Jump to content

ఘజ్నవిడ్లు

వికీపీడియా నుండి
Ghaznavid Empire

غزنویان
Ġaznaviyān
977–1186
Lua error in మాడ్యూల్:Location_map/multi at line 27: Unable to find the specified location map definition: "Module:Location map/data/Ghaznavid Empire" does not exist.
Ghaznavid Empire at its greatest extent in 1030 CE under Mahmud.[1][2]
స్థాయిEmpire
రాజధానిGhazni
(977–1163)
Lahore
(1163–1186)
సామాన్య భాషలుPersian[a] (official and court language; lingua franca)
Sanskrit (coinage)[4]
Arabic (coinage and theology)[4]
Turkic (military)[5]
మతం
Sunni Islam (official)
Hinduism (majority in India)
ప్రభుత్వంHereditary monarchy
Sultan 
• 977–997
Sabuktigin (first)
• 1160–1186
Khusrau Malik (last)
Vizier 
• 998–1013
Abu'l-Hasan Isfaraini (first mentioned)
• 12th century
Abu'l-Ma'ali Nasrallah (last mentioned)
చారిత్రిక కాలంMedieval
• స్థాపన
977
• పతనం
1186
విస్తీర్ణం
1029 est.[6][7][8]3,400,000 km2 (1,300,000 sq mi)
Preceded by		 Succeeded by
Samanids
Saffarid dynasty
Ma'munids
Farighunids
Hindu Shahis
Emirate of Multan
Chaulukya dynasty
Branches of Rashtrakuta dynasty
Pratihara dynasty
Habbari dynasty
Buyid dynasty
Ziyarid dynasty
Kakuyids
Seljuk Empire
Ghurid dynasty

గజ్నవి సామ్రాజ్యం (Persian: غزنویان, romanized: Ġaznaviyān) సాంస్కృతికంగా ఒక పర్షియను-ప్రభావిత సామ్రాజ్యం; [b] సున్నీ ముస్లిం తుర్కిక్ [11] మామ్లూకు మూలాలు కలిగినది. క్రీ.శ. 977 నుండి 1186 వరకు వైభవంగా వెలిగిన ఈ సామ్రాజ్యం, తన అత్యున్నత దశలో ఆక్సస్ నది నుండి సింధూ లోయ వరకు విస్తరించింది. బాల్ఖ్ ప్రాంతానికి చెందిన, సమానీద్ సామ్రాజ్యంలో మాజీ సేనాధిపతి అయిన తన మామగారు అల్ప్ తిగిన్ మరణానంతరం, గజనీ పరిపాలనా బాధ్యతలను స్వీకరించిన సబుక్ తిగిన్ ఈ వంశాన్ని స్థాపించాడు.

సబుక్టిగిను కుమారుడైన ఘజ్నీ మహమూద్, ఘజ్నవీదు సామ్రాజ్యాన్ని తూర్పున అము దర్యా, సింధు నది, హిందూ మహాసముద్రం వరకు, పశ్చిమాన రే, హమదాన్ వరకు విస్తరించాడు. 1వ మసూదు పాలనలో 1040లో జరిగిన దండనాకాను యుద్ధం అనంతరం గజనవీయ వంశం తమ పశ్చిమ భూభాగాల మీద నియంత్రణను సెల్జుకు సామ్రాజ్యానికి కోల్పోవడం ప్రారంభించింది; దీని ఫలితంగా వారి ఆధిపత్యం నేటి ఆఫ్ఘనిస్తాను, పాకిస్తాను, ఉత్తర భారతదేశ ప్రాంతాలకు మాత్రమే పరిమితమైంది.

1151లో సుల్తాను బహ్రాం షా, ఘురీయ వంశానికి చెందిన సుల్తాను అలా అల్-దిన్ హుస్సేను‌కు ఘజ్నీ నగరాన్ని కోల్పోయారు. గజనవీయులు ఘజ్నీని తిరిగి స్వాధీనం చేసుకున్నప్పటికీ ఆ నగరాన్ని ఘుజు తుర్కులకు కోల్పోయారు; ఆ తర్వాత ఘుజు తుర్కులు కూడా ఆ నగరాన్ని ముహమ్మదు ఆఫ్ ఘోరు‌కు కోల్పోయారు. దీనికి ప్రతిస్పందనగా గజనవీయులు తమ ప్రాంతీయ రాజధాని అయిన లాహోరు‌కు పారిపోయారు. 1186లో ఘురీయ సుల్తాను ముహమ్మదు ఆఫ్ ఘోరు లాహోరు‌ను జయించారు; అప్పుడు లాహోరు‌ను పాలిస్తున్న గజనవీయ పాలకుడు ఖుస్రౌ మాలికు‌ను బంధించి తదనంతరం మరణశిక్ష విధించారు.

అధికార ఆరోహణ

[మార్చు]
గజ్నవీయ చిత్రపటం, లష్కరి బజారు రాజప్రాసాదం. ష్లంబర్గర్ గమనించినట్లుగా, ఈ చిత్రంలోని తలపాగా, చిన్న నోరు, బాగా ఏటవాలుగా ఉన్న కళ్ళు ప్రత్యేకమైన తుర్కిక్ లక్షణాలు.[12] 11వ శతాబ్దం

సమానీయ సామ్రాజ్యం తుర్కికు బానిస-రక్షక దళాల నుండి రెండు సైనిక వంశాలు ఉద్భవించాయి;సింజురిడ్లు, గజ్నవీయులు. వీరు అంతిమంగా సమానీయులకు వినాశకరంగా పరిణమించారు. సింజురిడ్లకు తూర్పు ఖోరసాను లోని కోహిస్తాను ప్రాంతంలో ఒక జాగీరు లభించింది. 961లో 1వ అబ్ద్ అల్-మాలికు మరణానంతరం సమానీయ సేనాపతులు అల్పు తిగిను, అబూ అల్-హసన్ సింజురి, తాము తమ అదుపులో ఉంచుకోగలిగే అమీర్లను సింహాసనం మీద అధిష్టింపజేయడం ద్వారా ఖోరసాను గవర్నరు‌ పదవి సమానీయ సామ్రాజ్యం మీద ఆధిపత్యం కోసం పోటీపడ్డారు. ఆయన మరణం ఆయన సోదరుల మధ్య వారసత్వ సంక్షోభాన్ని సృష్టించింది.

