గ్రోత్ హార్మోన్

వికీపీడియా నుండి
ఇక్కడికి గెంతు: మార్గసూచీ, వెతుకు

గ్రోత్ హార్మోన్ (Growth hormone or GH ) అనేది మాంసకృత్తుల మీద ఆధారమైన పెప్టైడ్ హార్మోన్. ఇది మానవులలో మరియు ఇతర జంతువులలో పెరుగుదలను, కణ ప్రత్యుత్పత్తి మరియు పునరుత్పత్తని ఉద్దీపన చేస్తుంది. గ్రోత్ హార్మోన్ అనేది 191-అమైనో ఆమ్లం, ఏక-క్రమ పోలిపెప్టైడ్, ఇది పీయూష గ్రంథి పూర్వపు భాగం యొక్క ప్రక్క భాగాల లోపల సొమటోట్రోఫ్ కణాలచే సంయోజనం మరియు నిల్వ చేయబడతాయి. జంతువులలో సహజంగా ఉత్పత్తి అయ్యే గ్రోత్ హార్మోన్ 1ను సొమటోట్రోపిన్ సూచిస్తుంది, అయితే సోమాట్రోపిన్ తిరిగి కూర్చబడిన DNA సాంకేతికతతో ఉత్పత్తి అయిన గ్రోత్ హార్మోన్‌ను సూచిస్తుంది[1] మరియు మానవులలో "HGH" అని సంక్షిప్తంగా తెలపబడుతుంది.

గ్రోత్ హార్మోన్‌, పిల్లల యొక్క పెరుగుదల క్రమభంగాలను మరియు పెద్దల గ్రోత్ హార్మోన్ హీనతను నయం చేయటానికి వైద్యులచే సిఫారుసు చేయబడిన మందుగా వైద్యశాస్త్రంలో ఉంది. సంయుక్త రాష్ట్రాలలో, ఇది మందుల దుకాణాలలో వైద్యుని నుండి ఔషధ చీటీ ద్వారా చట్టపరంగా లభ్యమవుతుంది. సంయుక్త రాష్ట్రాలలో ఇటీవల సంవత్సరాలలో, కొంతమంది వైద్యులు జీవత్వాన్ని పెంచటానికి GH-హీనత ఉన్న వయస్సు మళ్ళిన రోగులలో (ఆరోగ్యంగా ఉన్నవారికి కాదు) గ్రోత్ హార్మోన్‌ను సిఫారుసు చేయటం ఆరంభించారు. చట్టపరంగా, HGH కొరకు దీని వాడకం యొక్క సామర్థ్యత మరియు భద్రతను రోగచికిత్స సంబంధ పరీక్షలో పరీక్షించలేదు. ఈ సమయంలో, HGH ఇంకా ఒక క్లిష్టమైన హార్మోన్‌గా భావించబడింది మరియు దీని యొక్క అనేక చర్యలు ఇంకా తెలియవలసి ఉంది.[2]

జీవనిర్మాణ కారకంగా ఇది ఉండటం వలన, HGHను క్రీడలలో పోటీదారులు 1970ల నాటినుండి ఉపయోగిస్తున్నారు మరియు దీనిని IOC ఇంకా NCAA నిషేధించాయి. సంప్రదాయక మూత్ర విశ్లేషణలో HGHతో డోపింగ్‌ను కనిపెట్టలేక పోయారు, అందుచే ఈ నిషేధం 2000ల ఆరంభంలో సహజమైన మరియు కృత్రిమమైన hGHను ప్రత్యేకపరచు రక్త పరీక్షలను అభివృద్ధి చేసే వరకు అమలుకాలేదు. ఏథెన్స్, గ్రీస్‌లో జరిగిన 2004 ఒలింపిక్ గేమ్స్‌లో WADA నిర్వహించిన రక్తపరీక్షలు ప్రధానంగా HGHను లక్ష్యంగా పెట్టుకున్నాయి.[2] ఈ మందును FDA ఆమోదించలేదు మరియు పైన పేర్కొనిన విధంగా సంయుక్త రాష్ట్రాలలో ఔషధచీటీ ద్వారానే GH చట్టపరంగా లభ్యమవుతుంది.

పారిశ్రామిక వ్యవసాయంలో పశుపోషణను మరింత సమర్థవంతంగా ఉపయోగించటంలో GH అధ్యయనం చేయబడింది మరియు పశు ఉత్పత్తిలో GH వాడకానికి ఆమోదాన్ని పొందటానికి అనేక ప్రయత్నాలు చేయబడినాయి. ఈ ఉపయోగాలు వివాదస్పదంగా ఉన్నాయి. సంయుక్త రాష్ట్రాలలో, బోవిన్ సొమటోట్రోపిన్ అని పిలవబడే GH యొక్క ఆవు-విశిష్ట ఆకృతి పాలకేంద్రం ఆవులలో పాల ఉత్పత్తిని పెంచటమనే GH యొక్క ఒకేఒక్క ఉపయోగాన్ని FDA-ఆమోదించింది.

విషయ సూచిక

జీవశాస్త్రం[మార్చు]

జన్యు స్థానం[మార్చు]

ప్రధాన వ్యాసంs: Growth hormone 1 and Growth hormone 2

గ్రోత్ హార్మోన్ కొరకు మానవ జన్యువులను గ్రోత్ హార్మోన్ 1 (సొమటోట్రోపిన్) మరియు గ్రోత్ హార్మోన్ 2గా పిలుస్తారు, క్రోమోజోము 17 యొక్క q22-24లో స్థాననిర్ధారణ అయి ఉంటాయి మరియు ఇవి మానవ పరాయువు సొమటోమమోట్రోపిన్ (ప్లసెంటల్ లాక్టోజన్‌గా కూడా పిలవబడుతుంది) జన్యువులతో దగ్గర సంబంధం కలిగి ఉంటుంది. GH, సమజాతి హార్మోన్ల సమూహానికి చెందిన మానవ పరాయువు సొమటోమమోట్రోపిన్ మరియు ప్రోలాక్టిన్ పెరుగుదలను పెంచే మరియు లాక్టోజెనిక్ చర్యలతో ఉంటాయి.

