గ్వాలియర్ సంస్థానం

గ్వాలియర్ రాష్ట్రం
గ్వాలియర్ రాష్ట్రం
1731–1948
	Flag Coat of arms
	1795లో మరాఠా సమాఖ్యలోని గ్వాలియర్ భూభాగాలు
Status	మరాఠా సమాఖ్యలోని రాజ్యం (1731–1818); ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ సంరక్షక రాజ్యం (1818–1857); భారతదేశపు రాచరిక రాష్ట్రం ( (1857–1947); డొమినియన్ ఆఫ్ ఇండియా రాష్ట్రం (1947–1948)
రాజధాని	ఉజ్జయిని (1731–1810); గ్వాలియర్ (1810–1948);
Common languages	బుండెలి; హిందీ; మరాఠీ;
Religion	హిందూ మతం (రాష్ట్ర మతం)
ప్రభుత్వం	రాచరికం
మహారాజా
• 1731–1745	రానోజీ సింధియా (మొదటి)
• 1925–1948	జివాజీరావు సింధియా (చివరి)
History
• Established	1731
• భారతదేశ డొమినియన్‌లో విలీనం	జూన్ 15 1948
విస్తీర్ణం
1947	68,291 km2 (26,367 sq mi)
Preceded by	Succeeded by
	గోహద్ రాజ్యం
	ఝాన్సీ రాష్ట్రం
	మరాఠా సమాఖ్య
భారతదేశ ఆధిపత్యం
Today part of	భారతదేశం; ∟ మధ్యప్రదేశ్

గ్వాలియర్ రాష్ట్రం మధ్య భారతదేశం ఉన్న మరాఠా సామ్రాజ్యం పరిధిలో ఉన్న ఒక రాష్ట్రం. దీనిని హిందూ మరాఠా రాజవంశం అయిన షిండే నుండి ఉద్భవించిన సింధియా హౌస్ పాలించింది. సమాఖ్య రద్దు తరువాత, ఇది బ్రిటిష్ రక్షణలో భారత సామ్రాజ్యం సెంట్రల్ ఇండియా ఏజెన్సీ భాగమైంది.

ఈ సంస్థానం భారతదేశంలోని ఒక రాచరిక రాష్ట్రంగా మారినప్పుడు 21 - గన్ సెల్యూట్‌కు అర్హత పొందింది.^[1] ఇది దాని (తరువాత) పేరును గ్వాలియర్ పాత పట్టణం నుండి తీసుకుంది , ఇది దాని మొదటి రాజధాని కానప్పటికీ, దాని వ్యూహాత్మక స్థానం, దాని కోట బలం కారణంగా ఒక ముఖ్యమైన ప్రదేశం; కోటకు సమీపంలో ఉన్న లష్కర్ గ్రామంలో దౌలత్ రావు సింధియా తన రాజభవనాన్ని నిర్మించిన తరువాత ఇది దాని రాజధానిగా మారింది . ఈ సంస్థానం 18వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో రాణోజీ సింధియాచే మరాఠా సమాఖ్యలో భాగంగా స్థాపించబడింది. ఉజ్జయిన్ పరిపాలనను పేష్వా బాజీరావు I తన నమ్మకమైన కమాండర్ రాణోజీ షిండేకు అప్పగించారు, అతని సర్సేనాపతి యసాజీ రాంభాజీ (రెగే). ఉజ్జయిన్‌లో ఉన్న మహాకాలేశ్వర ఆలయం శ్రీమంత్ రాణోజీరావు సింధియా పరిపాలనలో పునర్నిర్మించబడింది.^[2]

మహద్జీ సింథియా ఆధ్వర్యంలో గ్వాలియర్ రాష్ట్రం మధ్య భారతదేశంలో ప్రముఖ శక్తిగా మారింది, సమాఖ్య వ్యవహారాలపై ఆధిపత్యం చెలాయించింది. ఆంగ్లో-మరాఠా యుద్ధాలు గ్వాలియర్ రాష్ట్రాన్ని బ్రిటిష్ ఆధిపత్యంలోకి తీసుకువచ్చాయి, తద్వారా ఇది భారత సామ్రాజ్యం ఒక రాచరిక రాజ్యంగా మారింది. గ్వాలియర్లో ఒక నివాసి రాజకీయ పర్యవేక్షణలో సెంట్రల్ ఇండియా ఏజెన్సీ గ్వాలియర్ అతిపెద్ద రాష్ట్రంగా ఉండేది. 1936లో, గ్వాలియర్ నివాసం సెంట్రల్ ఇండియా ఏజెన్సీ నుండి వేరు చేయబడింది, నేరుగా భారత గవర్నర్ జనరల్ జవాబుదారీగా చేయబడింది. 1947లో భారత స్వాతంత్ర్యం తరువాత, సింధియా పాలకులు కొత్త యూనియన్ ఆఫ్ ఇండియా చేరారు, గ్వాలియర్ రాష్ట్రం కొత్త భారత రాష్ట్రమైన మధ్యభారతంలో విలీనం చేయబడింది.^[3]

భౌగోళికం

ఈ సంస్థానం మొత్తం 64,856 చదరపు కిలోమీటర్ల (25,041 చదరపు మైళ్ళు) విస్తీర్ణాన్ని కలిగి ఉంది, అనేక విడివిడి భాగాలతో కూడి ఉంది, కానీ స్థూలంగా గ్వాలియర్ లేదా ఉత్తర విభాగం, మాల్వా విభాగంగా విభజించబడింది. ఉత్తర విభాగం 44,082 చదరపు కిలోమీటర్ల (17,020 చదరపు మైళ్ళు) విస్తీర్ణంతో ఒకే భూభాగంగా ఉంది, ఇది 24º 10' & 26º 52' ఉత్తర అక్షాంశాల మధ్య 74º 38' , 79º 8' తూర్పు రేఖాంశాల మధ్య ఉంది. దీనికి ఉత్తరం, ఈశాన్యం, వాయవ్య దిశలలో చంబల్ నది సరిహద్దుగా ఉంది, ఇది రాజపుతానా ఏజెన్సీలోని ధోల్పూర్ , కరౌలి, జైపూర్ అనే స్థానిక సంస్థానాల నుండి దీనిని వేరు చేసింది; తూర్పున యునైటెడ్ ప్రావిన్సెస్‌లోని జలౌన్, ఝాన్సీ అనే బ్రిటిష్ జిల్లాలు, సెంట్రల్ ప్రావిన్సెస్‌లోని సాగర్ జిల్లా సరిహద్దులుగా ఉన్నాయి; దక్షిణాన భోపాల్, ఖిల్చిపూర్, రాజ్‌గఢ్ సంస్థానాలు, టోంక్ సంస్థానంలోని సిరోంజ్ పరగణా; పశ్చిమాన రాజపుతానా ఏజెన్సీలోని ఝలావార్ , టోంక్ & కోటా సంస్థానాలు.^[4]