తుర్కికు సేనాపతుల కంటే పౌర మంత్రులుగా వ్యవహరించే లేఖక వర్గానికి చెందిన వ్యక్తులు ప్రేరేపించిన ఒక ఆస్థాన వర్గం, సమానీయ సింహాసనం కోసం అల్పు తిగిను అభ్యర్థిత్వాన్ని తిరస్కరించింది. ఆయన స్థానంలో 1వ మన్సూరు పట్టాభిషిక్తుడయ్యాడు. అప్పుడు అల్పు టిజిను దూరదృష్టితో వ్యవహరించి హిందూ కుషు పర్వతాలకు దక్షిణాన ఉన్న ప్రాంతానికి తరలిపోయాడు; అక్కడ ఆయన ఘజ్న నగరాన్ని ఆక్రమించి సమానిద్ సామ్రాజ్యం తరపున ఆ నగర పాలకుడిగా అధికారం చేపట్టాడు. అముదర్యా నదికి దక్షిణాన ఉన్న ఖొరాసను ప్రాంతం మీద సింజురిదు వంశస్థులు ఆధిపత్యం చెలాయించారు. అయిత మూడవ గొప్ప ఇరానియన్ వంశమైన బుయిదు రాజవంశం నుండి వీరికి తీవ్రమైన ఒత్తిడి ఎదురైంది; ఫలితంగా సమ్నిదు సామ్రాజ్యం పతనం కావడం ఆ వెంటనే ఘజ్నవిదు సామ్రాజ్యం ఆవిర్భవించడం వంటి పరిణామాలను తట్టుకుని వీరు మనుగడ సాగించలేకపోయారు.

సింహాసనాధిపత్యం కోసం టర్కికు బానిస-సేనాపతులు సాగించిన పోరాటాలు—ముఖ్యంగా ఆస్థానంలోని మంత్రుల వర్గం తమ విధేయతలను తరచూ మార్చుతూ వీరికి మద్దతు ఇవ్వడం—సమనిదు సామ్రాజ్య పతనాన్ని స్పష్టంగా సూచించడమే కాక ఆ పతనాన్ని మరింత వేగవంతం చేశాయి. సమనిదు సామ్రాజ్యం బలహీనపడటంతో ఇటీవలనే ఇస్లాం మతాన్ని స్వీకరించిన టర్కికు జాతి ప్రజలైన కర్లుకులు ట్రాంసొక్సియానా ప్రాంతం వైపు ఆకర్షితులయ్యారు. వారు క్రీ.శ. 992లో బుఖారా నగరాన్ని ఆక్రమించి,ట్రాంసొక్సియానా ప్రాంతంలో కారా-ఖనిదు ఖానేటు సామ్రాజ్యాన్ని స్థాపించారు.

అల్పు టిజిను క్రీ.శ. 963లో మరణించాడు. ఆ తర్వాత ఇద్దరు 'ఘులం' (బానిస) గవర్నర్లు పాలన సాగించి, మూడేళ్లు గడిచిన పిమ్మట, అల్పు టిజిను బానిస అయిన సబుక్తిజిను ఘజ్నా నగరానికి గవర్నరు‌గా బాధ్యతలు స్వీకరించాడు.

ఆధిపత్యం

[మార్చు]

సబుక్తిగిను

[మార్చు]
దక్షిణ ఆఫ్ఘనిస్తాన్లోని, ప్రాచీన బోస్ట్ అయిన లష్కర్గా లో ఉన్న లష్కరీ బజారు గజ్నవీడ్ కోట. దీనిని సా.శ. 998–1030 మధ్యకాలంలో గజ్నీ మహమూదు నిర్మించారు.
దస్త్రం:Lashkari Bazar guard drawing.jpg
లష్కరీ బజారు లోని గజ్నవీడు రాజప్రాసాద గోడ చిత్రలేఖనాలలో కనిపించే ఆకృతులు; ఇవి బహుశా గజ్నీ మహమూదు కాలానికి చెందినవి కావచ్చు. [13]ఎడమవైపున ఉన్న ఆకృతి యొక్క నలుపు-తెలుపు రేఖాచిత్రం; దీనిని ఆ ప్రదేశాన్ని కనుగొన్న డానియలు స్చ్లుమ్బర్గరు (1978) గీశారు.[14] ఈ చిత్రాల్లోని వ్యక్తులు సాధారణ తుర్కిక్ వస్త్రధారణను ధరించి ఉన్నారు.[15]

సబుక్తిగిను తన యవ్వనంలో ఒక మామ్లూక్గా—అంటే ఒక తుర్కికు బానిస-సైనికుడిగా—జీవించాడు[16][c][17], తదనంతరం తన యజమాని అయిన అల్ప్ టిగిన్ కుమార్తెను వివాహం చేసుకున్నాడు.[18] అల్పు టిగిను ఒక విఫలమైన తిరుగుబాటు ప్రయత్నం తర్వాత గజ్నాకు పారిపోయి 962లో అక్కడి స్థానిక లావిక్ పాలకుల నుండి ఆ నగరాన్ని జయించాడు.[19] అల్పు టిగిను మరణానంతరం ఆయన కుమారుడు అబూ ఇషాకు ఇబ్రహీం గజ్నాను మూడు సంవత్సరాల పాటు పరిపాలించాడు.[20] ఆయన మరణం తర్వాత, అల్పు టిగిను వద్ద గతంలో 'గులాం'గా (బానిస-సైనికుడిగా) పనిచేసిన బిల్గెటిగిను పరిపాలన ప్రారంభమైంది. బిల్గెటిగిను పాలన ఎంత కఠినంగా ఉందంటే ప్రజలు అబూ బకరు లావికును తిరిగి ఆహ్వానించారు. లావికు‌ను పదవి నుండి తొలగించడం, బిల్గెటిగిను‌ను బహిష్కరించడం, సబుక్తిగిను గవర్నరు పదవిని పొందడం—ఇదంతా సబుక్తిగిను సైనిక సామర్థ్యం వల్లే సాధ్యమైంది.