నిర్మాణం[మార్చు]

మానవ గ్రోత్ హార్మోన్ యొక్క అతిపెద్ద మానవ ఐసోఫాం 191 అమైనో ఆమ్లం యొక్క మాంసకృతి మరియు 22,124 డాల్టన్ల అణు భారాన్ని కలిగి ఉంటుంది. ఈ నిర్మాణంలో GH గ్రాహకంతో క్రియాత్మక అంతఃచర్యల కొరకు అవసరమైన నాలుగు హెలిసెస్ ఈ నిర్మాణంలో ఉన్నాయి. నిర్మాణంలో ప్రోలాక్టిన్ మరియు పరాయువు సోమటోమమొట్రోపిన్‌కు GH పరిణామాత్మక సమజాతిగా గోచరిస్తుంది. వేరువేరు జాతుల గ్రోత్ హార్మోన్ మధ్య నిర్మాణాత్మక సామీప్యాలు ఉన్నప్పటికీ, కేవలం మానవ మరియు ప్రైమేట్ గ్రోత్ హార్మోన్లు మానవులలో గణనీయమైన ప్రభావాలను కలిగి ఉంటాయి.

GH యొక్క అనేక అణు సమజాతులు పీయాష గ్రంథిలో ఉంటాయి మరియు రక్తంలో విడుదల కాబడతాయి. ముఖ్యంగా, ప్రత్యామ్నాయ చేరికచే ఉత్పత్తి అయ్యే ~ 20 kDa రకం స్థిర 1:9 నిష్పత్తిలో ఉంటుంది, [3] ఇటీవల ~ 23-24 kDa యొక్క ఒక అదనపు వైవిధ్యాన్ని అధిక మొత్తాలలో వ్యాయామనంతర స్థితులలో నమోదుచేయబడింది.[4] ఈ వైవిధ్యాన్ని గుర్తించలేదు, కానీ ఇది 23 kDa యొక్క 22 kDa గ్లైకోసిలేటెడ్ రకంతో పీయూష గ్రంథిలో కలిసినట్టు సూచించబడింది.[5] మరియును, ఈ వైవిధ్యాలు మాంసకృతితో (గ్రోత్ హార్మోన్-బైండింగ్ ప్రోటీన్, GHBP) పాక్షికంగా జతకాబడిన దానితో ప్రసరణ చేస్తాయి, ఇది గ్రోత్ హార్మోన్ గ్రాహకం యొక్క తుది భాగం మరియు ఆసిడ్-లెబైల్ సబ్‌యూనిట్ (ALS).

జీవశాస్త్రీయ నియంత్రణ[మార్చు]

పీయూష గ్రంథి చుట్టూ ఉన్న హైపోఫిసీల్ నిర్వాహక సిరలోకి అధోపర్యంకం యొక్క న్యూరోసెక్రిటరీ కేంద్రకాలచే విడుదల కాబడిన పెప్టైడ్లు (గ్రోత్ హార్మోన్-హార్మోన్‌ను విడుదల చేస్తుంది/సొమటోక్రినిన్ మరియు గ్రోత్ హార్మోన్-ఆటంకపరిచే హార్మోన్/సొమటోస్టాటిన్ ) సొమటోట్రోప్స్‌చే ఏర్పడే GH స్రావానికి అతిపెద్ద నియంత్రకులు. ఏదిఏమైనప్పటికీ ఈ ఉద్దీపింపచేసే మరియు ఆటంకపరిచే పెప్టైడ్లు GH విడుదలను నిర్ణయిస్తాయి, ఈ శేషం అనేక శరీరధర్మసంబంధమైన ఉద్దీపనాలతో (ఉదా., వ్యాయామం, పోషకఆహారం, నిద్ర) మరియు GH స్రావం యొక్క ఆటంకాలతో (ఉదా., కొవ్వు ఆమ్లాలు) ప్రభావితం కాబడతాయి[6] HGH స్రావం యొక్క ఉద్దీపనాలలో :

  • పెప్టైడ్ హోర్మోన్లు
    • గ్రోత్ హార్మోన్-విడుదలచేసే హార్మోన్ (GHRH) గ్రోత్ హార్మోన్-విడుదలచేసే హార్మోన్ గ్రాహకంకు (GHRHR) కలపబడి ఉంటుంది [7]
    • ఎంజైము ద్వారా గ్రోత్ హార్మోన్ సెక్రెటగోగ్ గ్రాహకాలకు (GHSR) [8] జతకాబడతాయి
  • లైంగిక హార్మోన్లు[9]
    • యవ్వనారంభ సమయంలో పెరిగే ఆండ్రోజెన్ స్రావం (పురుషులలో వృషణం నుండి మరియు మహిళలలో ఎడ్రినల్ కార్టెక్స్ నుండి)
    • ఈస్ట్రోజెన్
  • GHRH విడుదల ఉద్దీపన ద్వారా క్లోనిడైన్ మరియు L-DOPA[10]
  • సొమటోస్టాటిన్ విడుదలను ఆటంకపరచటం ద్వారా హిపోగ్లిసేమియా, ఆర్జినైన్[11] మరియు ప్రొప్రనోలోల్[10]
  • గాఢ నిద్ర[12]
  • ఉపవాసం[13]
  • తీవ్రమైన వ్యాయామం [14]

GH స్రావం యొక్క అవరోధాలలో :

  • పెరివెంట్రిక్యులర్ కేంద్రకం నుండి సొమటోస్టాటిన్[15]
  • GH మరియు IGF-1 యొక్క గాఢతలను ప్రసరణ చేయటం (పీయూష మరియు అధోపర్యంకం మీద ప్రతికూల ప్రభావం ఉంటుంది) [2]
  • హైపర్‌గ్లిమేసియా[10]
  • గ్లూకోకార్టికాయిడ్లు[16]
  • డైహైడ్రోటెస్టోస్టెరోన్

ఉత్పత్తి మరియు ఉద్దీపక పద్ధతులచే నియంత్రించటంతో పాటు, అనేక విదేశీ సంయోగపదార్థాలు (క్సెనోబయోటిక్స్ వంటి మందులు మరియు ఎండోక్రిన్ విచ్ఛిన్నకారకాలు) GH స్రావాన్ని మరియు కార్యాన్ని ప్రభావితం చేస్తాయని తెలపబడింది.[17]

రోజంతటా స్పందన పద్ధతిలో పూర్వాంత పీయూష గ్రంథి నుండి HGH సంశ్లేషించబడుతుంది మరియు స్రవించబడుతుంది; స్రావం యొక్క కదలికలు 3- నుండి 5-గంటల విరామంలో జరుగుతాయి.[2] ఈ సమయాలలో GH యొక్క ప్లాస్మా గాఢత 5 నుండి 45 ng/mL వరకు ఉండవచ్చు.[18] ఈ GH అధికాలు అత్యధికంగా నిద్రపోయే ఒక గంట ముందు ఊహించవచ్చు.[19] లేకపోతే రోజులు మరియు వ్యక్తుల మధ్య చాలా విస్తారమైన వ్యత్యాసం ఉంటుంది. HGH స్రావం యొక్క దాదాపు యాభైశాతం మూడవ మరియు నాల్గవ REM నిద్ర దశలలో జరుగుతుంది.[20] ఈ అధికమొత్తాల మధ్య, ఆధార GH స్థాయిలు కనిష్ఠంగా ఉంటాయి, సాధారణంగా రోజులో పగలు మరియు రాత్రి యొక్క అధిక భాగంలో 5 ng/mL కన్నా తక్కువగా ఉంటాయి.[19] GH యొక్క స్పందన ప్రొఫైల్ యొక్క అదనపు విశ్లేషణను ఆధార స్థాయిలు 1 ng/ml తక్కువగా ఉన్నవాటిలో మరియు గరిష్ఠ అధికాలు 10-20 ng/mL ఉన్న అన్ని సందర్భాలలో వివరించబడింది.[21][22]