ఉజ్జయిన్ నగరాన్ని కూడా కలుపుకొని ఉన్న మాళ్వా విభాగం 20,774 చదరపు కిలోమీటర్ల (8,021 చదరపు మైళ్ల) విస్తీర్ణాన్ని కలిగి ఉండేది. ఇది అనేక విడివిడి జిల్లాలతో ఏర్పడింది, వాటి మధ్య ఇతర రాష్ట్రాల భాగాలు ఇమిడి ఉండి, అవి కూడా గందరగోళపరిచే సంక్లిష్టతతో పెనవేసుకుపోయి ఉన్నాయి.

1940లో గ్వాలియర్ రాష్ట్రంలో 4,006,159 నివాసులు ఉన్నారు.^[5]

చరిత్ర

అంతకు ముందున్న గ్వాలియర్ రాష్ట్రం 10వ శతాబ్దంలో స్థాపించబడింది. 1231లో ఇల్తుత్మిష్ గ్వాలియర్‌ను స్వాధీనం చేసుకున్నాడు, అప్పటి నుండి 1398 వరకు అది ఢిల్లీ సుల్తానేట్‌లో భాగంగా ఉండేది.

1398లో గ్వాలియర్ తోమర్ల నియంత్రణలోకి వచ్చింది. గ్వాలియర్ కోట లోపల అనేక స్మారక చిహ్నాలను ఏర్పాటు చేసిన మాన్ సింగ్ తోమర్ పాలకులలో అత్యంత విశిష్టుడు.^[6]

ఇది 1528లో మొఘలుల ఆధీనంలోకి వచ్చింది, 1731 వరకు సామ్రాజ్యంలో భాగంగా ఉండేది.

గ్వాలియర్ పాలక గృహం స్థాపకుడు షిండే లేదా సింథియా ఇంటికి చెందిన రానోజీ సింథియా, ఇది ఒక కుటుంబం నుండి ఉద్భవించింది, ఇందులో ఒక శాఖ సతారా తూర్పున 16 మైళ్ళు (26 ) దూరంలో ఉన్న కన్హేర్‌ఖేడ్ గ్రామంలో పాటిల్ వంశపారంపర్య పదవిని నిర్వహించింది.

1726లో, ఇండోర్ పాలనా వంశ స్థాపకుడైన మల్హర్ రావు హోల్కర్, పవార్లతో ( దేవాస్ జూనియర్ & దేవాస్ సీనియర్) కలిసి రానోజీకి , మాల్వా జిల్లాలలో చౌత్ (ఆదాయంలో 25%), సర్దేశ్‌ముఖి ( చౌత్‌కు అదనంగా 10% ) వసూలు చేయడానికి పేష్వా బాజీ రావు I అధికారం ఇచ్చారు. వారు తమ పారితోషికంలో సగం మొకస్సా (లేదా మిగిలిన 65 శాతం) ఉంచుకున్నారు. రానోజీ తన ప్రధాన కార్యాలయాన్ని ప్రాచీన నగరమైన ఉజ్జయిన్‌లో ఏర్పాటు చేసుకున్నారు , ఇది చివరికి సింధియా రాజ్యానికి రాజధానిగా మారింది. 1745 జూలై 19న ఆయన షుజల్‌పూర్ సమీపంలో మరణించారు, అక్కడ ఆయన సమాధి ఉంది. ఆయనకు జయప్ప , దత్తాజీ, జ్యోతిబా అనే ముగ్గురు చట్టబద్ధమైన కుమారులు, టుకోజీ, మహాద్జీ అనే ఇద్దరు చట్టవిరుద్ధమైన కుమారులు ఉన్నారు. జయప్ప రానోజీ రాజ్యాలకు వారసుడయ్యాడు, కానీ 1755లో నాగౌర్‌లో మరణించాడు . అతని తరువాత అతని కుమారుడు జాంకోజీ రావు సింధియా అధికారంలోకి వచ్చాడు, కానీ అతను 1761లో జరిగిన మూడవ పానిపట్ యుద్ధంలో బందీగా పట్టుబడి మరణశిక్షకు గురయ్యాడు, ఆ తర్వాత మహాద్జీ వారసుడయ్యాడు.

పాలకులు

మహాద్జీ సింధియా (1761–1794)

