ని తన రాజ్యంలోకి కలుపుకున్నాడు.[31] సిల్హెట్‌ను బెంగాల్‌కు తిరిగి ఇవ్వవచ్చో లేదో చర్చించడానికి అలావుద్దీన్ హుస్సేన్ షా తన మంత్రి బర్సాలాకు చెందిన సర్వర్ ఖాన్‌ను ప్రతాప్‌గఢ్‌కు పంపాడు.[32][30] బాజిద్ తిరస్కరించిన తర్వాత, సుర్వార్ అతన్ని, అతని మిత్రులైన ఇటా, కనిహాటి జమీందారులను యుద్ధంలో ఓడించాడు.[33] బాజిద్ ప్రతాప్‌గఢ్ పాలకుడిగా సాపేక్ష స్వాతంత్ర్యంతో కొనసాగడానికి అనుమతించబడ్డాడు, కానీ అతను సిల్హెట్ పై తన నియంత్రణను వదులుకుని సుల్తాన్ బిరుదును వదులుకోవాల్సి వచ్చింది. బాజిద్ విధేయతను చూపించడానికి డబ్బు, ఏనుగుల కప్పం ఇచ్చారు, సుబిద్ రామ్, రాందాస్‌లను శిక్షించడానికి అలావుద్దీన్ హుస్సేన్ షా వద్దకు పంపారు. సుర్వార్ ఖాన్ సిల్హెట్ నవాబు అయ్యాడు, బాజిద్ కుమార్తె లావణ్యవతిని సుర్వార్ కుమారుడు, అంతిమ వారసుడైన మీర్ ఖాన్‌కు ఇచ్చి వివాహం చేశారు.[34][33]

సుల్తానేట్ శకం ముగిసే సమయానికి, పశ్చిమ సిల్హెట్, తూర్పు మైమెన్‌సింగ్ ప్రాంతాలు ఖవాస్ ఖాన్ పాలనలో ఇక్లిమ్-ఎ-ముఅజ్జమాబాద్‌గా మారాయి. ముఅజ్జమాబాద్‌ను మొదట షా కమల్ కుహాఫా కుమారుడు షా ముఅజ్జమ్ అద్-దిన్ ఖురైషీ స్థాపించాడు. దీని రాజధాని కమల్‌షాహీ (షహర్‌పారా) వద్ద ఉంది, అంతేకాకుండా నిజ్‌గావ్ (షోలోఘర్, సునమ్‌గంజ్ సదర్) వద్ద రెండవ పరిపాలనా కేంద్రం కూడా ఉంది. రాజు నర నారాయణ్ సోదరుడైన కామతకు చెందిన చిలారాయ్, 1553లో జైంతియా రాజ్యంతో సహా సిల్హెట్ ప్రాంతంలోని కొన్ని భాగాలను స్వాధీనం చేసుకున్నట్లు అస్సామీలు పేర్కొన్నారు. ఇదే కాలంలో, మహారాజా అమర్ మాణిక్య పాలనలో తరఫ్ త్రిపుర రాజ్యానికి లోబడి ఉండేది. మాణిక్య కోసం శ్రమ చేయడానికి తరఫ్ పాలకుడు సయ్యద్ మూసా నిరాకరించినప్పుడు, జిల్కువా, చునరుఘాట్‌లో యుద్ధం జరిగింది. సిల్హెట్‌లోని ఆఫ్ఘన్ జమీందార్ ఫతే ఖాన్ మూసాకు మద్దతు ఇచ్చాడు. తరఫ్, సిల్హెట్‌లను కొద్దికాలం పాటు త్రిపురీలు జయించారు. ఆ తరువాత ఖ్వాజా ఉస్మాన్ తరఫ్, ఉహర్‌లను పట్టుకున్నాడు.

కంగ్లీపాక్ రాజు ఖాగెంబా పాలనలో, రాజు సోదరుడు ప్రిన్స్ షాలుంగ్బా ఖాగెంబా ప్రవర్తనతో నిరాశ చెంది తరఫ్‌కు పారిపోయి స్థానిక బెంగాలీ ముస్లిం నాయకులతో పొత్తు పెట్టుకున్నాడు. ముహమ్మద్ సాని నాయకత్వంలో బెంగాలీ ముస్లిం సైనికుల బృందంతో షాలుంగ్బా మణిపూర్‌పై దాడికి యత్నించగా, సైనికులను పట్టుకుని మణిపూర్‌లో కూలీలుగా పని చేయించారు. ఈ సైనికులు స్థానిక మణిపురి మహిళలను వివాహం చేసుకుని మణిపురి భాషకు అలవాటుపడ్డారు. వారు మణిపూర్‌కు హుక్కా ను పరిచయం చేశారు, పంగల్ లేదా మణిపురి ముస్లిం సమాజాన్ని స్థాపించారు.[35]

మొఘల్ కాలం

[మార్చు]
కొండపైన ఉన్న ఫర్హాద్ ఖాన్ నిర్మించిన షాహీ ఈద్గా 1782లో ముహర్రం తిరుగుబాటు జరిగిన ప్రదేశం.

బెంగాల్‌లోని మొఘల్ దండయాత్రలు, ఆక్రమణలు చక్రవర్తులు హుమాయున్, అక్బర్ పాలనలో ప్రారంభమయ్యాయి. 1576లో జరిగిన రాజ్‌మహల్ యుద్ధం కారణంగా దావూద్ ఖాన్ కర్రానీ ఉరితీయబడటంతో కర్రానీ సుల్తానేట్ అంతమైంది. అయినప్పటికీ, పఠాన్ సమాఖ్య సర్దార్లు, భటి పాలకుడైన ఈసా ఖాన్ నాయకత్వంలోని బారో భూయాన్‌లు అని పిలువబడే స్థానిక జమీందార్లు మొఘల్ దండయాత్రను ప్రతిఘటించడం కొనసాగించారు. 1599లో ఈసా మరణం తర్వాత, బారో-భూయాన్ సమాఖ్య బలహీనపడటం ప్రారంభించింది. అయిన్-ఇ-అక్బరీ ఈ ప్రాంతంలో బానిసలు, నారింజలు, కలప, పాడే పక్షుల ప్రాబల్యాన్ని సూచిస్తుంది.[36] జహంగీర్ పాలనలో 1612 నాటికి బెంగాల్ బెంగాల్ సుబా అని పిలువబడే మొఘల్ ప్రావిన్స్‌గా ఏకీకృతమైంది.[37] ఈ చక్రవర్తి ఆర్థిక మంత్రి అయిన రాజా తోడర్ మాల్, 1582లో సిల్హెట్ విలువను £16,704గా అంచనా వేశాడు.[38] సిల్హెట్‌లోని కనుంగోకు (రెవెన్యూ కలెక్టర్) పర్గానా పటోవారీలు సహాయం చేసేవారు. ప్రతి పర్గానా ఆదాయాన్ని ఒక చౌధురి వసూలు చేసేవాడు.

అయినప్పటికీ, జహంగీర్, షాజహాన్ పాలనా కాలంలో కూడా, సిల్హెట్‌లోని మొఘల్ అధికారం బెంగాల్ వైల్డ్ ఈస్ట్ గా సూచించబడింది, ఎందుకంటే ఈ ప్రాంతం ఆఫ్ఘన్ నాయకులు, ఇతర బారో-భూయాన్ తిరుగుబాటుదారులకు ఆశ్రయంగా మారింది. బోకైనాగర్, మైమెన్‌సింగ్‌కు చెందిన ఖ్వాజా ఉస్మాన్ సిల్హెట్‌కు పారిపోయి, సిల్హెట్ కు చెందిన రెండవ బయాజిద్ కర్రానీ, బనియాచోంగ్ కు చెందిన అన్వర్ ఖాన్, మతంగ్ పహ్లావాన్, మహ్మద్ ఖాన్ వంటి వారితో పొత్తు పెట్టుకున్నాడు.[4]

ఇటా రాజ్యపు చివరి రాజైన రాజా సుబిద్ నారాయణ్ తన కోటను బారువా కొండల్లో నిర్మించాడు, ఇది నేటికీ శిధిలాలుగా మిగిలి ఉంది. అతను మొదట్లో తన కుమార్తె కమలా రాణి కోసం, అలాగే రాజభవనానికి స్థలం కల్పించడం కోసం బల్దా సాగర్, సాగర్ ద్విఘి వంటి మరిన్ని పెద్ద చెరువులను నిర్మించాడని తెలుస్తోంది. 1610లో జరిగిన ఒక యుద్ధంలో సుబిద్ ఓడిపోవడంతో దక్షిణ సిల్హెట్ ఆఫ్ఘన్ నాయకుడు ఖ్వాజా ఉస్మాన్ పాలనలోకి వచ్చింది. 1612లో మొఘల్ జనరల్ ఇస్లాం ఖాన్ దాడి తర్వాత ఉస్మాన్ పాలనకు అంతరాయం ఏర్పడి, సిల్హెట్‌పై పూర్తి మొఘల్ నియంత్రణకు దారితీసింది.[5] సిల్హెట్ అమీల్‌గా లూడి ఖాన్ నియమితుడయ్యాడు. అతని తర్వాత అతని కుమారుడు జహాన్ ఖాన్ (అతను మైనర్ అయినందున తరఫ్ తహసీల్దార్లు బసు దాస్, రాజేంద్రల సహాయంతో) వారసుడిగా వచ్చాడు.[36]

1618లో, జైంతియా రాజా ధన్ మాణిక్ దిమరువాను జయించాడు, దీనితో కచారి రాజ్యానికి చెందిన మైబాంగ్ రాజా యశో నారాయణ్ శత్రుదమన్‌తో యుద్ధం మొదలైంది. ధన్ మాణిక్ తనకు సహాయం అవసరమని గ్రహించి, తన కుమార్తెను అహోమ్ రాజ్యానికి చెందిన రాజా సుసెంగ్‌ఫాకు ఇచ్చి వివాహం చేశాడు. అప్పుడు అహోమ్‌లు కచారీలతో పోరాడి ధన్ మాణిక్, జైంతియాలు సులభంగా తప్పించుకునేలా చేశారు.[39]

సిల్హెట్ బెంగాల్ సుబాలోని ఒక సర్కార్ గా మారింది. దాని ఎనిమిది మహల్స్/మహల్లాలు లో ప్రతాప్‌గఢ్-పంచఖండ, బహువా-బాజువా, జైంతియా (జైంతియా రాజ్యపు భాగాలు), హబిలీ (సిల్హెట్), సరైల్-సత్ర ఖండల్ (ఉత్తర త్రిపుర), లౌర్, బనియాచోంగ్, హరినగర్ ఉన్నాయి. సిల్హెట్ తూర్పున మొఘలుల అత్యంత ముఖ్యమైన సామ్రాజ్య స్థావరంగా అవతరించింది, పదిహేడవ శతాబ్దం పొడవునా దీని ప్రాముఖ్యత అలాగే కొనసాగింది.[6] జహంగీర్ పాలనలో సిల్హెట్ సర్దార్లలో ముబారిజ్ ఖాన్, ముకర్రం ఖాన్, మీరక్ బహదూర్ జలైర్, సులైమాన్ బనార్సీ, అతని కుమారుడు, మీర్జా అహ్మద్ బేగ్ ఉన్నారు. యువరాజు ప్రిన్స్ ఖుర్రమ్ తిరుగుబాటు సమయంలో, ఖ్వాజా ఉస్మాన్ బంధువు మీర్జా సలేహ్ అర్ఘున్ సిల్హెట్ ఫౌజ్‌దార్ గా నియమితుడయ్యాడు.