అనేక అంశాలు HGH స్రావాన్ని ప్రభావితం చేస్తాయని తెలపబడింది, ఇందులో వయసు, లింగం, ఆహారం, వ్యాయామం, ఒత్తిడి మరియు ఇతర హార్మోన్లు ఉన్నాయి.[2] యుక్తవయసులో రోజుకు HGH స్రావం రేటు దాదాపు 700 μg ఉంటుంది, ఆరోగ్యవంతమైన పెద్దవారిలో రోజుకు HGH స్రావం రేటు 400 μg ఉంటుంది.[23]

శరీరం ఉత్పత్తి చేసే GH యొక్క సాధారణ క్రియలు[మార్చు]

ఎండోక్రిన్ నియంత్రణ యొక్క పెరుగుదలలో ప్రధాన మార్గాలు

శరీరం యొక్క కణజాలం మీద గ్రోత్ హార్మోన్ యొక్క ప్రభావాలను సాధారణంగా అనబోలిక్ (పెంపొందించటం) గా వర్ణించవచ్చు. ఇతర మాంసకృతి హార్మోన్ల వలే, కణాల యొక్క ఉపరితలం మీద కచ్చితమైన గ్రాహకంతో అంతఃచర్యల ద్వారా GH పనిచేస్తుంది.

బాల్య దశలో పెరిగిన ఎత్తు GH యొక్క ప్రసిద్ధి చెందిన ప్రభావాలలో ఒకటిగా ఉంది. కనీసం రెండు యంత్రాంగాల ద్వారా ఎత్తు ఉద్దీపన చెందుతుంది:

  1. పోలిపెప్టైడ్ హార్మోన్లు కొవ్వులో కరగవు, అవి సార్కోలేమాలోకి చొచ్చుకొని వెళ్ళలేవు. అందుచే, GH దానియొక్క కొన్ని ప్రభావాలను లక్ష్యాలుగా ఉన్న కణాల మీద గ్రాహకాలను జతచేస్తుంది, ఇది ఇక్కడ MAPK/ERK మార్గాన్ని చైతన్యవంతం చేస్తుంది.[24] ఈ యంత్రాంగం ద్వారా GH ప్రత్యక్షంగా మృదులాస్థి యొక్క కాండ్రోసైట్స్ విభజనను మరియు హెచ్చింపును ఉద్దీపన చేస్తుంది.
  2. JAK-STAT సంకేత మార్గం[24] ద్వారా GH ఇన్సులిన్-వంటి వృద్ధి కారకం 1 (IGF-1, పూర్వము దీనిని సొమటోమెడిన్ C అని పిలిచారు) యొక్క ఉత్పత్తిని పెంచుతుంది, ప్రోఇన్సులిన్‌కు సమజాతమైన హార్మోన్.[25] ఈ అవసరం కొరకు కాలేయం GH యొక్క ప్రధాన అంగంగా ఉంటుంది మరియు IGF-1 ఉత్పత్తి యొక్క ముఖ్య ప్రాంతంగా ఉంటుంది. విస్తారమైన కణజాలల మీద IGF-1 పెరుగుదలను కలిగించే ప్రభావాలను కలిగి ఉంటుంది. అదనపు IGF-1ను లక్ష్యంగా ఉన్న కణజాలాలలో ఉత్పత్తి చేయబడుతుంది, అలా చేయటం ద్వారా ఎండోక్రిన్ మరియు ఆటోక్రిన్/పారాక్రిన్ హార్మోన్ రెండూ స్పష్టమవుతాయి. కండరాల పెరుగుదలను పెంచటానికి అస్థికణాలు మరియు కాండ్రోసైట్ చర్యల మీద IGF-1 ఉద్దీపన ప్రభావాలను కలిగి ఉంటుంది.

పిల్లలు మరియు యుక్తవయసులోని వారిలో ఎత్తును పెంచటంతోపాటు, శరీరం మీద గ్రోత్ హార్మోన్ అనేక ఇతర ప్రభావాలను కూడా కలిగి ఉంది:

  • కాల్షియం నిలుపుదల మరియు ఎముకల యొక్క ఖనిజీకరణను బలోపేతం మరియు అధికం చేస్తుంది
  • సూక్ష్మకండర తంతువు హైపర్‌ప్లాసియా ద్వారా కండర సమూహాన్ని పెంచటం
  • లిపోలిసిస్‌ను ప్రోత్సహిస్తుంది
  • మాంసకృతి సంశ్లేషణను పెంచుతుంది
  • మెదడు మినహా మిగిలిన అంతర అంగాల యొక్క పెరుగుదల ఉద్దీపన
  • హోమియోస్టీసిస్‌లో పాత్రను పోషిస్తుంది
  • కాలేయం తీసుకునే గ్లూకోజ్‌ను తగ్గిస్తుంది
  • కాలేయంలో గ్లూకోనియోజెనిసిస్ పెంచుతుంది[26]
  • క్లోమ పుటికల యొక్క చర్యలు మరియు నియంత్రణకు సహకరిస్తుంది
  • వ్యాధినిరోధక విధానంను పెంచుతుంది

శరీరం అధికంగా GHను ఉత్పత్తి చేయటం వల్ల సమస్యలు[మార్చు]

GH అధికం కావటం వల్ల పీయూష గ్రంథి పూర్వపు భాగం యొక్క సొమటోట్రోప్ కణాలు ద్వారా పీయూష గడ్డ ఏర్పడటం సాధారణ వ్యాధిగా ఉంటుంది. ఈ సొమటోట్రోప్ అడెనోమాలు నిరపాయమైనవి మరియు మందగతిలో పెరుగుతాయి, నిదానంగా GH ఉత్పత్తిని పెంచుతాయి. కొద్ది సంవత్సరాల తరువాత, GH అధికం కావటం ద్వారా ప్రధాన వైద్య సమస్యలు తలెత్తుతాయి. ఫలితంగా, అడెనోమా తలనొప్పులు, నేత్ర నరాల మీద ఒత్తిడి ద్వారా బలహీనమైన కంటిచూపు లేదా స్థానభ్రంశం ద్వారా ఇతర పీయూష హార్మోన్ల హీనతను కలుగచేస్తుంది.