మొదటి మాధవరావు, మహద్జీ, ఆయన వారసుడు దౌలత్రావు వారి పాలనలో భారత చరిత్రను రూపొందించడంలో ప్రముఖ పాత్ర పోషించారు. మహద్జీ 1764లో దక్కను నుండి మాల్వాకు తిరిగి వచ్చి, 1769 నాటికి అక్కడ తన అధికారాన్ని తిరిగి స్థాపించాడు. 1772లో మాధవరావు పేష్వా మరణించాడు, ఆ తరువాత జరిగిన పోరాటాలలో మహద్జీ ఒక ముఖ్యమైన పాత్ర పోషించి, తన అధికారాన్ని పెంచుకోవడానికి, తన ఆస్తులను పెంచుకోవడానికి ప్రతి అవకాశాన్ని సద్వినియోగం చేసుకున్నాడు. 1775లో రాఘోబా దాదా పేష్వా బ్రిటిష్ వారి రక్షణకు పూనుకున్నాడు. బెంగాల్ నుండి గుజరాత్ వరకు ఆయన చేసిన ప్రసిద్ధ కవాతు (1778-గ్వాలియర్ పతనం, మేజర్ పోఫామ్ (1780-1780), మేజర్ కామాక్ చేసిన రాత్రి దాడి తరువాత కల్నల్ గొడ్దార్డ్ చేతిలో సింథియా దళాలు ఎదుర్కొన్న ఎదురుదెబ్బలు, భారత రాజకీయ రంగంలోకి ప్రవేశించిన కొత్త శక్తి బలానికి ఆయన కళ్ళు తెరిచాయి. 1782లో సింధియాతో సల్బాయి ఒప్పందం కుదిరింది, ఆయన ఉజ్జయినికి, యమునా నదికి ఉత్తరాన ఉన్న బ్రిటిష్ వారికి ఉపసంహరించుకోవాలని, ఇతర పోరాటకారులతో ఒప్పందాల గురించి చర్చించాలని ప్రధాన నిబంధనలు ఉన్నాయి. ఒప్పందం ప్రాముఖ్యతను అతిశయోక్తిగా చెప్పలేము. ఇది భారతదేశంలో బ్రిటిష్ శాంతి మధ్యవర్తులను చేసింది, వారి ఆధిపత్యాన్ని వాస్తవంగా అంగీకరించింది, అదే సమయంలో సింధియాను పేష్వాకు సామంతునిగా కాకుండా స్వతంత్ర అధిపతిగా గుర్తించారు. ఒక నివాసి, మిస్టర్ ఆండర్సన్ (ఈ ఒప్పందంపై చర్చలు జరిపిన వ్యక్తి) అదే సమయంలో సింథియా ఆస్థానానికి నియమించబడ్డాడు.^[7] 1782, డిసెంబర్ 1805 మధ్య ధోల్పూర్ సంస్థానం గ్వాలియర్‌లో విలీనం చేయబడింది.^[8]

బ్రిటిష్ వారు అనుసరించిన తటస్థ విధానాన్ని సింధియా పూర్తిగా సద్వినియోగం చేసుకొని ఉత్తర భారతదేశంపై తన ఆధిపత్యాన్ని స్థాపించుకున్నాడు. ఈ విషయంలో అతనికి బెనోయిట్ డి బోయిన్ మేధస్సు సహాయపడింది . మహాద్జీ సింధియా అధికారాన్ని సుస్థిరం చేయడంలో అతని ప్రభావాన్ని దాని నిజమైన విలువకు అరుదుగా అంచనా వేస్తారు. అతను వాస్తవానికి సవోయ్ డచీకి చెందినవాడు, చాంబెరీ వాసి . అతను ఫోంటెనాయ్, ఇతర చోట్ల ప్రసిద్ధ ఐరిష్ బ్రిగేడ్‌లో లార్డ్ క్లేర్ కింద పనిచేశాడు. టర్కులచే ఖైదు చేయబడటంతో సహా అనేక ఒడిదుడుకుల తర్వాత, అతను భారతదేశానికి చేరుకొని, కొంతకాలం 6వ మద్రాస్ పదాతిదళంలో అధికారిగా పనిచేశాడు . తన పదవికి రాజీనామా చేసిన తర్వాత, అతను భూమార్గంలో రష్యాకు వెళ్లాలని ప్రతిపాదించాడు, కానీ అతని ఉద్దేశాలపై అనుమానం వచ్చిన మహాద్జీ ప్రేరేపణతో అతని ఆస్తులు, పత్రాలు దొంగిలించబడటంతో అది సాధ్యపడలేదు. డి బోయిన్ చివరకు మహాద్జీ సేవలో చేరాడు. క్షేత్రస్థాయిలో వ్యూహరచన, నాయకత్వంలో తనకున్న అసాధారణ ప్రతిభతో మరాఠా ఆధిపత్యాన్ని స్థాపించడంలో కీలక పాత్ర పోషించాడు. రెండు పదాతిదళ బెటాలియన్లతో ప్రారంభించి, అతను చివరికి సింధియా క్రమబద్ధమైన బలగాలను మూడు బ్రిగేడ్ల వరకు పెంచాడు. ఈ దళాలతో సింధియా ఉత్తర భారతదేశంలో ఒక శక్తిగా ఎదిగింది.

1785లో సింథియా మొఘల్ చక్రవర్తి రెండవ షా ఆలం ఢిల్లీలో తన సింహాసనంపై తిరిగి నియమించి, దానికి బదులుగా డిప్యూటీ వకీల్-ఉల్-ముత్లక్ లేదా సామ్రాజ్యం వైస్-రీజెంట్ అనే బిరుదును అందుకున్నాడు, వకీల్-అల్-ముత్లక్ను అతని అభ్యర్థన మేరకు పేష్వా మాధవరావు II, అతని యజమాని, అతనిని నియమించడానికి సంతోషించినందున ప్రదానం చేశారు. సామ్రాజ్యంలోని ప్రధాన భూస్వామ్య ప్రభువులు చాలా మంది సింధియాకు కప్పం చెల్లించడానికి నిరాకరించారు. సింథియా జైపూర్ రాజాకు వ్యతిరేకంగా దండయాత్రను ప్రారంభించింది, కానీ 1787లో అసంపూర్తిగా జరిగిన లాల్సోట్ యుద్ధం తర్వాత ఉపసంహరించుకుంది. 1788 జూన్ 17న సింథియా సైన్యాలు మరాఠా ప్రతిఘటించిన మొఘల్ కులీనుడైన ఇస్మాయిల్ బేగ్ను ఓడించాయి. ఇస్మాయిల్ బేగ్ మిత్రుడు ఆఫ్ఘన్ నాయకుడు గులాం ఖాదిర్ ఢిల్లీని స్వాధీనం చేసుకుని, షా ఆలం చక్రవర్తిని తొలగించి, అంధులుగా చేసి, ఢిల్లీ సింహాసనంపై ఒక తోలుబొమ్మను ఉంచాడు. సింథియా జోక్యం చేసుకుని, అక్టోబరు 2న ఢిల్లీని స్వాధీనం చేసుకుని, షా ఆలంను సింహాసనానికి తిరిగి నియమించి, అతని రక్షకుడిగా వ్యవహరించాడు. మహద్జీ పటాన్ వద్ద జైపూర్ దళాలను (20 జూన్ 1790), మెర్టా వద్ద మార్వార్ సైన్యాలను 10 సెప్టెంబర్ 1790న అణిచివేసేందుకు డి బోయిగ్నేను పంపాడు. 1792లో టిప్పు సుల్తాన్ శాంతి ఒప్పందం తరువాత, బ్రిటిష్ వారు, హైదరాబాద్ నిజాం, పేష్వాల మధ్య టిప్పుకు వ్యతిరేకంగా ఒక ఒప్పందం పూర్తి కాకుండా సింథియా తన ప్రభావాన్ని విజయవంతంగా చూపింది. ఉత్తర భారతదేశంపై మరాఠా ఆధిపత్యాన్ని స్థాపించడంలో మహద్జీ షిండే పాత్ర కీలకమైంది. 1793 జూన్ 1న డి బోయిగ్నే తుకాజీ హోల్కర్ దళాలను లఖేరీలో ఓడించాడు. 1794లో పూణే సమీపంలోని వనోవ్రీలో ఆయన ఆకస్మిక మరణం కారణంగా మరింత అభివృద్ధి కోసం ఆయన చేసిన పథకాలన్నీ నిలిపివేయబడినప్పుడు మహద్జీ ఇప్పుడు తన అధికారానికి అత్యున్నత స్థాయికి చేరుకున్నారు. మహద్జీ మరణం మిస్టరీగా ఉండింది.