ఘజ్నా గవర్నరు‌గా స్థిరపడిన తర్వాత సమానిదు ఎమిరు పట్టుదల మేరకు ఖురాసాను వ్యవహారాలలో జోక్యం చేసుకోవాలని సబుక్తిగిను‌ను కోరారు; ఆ తర్వాత విజయవంతమైన సైనిక దండయాత్రను పూర్తిచేసి, ఆయన బల్ఖు, తుఖారిస్తాను, బామియాను, ఘుర్, ఘర్చిస్తాను ప్రాంతాల గవర్నరు పదవులను పొందారు. సబుక్తిగిను అల్లకల్లోలంతో కూడిన ఒక గవర్నరు పదవిని వారసత్వంగా స్వీకరించారు. జబులిస్తాను‌లో సాధారణంగా అమలయ్యే సైనిక జాగీరు పద్ధతిని ('ముస్తగలు') శాశ్వత యాజమాన్య పద్ధతిగా ('తమ్లికు') మారుస్తున్నారు; దీని ఫలితంగా తుర్కికు సైనికులు ఆయుధాలు చేపట్టడానికి విముఖత చూపారు. సబుక్తిగిను ఈ వ్యవస్థను సంస్కరించి, వాటన్నింటినీ తిరిగి 'ముస్తగలు' తరహా జాగీరులుగా మార్చారు. క్రీ.శ. 976లో ఆయన 'బస్టు ' ప్రాంతంలో ఇద్దరు తుర్కికు 'గులాం'ల (సైనిక బానిసల) మధ్య ఉన్న సంఘర్షణను పరిష్కరించి అక్కడి అసలు పాలకుడిని తిరిగి పదవిలో పునరుద్ధరించారు. అదే సంవత్సరం చివరలో సబుక్తిగిను 'కుస్దారు' మీద సైనిక దండయాత్ర చేశారు; అక్కడి పాలకుడిని (బహుశా ముతాజు బిన్ అహ్మదు) అప్రమత్తం కాకుండా పట్టుకుని ఆయన నుండి వార్షిక కప్పాన్ని రాబట్టారు.

సబుక్తిగిను మరణానంతరం అల్పుతిజిను కుమార్తె ద్వారా ఆయనకు కలిగిన కుమారుడైన ఇస్మాయిల్‌కు గజ్నా ప్రాంతం అప్పగించబడింది.[d][22] మరొక కుమారుడైన అబులు-ముజఫ్ఫరు నసరు‌కు 'బస్టు' ప్రాంత గవర్నర్షిపు ఇవ్వగా ఖొరాసను ప్రాంతంలో పెద్ద కుమారుడైన మహమూదు‌కు సైన్యాధిపత్యం అప్పగించబడింది.[23] సమనిదు సామ్రాజ్యం ప్రభావం క్షీణిస్తున్నప్పటికీ తన కుటుంబానికి గవర్నర్నర్షిపు‌‌లు దక్కేలా చూడటమే సబుక్తిగిను ఉద్దేశం; అంతేకాక ఆయన తన రాజవంశాన్ని ఒక స్వతంత్ర రాజ్యంగా పరిగణించలేదు.[23] తన వారసత్వ వాటాను పొందిన వెంటనే ఇస్మాయిలు వేగంగా బస్టుకు చేరుకుని అమీరు అబులు-హారితు మన్సూరు బిన్ నూహు‌కు విధేయత ప్రకటించాడు.[22] ఎటువంటి గణనీయమైన వారసత్వ వాటా దక్కని మహమూదు అధికారాన్ని పంచుకోవాలని ప్రతిపాదించాడు; అయితే ఇస్మాయిలు ఆ ప్రతిపాదనను తిరస్కరించాడు.[24] మహమూదు గజ్నా మీద దండెత్తాడు; తత్ఫలితంగా సా.శ. 998లో జరిగిన గజ్నా యుద్ధంలో ఇస్మాయిలు ఓడిపోయి బందీగా పట్టుబడ్డాడు.[21]

మహమూదు, సబుక్తిగిను కుమారుడు

[మార్చు]
గజ్నీ మహమూద్. జామి అల్-టావరిఖు, 1314-15

క్రీ.శ. 998లో సెబుక్టిగిను కుమారుడైన మహమూదు పరిపాలనా బాధ్యతలను స్వీకరించాడు; అప్పటి నుండి ఘజ్నీ, ఘజ్నవీ వంశం ఆయనతో శాశ్వతంగా ముడిపడిపోయాయి. సమనీదులు చేసిన రాజద్రోహం కారణంగానే వారి స్థానంలో తాము వచ్చామని పేర్కొంటూ, ఖలీఫాకు రాసిన ఒక లేఖలో మహమూదు తన విధేయతను నొక్కిచెప్పాడు. మహమూదు‌కు ఖురాసాను ప్రాంత పరిపాలనా బాధ్యతలతో పాటు 'యామిను అల్-దౌలా', 'అమీను అల్-మిల్లా' అనే బిరుదులు కూడా లభించాయి. ఖలీఫా అధికారానికి ప్రతినిధిగా వ్యవహరిస్తూ, ఇస్మాయిలీలు, షియా బుయిదు‌లకు వ్యతిరేకంగా సైనిక చర్యలు చేపట్టి, ఆయన సున్నీ ఇస్లాంను పరిరక్షించాడు. సమనీదులు, షాహీ వంశీయుల ఆధీనంలో ఉన్న ప్రాంతాలను, అలాగే ఇస్మాయిలి ముల్తాను రాజ్యం, సింధు, కొన్ని బుయిదు ప్రాంతాలను కూడా ఆయన పూర్తిగా జయించాడు.