చక్రవర్తి జహంగీర్ బెంగాల్ చేరుకుని తిరుగుబాటుదారులను శిక్షించిన తర్వాత టెహ్రాన్ కు చెందిన ముహమ్మద్ జమాన్ కరోరిని సిల్హెట్ అమీల్‌గా నియమించాడు. జమాన్ మొదటి ఇస్లాం ఖాన్ అస్సాం యాత్రలో పాల్గొని కోచ్ హాజో ను స్వాధీనం చేసుకోవడంలో కీలకపాత్ర పోషించాడు. తరువాత అతను 1636లో షాజహాన్ ద్వారా సిల్హెట్ ఫౌజ్‌దార్ అయ్యాడు, 2,000 సవార్ల తో మన్సబ్దార్ గా నియమితుడయ్యాడు.[40] 1657లో బెంగాల్ సుబేదార్ అయిన షా షుజా, జమీందార్ ఆలం తారిబ్‌కు 50 బిగాల భూమిని మంజూరు చేశాడు.

1628 నుండి 1658 వరకు షాజహాన్ పాలనలో, ముయిజ్ అద్-దిన్ రిజ్వీ, సొహ్రాబ్ ఖాన్, సుల్తాన్ నజర్‌లు ఫౌజ్‌దార్లుగా ఉన్నారు.

17వ శతాబ్దంలో ఔరంగజేబు పాలనలో, ఈ సర్కార్ ఏటా 167,000 టాకాల ఆదాయాన్ని సమకూర్చింది.[26] సిల్హెట్ ఫౌజ్‌దార్ అయిన లుత్ఫుల్లా షిరాజీ 1660లో సిల్హెట్ పట్టణంలోని షా జలాల్ దర్గా లో బలమైన ప్రాకారాన్ని నిర్మించాడు. 1663లో షిరాజీ స్థానంలోకి వచ్చిన ఇస్ఫాండియార్ ఖాన్ బేగ్ దర్గా మహల్లాలో ఉన్న మజ్లిస్ ఆలం కు చెందిన అదీనా మసీదు నమూనాను ధ్వంసం చేశాడు. ఎందుకంటే ఇమామ్ అతని కోసం వేచి ఉండకుండా ఈద్ ప్రార్థనలు ప్రారంభించాడు కాబట్టి. ధ్వంసం చేసిన తరువాత, ఇస్ఫాండియార్ దానిని పునర్నిర్మించడానికి ప్రయత్నించాడు. దర్గా గేటుకు సమీపంలో ఉన్న ఈ మసీదు నేటికీ అసంపూర్తిగా చెట్ల వెనుక దాగి ఉంది. తరువాతి ఫౌజ్‌దార్లు సయ్యద్ ఇబ్రహీం ఖాన్, జాన్ ముహమ్మద్ ఖాన్, మహాఫతా ఖాన్.[36]

సిల్హెట్ ఫౌజ్‌దార్లలో ఫర్హాద్ ఖాన్ అత్యంత ప్రసిద్ధుడు. అతను సిల్హెట్ షాహీ ఈద్గాను నిర్మించాడు. ఇది నేటికీ ఈ ప్రాంతంలో అతిపెద్ద ఈద్గాగా నిలిచి ఉంది. సర్కార్ వ్యాప్తంగా అనేక వంతెనలను నిర్మించాడు. అతని తర్వాత సాదిక్ ఖాన్, ఆపై ఇనాయతుల్లా ఖాన్ వచ్చారు.[41]

లౌర్ రాజా దర్బార్ ఖాన్ మరణం తరువాత, అతని తమ్ముడు గోబింద్ సింగ్ అతని భూమిని స్వాధీనం చేసుకున్నాడు. దర్బార్ ఖాన్ కుమారులు అప్పుడు ఈ సంఘటనను ముర్షిదాబాద్ నవాబుకు తెలియజేశారు. గోబింద్ ను కొద్దికాలం పాటు ఢిల్లీకి పిలిపించారు, అక్కడ అతను ఇస్లాం మతాన్ని స్వీకరించాడు. బహుమతిగా, అతనికి ఖాన్ బిరుదు లభించింది, అతడు భూస్వామ్య పాలకుడిగా లౌర్‌ను తిరిగి పొందాడు.

బెంగాల్ సుబేదార్ అయిన ప్రిన్స్ అజీమ్-ఉష్-షాన్, సిల్హెట్, బందసిల్‌లకు హమీద్ ఖాన్ కు ఫౌజ్‌దార్‌షిప్‌ను మంజూరు చేసినట్లు చెబుతారు.[17] ఈ కాలపు ఫౌజ్‌దార్లుగా రఫీవుల్లా ఖాన్, అహ్మద్ మజిద్, అబ్దుల్లా షిరాజీ ఉన్నారు. ఫౌజ్‌దార్ కర్‌గుజార్ ఖాన్ 1706లో ఇటాకు చెందిన కమలకాంత భట్టాచార్యకు భూమిని బహుమతిగా ఇచ్చినట్లు ప్రసిద్ధి. ఒక సంవత్సరం తరువాత, కర్‌గుజార్ స్థానంలో ముతియుల్లా ఖాన్, ఆ తర్వాత 1709లో రహమత్ ఖాన్ వచ్చారు. చక్రవర్తి ఫర్రుఖ్ సియార్ తాలిబ్ అలీ ఖాన్‌ను తదుపరి ఫౌజ్‌దార్‌గా నియమించాడు. ఫర్రుఖ్ సియార్ మరణం తరువాత, 1719లో తాలిబ్ స్థానంలో షుజా-ఉద్-దిన్ ముహమ్మద్ ఖాన్ వచ్చాడు.

1700ల ప్రారంభంలో, జైంతియా రాజా రామ్ సింగ్ కచారి రాజాను కిడ్నాప్ చేశాడు. అప్పుడు కాచార్ రాజా అహోమ్ రాజా రుద్ర సింగ్ సుఖృంగ్‌ఫాకు సమాచారం అందించాడు. దాంతో ఉత్తర కాచార్, జైంతియా హిల్స్ ద్వారా అహోమ్‌లు దాడికి దిగారు. జైంతియా అహోమ్‌ల చేతుల్లోకి వెళ్లింది. దాని రాజధాని నగరం జైంతియాపూర్ పై అహోమ్‌లు దాడి చేసి వేలాది మంది అమాయక పౌరులను చంపారు, చెవులు ముక్కులు కోసేశారు. సుఖృంగ్‌ఫా అప్పుడు జైంతియా తన పాలనలో ఉందని, వారితోనే వారు వ్యాపారం చేయాలని సిల్హెట్ ఫౌజ్‌దార్‌కు తెలియజేశాడు. అయినప్పటికీ, జైంతియాలో అహోమ్ పాలన బలహీనంగా ఉండి కొద్దికాలమే నిలిచింది. జైంతియాలు తమ సొంత భూమిలో అహోమ్ సైనికులను ఓడించి తిరుగుబాటు చేశారు. రామ్ సింగ్ అహోమ్‌ల వద్ద బందీగా ఉండి మరణించాడు, అతని కుమారుడు జయో నారాయణ్ జైంతియా రాజ్యాన్ని స్వాధీనం చేసుకున్నాడు.[14]

పదిహేడవ శతాబ్దం మధ్యలో, బర్సాలాకు చెందిన సర్బానంద వంశస్థుడైన బాబు కబీ బల్లభ్ పర్షియన్ భాషలో ప్రావీణ్యం సంపాదించాడు. చక్రవర్తి ముహమ్మద్ షా ను మెప్పించిన తర్వాత, బల్లభ్‌కు రాయ్ బిరుదును ఇచ్చారు. ఆ తర్వాత ముర్షిదాబాద్ నవాబులచే సిల్హెట్ కనుంగో, దస్తిదార్‌గా బల్లభ్ నియమితుడయ్యాడు.[42] (దస్తావేజులు) ఆమోదించి ముద్ర వేయడం దస్తిదార్ల పాత్ర. అతడి తర్వాత అతని కుమారుడు సుబిద్ రాయ్ కనుంగో, దస్తిదార్ అయ్యాడు. అతను సుబిద్ రాయ్ గ్రిధా అని పేరు పెట్టిన ఒక దస్తిదార్ కుటుంబ గృహాన్ని స్థాపించాడు. హరికృష్ణ దాస్ అతని సంతానం. దాస్ తల్లి అతన్ని ముర్షిదాబాద్‌లోని ఒక ఫకీర్ వద్దకు పంపింది, అతను అతనికి సంస్కృతం, పర్షియన్ భాషలను నేర్పాడు. అప్పుడు అతను బెంగాల్ ఆదాయం గురించి ఒక ఖాతాను వ్రాయడంలో నవాజిష్ ముహమ్మద్ ఖాన్ డిప్యూటీ అయిన రాజ్‌బల్లభ్ కు సహాయం చేశాడు. ఈ సేవ తర్వాత, ముర్షిదాబాద్ నవాబు దాస్‌కు 10,000 రూపాయలను బహుమతిగా ఇచ్చాడు. అతను ముర్షిదాబాద్ కోర్టులో పనిని కొనసాగించాడు.