దౌలత్రావ్ సింధియా (1794–1827)

మహద్జీకి వారసుడు లేడు, ఆయన తరువాత తన సోదరుడు తుకాజీ మనవడు దౌలత్ రావు అధికారంలోకి వచ్చాడు, ఆ సమయంలో ఆయన వయస్సు కేవలం 15 సంవత్సరాలు మాత్రమే. దౌలత్ రావు తనను తాను మరాఠా సమాఖ్యలో సభ్యుడిగా కాకుండా భారతదేశంలో ప్రధాన సార్వభౌముడిగా భావించాడు. ఈ సమయంలో యువ పేష్వా రెండవ మాధవరావు మరణం, అది కలిగించిన సమస్యలు, తుకాజీ హోల్కర్ మరణం, యశ్వంత్రావు హోల్కర్ ఎదుగుదల, నానా ఫడ్నవీస్ కుట్రలు కలిసి దేశాన్ని గందరగోళానికి గురిచేసి, సింధియాను ఆధిపత్యం పొందేలా చేశాయి. అతను సర్జే రావు ఘట్కే ప్రభావానికి కూడా గురయ్యాడు, అతని కుమార్తెను అతను వివాహం చేసుకున్నాడు (1798). బహుశా ఈ సలహాదారుచే ప్రేరేపించబడిన దౌలత్ రావు, అన్ని విధాలుగా తన ఆధిపత్యాన్ని పెంచుకోవాలని లక్ష్యంగా పెట్టుకొని ధార్, దేవాస్ మరాఠా పొన్వార్ల నుండి భూభాగాన్ని స్వాధీనం చేసుకున్నాడు. అయితే, ఇండోర్ చెందిన యశ్వంత్ రావు హోల్కర్ పెరుగుతున్న శక్తి ఆయనను ఆందోళనకు గురిచేసింది. 1801 జూలైలో యశ్వంత్ రావు సింథియా రాజధాని ఉజ్జయిని ముందు హాజరై, జాన్ హెసింగ్ ఆధ్వర్యంలో కొన్ని బెటాలియన్లను ఓడించిన తరువాత, దాని నివాసుల నుండి పెద్ద మొత్తాన్ని వసూలు చేశాడు, కానీ పట్టణాన్ని నాశనం చేయలేదు. అయితే, అక్టోబరులో, సర్జే రావు ఘట్కే ఇండోర్ను తొలగించి, దానిని దాదాపు నేలమట్టం చేసి, దాని నివాసులపై అన్ని రకాల అత్యాచారాలను ఆచరించడం ద్వారా ప్రతీకారం తీర్చుకున్నాడు. ఈ సమయం నుండి గర్డి-కా-వాక్ట్ లేదా 'అశాంతి కాలం' అని పిలువబడుతుంది, ఈ సమయంలో మధ్య భారతదేశం మొత్తం సింథియా, హోల్కర్ సైన్యాలు, వారి సహాయక దోపిడీ పిండారి బృందాలు, అమీర్ ఖాన్, ఇతరుల ఆధ్వర్యంలో ఆక్రమించబడ్డాయి. డి బోయిగ్నే 1796లో పదవీ విరమణ చేశారు-అతని వారసుడు పియరీ కుయిలియర్-పెరోన్ చాలా భిన్నమైన ముద్ర కలిగిన వ్యక్తి, అతని ఫ్రెంచ్ అధికారుల పట్ల దృఢమైన పక్షపాతం, పదోన్నతికి సంబంధించిన అన్ని వాదనలను ధిక్కరించడం, సాధారణ దళాలలో అసంతృప్తిని సృష్టించింది.

చివరగా, 1802 డిసెంబర్ 31న, పేష్వా బాసిన్ ఒప్పందం సంతకం చేశారు, దీని ద్వారా బ్రిటిష్ వారు భారతదేశంలో అత్యున్నత శక్తిగా గుర్తించబడ్డారు. చర్చల కోసం సింథియా చేసిన అన్ని ప్రయత్నాలలో నిరంతరం తప్పించుకోవడం అతన్ని బ్రిటిష్ వారితో ఘర్షణకు గురిచేసింది, అహ్మద్‌నగర్, అస్సాయే , అసిర్‌గఢ్, లస్వారీలలో బ్రిటిష్ విజయాల ద్వారా పశ్చిమ, ఉత్తర భారతదేశంలో అతని శక్తి పూర్తిగా నాశనం చేయబడింది. అతని ప్రసిద్ధ బ్రిగేడ్‌లు ధ్వంసమయ్యాయి, అతని సైనిక శక్తి కోలుకోలేని విధంగా విచ్ఛిన్నమైంది. 1803 డిసెంబర్ 30న, అతను సుర్జీ అంజంగావ్ ఒప్పందంపై సంతకం చేశారు, దీని ద్వారా అతను యమునా, గంగా మధ్య తన ఆస్తులను, భరూచ్ జిల్లాను తన రాజ్యానికి దక్షిణాన ఉన్న ఇతర భూములను వదులుకోవలసి వచ్చింది; ఆ వెంటనే బుర్హాన్‌పూర్ ఒప్పందం ద్వారా, ఒప్పందంలో అప్పగించిన భూభాగం ఆదాయాల నుండి చెల్లించబడే ఒక సహాయక దళాన్ని నిర్వహించడానికి అతను అంగీకరించాడు. సర్జీ అంజంగావ్ సంధిలోని తొమ్మిదవ నిబంధన ప్రకారం అతను గ్వాలియర్, గోహడ్ కోటలను కోల్పోయాడు . ఈ చివరి షరతు వలన కలిగిన అసంతృప్తి దాదాపుగా సంబంధాలు తెగిపోయేలా చేసింది, వాస్తవానికి రెసిడెంట్ శిబిరాన్ని దోచుకోవడానికి, రెసిడెంట్‌ను ఖైదీగా నిర్బంధించడానికి దారితీసింది