అందరి అభిప్రాయం ప్రకారం మహమూదు పాలన ఘజ్నవీ సామ్రాజ్యానికి ఒక స్వర్ణయుగంగానూ అత్యున్నత దశగా పరిగణించబడుతుంది. తన ఆధిపత్యాన్ని స్థాపించడానికి, సామంతు రాజ్యాలను ఏర్పాటు చేయడానికి మహమూదు ఉత్తర భారతదేశం మీద పదిహేడు సార్లు దండయాత్రలు చేశాడు; ఈ దాడుల ఫలితంగా భారీ మొత్తంలో సంపద దోపిడీకి గురైంది. రే సరిహద్దుల నుండి సమర్ఖండు వరకు, అలాగే కాస్పియను సముద్రం నుండి యమునా నది వరకు తన అధికారాన్ని ఆయన విస్తరించాడు.

మహమూదు పాలనలో (997–1030) ఘజ్నవీలు ఖురాసాను‌లోని ఫరానా ప్రాంతానికి సమీపంలో 4,000 మంది తుర్క్‌మెన్ కుటుంబాలను స్థిరపరిచారు. క్రీ.శ. 1027 నాటికి తుర్కు‌మెన్లు పొరుగున ఉన్న నివాస ప్రాంతాల మీద దాడులు చేయడం ప్రారంభించడంతో టస్ ప్రాంత గవర్నరైన అబులు-అలారితు అర్స్లాను జాదిబు వారి మీద సైనిక చర్యలకు నాయకత్వం వహించాడు. తుర్కు‌మెను‌లు ఓడిపోయి, పొరుగు ప్రాంతాలకు చెల్లాచెదురయ్యారు. అయినప్పటికీ 1033 నాటికి కూడా ఖొరాసాను ‌మీద దాడులు చేసినందుకు గాను గజ్నవీడు గవర్నరు తాషు ఫర్రాషు యాభై మంది తుర్కు‌మెను నాయకులను మరణశిక్షకు గురిచేశాడు.

భారతదేశ దండయాత్రలు

[మార్చు]
భారతదేశంలో కస్దరు (ఆధునిక ఖుజ్దారు)ని జయించిన ఘజనీ మహమూదు. జామీ అల్-తవారిఖు

గజనీ మహమూదు భారతదేశంలోకి లోతుగా చొచ్చుకుపోయి మధుర, కనౌజు, సోమనాథు వరకు దండయాత్రలు చేశాడు. 1001లో పెషావరు యుద్ధంలో ఆయన హిందూ షాహీలను ఓడించాడు. [25] 1008-9లో ఆయన చాచ్ యుద్ధంలో హిందూ షాహీలను మరోసారి ఓడించి ఆక్రమించుకున్న ప్రాంతాలలో గవర్నర్లను నియమించాడు. భారతదేశంలో గజనవీడులను తురుష్కులు ("తుర్కులు") అని లేదా హమ్మీరులు (అరబికు పదం అమీరు అంటే "సేనాధిపతి" నుండి ఉద్భవించిన పదం) అని పిలిచేవారు.[26][27][28] 16వ-17వ శతాబ్దాలలో మధుర నగరం భారతదేశంలోనే అత్యంత సంపన్నమైన నగరంగా వెలుగొందింది. గజనీ మహమూదు దీని మీద దాడి చేసినప్పుడు ఇరవై రోజుల వ్యవధిలో "అక్కడి విగ్రహాలన్నీ" తగులబెట్టబడి, ధ్వంసం చేయబడ్డాయి; దోపిడీ సొత్తుగా బంగారాన్ని, వెండిని కరిగించి తీసుకున్నారు. ఆ నగరాన్ని పూర్తిగా దహనం చేశారు. [29]సా.శ. 1018లో మహమూదు ప్రతిహారుల రాజధాని అయిన కనౌజ్‌ను కూడా ఆక్రమించుకున్నాడు; ఆ తర్వాత ఆయన చందేలులను ఎదుర్కొని వారి నుండి కప్పం వసూలు చేశాడు. [30]1026లో ఆయన సోమనాథ దేవాలయం మీద దాడి చేసి దానిని దోచుకున్నాడు; అక్కడి నుండి 20 మిలియను దినార్ల విలువైన సంపదను దోపిడీ సొత్తుగా తీసుకువెళ్లాడు. [31][32]

మహమూదు దండయాత్రల ద్వారా ఘజ్నీకి తీసుకువచ్చిన సంపద అపారం; సమకాలీన చరిత్రకారులు (ఉదాహరణకు, అబోల్ఫజలు బెహఘీ, ఫిర్దౌసి) రాజధాని నగరపు వైభవాన్ని, అలాగే ఆ విజేత సాహిత్యం పట్ల చూపిన ఉదారమైన పోషణను గురించి అత్యంత గొప్పగా వర్ణించారు.[33] మహమూదు 1030 ఏప్రిలులో మరణించాడు; తన కుమారుడైన మహమ్మదు‌ను తన వారసుడిగా ఆయన ఎంపిక చేసుకున్నాడు.