షుజా తరువాత షుకురుల్లా ఖాన్‌ను చక్రవర్తి ముహమ్మద్ షా ఫౌజ్‌దార్‌గా నియమించాడు. షుకురుల్లాకు ఢాకా నాయిబ్ నాజిమ్‌తో మంచి సంబంధాలు ఉన్నప్పటికీ, అతను స్థానిక అధికారులతో బాగా కలిసిపోలేకపోయాడు, త్వరలోనే తొలగించబడ్డాడు. అతని స్థానంలో హరికృష్ణ దాస్ వచ్చి 1721 చివర్లో సిల్హెట్‌కు 11వ నవాబు అయ్యాడు. మన్సూర్ అల్-ముల్క్ అనే మారుపేరు ఉన్న దాస్‌ను 1723లో అతని సొంత మనుషులే హత్య చేశారు, వీరు షుకురుల్లాకు విధేయులుగా ఉండి ఉంటారని భావిస్తున్నారు. సిల్హెట్‌ను నాయిబ్ సాదతుల్లా ఖాన్, హరగోవింద రాయ్, మాణిక్ చంద్ అనే ముగ్గురు వ్యక్తుల మధ్య విభజించారు. షుకురుల్లా 1723లో తన ఫౌజ్‌దార్ పదవికి తిరిగి వచ్చాడు.[42] ముఅజ్జమాబాద్ చివరి పాలకుడు హమీద్ ఖాన్ ఖురేషీ షుకురుల్లా తర్వాత ఫౌజ్‌దార్ పదవిని అంగీకరించాడు.[43] ఆగష్టు 1698లో, చంద్రకోన లో రషీమ్ ఖాన్ ఆఫ్ఘన్‌ను ఓడించడంలో బెంగాల్ నవాబు ముర్షిద్ కులీ ఖాన్‌కు సహాయం చేసిన తర్వాత అతను షంషేర్ ఖాన్ బిరుదును పొందాడు.[44] షంషేర్ ఖాన్‌కు 6 గురు నాయిబ్‌లు ఉన్నారు; షుజా అద్-దిన్ (మునుపటి ఫౌజ్‌దార్), బషారత్ ఖాన్, రఫీనగర్‌కు చెందిన సయ్యద్ రఫీవుల్లా హస్నీ, ముహమ్మద్ హసన్, మీర్ ఇలియాస్ ఖాన్. 1740లో జరిగిన గిరియా యుద్ధం లో బెంగాల్ నవాబు సర్ఫరాజ్ ఖాన్ తో పాటు షంషేర్ మరణించాడు.

లౌర్ జమీందార్, గోబింద్ ఖాన్ కుమారుడు అబిద్ రెజా పద్దెనిమిదవ శతాబ్దం ప్రారంభంలో బనియాచోంగ్ ను స్థాపించడానికి లౌర్‌ను విడిచిపెట్టాడు. ఇది ప్రపంచంలోనే అతిపెద్ద గ్రామంగా మారింది. 1744లో ఖాసీలు లౌర్‌ను తగలబెట్టిన తర్వాత చాలామంది రెజాను అనుసరించి బనియాచోంగ్‌కు వెళ్లారు. బెంగాల్ నవాబు అలీవర్ది ఖాన్ బనియాచోంగ్ జమీందార్లకు 48 పెద్ద పడవలను బహుమతిగా ఇచ్చినట్లు చెబుతారు.[45] కొంతకాలం తర్వాత, రెజా లౌర్‌లో ఒక కోటను నిర్మించాడు, అది నేటికీ శిధిలాలుగా మిగిలి ఉంది. అతని కుమారుడు ఉమేద్ రెజా తన జమీందారీ కాలంలో బనియాచోంగ్‌లో ఎక్కువ భాగాన్ని తవ్వించాడు. ఇద్దరు రెజాలు సిల్హెట్ అమీల్‌లు లేదా ఫౌజ్‌దార్‌ల ఆధ్వర్యంలో భూస్వాములుగా ఉన్నారు.[14]

సిల్హెట్, త్రిపుర, చిట్టగాంగ్‌లను కూడా పాలించడానికి ఢాకా డిప్యూటీ గవర్నర్ నవాజిష్ ముహమ్మద్ ఖాన్‌కు అలీవర్ది ఖాన్ మంజూరు చేశాడు.[17] తదుపరి ఫౌజ్‌దార్ బహ్రామ్ ఖాన్. అతను 1742లో షంషేర్‌నగర్ భట్టాచార్యకు భూమిని బహుమతిగా ఇచ్చాడు. బహ్రామ్ 1744లో షా జలాల్ దర్గా పక్కన ఉన్న మసీదును నిర్మించాడు. అతను తన నాయిబ్‌గా ముహమ్మద్ జాన్‌ను నియమించాడు. బహ్రామ్ తరువాత అలికులిపూర్ (బదర్‌పూర్ సమీపంలో) కి చెందిన అలీ కులీ బేగ్ వచ్చాడు. బేగ్ నాయకత్వం స్వల్పకాలికం, ఆ తర్వాత నాయిబ్ అలీ ఖాన్ తదుపరి ఫౌజ్‌దార్ అయ్యాడు. అలీ ఖాన్ 1748లో లౌటాకు చెందిన కమల కాంత భట్టాచార్యకు, దినాజ్‌పూర్‌కు చెందిన రామ్ చంద్ర విద్యాబాగిష్‌కు భూమిని మంజూరు చేశాడు. 1750లో బురుంగాకు చెందిన గంగారామ్ సిరోమణికి కూడా భూమిని మంజూరు చేశాడు.

జర్మన్లు తయారు చేసిన దక్షిణ ఆసియా 1740 నాటి లాటిన్ మ్యాప్ కొండ ప్రాంతాన్ని సిరోట్గా సూచిస్తుంది.

కంపెనీ పాలన

[మార్చు]
ముల్నిచెర్రా ఎస్టేట్ దక్షిణాసియాలోని పురాతన తేయాకు తోట.

1757లో, షిల్లాంగ్ రాజు ఖాసీ రాజా సోనాపూర్ ద్వార్‌ను మూసివేసి, జైంతియా, అహోమ్ రాజ్యాల మధ్య వాణిజ్యాన్ని నిలిపివేశాడు. జైంతియాల రాయబారి హాజో వద్ద సమావేశమై ఈ సంఘటనను అహోమ్ రాజా సురెంఫా స్వర్గదేవ్ రాజేశ్వర్ సింగ్‌కు తెలియజేశాడు, అతను వారికోసం దానిని తిరిగి తెరిచాడు.[14]

సిల్హెట్ 1765లో బ్రిటిష్ పరిపాలనలోకి వచ్చి బెంగాల్ ప్రెసిడెన్సీ లో భాగమైంది. సిల్హెట్ మొదటి కలెక్టర్‌గా విలియం మేక్‌పీస్ థాకరే నియమితుడయ్యాడు. అతని తర్వాత మిస్టర్ సుమ్నర్ వచ్చాడు. ఈశాన్య భారతదేశాన్ని, ఎగువ బర్మా ను జయించాలనే బ్రిటిష్ వారి అన్వేషణలో సిల్హెట్ వ్యూహాత్మకంగా ముఖ్యమైనది. బ్రిటిష్ వారు ఈ ప్రాంతాన్ని నాలుగు ఉపవిభాగాలుగా విభజించారు. వాటిని కలెక్టరీ జిల్లాలుగా, ఆ తర్వాత పర్గానాలుగా విభజించారు. కనుంగోలు బ్రిటిష్ పాలనలో కొంతకాలం రద్దు చేయబడ్డారు. స్థానిక రెవెన్యూ కలెక్టర్లుగా చౌధురీల స్థానంలో వహదాదార్‌లు వచ్చారు. ఉత్తర శ్రీహట్ట పర్కుల్, జైంతియాపూర్, తాజ్‌పూర్ జిల్లాలుగా ఏర్పడింది. దక్షిణ శ్రీహట్ట రాజ్‌నగర్, హింగాజియా, నోయాఖలీలతో కూడి ఉంది. హబీగంజ్ నబిగంజ్, లస్కర్పూర్, శంకర్పాషాగా విభజించబడింది. సునమ్‌గంజ్ ఒక కలెక్టరీ జిల్లాను రాముల్‌గంజ్ వద్ద కలిగి ఉంది. లాతు వద్ద కరీంగంజ్ కలెక్టరీ జిల్లాను కలిగి ఉంది.[13] ఈ కాలంలో, చాలా మంది పశ్చిమ యూరోపియన్, ఆర్మేనియన్ వ్యాపారులు సిల్హెట్‌కు వలస వచ్చారు. వారి సమాధులు సిల్హెట్ సదర్‌లో ఉన్నాయి.[7]

మేజర్ హెన్నికర్ 1774లో జైంతియాకు మొదటి సాహసయాత్రకు నాయకత్వం వహించాడు. 1778లో, మిస్టర్ హాలండ్ కొద్దికాలం పనిచేసిన తర్వాత తదుపరి కలెక్టర్‌గా రాబర్ట్ లిండ్సే వచ్చాడు. అతను ఆఫీసులో చేరిన ఒక సంవత్సరం తర్వాత, ఇతర 'యూరోపియన్ల' నుండి వేధింపులను ఎదుర్కొని కలకత్తా వైపు వెళుతున్న భోలాగంజ్ (కంపానిగంజ్) కు చెందిన పాండువా వ్యాపారులపై ఖాసీలు దాడి చేశారు. ఖాసీల తదుపరి దాడుల నుండి తమను రక్షించడానికి ఒక చిన్న ఇటుక కోటను నిర్మించాలని చాలా మంది వ్యాపారులు లిండ్సేని వేడుకున్నారు.[14] అదే సంవత్సరంలో ఒక వేలం జరిగింది, అందులో ఒక కొనుగోలుదారు బలిషిరా (దక్షిణ సిల్హెట్) లో ఎస్టేట్‌లను గెలుచుకున్నాడు. మాజీ యజమాని భూమిని ఇవ్వడానికి నిరాకరించడంతో, కొనుగోలుదారుకు తన భూమిని దక్కేలా చేయడానికి ఒక హవల్దార్, పది మంది సిపాయిలను ఎస్టేట్‌కు పంపారు. మాజీ యజమాని ఇద్దరు అధికారులను చంపి, చాలా మందిని గాయపరిచాడు. తర్వాత అతను 2,000 రూపాయల కంటే ఎక్కువ విలువైన రెండు ప్రభుత్వ పడవలను దోచుకున్నాడు. సిల్హెట్ నుండి బలిషిరాకు అదనపు బలగాలను పంపారు, చివరికి మాజీ యజమానిని పారిపోయేలా చేశారు. మాజీ యజమాని తరువాత పెద్ద సమూహంతో తిరిగి వచ్చి ప్రతిఘటనపై దాడి చేసి, కొంతమందిని బందీలుగా ఉంచుకున్నాడు. మాజీ అధికారిని, అతని మనుషుల్లో కొందరిని డక్కాలో అధికారులు అరెస్టు చేశారు.[14]

1782లో, భారత ఉపఖండంలో బ్రిటిష్ పాలనకు వ్యతిరేకంగా జరిగిన మొట్టమొదటి తిరుగుబాటు అయిన ముహర్రం తిరుగుబాటు, సిల్హెట్ షాహీ ఈద్గా లో జరిగింది, ఇందులో లిండ్సే ర్యాలీ నాయకులు ఇద్దరైన పీర్జాదా, సయ్యద్ ముహమ్మద్ హాదీలను తన సొంత పిస్టల్‌తో కాల్చి చంపాడు. మరో నాయకుడు సయ్యద్ ముహమ్మద్ మహదీ కూడా ఇతర తిరుగుబాటుదారులతో పాటు ఈ ఘర్షణలో మరణించాడు.[46]