1805లో లార్డ్ కార్న్వాల్లిస్ కొత్త విధానం ప్రకారం గోహద్, గ్వాలియర్ పునరుద్ధరించబడ్డాయి, చంబల్ నది రాష్ట్ర ఉత్తర సరిహద్దుగా చేశారు, రాజపుత్ర రాష్ట్రాలపై కొన్ని వాదనలు రద్దు చేయబడ్డాయి, అదే సమయంలో బ్రిటిష్ ప్రభుత్వం ఉదయపూర్, జోధ్పూర్, కోటాహ్ లేదా మాల్వా, మేవార్ లేదా మార్వార్‌లోని సింధియాకు ఏ ప్రధాన ఉపనదితో ఎటువంటి ఒప్పందాలు కుదుర్చుకోకూడదని కట్టుబడి ఉంది. 1811లో దౌలత్ రావు పొరుగున ఉన్న చందేరి రాజ్యాన్ని స్వాధీనం చేసుకున్నాడు. 1816లో పిండారీల అణచివేతలో సహాయం చేయమని సింధియాను కోరారు. అతను ఏ వైఖరి తీసుకుంటాడనేది కొంతకాలం సందేహాస్పదంగా ఉన్నప్పటికీ, చివరికి అతను 1817లో గ్వాలియర్ ఒప్పందంపై సంతకం చేసి, పూర్తి సహకారం అందిస్తానని వాగ్దానం చేశాడు. అయినప్పటికీ, అతను తన వాగ్దానాలను నిలబెట్టుకోలేదు, ఒప్పందం ద్వారా అప్పగించబడిన అసిర్‌గఢ్ కోటను నిలుపుకోవడానికి చూసీచూడనట్లు వ్యవహరించాడు. 1818లో మూడవ ఆంగ్లో-మరాఠా యుద్ధం తరువాత పేష్వా పాలన అధికారికంగా ముగిసింది. ఒక కొత్త ఒప్పందం సరిహద్దుల పునఃసర్దుబాటును అమలు చేసింది, అజ్మీర్, ఇతర భూములు అప్పగించబడ్డాయి.^[9]

జంకోజీరావు II సింధియా (1827–1843)

1827లో దౌలత్ రావు మరణించాడు, అతనికి కుమారుడు లేదా దత్తత వారసుడు లేడు. అతని భార్య బైజా బాయి, కుటుంబంలోని సుదూరమైన కానీ చట్టబద్ధమైన శాఖకు చెందిన పదకొండు మంది బాలుడు ముకుట్ రావును దత్తత తీసుకుంది, అతను జాంకోజిరావ్ సింధియాగా విజయం సాధించాడు. జాంకోజిరావు బలహీనమైన పాలకుడు, అతని ఆస్థానంలో వైరాలు నిరంతరం ఉండేవి, అయితే సైన్యం దీర్ఘకాలిక తిరుగుబాటు స్థితిలో ఉండేది. అతని వారసత్వం తరువాత, బాయి తన సొంత హక్కుతో పాలించాలా లేదా రాజప్రతినిధిగా పాలించాలా అనే దానిపై ఇబ్బందులు తలెత్తాయి, యువ రాజు పట్ల ఆమె ప్రవర్తన చివరకు అతనికి అనుకూలంగా భావాన్ని పెంచింది, ఇది బాయిని బ్రిటిష్ భూభాగంలో ఆశ్రయం పొందేలా చేసింది. కొంత విరామం తర్వాత ఆమె తిరిగి వచ్చి 1862లో ఆమె మరణించే వరకు గ్వాలియర్లో నివసించారు. ఆ అధిపతి మామ మామ, మామా సాహిబ్ అని పిలుస్తారు, ఇంతలో మంత్రి అయ్యారు. ఈ కాలంలో అత్యంత ముఖ్యమైన సంఘటన 1817 ఒప్పందం ప్రకారం పెంచిన ఆకస్మిక శక్తిని నిర్వహించడానికి నిబంధనలను తిరిగి సర్దుబాటు చేయడం.^[10]

జయజీరావు సింధియా (1843–1886)

1843లో జాంకోజీరావు మరణించారు; వారసుడు లేకపోవడంతో, ఆయన వితంతువు తారాబాయి, హన్వంత్ రావు కుమారుడైన భగీరథ రావును దత్తత తీసుకున్నారు. ఆయనను సాధారణంగా బాబాజీ సింధియా అని పిలుస్తారు. మామా సాహిబ్‌ను రాజప్రతినిధిగా ఎన్నుకోగా, అతను జయజీరావు సింధియా అనే పేరుతో సింహాసనాన్ని అధిష్టించాడు. అయితే, తారాబాయి తన గృహ నిర్వాహకుడైన దాదా ఖస్గీవాలా ప్రభావంలోకి వచ్చారు. అతను అధికారాన్ని పూర్తిగా తన చేతుల్లోకి తీసుకోవాలని కోరుకున్న ఒక నీతిబాహ్య సాహసి. ఆ తర్వాత జరిగిన సంక్లిష్టమైన కుట్రల పరంపరను విడదీయడం అసాధ్యం. అయినప్పటికీ, దాదా మామా సాహిబ్‌ను రాజ్యం నుండి తరిమివేయడంలో విజయం సాధించి మంత్రి అయ్యాడు. అతను అన్ని పదవులను తన బంధువులతో నింపాడు, పరిస్థితులు వేగంగా దిగజారిపోయాయి. చివరికి, మామా సాహిబ్ నివసిస్తున్న సిరోంజ్‌పై దాడి చేస్తామని బెదిరిస్తూ పెద్ద సంఖ్యలో సైనిక బలగాలు సమీకరించబడ్డాయి. పంజాబ్‌లో యుద్ధం ఆసన్నమైంది, శాంతిని నెలకొల్పడం అత్యవసరం కావడంతో, బ్రిటిష్ ప్రభుత్వం జోక్యం చేసుకోవాలని నిర్ణయించుకుంది. రెసిడెంట్ అయిన కల్నల్ విలియం హెన్రీ స్లీమన్‌ను ఉపసంహరించుకున్నారు, దాదా ఖస్గీవాలా లొంగిపోవాలని డిమాండ్ చేశారు.^[11]