సుదీర్ఘకాలం GH అతిగా ఉండటం వలన అది దవడ, వ్రేళ్ళు మరియు కాలివ్రేళ్ళ యొక్క ఎముకలను మందం చేస్తుంది. దవడ బరువు పెరగటం మరియు వేలు పరిమాణం పెరగటాన్ని అతికాయత అని సూచిస్తారు. దీనితోపాటు వచ్చే సమస్యలలో చెమటపోయటం, నరాల మీద ఒత్తిడి (ఉదా., మణికట్టు సంబంధమైన సొరంగ లక్షణం), కండరాల బలహీనత, అధిక లింగ హార్మోన్-బంధించే గ్లోబులిన్ (SHBG), ఇన్సులిన్ నిరోధకశక్తి లేదా అరుదైన టైపు 2 చక్కెరవ్యాధి మరియు తగ్గిపోయిన లైంగిక చర్య ఉన్నాయి.

GH-స్రావం గడ్డలు ముఖ్యంగా జీవితం యొక్క ఐదవ దశాబ్దంలో గుర్తించబడతాయి. ఈ విధమైన గడ్డ బాల్యంలో ఏర్పడటం చాలా అరుదుగా జరుగుతుంది, కానీ ఇది సంభవించినప్పుడు అతిగా ఉన్న GH అధిక పెరుగుదలకు కారణం కావచ్చు, సంప్రదాయకంగా దీనిని పీయూష అతికాయత అని సూచిస్తారు.

GH-ను ఉత్పత్తి చేసే గడ్డలను శస్త్ర చికిత్స ద్వారా తొలగించటం అనేది సాధారణ చికిత్సగా ఉంది. కొన్ని సందర్భాలలో, ఉష్ణప్రసరణ లేదా పెగ్విసోమంట్ వంటి GH ఆంటాగొనిస్ట్‌ను గడ్డ చిన్నదిగా చేయటానికి లేదా చర్యను నిరోధించటానికి ఉంచబడతుంది. ఆక్టిరియోటైడ్ (సొమటోస్టాటిన్ అగోనిస్ట్) మరియు బ్రోమోక్రిప్టైన్ (డొపమైన్ అగోనిస్ట్) వంటి మందులను GH స్రావం ఆపటానికి వాడవచ్చును ఎందుకంటే సొమటోస్టాటిన్ మరియు డొపమైన్ రెండూ GHRH-మాధ్యమంగా ఉన్న GH విడుదలను పూర్వభాగ పీయూష గ్రంథి నుండి ప్రతికూలంగా ఆపుతాయి.

GHను చాలా తక్కువగా శరీరం ఉత్పత్తి చేయటం ద్వారా సమస్యలు[మార్చు]

ప్రధాన వ్యాసం: Growth hormone deficiency

గ్రోత్ హార్మోన్ హీనత యొక్క ప్రభావాలు ఏ వయసులో సంభవించాయనే దాని మీద మారతాయి. పిల్లలలో, GH లోపం వల్ల పెరుగుదల వైఫల్యం మరియు తక్కువ ఎత్తును కలిగి ఉండటం అతిపెద్ద లక్షణాలుగా ఉన్నాయి, వీటితో పాటు సాధారణ కారణాలలో జన్యుపరమైన పరిస్థితులు మరియు పుట్టుకతో ఏర్పడే వైకల్యాలు ఉన్నాయి. లైంగికమైన పరిపక్వతను కూడా ఇది ఆలస్యం చేయవచ్చు. పెద్దవారిలో, హీనత అరుదుగా ఉంటుంది, [27] సాధారణ కారణంగా పీయూష అడెనోమా ఉంది, మిగిలిన వాటిలో బాల్యంలోని సమస్యలు కొనసాగటం, ఇతర నిర్మాణాత్మక గాయాలు మరియు చాలా అరుదుగా కారణం తెలియని GHDలు ఉన్నాయి.

కచ్చితమైనవి కాని సమస్యలతో GHD ఉన్నవాటిలో కండర సమష్టిలో తగినంత తగ్గింపుతో శరీర స్థూలకాయం మరియు చాలా సందర్భాలలో శక్తి మరియు జీవితపు నాణ్యతలో తరగుదల ఉన్నాయి.[27]

GH హీనత యొక్క నిర్ధారణ అనేక నిర్ధారణ పద్ధతుల ద్వారా కనుగొనబడుతుంది, వివిధ ఉద్దీపకాలచే ప్రేరేపించబడినప్పుడు రోగి యొక్క పీయూష గ్రంథి GH నాడిను విడుదల చేస్తుందా లేదా అనేది తెలుసుకొనటానికి సాధారణంగా GH ఉద్దీపన పరీక్షలు చేయబడతాయి.

మానవ వైద్యంలో GH[మార్చు]

ప్రధాన వ్యాసం: Growth hormone treatment

అతిగా GH లేదా చాలా తక్కువగా GHను శరీరం ఉత్పత్తి చేయటం ద్వారా వచ్చే సమస్యలను పైన పేర్కొన్న భాగాలలో చూడండి.

GH సంబంధించిన వాటి నుండి GH లోపం వరకు FDA-ఆమోదించిన చికిత్సలు[మార్చు]

బహిరంగమైన GHకు చికిత్సను పరిమితమైన సందర్భాలలోనే సూచించారు, [27] దీనివల్ల కలిగే ప్రభావాల యొక్క తీవ్రత మరియు తరచుదనం కారణంగా దీనిని క్రమంగా పరిశీలించటం అవసరం అవుతుంది. బాల్య-ఆరంభం (పెరిగే దశ పూర్తయిన తరువాత) లేదా పెద్దవారవుతున్న (సాధారణంగా ఏర్పడిన పీయూష గడ్డ కారణంగా) సమయంలో GH హీనతతో GHను పెద్దవారిలో భర్తీచేసే చికిత్సగా ఉపయోగిస్తారు . ఈ రోగులలో, ప్రయోజనాలు వైవిధ్యంగా తరిగిన కొవ్వు పదార్థం, పెరిగిన లీన్ పదార్థం, పెరిగిన ఎముకల సాంద్రత, మెరుగైన కొవ్వుపదార్థ ప్రొఫైల్, తరిగిన హృదయ ప్రసరణ ప్రమాద అంశాలు మరియు మెరుగుపడిన మానసిక స్థితి ఉన్నాయి.