1783లో, ఒక నిర్దిష్ట హవల్దార్ ఉసిగొల్పడంతో ఒక ఠాణా ప్రధాన కార్యాలయంపై ఖాసీలు దాడి చేశారు. హవల్దార్ తలను ఇవ్వాలని ఖాసీ నాయకులు డిమాండ్ చేశారు, దానికి లిండ్సే నిరాకరించాడు. రెండు వైపులా చాలా ప్రాణనష్టం, మరణాలు సంభవించాయి, లిండ్సే సున్నం పనులు (లైమ్ ప్లాస్టర్) దోపిడీకి గురయ్యాయి. అతని మనుషులు ముక్కలు ముక్కలుగా నరకబడ్డారని చెబుతారు.[46][14]

1786లో, గ్రేటర్ ప్రతాప్‌గఢ్‌లో రాధారామ్ తిరుగుబాటు జరిగింది. జమీందార్ రాధా రామ్ తప్పించుకునే ముందు కుకీల సహాయంతో కరీంగంజ్‌లోని చార్గోలా ఠాణాను దోచుకున్నాడు. రాధా రామ్ గ్రామాన్ని తగలబెట్టాలని, అతని పశువులను సీజ్ చేయాలని ఆదేశించడం ద్వారా లిండ్సే ప్రతిస్పందించాడు. కొండ తెగలు లౌర్ ఠాణాపై దాడి చేసి, ఠాణాదార్‌తో సహా 20 మందిని చంపారని మరో సంఘటనలో చెప్పబడింది. 1787లో లౌర్ ఖాసీలు కూడా తిరుగుబాటు చేశారు. అట్గ్రామ్, బాంగ్సికుండ, రామ్‌దీఘా, బేతల్, సెల్బరాస్ వంటి అనేక పర్గానాలను దోచుకుని 800 మందిని చంపారు. లిండ్సే సైన్యం రాకముందే ఖాసీలు తిరిగి తమ పర్వతాలకు చేరుకున్నారు.[46]

1787 చివరలో లిండ్సే తర్వాత సిల్హెట్ కలెక్టర్‌గా హైండ్‌మన్ బాధ్యతలు స్వీకరించాడు. కానీ అతని పదవీకాలం చాలా తక్కువ, అతని స్థానంలో జాన్ విల్లెస్ వచ్చాడు.[7] విల్లెస్ కార్యాలయంలో ఉండగా, గంగా సింగ్ నేతృత్వంలోని ఖాసీలు ఇషామతి ఠాణా, బజార్‌ను దోచుకున్నారు. బారా-చౌదరి కుటుంబాన్ని చంపారు. 1789లో పాండువా (కంపానిగంజ్)లో విల్లెస్ చాలా మంది సిపాయిలను నిలిపాడు. కానీ ఖాసీలు తమ దాడులను కొనసాగించారు, ఠాణాదార్, అనేక మంది సిపాయిలను చంపారు. ఇద్దరు యూరోపియన్ వ్యాపారులు తప్పించుకుని విల్లెస్‌కు ఈ సంఘటనను తెలియజేయగలిగారు, అతను దానిని కలకత్తాలోని ప్రభుత్వానికి పంపాడు. ఆ తర్వాత అక్కడి నుంచి పాండువా గ్రామానికి సైన్యాన్ని పంపారు. అయితే ఇది రక్తపాతం లేని ముగింపుకు దారితీసింది. ఉత్తర సిల్హెట్‌పై తనకు ఎలాంటి నియంత్రణ లేదని విల్లెస్ ప్రభుత్వానికి చెప్పాడు. ఎందుకంటే ఖాసీ నాయకులు ప్రతి ఉత్తర్వును తిరస్కరించేవారు, దూత శిరచ్ఛేదం చేసి, ఆ తర్వాత మొఘల్ కాలంలో చేసినట్లుగానే సిల్హెట్ గ్రామాలపై దాడులు కొనసాగించేవారు. 1795లో మరో ఖాసీ దాడి జరిగింది. ఆ తర్వాత ఖాసీలు తమ కొండలలోనే ఉంటూ మైదాన ప్రాంతాలను ఇబ్బంది పెట్టకుండా చాలా సంవత్సరాలు గడిచిపోయాయి.[14] విల్లెస్ సిల్హెట్ పరిపాలనను పది జిల్లాలుగా మార్చాడు. ఇది ఇంకా 164 పర్గానాలు, కుస్బా సిల్హెట్ గా విభజించబడింది. ఆపై పర్గానా పటోవారీల సహాయంతో పది మంది జిల్లాదార్లు ఆదాయాన్ని సేకరించేవారు. సిల్హెట్ ప్రాంతం కరెన్సీ గవ్వల నుండి వెండి నాణేలకు మార్చబడింది. అతని కాలంలో లస్కర్పూర్ పర్గానా కూడా ఢాకా నుండి సిల్హెట్కు తరలించబడింది. ప్రతీ జిల్లాలో కోర్టులు కూడా ఏర్పాటయ్యాయి.[7]

1799లో ఆఘా ముహమ్మద్ రెజా కాచార్‌పై దండెత్తాడు. నాగాలు, కుకీల సహాయంతో, అతను కచారి రాజ్యానికి చెందిన రాజా పంపిన బర్కందాజ్‌ను ఓడించగలిగాడు. రాజాను సమీప కొండలకు పారద్రోలాడు. ఒక హవల్దార్, ఎనిమిది మంది సిపాయిలచే నిర్వహించబడుతున్న సమీపంలోని ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ ఠాణాపై దాడి చేయడానికి రెజా 1,200 మందిని పంపాడు. అప్పుడు కచారి సైన్యం 300 మంది పురుషులతో వచ్చి రెండు గ్రాస్‌హోపర్ ఫిరంగులతో దాడి చేసింది, కానీ ఓడిపోయింది. ఈ సమయంలో బ్రిటిష్ వారు 70 మంది సిపాయిల బలగాన్ని పొందగలిగారు. కచారీల మధ్య గొడవతో సైన్యం ముగిసింది. బ్రిటిష్ సిపాయిలు చివరికి రెండు గ్రూపులను వెనక్కి నెట్టేశారు, కచారి వైపు 90 మంది మరణించారు. రెజాను తర్వాత అరెస్టు చేశారు.[13]

1807లో కచార్‌కు చెందిన ఖాస్‌పూర్ రాజా కృష్ణచంద్ర నారాయణ్, బదర్‌పూర్‌లోని అమీన్ ములుక్ చంద్ మధ్య సరిహద్దు వివాదం మొదలైంది. అమీన్ ఒక గీతను గీసేవాడు, కచారీలు ఆ గుంటను పూడ్చి, పంటలన్నీ తీసుకునేవారని తెలిసింది. కచారీలు చప్‌ఘాట్ పర్గానాపై కూడా దాడి చేసేవారు. ఈ చొరబాటుదారులను అడ్డుకోవాలని బ్రిటిష్ వారు బదర్‌పూర్ అధికారిని ఆదేశించారు. కానీ ఆ భూమి వాస్తవానికి అమీన్‌ది కాదని రాజాదని వారు కనుగొన్నారు.

1821లో, జైంతియాల బృందం ఒకరు బ్రిటిష్ పౌరులను కిడ్నాప్ చేసి, వారిని కాళీ మాతకు బలి ఇవ్వడానికి ప్రయత్నించారు. అప్పుడు బ్రిటీష్ వారిచే ఒక దోషి కనుగొనబడ్డాడు. అతను అది జైంతియాలు 10 సంవత్సరాలుగా చేస్తున్న వార్షిక సంప్రదాయం అని అంగీకరించాడు. పూజారి బాధితుడి గొంతును కత్తిరించేవాడు. ఆ తర్వాత జైంతియా యువరాణి అతని రక్తంలో స్నానం చేసేది. ఇది యువరాణికి సంతానం కలగజేస్తుందని జైంతియాలు నమ్మారు. ఇది విన్న బ్రిటిష్ వారు జైంతియా రాజాని ఇది ఆపకపోతే మీ భూభాగాలపై దండెత్తుతామని బెదిరించారు. 1824లో డేవిడ్ స్కాట్‌తో తాము బ్రిటిష్ వారితో మాత్రమే చర్చలు జరుపుతామని రాజా ఒప్పందం చేసుకున్నాడు. ఒక సంవత్సరం తర్వాత, జైంతియాలు తమ వార్షిక బలిని కొనసాగించడానికి ప్రయత్నించారు, వారు ఆపివేస్తామని గతంలో బ్రిటిష్ వారితో అంగీకరించారు. అదే సంవత్సరంలో జరిగిన మొదటి ఆంగ్లో-బర్మీస్ యుద్ధం లో, బ్రిటిష్ దళాలు బదర్‌పూర్ లో స్థావరం ఏర్పాటు చేసుకున్నాయి. ఆ తర్వాత కచార్‌లోని బిక్రంపూర్‌కు ముందుకు సాగి అక్కడ ఓడిపోయారు. 1826లో, ప్రతాప్‌గఢ్ రాజుకు చెందిన కుకీలు ప్రతాప్‌గఢ్ జమీందార్ల నుండి వార్షిక బహుమతి అందనందున చెక్కలు కొట్టే వారి సమూహాన్ని హత్య చేశారు. ముగ్గురిని బందీలుగా పట్టుకున్నారు. మిగతా ఇద్దరిని విడిపించాలంటే విముక్తి కోసం డబ్బు చెల్లించాలని బ్రిటిష్ వారికి చెప్పడానికి కుకీలు ఒక బందీని పంపారు, దానికి బ్రిటిష్ వారు అంగీకరించారు.

చివరి ఖాసీ దాడి 1795లో జరిగింది. 1827లో పాండువాలో ఒక సిపాయి, పోస్ట్‌మాన్, ధోబీ మరణానికి దారితీసిన మరో దాడిని బ్రిటిష్ వారు ఎదుర్కొన్నారు. గవర్నర్ జనరల్‌కు ఏజెంట్ అయిన విలియం అమ్హెర్స్ట్ లేడు కాబట్టి సిల్హెట్ కలెక్టర్ సిల్హెట్ లైట్ ఇన్‌ఫాంట్రీ తో ప్రతీకారం తీర్చుకోవాలని తన అధికారిని ఆదేశించాడు. రెండేళ్ల తర్వాత కాంతా కల్ గ్రామంలో నాంఖ్లావ్ మారణకాండ తర్వాత, కెప్టెన్ లిస్టర్, ఇన్‌ఫాంట్రీ కలిసి నాంఖ్లావ్ ఖాసీలను ఓడించారు, దీనివల్ల వారు వెనక్కి తగ్గారు. ఆ తర్వాత మళ్లీ బ్రిటిష్ వారిపై దాడి చేయడం లేదా గ్రామాలపై దాడి చేయడం చేయలేదు.