సర్ హ్యూ గౌఫ్ నాయకత్వంలోని బ్రిటిష్ సైన్యం గ్వాలియర్‌పై దాడి చేసి, 1843 డిసెంబర్‌లో చంబల్ నదిని దాటింది. డిసెంబర్ 29న మహారాజ్‌పూర్, పన్నియార్ యుద్ధాలు ఏకకాలంలో జరిగాయి, ఈ యుద్ధాలలో గ్వాలియర్ సైన్యం పూర్తిగా నాశనమైంది. అప్పుడు ఒక ఒప్పందం కుదిరింది, దాని ప్రకారం, ఒక సైనిక దళం నిర్వహణ కోసం చందేరి జిల్లాతో సహా 18 లక్షల విలువైన కొన్ని భూములను, గత యుద్ధంలో అయిన ఖర్చుల సర్దుబాటు కోసం ఇతర భూములను అప్పగించారు. రాష్ట్ర సైన్యాన్ని తగ్గించి, మైనారిటీ పాలనలో నివాసితుల సలహా మేరకు పనిచేయడానికి ఒక రాజప్రతినిధి మండలిని నియమించారు.

1852లో దింకర్ రావు మంత్రి అయ్యారు, అతని సమర్థవంతమైన నిర్వహణలో పరిపాలనలోని ప్రతి విభాగంలో సమూల సంస్కరణలు ప్రవేశపెట్టబడ్డాయి. శ్రీమంత్ మహారాజా జయజీరావు (మహారాజ్ జయజీరావు సాహెబ్ షిండే అని కూడా పిలుస్తారు) బ్రిటిష్ సైన్యంతో పోరాడటానికి అనుకూలంగా ఉన్నారు. 1858 జూన్ 17న సర్ హ్యూ రోజ్ గ్వాలియర్‌ను స్వాధీనం చేసుకున్నారు, మహారాజా శ్రీ జయజీరావు తిరిగి నియమించబడ్డారు. అతని సేవలకు గాను, బెట్వా నదికి పశ్చిమాన ఉన్న చందేరి జిల్లాలోని భాగంతో సహా, సంవత్సరానికి 300,000 విలువైన భూములు అతనికి మంజూరు చేయబడ్డాయి, అతని పదాతిదళాన్ని 3000 నుండి 5000 మందికి, అతని ఫిరంగి దళాన్ని 32 నుండి 36 ఫిరంగులకు పెంచుకోవడానికి అనుమతించబడింది. 1858లో గ్వాలియర్ చందేరి రాష్ట్రాన్ని విలీనం చేసుకుంది.^[8]

గ్వాలియర్ రాష్ట్రంలో అభివృద్ధి

1857 తర్వాత గ్వాలియర్‌లో అభివృద్ధికి వ్యవస్థాపకుడైన జయజీరావు షిండే, గ్వాలియర్ ప్రజలు తమ సొంత వ్యాపారాలను స్థాపించుకోవడానికి కృషి చేశారు. ఆయన గ్వాలియర్ ఘరానా శాస్త్రీయ సంగీతంలో గొప్ప కళాకారుడు, సంగీతం నేర్చుకోవడానికి ఒక పాఠశాలను ప్రారంభించారు. గ్వాలియర్ తన సంగీతాన్ని ఆయన పాలనలోనే పొందింది. జీసీబీ – నైట్ గ్రాండ్ క్రాస్ ఆర్డర్ ఆఫ్ ది బాత్ (పతకం 1.1.1877), GCSI – (25.6.1861), CIE (1.1.1878). 1872లో గ్రేట్ ఇండియన్ పెనిన్సులర్ రైల్వే ఆగ్రా-గ్వాలియర్ భాగం నిర్మాణం కోసం ప్రభుత్వం 7.5 మిలియన్లు అప్పుగా ఇచ్చింది, 1873లో రాజపుతానా-మాళ్వా రైల్వే ఇండోర్-నీమాచ్ విభాగం కోసం అదే మొత్తాన్ని ఇచ్చింది. 1877లో 21 ఫిరంగుల వ్యక్తిగత వందనం ప్రదానం చేయబడింది, జయజీరావు చక్రవర్తినికి సలహాదారుగా ఆ తర్వాత జీసీబీ, CIE అయ్యారు. 1882లో గ్రేట్ ఇండియన్ పెనిన్సులర్ రైల్వే మిడ్‌ల్యాండ్ విభాగం కోసం ప్రభుత్వం భూమిని అప్పగించింది.

1885లో గ్వాలియర్ కోట, మొరార్ కంటోన్మెంట్, 1858 నుండి బ్రిటిష్ దళాల ఆధీనంలో ఉన్న కొన్ని ఇతర గ్రామాలను ఝాన్సీ నగరంతో మార్పిడి చేసుకున్నారు.^[12]

మాధవరావు II సింధియా (1886-1925)

1886లో జయాజీ రావు మరణించగా, అప్పుడు పదవ ఏట ఉన్న ఆయన కుమారుడు మాధో రావు సింధియా ఆయన వారసుడిగా వచ్చారు . 1894లో మహారాజు అధికారాలు పొందే వరకు ఒక రాజప్రతినిధి మండలి పరిపాలనను నిర్వహించింది. ఆయన రాజ్య పరిపాలనలో ప్రగాఢమైన, చురుకైన ఆసక్తిని కనబరిచారు, ప్రతి శాఖలో జరిగే పనిపై సమగ్రమైన అవగాహన కలిగి ఉండేవారు. 1900లో బాక్సర్ తిరుగుబాటు సమయంలో మహారాజు చైనాకు వెళ్లారు, అదే సమయంలో గాయపడిన వారి వసతి కోసం ఒక ఆసుపత్రి నౌకను బహుకరించారు.