పతనం

[మార్చు]

మహమూదు కవల కుమారులు

[మార్చు]
గజనీలోని రౌజా ప్రాంతానికి చెందినదిగా భావిస్తున్న, గద ధరించిన వ్యక్తి, అరిగిపోయిన శాసనం కలిగిన గోడ పలక (డాడో పానెల్). 11వ-12వ శతాబ్దం (ఆఫ్ఘనిస్తాను జాతీయ మ్యూజియం, కాబూలు, 1958, ఇన్వెంటరీ సంఖ్య KM58.2.X).

మహమూదు తన సామ్రాజ్యాన్ని తన కుమారుడు మహమ్మదు‌కు అప్పగించాడు; మహమ్మదు స్వభావరీత్యా సౌమ్యుడు, ఆప్యాయత కలిగినవాడు. మృదువైన వ్యక్తి. ఆయన సోదరుడు మసూద్, తాను తన కత్తి బలంతో జయించిన మూడు ప్రాంతాలను తనకు ఇవ్వమని కోరాడు. కానీ ఆయన సోదరుడు అందుకు అంగీకరించలేదు. మసూదు తన సోదరుడితో యుద్ధం చేయాల్సి వచ్చింది; ఆ యుద్ధంలో విజయం సాధించి రాజుగా పట్టాభిషిక్తుడయ్యాక శిక్షగా మహమ్మదు కళ్లను పొడిపించి ఆయనను కారాగారంలో బంధించాడు. మసూదు సామ్రాజ్యాన్ని నిలబెట్టుకోలేకపోయాడు. 1040లో జరిగిన దండనాకాను యుద్ధంలో ఘోర పరాజయం పాలైన తర్వాత పర్షియా, మధ్య ఆసియాలోని గజనవీడు భూములన్నింటినీ సెల్జుకు‌లకు కోల్పోయాడు; దీంతో ఆ సామ్రాజ్యం "కష్టాల కాలం" లోకి కూరుకుపోయింది.[34][35][36] సైన్యాన్ని సమకూర్చుకుని, భారతదేశం నుండి పరిపాలన సాగించాలనే ఆశతో తన కోటలలోని సంపదనంతటినీ సేకరించడం ఆయన చివరి ప్రయత్నంగా మిగిలింది; కానీ ఆయన సొంత సైన్యాలే ఆ సంపదను దోచుకున్నాయి. దాంతో ఆయన తన అంధ సోదరుడిని తిరిగి రాజుగా ప్రకటించాడు. ఇప్పుడు ఆ ఇద్దరు సోదరుల స్థానాలు తారుమారయ్యాయి: మహమ్మదు కారాగారం నుండి సింహాసనం మీదకు అధిరోహించగా పదేళ్ల పాటు పరిపాలించిన మసూదు ఒక చీకటి గదిలో బంధించబడ్డాడు; చివరకు 1040లో ఆయన హత్య చేయబడ్డాడు. మసూదు కుమారుడైన మదూదు అప్పట్లో బాల్ఖు ప్రాంతానికి గవర్నరు‌గా ఉన్నాడు. 1040లో తన తండ్రి మరణవార్త విన్న వెంటనే తన రాజ్యాన్ని దక్కించుకోవడానికి ఆయన గజనీకి వచ్చాడు. ఆయన అంధుడైన మహమ్మదు కుమారులతో యుద్ధం చేసి విజయం సాధించాడు. అయితే ఆ సామ్రాజ్యం త్వరలోనే విచ్ఛిన్నమైపోయింది; చాలామంది రాజులు మదూదు ఆధిపత్యాన్ని అంగీకరించి ఆయనకు విధేయత చూపలేదు. తొమ్మిదేళ్ల కాల వ్యవధిలో మరో నలుగురు రాజులు గజ్నీ సింహాసనాన్ని అధిష్టించారు.

ఇబ్రహీం

[మార్చు]

1058లో మసూదు కుమారుడైన ఇబ్రహీం — స్వయంగా తన చేతితో ఖురాను‌ను లిఖించిన ఒక గొప్ప లిపి కళాకారుడు — రాజుగా పట్టాభిషిక్తుడయ్యాడు. సెల్జుకు‌లతో శాంతి ఒప్పందం కుదుర్చుకోవడం ద్వారా అలాగే సాంస్కృతిక, రాజకీయ సంబంధాలను పునరుద్ధరించుకోవడం ద్వారా, ఇబ్రహీం అప్పటికే కుంచించుకుపోయిన సామ్రాజ్యాన్ని మరింత పటిష్టమైన పునాదుల మీద తిరిగి నిర్మించాడు. ఇబ్రహీం, ఆయన వారసుల పాలనలో సామ్రాజ్యం సుదీర్ఘకాలం పాటు నిరంతర శాంతిని ఆస్వాదించింది. తన పశ్చిమ భూభాగాలను కోల్పోయిన ఈ సామ్రాజ్యం ఉత్తర భారతదేశం మీద జరిపిన దండయాత్రల ద్వారా సమకూరిన సంపదపైనే ఎక్కువగా ఆధారపడి మనుగడ సాగించింది; అయితే ఆ దండయాత్రల సమయంలో మాల్వాకు చెందిన పరమార వంశీయులు, కనౌజు‌కు చెందిన గహద్వాల వంశీయుల వంటి భారతీయ పాలకుల నుండి దీనికి తీవ్రమైన ప్రతిఘటన ఎదురైంది. ఆయన 1098వ సంవత్సరం వరకు పరిపాలించాడు.