GH హీనతకు సంబంధం లేనివాటికి GHతో FDA-ఆమోదిత చికిత్సలు[మార్చు]

GH లోపాలతో సంబంధంలేని కురచతనానికి చికిత్సలో GH ఉపయోగించవచ్చు. GH హీనతకు మాత్రమే ఆరోపించబడిన కురచతనంతో పోలిస్తే ఫలితాలు అసాధారణంగా లేవు. కురచతనానికి GHతో చికిత్సచేసే ఇతరవాటిలో టర్నర్ సిండ్రోం, తీవ్రమైన విసర్జక వైఫల్యం, ప్రేడర్–విల్లి సిండ్రోం, గర్భాశయాంతస్థ పెరుగుదల మాంద్యం మరియు తీవ్ర కారణం తెలియని కురచతనం ఉన్నాయి. ఈ పరిస్థితులలో పెరుగుదలను వేగవంతం చేయటానికి సాధారణం ("శరీరధర్మ సంబంధమైన") కన్నా రక్త స్థాయిలను ఎక్కువగా ఉత్పత్తి చేయటానికి అధిక ("ఔషధశాస్త్ర సంబంధమైన") మోతాదుల అవసరం అవుతుంది. అధిక మోతాదులు తీసుకున్నప్పటికీ, చికిత్స సమయంలో ప్రక్క-ప్రభావాలు అరుదుగా ఉంటాయి మరియు చికిత్స చేసే పరిస్థితి మీద ఆధారపడి స్వల్పంగా మారుతాయి.

ప్రయోగాత్మక వాడకాలు - వయోవృద్ధి-నిరోధకం మరియు ఇతరమైనవి[మార్చు]

దిగువున ఉన్న చర్చలు GH యొక్క ప్రయోగాత్మక వాడకాలను వివరిస్తుంది, GHను వైద్యుడు సిఫారుసు చేసిన సమయంలో ఇవి చట్టబద్దమైనవి. అయినప్పటికీ, వయోవృద్ధి-నిరోధకంగా GH వాడకం యొక్క సామర్థ్యం మరియు భద్రత తెలియకుండా ఉన్నాయి ఎందుకంటే దీనిని డబుల్-బ్లైండెడ్ వైద్యసంబంధ పరీక్షలో పరీక్షించలేదు.

సంయుక్త రాష్ట్రాలలో ఇటీవల సంవత్సరాలలో, కొంతమంది వైద్యులు GH-హీనత వయసుమళ్ళిన రోగులకు యవ్వనాన్ని పెంచటానికి గ్రోత్ హార్మోన్ సిఫారుసు చేయటం ఆరంభించారు (కానీ ఆరోగ్యవంతులకు కాదు). చట్టబద్ధంగా ఉన్నప్పుడు, HGH కొరకు ఈ వాడకం యొక్క సామర్థ్యం మరియు భద్రతను వైద్యసంబంధ పరీక్షలో పరీక్షించలేదు. ఈ సమయంలో, hGHను ఇంకా అత్యంత క్లిష్టమైన హార్మోన్‌గా భావించబడింది మరియు దీని అనేకమైన చర్యలు ఇంకా తెలియవలసి ఉంది.[2]

1990లో 60 ఏళ్ళు దాటిన 12 మంది పురుషులలో GHను ఉపయోగించారనే అధ్యయనాన్ని న్యూ ఇంగ్లాండ్ జర్నల్ ఆఫ్ మెడిసిన్ ప్రచురించినప్పటి నుంచి GHను వయోవృద్ధి నిరోధక చికిత్సగా వాదించబడింది.[28] అధ్యయనం యొక్క ముగింపులో, బక్కపలచని శరీర ఆకృతి మరియు ఎముకల ఖనిజ పదార్థంలో పురుషులందరు గణనీయమైన పెరుగుదలను సంఖ్యాపరంగా కనపరచారు, నియంత్రణ కలిగి ఉన్న సమూహంలో ఇది కనపడలేదు. ఈ అధ్యయనం యొక్క రచయితలు 10-నుండి 20-ఏళ్ళ కాలంలో సాధారణంగా సంభవించే వాటికి ఈ అభివృద్ధులు వ్యతిరేకంగా ఉన్నాయని సూచించారు. రచయితలు వయోవృద్ధిని GH తిరగతిప్పిందని రచయితలు ఎప్పుడూ వాదించనప్పటికీ, వారి ఫలితాలను తప్పుగా అన్వయించుకొని GH ప్రభావవంతమైన వయోవృద్ధి నిరోధక ఏజంట్‌గా సూచించబడింది.[29][30][31] ఇది సంస్థలకు దారితీసింది, అమెరికన్ అకాడెమి ఆఫ్ ఆంటి-ఏజింగ్ మెడిసిన్ వంటి వివాదస్పదమైనవి ఈ హార్మోన్ వాడకాన్ని "వయోవృద్ధి నిరోధక ఏజంట్"గా ప్రోత్సహిస్తోంది.[32]

వైద్యసంబంధ అధ్యయనాల యొక్క పరిశీలనలో స్టాన్‌ఫోర్డ్ యూనివర్శిటీ స్కూల్ ఆఫ్ మెడిసిన్ 2007 ఆరంభంలో ప్రచురించిన అంశం మీద చేసిన అధ్యయనాల ప్రకారం, ఆరోగ్యవంతమైన వయసు మళ్ళిన వారిమీద GHను ఉపయోగించటం ద్వారా దాదాపు 2 కిలోలు కండరం పెరుగుదల మరియు అంతే మొత్తంలో శరీరంలో కొవ్వు తగ్గిపోవటం జరిగిందని తెలపబడింది.[29] అయినను, ఇవి GHను తీసుకోవటం ద్వారా ఉన్న అనుకూల ప్రభావాలు మాత్రమే. ఏ ఇతర క్లిష్టమైన అంశాలు ప్రభావితం కాలేదు, ఇందులో ఎముకల సాంద్రత, కొవ్వు స్థాయిలు, కొవ్వు కొలమానాలు, గరిష్ఠ ప్రాణవాయువు వినియోగం లేదా పెరిగిన యోగ్యతను సూచించే ఏ ఇతర అంశమైనా ఉన్నాయి.[29] పరిశోధకులు కూడా కండర బలంలో ఏ విధమైన వృద్ధిని కనుగొనలేదు, తద్వారా వారు GH కేవలం కండరాలలో అధిక నీరు నిల్వ ఉండేట్టు చేస్తుంది కానీ కండారల వృద్ధి కలుగచేయదని నమ్మేట్టు చేసింది. ఇది పెరిగిన బక్కపలచని శరీరం వివరిస్తుంది.