జివాజీరావు సింధియా (1925–1948)

1947 ఆగస్టు 15న భారతదేశానికి స్వాతంత్ర్యం వచ్చిన కొద్దికాలం వరకు జీవాజీరావ్ సింథియా గ్వాలియర్ రాష్ట్రాన్ని సంపూర్ణ చక్రవర్తిగా పరిపాలించారు. భారత రాచరిక రాష్ట్రాల పాలకులు 1947 భారత స్వాతంత్ర్య చట్టం ద్వారా సృష్టించబడిన రెండు డొమినియన్లలో (భారతదేశం, పాకిస్తాన్) దేనినైనా అంగీకరించే లేదా వాటి వెలుపల ఉండటానికి ఎంపిక చేసుకున్నారు. జీవాజీరావు ప్రక్కనే ఉన్న సంస్థానాల పాలకులతో ఒక ఒడంబడికపై సంతకం చేశాడు, ఇది వారి అనేక రాష్ట్రాలను ఏకం చేసి మధ్య భారత్ అని పిలువబడే భారత యూనియన్‌లో కొత్త రాష్ట్రాన్ని ఏర్పాటు చేసింది. ఈ కొత్త ఒడంబడిక రాష్ట్రాన్ని రాజప్రముఖ్ అని పిలువబడే పాలకుడి నేతృత్వంలోని మండలి పాలించాల్సి ఉంది. మధ్య భారత్ 13 సెప్టెంబర్ 1948 నుండి అమలులోకి వచ్చిన భారత డొమినియన్‌తో కొత్త విలీన ఒప్పందంపై సంతకం చేసింది.^[13] జీవాజీరావు 1948 మే 28న రాష్ట్రానికి మొదటి రాజప్రముఖ్ లేదా నియమిత గవర్నర్ అయ్యారు. 1956 అక్టోబరు 31 వరకు ఆయన రాజప్రముఖ్‌గా పనిచేశారు, ఆ తరువాత రాష్ట్రం మధ్యప్రదేశ్ విలీనం చేయబడింది.

గ్వాలియర్‌కు చెందిన సింధియా మహారాజులు

గ్వాలియర్ పాలకులు మహారాజా సింధియా అనే బిరుదును కలిగి ఉన్నారు.^[8] గ్వాలియర్ రాష్ట్ర దర్బార్ (కోర్టు) జాగీర్దార్స్, సర్దార్లు, ఇస్తామురాదార్లు, మంకరిలు, ఠాకూర్లు, జమీందార్ల వంటి అనేక మంది ప్రభువులతో కూడి ఉండేది.^[14]^[15]

పాలక మహారాజులు

రానోజీ సింధియా, మహారాజు (1731–1745)
జయప్పాజీ రావు సింధియా, మహారాజా (1745–1755)
దత్తాజీ సింధియా, రీజెంట్ (1755–1760)
జాంకోజీ రావు సింధియా, మహారాజు (1755–1761)
కాదర్జీ రావ్ సింధియా, మహారాజా (1763–1764)
మానాజీ రావ్ సింధియా, మహారాజా (1764–1768)
మహాదాజీ షిండే, మహారాజా (1768–1794)
దౌలత్ రావ్ సింధియా, మహారాజా (1794–1827)
బైజా బాయి, రీజెంట్ (స్త్రీ) (1827–1832)
జాంకోజీ రావు సింధియా II, మహారాజు (1827–1843)
తారా బాయి, రీజెంట్ (f) (1843–1844)
జయజీరావు సింధియా, మహారాజా (1843–1886)
సఖ్య బాయి, రీజెంట్ (ఎఫ్) (1886–1894)
మధో రావ్ సింధియా, మహారాజా (1886–1925)
చింకు బాయి, రీజెంట్ (స్త్రీ) (1925–1931)
గజ్రా రాజేబాయి, రీజెంట్ (ఎఫ్) (1931–1936)
జివాజీరావు సింధియా, మహారాజా (1925–1948)

యూనియన్ నుండి నామమాత్రపు మహారాజులు

జీవాజీరావ్ సింధియా, (1948-1961)
మాధవరావు సింధియా, (1961-2001)
జ్యోతిరాధిత్య సింధియా, (2001-ప్రస్తుతం)

పరిపాలన

1901లో రాష్ట్ర ఆదాయం రూ. 150,00,000. ^[16]

పరిపాలనా ప్రయోజనాల కోసం రాష్ట్రాన్ని ఉత్తర గ్వాలియర్, మాల్వా అనే రెండు ప్రాంతాలుగా విభజించారు. ఉత్తర గ్వాలియర్‌లో గ్వాలియర్ గిర్ద్, భిండ్, షియోపూర్, తన్వర్‌ఘర్, ఇసాగఢ్, భిల్సా, నర్వార్ అనే ఏడు జిల్లాలు ఉన్నాయి. మాల్వా ప్రాంతంలో ఉజ్జయిని, మందసౌర్, షాజాపూర్, అమ్ఝేరా అనే నాలుగు జిల్లాలు ఉన్నాయి. ఈ జిల్లాలను పరగణాలుగా ఉపవిభజన చేశారు. ఒక పరగణాలోని గ్రామాలను సర్కిళ్లుగా సమూహపరిచి, ప్రతి సర్కిటును ఒక పట్వారీ ఆధీనంలో ఉంచారు.

రాష్ట్ర పరిపాలన మహారాజు నియంత్రణలో ఉండేది, ఆయనకు సదర్ బోర్డు సహాయం అందించేది. ఈ బోర్డులో ఏడుగురు సభ్యులు ఉండేవారు, స్వయంగా మహారాజు అధ్యక్షుడిగా ఉండేవారు, సభ్యులు వివిధ శాఖలకు అధిపతులుగా ఉండేవారు. వాటిలో అత్యంత ముఖ్యమైనవి రెవెన్యూ, భూమి రికార్డులు, సెటిల్మెంట్, అటవీ, అకౌంట్స్, పబ్లిక్ వర్క్స్, కస్టమ్స్, పోస్ట్ ఆఫీస్. మహారాజుకు మంత్రి ఎవరూ లేరు, కానీ ఒక ప్రధాన కార్యదర్శి పర్యవేక్షణలో కార్యదర్శుల బృందం మహారాజు తుది ఉత్తర్వుల కోసం కేసులను సిద్ధం చేసేది. జిల్లాలను సుబాలు లేదా జిల్లా మేజిస్ట్రేట్లు పర్యవేక్షించేవారు; ఉత్తర గ్వాలియర్‌లో, సుబాలు నేరుగా సదర్ బోర్డుకు జవాబుదారీగా ఉండేవారు, అయితే మాల్వాలో, ఒక సర్ సుబా మాల్వా ప్రాంతానికి సాధారణ బాధ్యత వహించి , నాలుగు మాల్వా సుబాల పనిని నియంత్రించి, పర్యవేక్షించేవారు .