గనార్ ఖాన్ సిల్హెట్‌కు చివరి ఫౌజ్‌దార్. అతను ఆఫీసులో ఉండగా, సిల్హెట్ ముస్లిం, హిందూ వర్గాలచే వరుసగా రెండు ఊరేగింపులు సిద్ధం అవుతున్నాయి. సిల్హెట్ చరిత్రలో ముహర్రం అనే ఇస్లామిక్ నెల చురుకైన సమయం. ఈ కాలంలో తాజియా ఊరేగింపులు సాధారణం. హిందూ పండుగ అయిన రథయాత్ర (రథోత్సవం) కూడా అదే రోజు వచ్చింది. సాధ్యమైన మతపరమైన హింసను గ్రహించిన గనార్ ఖాన్ హిందూ సమాజాన్ని తమ పండుగను ఒక రోజు వాయిదా వేయమని కోరాడు. ఖాన్ ప్రకటనకు విరుద్ధంగా, రెండు వర్గాల మధ్య అల్లర్లు చెలరేగాయి. అల్లర్లలో ఒక సమయంలో, మణిపూర్ రాజు గంభీర్ సింగ్ ఖాసీలకు వ్యతిరేకంగా బ్రిటిష్ దండయాత్రలో ఉన్నప్పుడు సిల్హెట్ నగరం గుండా వెళుతున్నాడు. స్వతహాగా హిందువు అయిన సింగ్, హిందువులను రక్షించగలిగాడు. తన మణిపురి దళాలతో ముస్లిం అల్లర్లను చెదరగొట్టాడు. రథయాత్ర ఆలస్యం కాలేదు. మణిపురి రాజు ఇందులో పాల్గొనడానికి అక్కడే ఉన్నాడు. హిందూ సమాజం అతన్ని తమ విశ్వాసాన్ని రక్షించే వాడిగా గౌరవించింది.[47]

1832లో జైంతియాలు నలుగురు బ్రిటిష్ వ్యక్తులను కిడ్నాప్ చేశారు. ఫాల్జుర్ లోని గ్రేట్ హిందూ దేవాలయంలో ముగ్గురిని బలి ఇచ్చారు. ఒకరు తప్పించుకుని బ్రిటీష్ అధికారులకు ఈ దారుణాలను తెలియజేశారు.[7][48] జైంతియా రాజా దోషులను పట్టుకోవడానికి నిరాకరించిన తర్వాత, బ్రిటిష్ వారు చివరికి జైంతియా రాజ్యాన్ని జయించి 1835లో దానిని సిల్హెట్ జిల్లాలో చేర్చారు.[14] 1835లో కూడా, పర్గానా పటోవారీల స్థానంలో జిల్లా పటోవారీలు, ముహూరీలు వచ్చారు.[7]

ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ మొదటిసారిగా సిల్హెట్ కొండలలో తేయాకు వ్యాపారాన్ని ప్రారంభించింది.[49][50] బ్రిటిష్ ఇండియాలో మొట్టమొదటి వాణిజ్య తేయాకు తోట 1857లో సిల్హెట్‌లోని ముల్నిచెర్రా ఎస్టేట్‌లో ప్రారంభమైంది.[51] ఈ ప్రాంతం బెంగాల్‌లో తేయాకు సాగుకు, ప్రధాన ఎగుమతికి కేంద్రంగా ఎదగడం ప్రారంభించింది. సయ్యద్ అబ్దుల్ మజిద్, నవాబ్ అలీ అమ్జద్ ఖాన్, ముహమ్మద్ బఖ్త్ మజుందార్, గులాం రబ్బానీ, సయ్యద్ అలీ అక్బర్ ఖండకర్, అబ్దుర్ రషీద్ చౌదరి, కరీం బక్ష్ వంటి చాలా మంది స్థానిక వ్యవస్థాపకులు తమ సొంత సంస్థలను స్థాపించడం ప్రారంభించారు.

స్థానిక తేయాకు పరిశ్రమలో ఒక ప్రముఖ మార్గదర్శకుడు సయ్యద్ అబ్దుల్ మజిద్.

1857లో బ్రిటిష్ వారికి వ్యతిరేకంగా జరిగిన సిపాయిల తిరుగుబాటు లో, బ్రిటిష్ వారిపై తిరుగుబాటు చేసిన 300 మంది సిపాయిలు చిట్టగాంగ్ ఖజానాను దోచుకున్నారు. వారు పృథింపాసాకు చెందిన నవాబ్ గౌస్ అలీ ఖాన్ వద్ద ఆశ్రయం పొందారు.[52] ఖజానా చాలా రోజుల పాటు తిరుగుబాటుదారుల నియంత్రణలో ఉంది. లతు లో కూడా తిరుగుబాటు జరిగింది.

బ్రిటిష్ రాజ్

[మార్చు]

సిల్హెట్ 1867లో మునిసిపాలిటీగా ఏర్పాటైంది.[53] వాల్టన్ కలెక్టర్, మేజిస్ట్రేట్ చేయబడ్డాడు. అతనికి విలియం కెంబల్ సహాయం చేశాడు. మౌల్వీ దిల్వార్ అలీ డిప్యూటీ కలెక్టర్.[7]

అస్సాం ప్రావిన్స్ (1874-1905)

[మార్చు]

బెంగాలీ మెజారిటీ జనాభా ఉన్న ఈ ప్రాంతం నుండి వైస్రాయ్‌కి నిరసనలు వ్యక్తమైనప్పటికీ, అస్సాం వాణిజ్య అభివృద్ధిని సులభతరం చేయడానికి సిల్హెట్‌ను సెప్టెంబర్ 1874లో చీఫ్ కమిషనర్స్ ప్రావిన్స్ ఆఫ్ అస్సాం (నార్త్ ఈస్ట్ ఫ్రాంటియర్ ప్రావిన్స్) లో భాగంగా చేశారు.[54][55] సిల్హెట్ బదిలీకి వ్యతిరేకంగా నిరసన మెమోరాండం 10 ఆగస్టు 1874న హిందూ, ముస్లిం వర్గాల నాయకులచే వైస్రాయ్‌కి సమర్పించబడింది.[56] బెంగాల్ నుండి విద్య, న్యాయం అందించబడతాయని ప్రజలకు భరోసా ఇవ్వడానికి వైస్రాయ్ లార్డ్ నార్త్‌బ్రూక్ సిల్హెట్‌ను సందర్శించినప్పుడు నిరసనలు సద్దుమణిగాయి.[57] సిల్హెటీ ప్రజలు అస్సాంలోని తేయాకు తోటలలో ఉపాధి అవకాశాలను, తమ ఉత్పత్తులకు మార్కెట్‌ను చూసినప్పుడు కూడా వారు శాంతించారు.[58]

అస్సాం, సిల్హెట్‌లను పోర్ట్ సిటీ అయిన చిట్టగాంగ్ తో అనుసంధానించడానికి 1892లో అస్సాం బెంగాల్ రైల్వే స్థాపించబడింది. ఇది తేయాకు పరిశ్రమకు జీవనాడిగా కూడా పనిచేసింది. తేయాకును చిట్టగాంగ్ ఓడరేవు లోని ఎగుమతిదారులకు రవాణా చేసింది.[59][60] ఈ ప్రాంతంలో మొదటి కళాశాల అయిన మురారి చంద్ కళాశాల 1892లో ప్రారంభించబడింది.[61][62]

1897 అస్సాం భూకంపం సమయంలో ఈ ప్రాంతం తీవ్రంగా ప్రభావితమైంది. దీని ఫలితంగా అనేక మరణాలు సంభవించాయి. అనేక భవనాలతో పాటు అస్సాం-బెంగాల్ రైల్వే దెబ్బతింది.[14] 1903లో పాములు 75 మందిని చంపాయి, అడవి పందులు ఇద్దరిని చంపాయి. ఒక పులి ఒక వ్యక్తిని చంపింది.[14] సిల్హెట్‌లో బెంగాలీ ముస్లింల సంఖ్య ఎక్కువగా ఉన్నందున, ఆల్ ఇండియా ముస్లిం లీగ్ బ్రిటిష్ అస్సాంలో మొట్టమొదటి ఎన్నికైన ప్రభుత్వాన్ని ఏర్పాటు చేసింది.

తూర్పు బెంగాల్, అస్సాం (1905-1912)

[మార్చు]

1905లో, బెంగాల్ విభజన ఫలితంగా సిల్హెట్ తూర్పు బెంగాల్, అస్సాం చీఫ్ కమీషనర్ ప్రావిన్స్‌లో చేర్చబడింది. లెఫ్టినెంట్ గవర్నర్చే పాలించబడే ఈ కొత్త ప్రావిన్స్ ఢాకాలో తన రాజధానిని కలిగి ఉంది. సిల్హెట్ ప్రావిన్స్ సుర్మా వ్యాలీ డివిజన్‌లో చేర్చబడింది. ప్రావిన్స్‌లో 15 మంది సభ్యుల శాసనమండలి ఉంది, ఇందులో అస్సాంకు రెండు స్థానాలు ఉన్నాయి. ఈ సీట్ల కోసం సభ్యులు పబ్లిక్ బాడీల తిరిగే సమూహాల ద్వారా సిఫార్సు చేయబడ్డారు (ఎన్నుకోబడలేదు).