అనేక గడ్డలు, స్థూలకాయంలో బరువు నష్టాన్ని పెంచటం అలానే తంతినొప్పి, గుండె వైఫల్యం, క్రాన్స్ వ్యాధి మరియు వ్రణోత్పత్తి శోథ మరియు కాలిన గాయాలకు చికిత్స చేయటానికి GHను ప్రయోగాత్మకంగా ఉపయోగించబడింది. AIDS కారణంగా వృధా అయ్యే కండర శక్తిని కలిగి ఉండటాన్ని మరియు సిరలోని మొత్తం ఆంత్రేతర పోషణ అవసరాన్ని తగ్గించటానికి చిన్న ప్రేగు సంలక్షణంతో ఉన్న రోగులలో కూడా GHను ఉపయోగించబడుతుంది.

ఇతర ప్రభావాలు[మార్చు]

అనేక సూచనలలో GHను మందు వలే ఉపయోగించటాన్ని FDA ఆమోదించింది. ఆమోదించిన పద్ధతిలో దీనిని ఉపయోగిస్తే స్వీకరణీయమైన భద్రతను కలిగి ఉన్నట్టుగా వెల్లడి అవుతోంది. ప్రతి మందులానే, కొన్ని సాధారణమైన మరికొన్ని అసాధారణమైన ప్రక్క ప్రభావాలను GH కలుగ చేస్తుంది. ఇండక్షన్-ప్రాంతంలో ప్రతిచర్య సాధారణంగా ఉంటుంది. మరింత అరుదుగా, రోగులు కీళ్ళ నొప్పి, మణికట్టు సంబంధ సొరంగ లక్షణం మరియు చక్కెర వ్యాధి యొక్క అధిక ప్రమాదం అనుభవించవచ్చు.[29] ఇతర ప్రక్క ప్రభావాలలో మోతాదులు తీసుకున్న తరువాత స్వల్ప-నిద్ర అవసరం కూడా ఉంటుంది. ఇది ఆరంభంలో సాధారణంగా ఉంటుంది మరియు GH యొక్క అలవాటు పడిన తరువాత దీని ప్రభావం తగ్గిపోతుంది. కొన్ని సందర్భాలలో రోగి GHకు విరుద్ధంగా వ్యాధినిరోధకాన్ని ఉత్పత్తి చేయవచ్చు.

బాల్యంలో మృత GHను తొలగించటంతో చికిత్సచేయబడిన పెద్దలలో చేసిన సర్వేలో (1985 నుండి దీనిని ప్రపంచంలో ఎక్కడా ఉపయోగించలేదు ) పెద్దప్రేగు మరియు పౌరుష కాన్సర్ స్వల్పంగా పెరగటాన్ని చూపించింది, కానీ GH చికిత్సతో సంబంధాన్ని కలిగిలేదు.[33]

క్రీడల అభివృద్ధిలో వైద్యపరంకాని ఉపయోగం[మార్చు]

ప్రధాన వ్యాసం: HGH treatment for athletic enhancement

అనేక క్రీడలలో క్రీడాకారులు వారి క్రీడా ప్రదర్శనను అభివృద్ధి చేసుకోవటానికి మానవ గ్రోత్ హార్మోన్‌ను ఉపయోగిస్తారు. వృత్తిపరమైన పురుష క్రీడాకారుల యొక్క క్రీడా ప్రదర్శనను మానవ గ్రోత్ హార్మోన్ మెరుగుపరుస్తుందనే దానిని ఇటీవలి కొన్ని అధ్యయనాలు మద్ధతును ఇవ్వలేకపోయాయి.[34][35] అనేక క్రీడా సమాజాలు GH వాడకాన్ని నిషేధించాయి మరియు క్రీడాకారులు దీనిని ఉపయోగిస్తూ పట్టుపడితే వారికి వ్యతిరేకంగా ఉత్తర్వులు జారీచేయబడింది. సంయుక్త రాష్ట్రాలలో, వైద్యుడు సిఫారుసు మేరకు GH చట్టపరంగా లభ్యమవుతుంది.

మాంసం మరియు పాలు యొక్క ఉత్పత్తిలో GH ఉపయోగం[మార్చు]

సంయుక్త రాష్ట్రాలలో, పాలకేంద్రాలలోని ఆవులకు పాల ఉత్పత్తిని పెంచటానికి బొవైన్ GH ఇవ్వటం చట్టపరంగా ఉంది, కానీ దీనిని గొడ్డు యొక్క దూడలలో GHను ఉపయోగించటం న్యాయపరంగా లేదు; బొవిన్ సొమటోట్రోపిన్ మరియు పశుగ్రాసం మరియు పాల సేద్యం ఇంకా గొడ్డు హార్మోన్ వివాదం గురించి ఉన్న శీర్షికలను చూడండి.

కోళ్ళ పెంపక నిబంధన ప్రకారం కోళ్ళ పెంపకం సంయుక్త రాష్ట్రాలలో చట్ట విరుద్ధంగా ఉంది.

పందులలో ఉపయోగించటానికి FDAచే ఆమోదించబడిన GH తరహాను అనేక సంస్థలు ప్రయత్నించాయి (పోర్సిన్ సొమటోట్రోపిన్) కానీ అన్ని ప్రయోగాలను వెనక్కు తీసుకోబడ్డాయి.[36][37]

GHను మందుగా ఉపయోగించిన చరిత్ర మరియు తయారీ[మార్చు]

ప్రధాన వ్యాసం: Growth hormone treatment § History

గ్రోత్ హార్మోన్ యొక్క గుర్తింపు, శుభ్రపరచటం మరియు తరువాత సంశ్లేషణ చో హో లీతో సంబంధం కలిగి ఉంటుంది. జీన్‌టెక్ 1981లో మానవ చికిత్స కొరకు మానవ గ్రోత్ హార్మోన్ పునఃసమ్మేళనం యొక్క మొదటిసారి వాడకానికి మార్గదర్శకులుగా ఉన్నారు.