3వ మసూదు

[మార్చు]
గజ్నవీడ్ పాలకుడు బహ్రామ్ షా (మరణం: 1152) చిత్రపటం, (కలిలా, దిమ్నా, పత్రం 6a, 13వ శతాబ్దం చివరి భాగం,టాప్కపి H.363). [37]

మసూదు సుల్తాను 3వ మసూదు రాజప్రాసాదాన్ని ఘజ్నీ మీనార్లలో ఒకదానిని నిర్మించాడు. 1115లో ఆయన మరణించినప్పుడు రాజ్యంలో బలహీనతకు సంబంధించిన సంకేతాలు స్పష్టమయ్యాయి; ఆయన కుమారుల మధ్య చెలరేగిన అంతర్గత కలహాలు సుల్తాను బహ్రామ్ షా సెల్జుకు సామంత రాజుగా సింహాసనాన్ని అధిష్టించడంతో ముగిశాయి.[34] 1117లో జరిగిన ఘజ్నీ యుద్ధంలో సింహాసనం కోసం బహ్రాం షా తన సోదరుడు అర్స్లాన్‌ను ఓడించాడు.

సుల్తాను బహ్రాం షా

[మార్చు]

సుల్తాన్ బహ్రామ్ షా చివరి ఘజ్నవీయ రాజు; ఆయన ఘజ్నవీయుల మొదటి ప్రధాన రాజధాని అయిన ఘజ్నీని ముప్పై ఐదు సంవత్సరాల పాటు పరిపాలించాడు. 1148లో సైఫ్ అల్-దిన్ సూరి చేతిలో ఘజ్నీ వద్ద ఆయన ఓటమి పాలయ్యాడు కానీ మరుసటి ఏడాదే ఆయన రాజధానిని తిరిగి స్వాధీనం చేసుకున్నాడు. అలా అల్-దిన్ హుస్సేన్ అనే ఒక ఘోరీయ రాజు 1151లో ఆ నగరాన్ని ఆక్రమించుకున్నాడు. ఈ చర్య తన సోదరుడు కుతుబుద్దీను మరణానికి ప్రతీకారంగా జరిగింది; కుతుబుద్దీను రాజుకు అల్లుడు అయినప్పటికీ ఒక చిన్న నేరానికి గాను బహిరంగంగా శిక్షించబడి చంపబడ్డాడు. ఆ తర్వాత అలా అల్-దిన్ హుస్సేను ఆ నగరాన్ని నేలమట్టం చేశాడు. ఏడు రోజుల పాటు దాన్ని దహనం చేశాడు; ఆనాటి నుండి ఆయన "జహాను-సూజు" (ప్రపంచ దహనకారుడు)గా ప్రసిద్ధి చెందాడు. బహ్రాం సహాయార్థం వచ్చిన సెల్జుకు పాలకుల జోక్యంతో ఘజ్నీ నగరం తిరిగి ఘజ్నవీయుల వశమైంది.[34] తర్వాతి సంవత్సరాలలో ఘజ్నవీయులకు, ఘోరీయులకు మధ్య పోరాటాలు కొనసాగాయి; ఘోరీయులు ఘజ్నవీయ భూభాగాలను క్రమంగా ఆక్రమించుకుంటూ వచ్చారు. చివరకు ఘజ్నీ జాబులిస్తాన్ ప్రాంతాలు ఘోరీయుల వశం కాకముందే ఒక ఓఘుజ్ తుర్కుల సమూహం చేతికి చిక్కాయి.[34] సుమారు 1170 నాటికి ఘజ్నీ నగరం ఘోరీయుల వశమైంది. [38][39]

మలి ఘజనవీడులు

[మార్చు]

1163లో ఘజనీ పతనం తర్వాత ఘజనవీడులు లాహోర్లో తమ స్థావరాన్ని ఏర్పరచుకున్నారు. ఘజనీ మహమూదు దీనిని జయించినప్పటి నుండి భారతీయ భూభాగాలకు ఇది వారి ప్రాంతీయ రాజధానిగా ఉండేది. ఇప్పుడు ఇది మలి ఘజనవీడులకు కొత్త రాజధానిగా మారింది.[38] వాయువ్య భారతదేశంలో ఘజనవీడుల ఆధిపత్యం 1186లో ఘోర్ ముహమ్మదు చేతిలో లాహోరు ఘురీడుల వశమయ్యేంత వరకు కొనసాగింది; ఈ లాహోరు ముట్టడిలో చివరి ఘజనవీడుల పాలకుడైన ఖుస్రౌ పదవీచ్యుతుడయ్యాడు. మాలికు.[34] ఖుష్రౌ మాలికు ఆయన కుమారుడు ఇద్దరూ 1191లో ఫిరోజ్కోహులో బంధించబడి తక్షణమే మరణశిక్షకు గురయ్యారు; దీనితో గజనవీడు వంశం అంతమైంది.[40]

సైన్యం - యుద్ధ వ్యూహాలు

[మార్చు]

గజనవీడు సైన్యం ప్రధాన భాగం ముఖ్యంగా తుర్కులతో కూడి ఉండేది.[41] అలాగే ప్రస్తుతం ఆఫ్ఘనిస్తాను‌గా పిలువబడే ప్రాంతంలోని హిందుకుష్ పర్వతాలకు దక్షిణాన ఉన్న ప్రాంతం నుండి శిక్షణ పొంది సమీకరించబడిన వేలాది మంది స్థానిక ఆఫ్ఘన్లు కూడా ఇందులో ఉండేవారు.[42] సుల్తాను మహమూదు పాలనలో బోస్టు (ప్రస్తుతం లష్కరు గాహ్)లో ఒక కొత్త, భారీ సైనిక శిక్షణా కేంద్రం స్థాపించబడింది. ఈ ప్రాంతం కమ్మరిలకు (కమ్మరులకు) ప్రసిద్ధి చెందింది. ఇక్కడ యుద్ధ ఆయుధాలు తయారు చేయబడేవి. పంజాబ్ ప్రాంతాన్ని ఆక్రమించి జయించిన తర్వాత, గజనవీడులు తమ సైన్యంలో హిందువులను నియమించడం ప్రారంభించారు.[43]