విభజనను బెంగాల్‌లో తీవ్రంగా నిరసించారు, అస్సాంలోని కొంతమంది ప్రజలు కూడా సంతోషించలేదు. విభజనకు వ్యతిరేకతను భారత జాతీయ కాంగ్రెస్ సమన్వయం చేసింది. దాని అధ్యక్షుడు సర్ హెన్రీ జాన్ స్టెడ్‌మాన్ కాటన్, అతను 1902లో పదవీ విరమణ చేసే వరకు అస్సాం చీఫ్ కమీషనర్‌గా ఉన్నాడు. చివరకు 1911లో ఒక సామ్రాజ్య డిక్రీ ద్వారా విభజన రద్దు చేయబడింది, దీనిని కింగ్-ఎంపరర్ ఢిల్లీ దర్బార్ లో ప్రకటించారు.[63]

అస్సాం ప్రావిన్స్ (1912-1947)

[మార్చు]

1920ల నాటికి, సిల్హెట్ పీపుల్స్ అసోసియేషన్, సిల్హెట్-బెంగాల్ రీయూనియన్ లీగ్ (1920) వంటి సంస్థలు బెంగాల్‌లో డివిజన్‌ను చేర్చాలని కోరుతూ ప్రజాభిప్రాయాన్ని సమీకరించాయి.[64] అయినప్పటికీ, ముహమ్మద్ భక్త్ మౌజుమ్దార్, సయ్యద్ అబ్దుల్ మజిద్ లతో సహా రీయూనియన్ లీగ్ నాయకులు సెప్టెంబర్ 1928 సుర్మా వ్యాలీ ముస్లిం కాన్ఫరెన్స్ సమయంలో సిల్హెట్, కచార్‌లను బెంగాల్‌కు బదిలీ చేయడాన్ని వ్యతిరేకించారు. దీనికి అంజుమన్-ఎ-ఇస్లామియా, ముస్లిం స్టూడెంట్స్ అసోసియేషన్ మద్దతు ఇచ్చాయి.[65]

మార్చి 23, 1922న, కనైఘాట్ లోని మదర్సాలో బ్రిటిష్ వ్యతిరేక గుంపు ఒకటి ఏర్పడింది. ఆ మదర్సా ఆ రోజున తమ వార్షిక జల్సా కు ఆతిథ్యం ఇవ్వవలసి ఉంది, కానీ బ్రిటిష్ రాజ్ దానిని చట్టవిరుద్ధం చేసింది. కనైఘాట్ అంతటా సెక్షన్ 144ను ప్రకటించింది. నిర్వాహకులు ఈ నిషేధానికి ఆగ్రహం వ్యక్తం చేశారు. ఆ తర్వాత బ్రిటీష్ కమీషనర్లపై దాడి చేయడానికి గుంపును నడిపించడం ద్వారా సెక్షన్ 144ను ఉల్లంఘించారు. ఆయుధాలు కలిగిన బ్రిటిష్ వారు ఆరుగురిని కాల్చి చంపి 38 మందిని గాయపరచడం ద్వారా వేగంగా విజయం సాధించగలిగారు.[66]

రెండు ప్రపంచ యుద్ధాల మధ్య లస్కర్ల సంఖ్య పెరిగింది, కొంతమంది లండన్, లివర్‌పూల్ నౌకాశ్రయాలలో చేరారు. రెండవ ప్రపంచ యుద్ధం సమయంలో, యునైటెడ్ కింగ్‌డమ్‌లో స్థిరపడే ముందు చాలా మంది మిత్రరాజ్యాల ఫ్రంట్‌లో పోరాడారు. అక్కడ వారు కేఫ్‌లు, రెస్టారెంట్‌లను తెరిచారు, అవి బ్రిటిష్ ఆసియా కమ్యూనిటీకి ముఖ్యమైన కేంద్రాలుగా మారాయి.[67][68]

1946లో, బ్రిటిష్ అస్సాం ప్రధాన మంత్రి అయిన గోపీనాథ్ బోర్దొలోయ్ సిల్హెట్‌ను తిరిగి తూర్పు బెంగాల్‌కు అప్పగించాలనే తన కోరికను ముందుకు తీసుకువచ్చాడు.[69] ప్రజాభిప్రాయ సేకరణ తరువాత, గతంలో ఉన్న సిల్హెట్ జిల్లా దాదాపుగా అంతా పాకిస్తాన్ డొమినియన్ లోని తూర్పు బెంగాల్‌లో భాగమైంది. అబ్దుల్ మత్లిబ్ మజుందార్ నేతృత్వంలోని ప్రతినిధి బృందం చేసిన విజ్ఞప్తి తర్వాత, కరీంగంజ్ ఉపవిభాగంలో పెద్ద భాగాన్ని అడ్డుకుని భారతదేశంలో విలీనం చేశారు.[70][71] ప్రజాభిప్రాయ సేకరణ 6 జూలై 1947న జరిగింది. తూర్పు బెంగాల్‌లో (అంటే పాకిస్తాన్ లో భాగం) చేరడానికి 239,619 మంది ఓటు వేశారు. అస్సాంలో (అంటే భారతదేశంలో భాగం) ఉండటానికి 184,041 మంది ఓటు వేశారు.[72] ఈ ప్రజాభిప్రాయ సేకరణ భారత స్వాతంత్ర్య చట్టం 1947 లోని ఆర్టికల్ 3 ద్వారా ఆమోదించబడింది.

బ్రిటిష్ ఇండియా విభజన అనంతర కాలం

[మార్చు]
సిల్హెట్‌లోని సెంట్రల్ షహీద్ మినార్

20వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో, బ్రిటిష్ కాలంలో, "నంకర్ ఆచారం" అని పిలువబడే కార్మిక దోపిడీ విధానాన్ని ప్రవేశపెట్టారు. దాన్ని జమీందార్లు ఆచరించారు.[73] ఈ అనాగరిక విధానాన్ని నంకర్ తిరుగుబాటు సమయంలో ఈ ప్రాంతంలోని స్థానిక రైతులు ఎదుర్కొన్నారు, ఇది ఆరు మరణాలకు దారితీసింది. బియానిబజార్‌లో, ఈ తిరుగుబాటు పుట్టి తూర్పు పాకిస్తాన్ అంతటా వ్యాపించింది. దీని వల్ల జమీందారీ విధానాన్ని రద్దు చేయడానికి, రైతుల భూమి యాజమాన్యాన్ని గుర్తించడానికి ప్రభుత్వేతర పాలనను రద్దు చేయడానికి పాకిస్తాన్ ప్రభుత్వం నిర్ణయించింది.[73][74]

తేయాకు వ్యాపారం ఉత్పత్తి, ధృవీకరణ, ఎగుమతికి మద్దతుగా 1952లో పాకిస్తాన్ టీ బోర్డ్ - మౌల్వీబజార్‌లోని శ్రీమంగల్‌లో ఉన్న టీ రీసెర్చ్ స్టేషన్ - స్థాపించబడింది.[75][76]

స్వాతంత్ర్యం తరువాత

[మార్చు]
శ్రీమంగల్‌లోని ఒక షహీద్ మినార్ నమూనా

బంగ్లాదేశ్ విముక్తి యుద్ధం సమయంలో, పాకిస్థాన్ ఆర్మీ కొమిల్లా, నొఖాలి జిల్లాలను ఆధీనంలో ఉంచుకోవడానికి ఆ ప్రాంతాల్లో మోహరించిన 14వ డివిజన్ యూనిట్ల నుండి నవంబర్ మధ్యలో 39వ తాత్కాలిక డివిజన్‌ను సృష్టించినప్పుడు, 14వ డివిజన్‌ సిల్హెట్, బ్రాహ్మణ్బారియా ప్రాంతాలను మాత్రమే రక్షించడానికి బాధ్యత వహించింది.[77] సిల్హెట్ సెక్టార్ 3, సెక్టార్ 4, సెక్టార్ 5లో భాగంగా ఉండేది.

సెక్టార్ 3కి హెజమర వద్ద కె.ఎం. షఫీవుల్లా, ఆ తర్వాత ఎ.ఎన్.ఎం. నూరుజ్జమాన్ నాయకత్వం వహించారు. ఇది సిల్హెట్, మైమెన్‌సింగ్‌లకు చెందిన 2 ఈస్ట్ బెంగాల్, EPR దళాలతో ఏర్పడింది. ఈ రంగానికి చెందిన పది సబ్ సెక్టార్లు (వాటి కమాండర్లు): ఆశ్రంబరి (కెప్టెన్ అజీజ్, తర్వాత కెప్టెన్ ఎజాజ్); బాఘైబరి (కెప్టెన్ అజీజ్, తర్వాత కెప్టెన్ ఎజాజ్); హత్కతా (కెప్టెన్ మతియూర్ రెహమాన్); సిమ్లా (కెప్టెన్ మతిన్); పంచబతి (కెప్టెన్ నసీమ్); మంతలా (కెప్టెన్ MSA భూయన్); విజయనగర్ (కెప్టెన్ MSA భూయన్); కాలాచార (లెఫ్టినెంట్ మజుందార్); కల్కలియా (లెఫ్టినెంట్ గులాం హెలాల్ మోర్షెడ్); బముటియా (లెఫ్టినెంట్ సయీద్).

సెక్టార్ 4 హబీగంజ్ నుండి కనైఘాట్ వరకు విస్తరించి ఉంది, ఇందులో 4,000 EPR దళాలు ఉన్నాయి. 9,000 మంది సాధారణ స్వాతంత్ర్య సమరయోధులచే ఇది మద్దతు పొందింది. వారికి చిత్తరంజన్ దత్తా, తరువాత మహ్మద్ అబ్దుర్ రబ్ నాయకత్వం వహించారు. సెక్టార్ 4 ప్రధాన కార్యాలయం ప్రారంభంలో కరీంగంజ్‌లో, ఆ తర్వాత అస్సాంలోని మసింపూర్‌లో ఉంది. ఈ రంగానికి చెందిన ఆరు సబ్-సెక్టార్లు (వాటి కమాండర్లు): జలాల్పూర్ (మసుదూర్ రబ్ సాధి); బారాపుంజి (మహ్మద్ అబ్దుర్ రబ్); అమ్లాసిద్ (లెఫ్టినెంట్ జహీర్); కుకిటల్ (ఫ్లైట్ లెఫ్టినెంట్ కాదర్, తర్వాత కెప్టెన్ షరీఫుల్ హక్); కైలాస్ షహర్ (లెఫ్టినెంట్ వకియుజ్జమాన్); కమల్పూర్ (కెప్టెన్ ఎనామ్).