పునఃసమ్మేళన DNA సాంకేతికతచే ఇది ఉత్పత్తి అయ్యే ముందు, మృతి చెందినవారి యొక్క పీయూష గ్రంథుల నుండి పొంది హీనతలలో గ్రోత్ హార్మోన్‌ను ఉపయోగించారు. సంపూర్ణ సంయోగితమైన HGHను ఏర్పాటుచేసే ప్రయత్నాలు విఫలమయ్యాయి. కారణం తెలియని కురచతనం యొక్క చికిత్సకు HGH పరిధిలో HGH పరిమితమైన సరఫరాలు సంభవించాయి.[38] అంతేకాకుండా, ఇతర ప్రిమేట్ల నుండి ఉన్న గ్రోత్ హార్మోన్ మానవులలో అనుత్తేజకంగా ఉంది.[39]

1985లో, క్రూడ్జ్‌ఫెల్డ్-జాకబ్ వ్యాధి యొక్క అసాధారణ కేసులను వ్యక్తులలో కనుగొనబడింది, గతంలో పది నుండి పదిహేను సంవత్సరాల క్రితం వీరు మృతి చెందినవారి నుండి తీసుకోబడిన-HGHను పొందారు. మృతి చెందిన వారి నుండి పొందిన HGH ద్వారా ఈ వ్యాధి సంక్రమిస్తుందనే ఆరోపణ మీద ఆధారపడి, మృతుల నుంచి పొందే HGHను మార్కెట్ నుండి తొలగించారు.[23]

1985లో, జీవ సంశ్లేషిత మానవ గ్రోత్ హార్మోన్‌ను పీయూష గ్రంథి నుండి పొందిన మానవ గ్రోత్ హార్మోన్‌చే చికిత్సాపరమైన ఉపయోగం కొరకు U.S.మరియు ఇతర చోట్ల స్థానభ్రంశం చేయబడింది.

2005 నాటికి, సంశ్లేషిత గ్రోత్ హార్మోన్లు సంయుక్త రాష్ట్రాలలో లభ్యమయ్యాయి (మరియు వాటి తయారీదారులు) ఇందులో నుట్రోపిన్ (జీన్‌టెక్), హుమట్రోప్ (లిల్లీ), జెనోట్రోపిన్ (ఫైజర్), నార్డిట్రోపిన్ (నోవో) మరియు సైజెన్ (మెర్క్ సెరోనో) ఉన్నాయి. 2006లో, U.S. ఫుడ్ అండ్ డ్రగ్ అడ్మినిస్ట్రేషన్ (FDA) ఆమ్నిట్రోప్ (సండోజ్) అని పిలవబడే rHGH తరహాను ఆమెదించింది. గ్రోత్ హార్మోన్ యొక్క స్థిరమైన-విడుదలగా నుట్రోపిన్ డిపోట్ (జీన్‌టెక్ మరియు ఆల్కెర్మెస్) ను FDA 1999లో కొద్దిపాటి ఇంజక్షన్లతో ఆమోదించింది (రోజూ తీసుకునేదానికి బదులు 2 లేదా 4 వారాలకు ఒకసారి) ; అయినను, ఈ ఉత్పాదనను 2004లో ఆర్థికపరమైన కారణాలచే జీన్‌టెక్/ఆల్కెర్మెస్ ఆపివేశాయి (ముట్రోపిన్ డిపోట్ ఉత్పత్తికి గణనీయమైన వనరుల అవసరం మిగిలిన నుట్రోపిన్ క్రమాని కన్నా కావలసి ఉంది[40]).

GHతో సంబంధం ఉన్నదని వాదించబడే ఆహార అనుబంధములు[మార్చు]

పైన వివరించిన ప్రకారం, GHను వయోవృద్ధిని ఆపడానికి ఉపయోగించే వాడకం అమెరికన్ సంస్కృతిలో ప్రవేశించింది మరియు అనేక సంస్థలు ఆహార అనుబంధములను ఉత్పాదన విక్రయాలతో వెబ్‌సైట్లను కలిగి ఉన్నాయి, అవి ప్రకటనల సందేశంలో GHతో మరియు వైద్యపరంగా ఉండే పేర్లతో సంబంధం కలిగి ఉన్నాయి, కానీ నిశితంగా పరీక్షిస్తే వాటిని "HGH విడుదల చేసేవి" లేదా చేసే వంటివిగా తెలపబడినాయి, వాటిలో ఉన్న పదార్థాల జాబితాను పరిశీలిస్తే ఆ ఉత్పాదనలు అమైనో ఆమ్లాలు, ఖనిజాలు, విటమిన్లు మరియు/లేదా మూలికన నుండి తీసుకోబడినవిగా వివరించబడింది, వీటి సమ్మేళనంతో శరీరం మరింత GHను ఉత్పత్తి చేస్తుందని మరియు తద్వారా అనేక ప్రయోజనకరమైన ఫలితాలు ఉన్నాయని తెలపబడుతుంది. ఉదాహరణలను[41][42] సులభంగా వెబ్‌సెర్చ్ ద్వారా కనుగొనవచ్చు. సంయుక్త రాష్ట్రాలలో, ఈ ఉత్పాదనలను ఆహార అనుబంధములుగా విక్రయించబడటంతో ఇవి మందుగా ఉన్న GHను కలిగి ఉండటం చట్టవిరుద్ధంగా ఉంది. మరియు, ఈ ఉత్పాదనలు ఆహార అనుబంధములు కావటంతో, సంయుక్త రాష్ట్రాల చట్టపరంగా వీటిని విక్రయించే సంస్థలు వ్యాధిని లేదా స్థితిని అనుబంధములు నిరోధిస్తాయి లేదా నయం చేస్తుందనే వాదనలను చేయలేదు మరియు FDAచే ఆమోదించబడని ఆరోగ్య వాదనలను ప్రకటనా సమాచారాన్ని కలిగి ఉండాలి. FDA కచ్చితంగా చట్టాన్ని అమలుచేయాలి; ఉదాహరణలు[43] FDA వెబ్‌సైట్‌లో కనుగొనవచ్చును.

సూచనలు[మార్చు]