గజనవీడ్ సైనికులు, సుమారు 1100 (క్లేలాండు మ్యూజియం ఆఫ్ ఆర్టు 1980.179)

రోమిలా థాపరు అభిప్రాయం ప్రకారం హిందువులే అని భావించబడే ఈ భారతీయ సైనికులు, గజనవీడు సైన్యంలోని ఒక కీలక విభాగంగా ఉండేవారు; వీరి కమాండరు‌ను సిపహ్సలరు-ఐ-హిందువను అని పిలిచేవారు. వీరు గజనీ నగరంలో తమకంటూ కేటాయించిన ప్రత్యేక నివాస ప్రాంతంలో నివసిస్తూ, తమ సొంత మతాన్ని ఆచరించేవారు. సువేంద్రాయి అనే కమాండరు నాయకత్వంలోని భారతీయ సైనికులు మహమూదు పట్ల అత్యంత విధేయతతో వ్యవహరించారు. బైహాకీ రచనల ప్రకారం ఒక తుర్కికు తిరుగుబాటుదారుని అణచివేయడానికి కూడా వీరిని ఉపయోగించారు; ఆ సందర్భంలో సైన్యాధిపత్యం తిలకు అనే హిందువుకు అప్పగించబడింది. [44]

ముఖాముఖిగా నిలిచిన యోధులు. గజ్నా (Ghazna) నుండి లభించిన, సా.శ. 1100 నాటి గజ్నవిడ్ కాలపు చెక్కిన పాలరాతి శిల్పం ఆధారంగా గీసిన చిత్రం. డేవిడ్ కలెక్షన్, inv. 22/1989, కోపెన్‌హాగన్, డెన్మార్క్.[45]

అబ్బాసిడు ఖలీఫాతు అవశేషాల నుండి ఉద్భవించిన ఇతర రాజవంశాల మాదిరిగానే గజ్నవిడ్ల పరిపాలనా సంప్రదాయాలు, సైనిక పద్ధతులు కూడా అబ్బాసిడ్ల నుండే గ్రహించబడ్డాయి. గజ్నవిడ్ల సైనిక దండయాత్రలలో ముఖ్యంగా శత్రు భూభాగంలోకి లోతుగా చొచ్చుకువెళ్లే సాహసోపేత దాడులలో అరేబియా గుర్రాలు—కనీసం తొలిదశ దండయాత్రలలోనైనా—అత్యంత కీలక పాత్ర పోషించాయి. సా.శ. 1008లో రాజు ఆనందపాలుడి మీదకు '6000 అరేబియా గుర్రాలను' పంపినట్లు ఒక నమోదు ఉంది; అంతేకాక లాహోర్లోని గజ్నవిడు గవర్నరు ఆధ్వర్యంలో సా.శ. 1118 వరకు ఈ అరేబియా అశ్వికదళం కొనసాగినట్లు ఆధారాలు ఉన్నాయి.[46]

సింధూ-గంగా మైదానాలకు ప్రవేశం ఉండటం వలన 11వ, 12వ శతాబ్దాలలో గజ్నవిడ్లు యుద్ధాలలో యుద్ధ ఏనుగులను ఉపయోగించిన మొట్టమొదటి ముస్లిం సైన్యాన్ని అభివృద్ధి చేశారు.[47] ఆ ఏనుగుల ముందు భాగాలను కవచ ఫలకాలు రక్షించేవి. గజ్నవీడులు పోరాడిన ఇతర ప్రాంతాలలో—ముఖ్యంగా మధ్య ఆసియాలో—ఈ ఏనుగుల వినియోగం ఒక 'విదేశీ ఆయుధంగా' పరిగణించబడేది.[48]

రాజ్యం - సంస్కృతి

[మార్చు]

క్లిఫోర్డ్ ఎడ్మండు బోస్వర్తు ప్రకారం:

ఒక ఇత్తడి పళ్ళెం మీద గజ్నవీడ్ సుల్తాన్ మరియు అతని ఆస్థానం దృశ్యం. సుమారు సా.శ. 1100 నాటిది; గజ్నవీడ్ కాలం; ఆఫ్ఘనిస్తాన్, బహుశా హెరాత్ లేదా గజ్ని ప్రాంతానికి చెందినది. క్లీవ్‌ల్యాండ్ మ్యూజియం ఆఫ్ ఆర్ట్.[49][50] సుల్తాన్ సంప్రదాయ టర్కిష్ పద్ధతిలో, కాళ్ళు ముడుచుకుని కూర్చుని ఉన్నాడు; అలాగే "ఈ చిత్రాలలోని గుండ్రని ముఖాలు, బాదం ఆకారపు కళ్ళు, ఆ కాలపు టర్కిష్ ముఖ రూపాన్ని ప్రతిబింబిస్తాయి". [51]అరబిక్ భాషలో శాసనాలు.[49]

ఈ రాజవంశం మధ్య ఆసియా టర్కికు మూలానికి చెందినదైనప్పటికీ, భాష, సంస్కృతి, సాహిత్యం, ఆచార వ్యవహారాల పరంగా ఇది పూర్తిగా పర్షియనీకరించబడింది. [e][52][f][53] ఇది ఒక "పర్షియను రాజవంశం"గా పరిగణించబడింది. [g]

గజ్నీ నుండి లభించిన శిల్పఫలకం (ఫ్రీజె); ఇందులో గజ్నవీయులు గుండ్రని ముఖాలు, ఎత్తుగా ఉండే బుగ్గలు, టర్కీ వస్త్రధారణతో చిత్రించబడ్డారు. 11వ-12వ శతాబ్దం, కాబూల్ మ్యూజియం (inv. 58.2.1). [55] పర్షియన్ శిలాశాసనాలు.[56]