సెక్టార్ 5 దుర్గాపూర్ నుండి తమాబిల్ వరకు విస్తరించి ఉంది, బన్ష్తాల వద్ద మేజర్ మీర్ షౌకత్ అలీ దీనికి కమాండర్. ఈ విభాగంలో 800 మంది రెగ్యులర్లు, 5000 మంది గెరిల్లాలు ఉన్నారు. ఈ విభాగానికి చెందిన ఆరు ఉపవిభాగాలు (వాటి కమాండర్లు): ముక్తాపూర్ (సుబేదార్ నజీర్ హొస్సేన్, స్వాతంత్ర్య సమరయోధుడు ఫరూక్ సెకండ్ ఇన్ కమాండ్); దౌకి (సుబేదార్ మేజర్ BR చౌదరి); షేలా (కెప్టెన్ హెలాల్‌కు లెఫ్టినెంట్ మహబుబార్ రెహమాన్, లెఫ్టినెంట్ అబ్దుర్ రవూఫ్ అనే ఇద్దరు అసిస్టెంట్ కమాండర్లు ఉన్నారు); భోలాగంజ్ (లెఫ్టినెంట్ SM ఖలేద్‌ను అసిస్టెంట్ కమాండర్‌గా కలిగి ఉన్న లెఫ్టినెంట్ తాహేరుద్దీన్ అఖుంజీ); బలాట్ (సుబేదార్ ఘనీ, అతని స్థానంలో కెప్టెన్ సలావుద్దీన్ ముంతాజ్, ఎనాముల్ హక్ చౌదరి వచ్చారు); బరాచరా (కెప్టెన్ ముస్లిం ఉద్దీన్).[78]

యుద్ధం మధ్యలో, ఇస్లామియా ప్రెస్‌లో ముద్రించబడిన సిల్హెటి నాగిరి లిపితో సహా అనేక ప్రింటింగ్ ప్రెస్‌లు దెబ్బతిన్నాయి.[79][80] ఈ ప్రాంతం తూర్పు పాకిస్తాన్ విముక్తి యుద్ధానికి కేంద్రంగా నిలిచింది, ఇది బంగ్లాదేశ్ సృష్టికి కారణమైంది. ఇది బంగ్లాదేశ్ దళాల కమాండర్-ఇన్-చీఫ్ జనరల్ ఎం.ఎ.జి. ఉస్మానీ స్వస్థలం. రాజ్‌నగర్ ఉపాజిల్లాలోని పంచగావ్ ఫ్యాక్టరీ అతని ఆధ్వర్యంలో ఫిరంగులను ఉత్పత్తి చేసింది. జనార్దన్ కర్మాకర్ నిర్మించిన ప్రసిద్ధ చారిత్రక ఫిరంగి ఢాకాలో ప్రదర్శనలో ఉంది.[12] డిసెంబర్ 4 నుండి 5 వరకు 1971లో కులౌరాలో బంగ్లాదేశ్, భారతదేశ మిత్రదళాలకు, పాకిస్తాన్ సైన్యానికి మధ్య గజీపూర్ యుద్ధం తీవ్రంగా జరిగింది. ఈ యుద్ధం బంగ్లాదేశ్ విజయంతో ముగిసింది. సిల్హెట్ యుద్ధం డిసెంబర్ 7 నుండి 15 వరకు జరిగింది, ఇది చివరికి పాకిస్తాన్ లొంగిపోవడానికి, సిల్హెట్ విముక్తికి దారితీసింది.[81] పాకిస్తాన్ సైన్యంకు చెందిన 93,000 సైనికులు 16 డిసెంబర్ 1971న బంగ్లాదేశ్ సైన్యానికి బేషరతుగా లొంగిపోయారు.[82] బంగ్లాదేశ్‌లో ఈ రోజును, సంఘటనను విజయ్ దివస్ (బిజోయ్ దిబోస్) గా జరుపుకుంటారు.[83][82]