  1. Daniels ME (1992). "Lilly's Humatrope Experience". Nature Biotechnology. 10: 812. doi:10.1038/nbt0792-812a. 
  2. 2.0 2.1 2.2 2.3 2.4 2.5 Powers M (2005). "Performance-Enhancing Drugs". In Deidre Leaver-Dunn; Joel Houglum; Harrelson, Gary L. Principles of Pharmacology for Athletic Trainers. Slack Incorporated. pp. 331–332. ISBN 1-55642-594-5. 
  3. Lua error in మాడ్యూల్:Citation/CS1 at line 3472: bad argument #1 to 'pairs' (table expected, got nil).
  4. Lua error in మాడ్యూల్:Citation/CS1 at line 3472: bad argument #1 to 'pairs' (table expected, got nil).
  5. Lua error in మాడ్యూల్:Citation/CS1 at line 3472: bad argument #1 to 'pairs' (table expected, got nil).
  6. Bartholomew, Edwin F.; Martini, Frederic; Judi Lindsley Nath (2009). Fundamentals of anatomy & physiology. Upper Saddle River, NJ: Pearson Education Inc. pp. 616–617. ISBN 0-321-53910-9. 
  7. Lua error in మాడ్యూల్:Citation/CS1 at line 3472: bad argument #1 to 'pairs' (table expected, got nil).
  8. Lua error in మాడ్యూల్:Citation/CS1 at line 3472: bad argument #1 to 'pairs' (table expected, got nil).
  9. Lua error in మాడ్యూల్:Citation/CS1 at line 3472: bad argument #1 to 'pairs' (table expected, got nil).
  10. 10.0 10.1 10.2 Low LC (1991). "Growth hormone-releasing hormone: clinical studies and therapeutic aspects". Neuroendocrinology. 53 Suppl 1: 37–40. PMID 1901390. 
  11. Lua error in మాడ్యూల్:Citation/CS1 at line 3472: bad argument #1 to 'pairs' (table expected, got nil).
  12. Lua error in మాడ్యూల్:Citation/CS1 at line 3472: bad argument #1 to 'pairs' (table expected, got nil).
  13. Lua error in మాడ్యూల్:Citation/CS1 at line 3472: bad argument #1 to 'pairs' (table expected, got nil).
  14. Lua error in మాడ్యూల్:Citation/CS1 at line 3472: bad argument #1 to 'pairs' (table expected, got nil).
  15. Guillemin R, Gerich JE (1976). "Somatostatin: physiological and clinical significance". Annu. Rev. Med. 27: 379–88. doi:10.1146/annurev.me.27.020176.002115. PMID 779605. 
  16. Lua error in మాడ్యూల్:Citation/CS1 at line 3472: bad argument #1 to 'pairs' (table expected, got nil).
  17. Scarth JP (2006). "Modulation of the growth hormone-insulin-like growth factor (GH-IGF) axis by pharmaceutical, nutraceutical and environmental xenobiotics: an emerging role for xenobiotic-metabolizing enzymes and the transcription factors regulating their expression. A review". Xenobiotica. 36 (2-3): 119–218. doi:10.1080/00498250600621627. PMID 16702112. 
  18. Lua error in మాడ్యూల్:Citation/CS1 at line 3472: bad argument #1 to 'pairs' (table expected, got nil).
  19. 19.0 19.1 Takahashi Y, Kipnis D, Daughaday W (1968). "Growth hormone secretion during sleep". J Clin Invest. 47 (9): 2079–90. doi:10.1172/JCI105893. PMC 297368Freely accessible. PMID 5675428. 
  20. Mehta Ameeta, Hindmarsh Peter (2002). "The use of somatropin (recombinant growth hormone) in children of short stature". Pediatric Drugs. 4 (1): 37–47. PMID 11817985. 
  21. Nindl BC, Hymer WC, Deaver DR, Kraemer WJ (1 July 2001). "Growth hormone pulsatility profile characteristics following acute heavy resistance exercise". J. Appl. Physiol. 91 (1): 163–72. PMID 11408427. 
  22. Juul A, Jørgensen JO, Christiansen JS, Müller J, Skakkeboek NE (1995). "Metabolic effects of GH: a rationale for continued GH treatment of GH-deficient adults after cessation of linear growth". Horm. Res. 44 Suppl 3: 64–72. doi:10.1159/000184676. PMID 8719443. 
  23. 23.0 23.1 Gardner, David G., Shoback, Dolores (2007). Greenspan's Basic and Clinical Endocrinology (8th ed.). New York: McGraw-Hill Medical. pp. 193–201. ISBN 0-07-144011-9. 
  24. 24.0 24.1 Lua error in మాడ్యూల్:Citation/CS1 at line 3472: bad argument #1 to 'pairs' (table expected, got nil).
  25. "Actions of Anterior Pituitary Hormones: Physiologic Actions of GH". Medical College of Georgia. 2007. Retrieved 2008-01-16. 
  26. King, MW (2006). "Structure and Function of Hormones: Growth Hormone". Indiana State University. Retrieved 2008-01-16. 
  27. 27.0 27.1 27.2 Lua error in మాడ్యూల్:Citation/CS1 at line 3472: bad argument #1 to 'pairs' (table expected, got nil).
  28. Lua error in మాడ్యూల్:Citation/CS1 at line 3472: bad argument #1 to 'pairs' (table expected, got nil).
  29. 29.0 29.1 29.2 29.3 Lua error in మాడ్యూల్:Citation/CS1 at line 3472: bad argument #1 to 'pairs' (table expected, got nil).
  30. "No proof that growth hormone therapy makes you live longer, study finds". PhysOrg.com. 2007-01-16. Retrieved 2009-03-16. 
  31. స్టీఫెన్ బారెట్, M.D. గ్రోత్ హార్మోన్ పథకాలు మరియు స్కాంలు
  32. Kuczynski, Alex (12 April 1998). "Anti-Aging Potion or Poison?". New York Times. 
  33. Lua error in మాడ్యూల్:Citation/CS1 at line 3472: bad argument #1 to 'pairs' (table expected, got nil).
  34. http://www.bloomberg.com/apps/news?pid=20601124&sid=awlswGxIiU5c&refer=home
  35. http://grg51.typepad.com/steroid_nation/2008/03/review-from-sta.html
  36. http://www.fda.gov/downloads/AnimalVeterinary/DevelopmentApprovalProcess/UCM071853.pdf
  37. http://www.lemars.k12.ia.us/ag/AgriScience%202%20class/Animal%20Nutrition%20Unit/Growth%20promoters%20in%20AS.pdf
  38. Maybe, Nancy G (1984). "Direct expression of human growth in Escherichia coli with the lipoprotein promoter". In Arthur P. Bollon. Recombinant DNA products: insulin, interferon, and growth hormone. Boca Raton: CRC Press. ISBN 0-8493-5542-7. 
  39. Hintz, Raymond L. (1984). "Biological actions in humans of recombinant DNA synthesized human growth hormone". In Arthur P. Bollon. Recombinant DNA products: insulin, interferon, and growth hormone. Boca Raton: CRC Press. ISBN 0-8493-5542-7. 
  40. జీన్‌టెక్ మరియు ఆల్కెర్మెస్ నుట్రోపిన్ డిపోట్ యొక్క వ్యాపారీకరణను ఆపివేయాలనే నిర్ణయాన్ని ప్రకటించింది. http://archive.is/20120709020209/findarticles.com/p/articles/mi_m0EIN/is_2004_June_1/ai_n6050768/
  41. సెక్రట్రోపిన్
  42. సిన్‌ట్రోపిన్
  43. వార్నింగ్ లెటర్- అట్లాస్ ఆపరేషన్స్, ఇంక్

బాహ్య లింకులు[మార్చు]