గ్వాలియర్ పరిధిలోని అనేక భూస్వామ్య ఎస్టేట్‌లు స్థానిక పాలకులచే నిర్వహించబడేవి, జిల్లాలు , ప్రాంతాల పరిపాలన పరిధికి వెలుపల ఉండేవి . సంగూల్ వార్ధా 'ఆగ్రా'లోని చిన్న ఎస్టేట్‌లు ( ఠాకూర్లు లేదా దివాన్‌లు ) నామమాత్రంగా గ్వాలియర్ సంస్థానం అధికారం కింద ఉండేవి, కానీ బ్రిటిష్ రెసిడెంట్‌కు కొన్ని పరిపాలనా, న్యాయాధికారాలు ఉండేవి.

మూలాలు

↑ "Gwalior – Princely State (21 gun salute)". Archived from the original on 8 August 2018. Retrieved 11 August 2014.
↑ Website of Shri Mahakaleshwar temple, Ujjain
↑ Boland-Crewe, Tara; Lea, David (2004). The Territories and States of India. Psychology Press. ISBN 9780203402900.
↑ Great Britain India Office. The Imperial Gazetteer of India. Oxford: Clarendon Press, 1908.
↑ Columbia-Lippincott Gazetteer, p. 740
↑ Paul E. Schellinger & Robert M. Salkin 1994, p. 312.
↑ Raugh, Harold E. (2004). The Victorians at War, 1815-1914: An Encyclopedia of British Military History. ABC-CLIO. pp. 157, 171. ISBN 9781576079256.
1 2 3 Princely States of India
↑ Ramusack, Barbara N. (2004). The Indian Princes and their States. Cambridge University Press. ISBN 9781139449083.
↑ Keen, Caroline (2012). Princely India and the British: Political Development and the Operation of Empire. I. B. Tauris. ISBN 9781848858787.
↑ Malgonkar, Manohar (1987). Scindia, Vijaya R. (ed.). The Last Maharani of Gwalior: An Autobiography. SUNY Press. ISBN 9780887066597.
↑ Markovits, Claude (ed.) (2004). A History of Modern India: 1480-1950. Anthem Press, London.
↑ Madhya Bharat- Execution of Instrument of Accession signed by Maharajadhiraja Sir George Jivaji Rao Scindia Bahadur, Raj Pramukh of Madhya Bharat State on 19.7.1948 and its acceptance by Governor General of India on 13.09.1948. New Delhi: Ministry of States, Government of India. 1948. p. 2. Retrieved 2 January 2024 – via National Archives of India.
↑ Madan, T.N. (1988). Way of Life: King, Householder, Renouncer : Essays in Honour of Louis Dumont. Motilal Banarsidass. p. 129. ISBN 9788120805279. Retrieved 2015-07-04.
↑ Russell, Robert Vane (1916). "Pt. II. Descriptive articles on the principal castes and tribes of the Central Provinces".
↑ "Imperial Gazetteer2 of India, Volume 12, page 433 -- Imperial Gazetteer of India -- Digital South Asia Library". Archived from the original on 2020-10-28. Retrieved 2026-05-24.

[1] "Gwalior – Princely State (21 gun salute)". Archived from the original on 8 August 2018. Retrieved 11 August 2014.

[2] Website of Shri Mahakaleshwar temple, Ujjain

[3] Boland-Crewe, Tara; Lea, David (2004). The Territories and States of India. Psychology Press. ISBN 9780203402900.

[4] Great Britain India Office. The Imperial Gazetteer of India. Oxford: Clarendon Press, 1908.

[5] Columbia-Lippincott Gazetteer, p. 740

[FOOTNOTEPaul_E._SchellingerRobert_M._Salkin1994312-6] Paul E. Schellinger & Robert M. Salkin 1994, p. 312.

[7] Raugh, Harold E. (2004). The Victorians at War, 1815-1914: An Encyclopedia of British Military History. ABC-CLIO. pp. 157, 171. ISBN 9781576079256.

[PS-8] 1 2 3 Princely States of India

[9] Ramusack, Barbara N. (2004). The Indian Princes and their States. Cambridge University Press. ISBN 9781139449083.

[10] Keen, Caroline (2012). Princely India and the British: Political Development and the Operation of Empire. I. B. Tauris. ISBN 9781848858787.

[11] Malgonkar, Manohar (1987). Scindia, Vijaya R. (ed.). The Last Maharani of Gwalior: An Autobiography. SUNY Press. ISBN 9780887066597.

[12] Markovits, Claude (ed.) (2004). A History of Modern India: 1480-1950. Anthem Press, London.

[13] Madhya Bharat- Execution of Instrument of Accession signed by Maharajadhiraja Sir George Jivaji Rao Scindia Bahadur, Raj Pramukh of Madhya Bharat State on 19.7.1948 and its acceptance by Governor General of India on 13.09.1948. New Delhi: Ministry of States, Government of India. 1948. p. 2. Retrieved 2 January 2024 – via National Archives of India.

[google-14] Madan, T.N. (1988). Way of Life: King, Householder, Renouncer : Essays in Honour of Louis Dumont. Motilal Banarsidass. p. 129. ISBN 9788120805279. Retrieved 2015-07-04.

[15] Russell, Robert Vane (1916). "Pt. II. Descriptive articles on the principal castes and tribes of the Central Provinces".

[16] "Imperial Gazetteer2 of India, Volume 12, page 433 -- Imperial Gazetteer of India -- Digital South Asia Library". Archived from the original on 2020-10-28. Retrieved 2026-05-24.

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]