ఇవి కూడా చూడండి

[మార్చు]
  • చిట్టగాంగ్ చరిత్ర
  • సిల్హెటి భాష
  • హల్తున్నబీ

మూలాలు

[మార్చు]
  1. ↑ Majumder, R.C (1971). "History of Ancient Bengal". G. Bharadwaj , Calcutta. p. 8. Retrieved 2 డిసెంబరు 2024.
  2. 1 2 Dilip K. Chakrabarti (1992). Ancient Bangladesh: A Study of the Archaeological Sources. Oxford University Press. p. 166. ISBN 978-0-19-562879-1.
  3. ↑ Syed Umar Hayat (జూలై–డిసెంబరు 1996). "Bengal Under the Palas and Senas (750-1204)" (PDF). Pakistan Journal of History and Culture. 17 (2): 33.
  4. 1 2 Eaton, Richard (1993). "Bengal under the Mughals: Mosque and Shrine in the Rural Landscape: The Religious Gentry of Sylhet". The Rise of Islam and the Bengal Frontier, 1204–1760.
  5. 1 2 Atul Chandra Roy (1968). History of Bengal: Mughal Period, 1526-1765 A.D. Nababharat Publishers. p. 100.
  6. 1 2 Nath, Pratyay (28 జూన్ 2019). Climate of Conquest: War, Environment, and Empire in Mughal North India. Oxford University Press.
  7. 1 2 3 4 5 6 7 E M Lewis (1868). "Sylhet District". Principal Heads of the History and Statistics of the Dacca Division. Calcutta: Calcutta Central Press Company. pp. 281-326.
  8. ↑ Shin, Jae-Eun (2018), "Region Formed and Imagined: Reconsidering temporal, spatial and social context of Kamarupa", in Dzüvichü, Lipokmar; Baruah, Manjeet (eds.), Modern Practices in North East India: History, Culture, Representation, London & New York: Routledge, p. 31, (I)t mentions that a marshy land tract adjacent to an existing settlement was given to more than 208 vaidika brahmavas (brahmanas versed in the Vedas) belonging to 56 gotras and different Vedic schools.
  9. ↑ Chowdhury, Iftekhar Ahmed (7 సెప్టెంబరు 2018). "Sylhetis, Assamese, 'Bongal Kheda', and the rolling thunder in the east". The Daily Star. Retrieved 2 జనవరి 2019.
  10. ↑ Syed Umar Hayat (జూలై–డిసెంబరు 1996). "Bengal Under the Palas and Senas (750-1204)" (PDF). Pakistan Journal of History and Culture. 17 (2): 33.
  11. ↑ Kamalakanta Gupta (1967). Copper-Plates of Sylhet. Sylhet, East Pakistan: Lipika Enterprises. OCLC 462451888.
  12. 1 2 "Zila". Moulvibazar.com. జనవరి 2016. Retrieved 4 సెప్టెంబరు 2018.
  13. 1 2 3 4 Sreehatter Itibritta – Purbangsho (A History of Sylhet), Part 2, Volume 1, Chapter 1, Achyut Charan Choudhury; Publisher: Mustafa Selim; Source publication, 2004
  14. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 B C Allen (1905). Assam District Gazetteers. Vol. 2. Calcutta: Government of Assam.
  15. ↑ Muhammad Mojlum Khan (2013). The Muslim Heritage of Bengal: The Lives, Thoughts and Achievements of Great Muslim Scholars, Writers and Reformers of Bangladesh and West Bengal. Kube Publishing Limited. p. 23. ISBN 978-1-84774-062-5.
  16. ↑ KingListsFarEast Bengal
  17. 1 2 3 Stewart, Charles (1813). The History of Bengal. London: Black, Parry and Co.
  18. ↑ Hussain, M Sahul (2014). "Burhanuddin (R)". Banglapedia: National Encyclopedia of Bangladesh (Second ed.). Asiatic Society of Bangladesh.
  19. 1 2 Muhammad Mojlum Khan (2013). The Muslim Heritage of Bengal: The Lives, Thoughts and Achievements of Great Muslim Scholars, Writers and Reformers of Bangladesh and West Bengal. Kube Publishing Limited. pp. 25–. ISBN 978-1-84774-062-5.
  20. ↑ EB, Suharwardy Yemani Sylheti, Shaikhul Mashaikh Hazrat Makhdum Ghazi Shaikh Jalaluddin Mujjarad, in Hanif, N. "Biographical Encyclopaedia of Sufis: Central Asia and Middle East. Vol. 2". Sarup & Sons, 2002. p.459
  21. ↑ Sylhet City. Bangla2000. Retrieved 28 నవంబరు 2008.[permanent dead link]
  22. ↑ "About the name Srihatta". Srihatta.com.bd. Retrieved 7 ఏప్రిల్ 2019.
  23. ↑ Syed Murtaza Ali's History of Sylhet; Moinul Islam
  24. 1 2 Khan, Muazzam Hussain (2012). "Fakhruddin Mubarak Shah". In Sirajul Islam; Miah, Sajahan; Khanam, Mahfuza; Ahmed, Sabbir (eds.). Banglapedia: the National Encyclopedia of Bangladesh (Online ed.). Dhaka, Bangladesh: Banglapedia Trust, Asiatic Society of Bangladesh. ISBN 984-32-0576-6. OCLC 52727562. OL 30677644M. Retrieved 7 సెప్టెంబరు 2026.
  25. ↑ Abu Musa Mohammad Arif Billah (2012). "Persian". In Sirajul Islam and Ahmed A. Jamal (ed.). Banglapedia: National Encyclopedia of Bangladesh (Second ed.). Asiatic Society of Bangladesh.
  26. 1 2 Milton S. Sangma (1994). Essays on North-east India: Presented in Memory of Professor V. Venkata Rao. Indus Publishing. ISBN 978-81-7387-015-6.
  27. ↑ Hanif, N (2000). Biographical Encyclopaedia of Sufis: South Asia. pp. 170–171.
  28. ↑ Choudhury, Achyut Charan (1917). Srihattar Itibritta: Uttarrangsho  (in Bengali). Calcutta: Kotha. p. 474 – via Wikisource.
  29. ↑ R. M. Nath, The Back-ground of Assamese Culture (1978), p. 81
  30. 1 2 3 Choudhury (1917, p. 483)
  31. ↑ Subīra Kara, 1857 in North East: a reconstruction from folk and oral sources (2008), p. 135
  32. ↑ Milton S. Sangma, Essays on North-east India: Presented in Memory of Professor V. Venkata Rao (1994), p. 74
  33. 1 2 Hosne Ara Motahar (1999). "Museum Establishment and Heritage Preservation: Sylhet Perspective". In Sharif Uddin Ahmed (ed.). Sylhet: History and Heritage. Bangladesh Itihas Samiti. p. 715. ISBN 984-31-0478-1.
  34. ↑ Choudhury (1917, p. 484)
  35. ↑ Nath, Rajmohan (1948). The back-ground of Assamese culture. A. K. Nath. p. 90.
  36. 1 2 3 Syed Mohammad Ali. "A chronology of Muslim faujdars of Sylhet". The Proceedings Of The All Pakistan History Conference. Vol. 1. Karachi: Pakistan Historical Society. pp. 275–284.
  37. ↑ Hasan, Perween (2007). Sultans and Mosques: The Early Muslim Architecture of Bangladesh. I.B. Tauris. p. 18. ISBN 978-1-84511-381-0. It was only in 1612, during the reign of Jahangir, that all of Bengal was firmly integrated as a Mughal province and was administered by viceroys appointed by Delhi.
  38. ↑ Hunter, William Wilson (1875). "District of Sylhet: Administrative History". A Statistical Account of Assam. Vol. 2.
  39. ↑ Gogoi, Padmeshwar (1968). The Tai and the Tai kingdoms (Thesis). Gauhati University, Guwahati. pp. 333–335. ISBN 978-81-86416-80-8.
  40. ↑ Inayat Khan, Shah Jahan Nama, trans. A. R. Fuller, ed. W. E. Begley and Z. A. Desai (Delhi: Oxford University Press, 1990), 235.
  41. ↑ Ali Ahmad. "Vide". Journal of Assam Research Society. VIH: 26.
  42. 1 2 Ghose, Lokenath (1881). "The Dastidar Family of Sylhet". The Modern History of the Indian Chiefs, Rajas, Zamindars, & C. Vol. Part II. pp. 483–484.
  43. ↑ Ali, Syed Murtaja, Hazrat Shah Jalal and Sylheter Itihas, 66: 1988
  44. ↑ Abu Musa Mohammad Arif Billah (2012). "Rahim Khan". In Sirajul Islam and Ahmed A. Jamal (ed.). Banglapedia: National Encyclopedia of Bangladesh (Second ed.). Asiatic Society of Bangladesh.
  45. ↑ Hunter, William Wilson (1875). "District of Sylhet: Administrative History". A Statistical Account of Assam. 2.
  46. 1 2 3 Robert Lindsay (1840). "Anecdotes of an Indian life: Chapter VII". Lives of the Lindsays, or, A memoir of the House of Crawford and Balcarres. Vol. 4. Wigan: C.S. Simms.
  47. ↑ Singh, Moirangthem Kirti (1980). Religious Developments in Manipur in the 18th and 19th Centuries. Manipur State Kala Akademi. pp. 165–166. Gonarkhan
  48. ↑ William Wilson Hunter (1886). The Imperial Gazetteer of India. Trübner & Company. p. 164.
  49. ↑ Colleen Taylor Sen (2004). Food Culture in India. Greenwood Publishing Group. p. 26. ISBN 978-0-313-32487-1.
  50. ↑ "Tea Industry". Banglapedia: National Encyclopedia of Bangladesh. Asiatic Society of Bangladesh.
  51. ↑ "Tea cultivation". The Independent. 31 డిసెంబరు 2017.
  52. ↑ "Rare 1857 reports on Bengal uprisings". The Times of India. 10 జూన్ 2009.
  53. ↑ "Sylhet City Corporation". Sylhet City Corporation. Archived from the original on 1 అక్టోబరు 2014. Retrieved 2 సెప్టెంబరు 2019.
  54. ↑ Tanweer Fazal (2013). Minority Nationalisms in South Asia. Routledge. pp. 53–54. ISBN 978-1-317-96647-0.
  55. ↑ Hossain, Ashfaque (2013). "The Making and Unmaking of Assam-Bengal Borders and the Sylhet Referendum". Modern Asian Studies. 47 (1): 260. doi:10.1017/S0026749X1200056X. JSTOR 23359785. S2CID 145546471. To make (the Province) financially viable, and to accede to demands from professional groups, (the colonial administration) decided in September 1874 to annex the Bengali-speaking and populous district of Sylhet.
  56. ↑ Hossain, Ashfaque (2013). "The Making and Unmaking of Assam-Bengal Borders and the Sylhet Referendum". Modern Asian Studies. 47 (1): 261. doi:10.1017/S0026749X1200056X. JSTOR 23359785. S2CID 145546471.
  57. ↑ Hossain, Ashfaque (2013). "The Making and Unmaking of Assam-Bengal Borders and the Sylhet Referendum". Modern Asian Studies. 47 (1): 262. doi:10.1017/S0026749X1200056X. JSTOR 23359785. S2CID 145546471. It was also decided that education and justice would be administered from Calcutta University and the Calcutta High Court respectively.
  58. ↑ Hossain, Ashfaque (2013). "The Making and Unmaking of Assam-Bengal Borders and the Sylhet Referendum". Modern Asian Studies. 47 (1): 262. doi:10.1017/S0026749X1200056X. JSTOR 23359785. S2CID 145546471. They could also see that the benefits conferred by the tea industry on the province would also prove profitable for them. For example, those who were literate were able to obtain numerous clerical and medical appointments in tea estates, and the demand for rice to feed the tea labourers noticeably augmented its price in Sylhet and Assam enabling the Zaminders (mostly Hindu) to dispose of their produce at a better price than would have been possible had they been obliged to export it to Bengal.
  59. ↑ Ishrat Alam; Syed Ejaz Hussain (2011). The Varied Facets of History: Essays in Honour of Aniruddha Ray. Primus Books. p. 273. ISBN 978-93-80607-16-0.
  60. ↑ Alan Warren (1 డిసెంబరు 2011). Burma 1942: The Road from Rangoon to Mandalay. A&C Black. p. 235. ISBN 978-1-4411-0673-5.
  61. ↑ "Homepage". Sylhet MC College.
  62. ↑ Assam District Gazetteers - Supplement. Vol. 2. Shillong: The Assam Secretariat Press. 1915.
  63. ↑ William Cooke Taylor, A Popular History of British India. p. 505
  64. ↑ Tanweer Fazal (2013). Minority Nationalisms in South Asia. Routledge. pp. 54–55. ISBN 978-1-317-96647-0.
  65. ↑ Bhuyan, Arun Chandra (2000). Nationalist Upsurge in Assam. Government of Assam.
  66. ↑ Roy, Jayanta Singh (2012). "Kanaighat Upazila". In Sirajul Islam; Miah, Sajahan; Khanam, Mahfuza; Ahmed, Sabbir (eds.). Banglapedia: the National Encyclopedia of Bangladesh (Online ed.). Dhaka, Bangladesh: Banglapedia Trust, Asiatic Society of Bangladesh. ISBN 984-32-0576-6. OCLC 52727562. OL 30677644M. Retrieved 7 సెప్టెంబరు 2026.
  67. ↑ Al-Mahmood, Syed Zain (19 డిసెంబరు 2008). "Down the Surma – Origins of the Diaspora". Star Weekend Magazine. Vol. 7, no. 49. The Daily Star. Retrieved 28 మే 2009.
  68. ↑ Bengali speaking community in the Port of London Archived 1 డిసెంబరు 2008 at the Wayback Machine PortCities London. Retrieved 28 May 2009.
  69. ↑ Daniyal, Shoaib (24 జూన్ 2016). "With Brexit a reality, a look back at six Indian referendums (and one that never happened)". Scroll.in. Retrieved 20 నవంబరు 2016.
  70. ↑ "History - British History in depth: The Hidden Story of Partition and its Legacies". BBC. Retrieved 20 నవంబరు 2016.
  71. ↑ Chowdhury, Dewan Nurul Anwar Husain. "Sylhet Referendum, 1947". Banglapedia. Retrieved 20 నవంబరు 2016.
  72. ↑ "Sylhet (Assam) to join East Pakistan". Keesing's Record of World Events. జూలై 1947. p. 8722. Archived from the original on 4 డిసెంబరు 2013.
  73. 1 2 নানকার বিদ্রোহ. The Daily Kalerkantho (in Bengali). నవంబరు 2014. Retrieved 10 జూలై 2017.
  74. ↑ আমাদের নগরী. সিলেট সিটি কর্পোরেশন - Sylhet City Corporation | SCC (in Bengali). The Daily SCC. Retrieved 10 జూలై 2017 – via Govt. website.
  75. ↑ Bangladesh Tea Research Institute, Banglapedia
  76. ↑ Chen, Liang; Apostolides, Zeno; Chen, Zong-Mao (2012). Global Tea Breeding: Achievements, Challenges and Perspectives. Hangzhou: Zhejiang University Press. p. 290. ISBN 978-3-642-31877-1.
  77. ↑ Salik, Siddiq, Witness to Surrender, pp126
  78. ↑ Syeda Momtaz Sheren (2012). "War of Liberation, The". In Sirajul Islam; Miah, Sajahan; Khanam, Mahfuza; Ahmed, Sabbir (eds.). Banglapedia: the National Encyclopedia of Bangladesh (Online ed.). Dhaka, Bangladesh: Banglapedia Trust, Asiatic Society of Bangladesh. ISBN 984-32-0576-6. OCLC 52727562. OL 30677644M. Retrieved 7 సెప్టెంబరు 2026.
  79. ↑ "Banglapedia". Archived from the original on 29 మార్చి 2022. Retrieved 2 సెప్టెంబరు 2019.
  80. ↑ Azam, Md. Ali (1939). Life Of Maulavi Abdul Karim. Calcutta: M. A. Azam.
  81. ↑ Dummett, Mark (16 డిసెంబరు 2011). "How one newspaper report changed world history". BBC News. Retrieved 20 జనవరి 2020.
  82. 1 2 "Why Do India Celebrate 'Vijay Diwas' On 16th December". SSBToSuccess (in అమెరికన్ ఇంగ్లీష్). 17 డిసెంబరు 2017. Retrieved 18 డిసెంబరు 2017.
  83. ↑ "About us". Liberation War Museum. Archived from the original on 8 నవంబరు 2011. Retrieved 21 నవంబరు 2011.

మరింత చదవడానికి

[మార్చు]
  • Abdul Karim. Social History Of The Muslims In Bengal (Down to A.D. 1538). Dacca: The Asiatic Society of Pakistan, 1959.
  • Ali, Syed Murtaza. Hazrat Shah Jalal O Sylheter Itihas (Hazrat Shah Jalal and the History of Sylhet) Dacca, 1965.
  • Chakrabarty, Bidyut. "The ‘Hut’ and the ‘Axe’: The 1947 Sylhet Referendum." The Indian economic and social history review 39, no. 4 (2002): 317–350.
  • Chakrabarti, Dilip Ancient Bangladesh: A Study of the Archaeological Sources Delhi: Oxford University Press 1992
  • Fazakarley, Jed. "Multiculturalism’s Categories and Transnational Ties: The Bangladeshi Campaign for Independence in Britain, 1971." Immigrants & minorities 34, no. 1 (2016), 49–69.
  • Fedorowich, Kent, Andrew Thompson, Keith Povey, and John M MacKenzie. "Resistance and Accommodation in Christian Mission: Welsh Presbyterianism in Sylhet, Eastern Bengal, 1860–1940: Aled Jones." In Empire, Migration and Identity in the British World. United Kingdom: Manchester University Press, 2013.
  • Hossain, Ashfaque. "The Making and Unmaking of Assam-Bengal Borders and the Sylhet Referendum." Modern Asian studies 47, no. 1 (2013), 250–287
  • Hossain, Ashfaque. "The World of the Sylheti Seamen in the Age of Empire, from the Late Eighteenth Century to 1947." Journal of global history 9, no. 3 (2014): 425–446.
  • Hossain, Ashfaque. “Historical Globalization and Its Effects: a Study of Sylhet and Its People, 1874-1971”. ProQuest Dissertations Publishing, 2009.
  • Ludden, David. "Investing in Nature Around Sylhet: An Excursion into Geographical History." Economic and political weekly 38, no. 48 (2003): 5080–5088.
  • Van Schendel, Willem. A history of Bangladesh (Cambridge University Press, 2009).

మూస:సిల్హెట్ అంశాలు

"https://te.wikipedia.org/w/index.php?title=గ్రేటర్_సిల్హెట్&oldid=4950122" నుండి వెలికితీశారు