తర్వాతి కాలంలో విగ్రహ ధ్వంసకారులు ముఖాలను చెరిపివేయకుండా వదిలేసిన ఆ రాతి పలకల మీద కనిపించే శారీరక లక్షణాలు — గుండ్రని ముఖం, ఎత్తుగా ఉండే బుగ్గలు — మధ్య ఆసియా దృశ్య సంప్రదాయాల నుండి ఉద్భవించాయి (ఉదాహరణకు, 5-6వ శతాబ్దానికి చెందిన 'మిరాను' చిత్రలేఖనాలలో ఇటువంటి లక్షణాలను చూడవచ్చు); ముఖాల రూపకల్పనలో కనిపించే ఆ అసంపూర్ణత లేదా స్థూలమైన తీరు బహుశా రంగుల అలంకరణ ద్వారా పూర్తి చేయబడి ఉండవచ్చు. ఈ చిత్రాలలోని వ్యక్తుల వస్త్రధారణ ప్రధానంగా మధ్య ఆసియా మూలానికి చెందినది; దీనిని సాధారణంగా 'తుర్కికు' శైలిగా (ఉదాహరణకు 'కబా' వంటివి) వ్యవహరిస్తారు. దీని మీద ఉన్న శాసనం పర్షియను భాషలో ఉంది. గజ్నవీడు ఆస్థానంలో ప్రభుత్వ యంత్రాంగం 'పర్షియనీకరణ'కు (పర్షియను సంస్కృతి ప్రభావానికి లోనవడం) గురైన అదే సమయంలో ఉన్నత సంస్కృతి కూడా పర్షియనీకరణకు లోనైంది. ఇబ్రహీం, ఆయన వారసులైన బహ్రాం‌షా వరకు సాహిత్య సృజనాత్మకత అత్యున్నత స్థాయిలో కొనసాగింది; అబులు-ఫరాజు రూనీ, సనాయీ, ఉస్మాను ముఖ్తారీ, మసూదు-ఎ సాద్-ఎ సల్మాను, సయ్యదు హసను గజ్నవీ వంటి కవులు ఈ కాలంలో వెలుగొందారు. కవుల జీవిత చరిత్రల నిఘంటువుల (తద్కిరా-యే షోఅరా) ద్వారా మనకు తెలిసేదేమిటంటే ఖుస్రో మాలికు లాహోరు ఆస్థానంలో ఎందరో గొప్ప కవులు ఉండేవారు; దురదృష్టవశాత్తు వారిలో ఎవరి కవితా సంకలనాలు (దీవాను‌లు) కూడా నేడు లభ్యం కావడం లేదు. అలాగే ఇబ్ను ముఖఫ్ఫా రచించిన 'కలీలా వా దిమ్నా' గ్రంథాన్ని అత్యంత సొగసైన పర్షియను వచనంలోకి అనువదించిన అబులు-మాలి నస్రల్లా బిన్... మహ్మదు, కొంతకాలం సుల్తాను‌కు ప్రధాన కార్యదర్శిగా సేవలందించారు. ఘజ్నవీయులు, టర్కిషు బానిస మూలాలు కలిగిన ఒక రాజవంశంగా ఉద్భవించి, సమకాలీన టర్కిషు మూలాలు కలిగిన ఇతర రాజవంశాలైన సెల్జుకులు, కారాఖానిడుల కంటే స్పష్టంగా ఉన్నత స్థాయిలో పర్షియను సంస్కృతిని ఆకళింపు చేసుకున్న ఒక విశిష్ట దృగ్విషయాన్ని ప్రదర్శిస్తారు.

గజ్నవీయ సుల్తానులు జాతిపరంగా టర్కీయులు; అయితే పూర్తిగా అరబికు లేదా పర్షియను భాషలలో ఉన్న చారిత్రక ఆధారాలు, వారిలో టర్కీ ఆచారాలు, ఆలోచనా విధానాలు ఎంతమేర కొనసాగాయో అంచనా వేయడానికి మనకు వీలు కల్పించవు. అయినప్పటికీ గజ్నవీయుల సైనిక బలానికి మూలాధారం ఎల్లప్పుడూ వారి టర్కీ సైన్యమేనన్న వాస్తవాన్ని పరిగణనలోకి తీసుకుంటే, తమ సైనికుల అవసరాలు, ఆశయాలకు అనుగుణంగా మసలుకోవాల్సిన ఆవశ్యకత వారికి నిరంతరం ఉండి ఉంటుంది; అంతేకాకుండా తొలి గజ్నవీయ సుల్తానుల కాలంలో కొంతమేర టర్కీ సాహిత్య సంస్కృతి కొనసాగిందనడానికి కూడా కొన్ని సూచనలు కనిపిస్తాయి (కొప్రులుజేడు pp. 56–57). అయితే సుల్తానులు తమ రాజకీయ అధికారాన్ని వినియోగించుకునే విధానం, ఆ అధికారానికి రూపకల్పన చేసిన పరిపాలనా యంత్రాంగం—చాలా వేగంగానే—పర్షియను-ఇస్లామికు రాజనీతి, రాచరిక పాలనా సంప్రదాయాల పరిధిలోకి వచ్చాయని చారిత్రక ఆధారాలు స్పష్టం చేస్తున్నాయి. ఈ సంప్రదాయం ప్రకారం పాలకుడు దైవానుగ్రహంతో బలపడి ప్రజలకు దూరంగా ఉండే ఒక ఉన్నత వ్యక్తిగా ఉంటాడు; వ్యాపారులు, చేతివృత్తులవారు, రైతులు వంటి సామాన్య ప్రజల సమూహం మీద ఆయన పాలన సాగిస్తాడు. ఈ ప్రజల ప్రధాన కర్తవ్యం అన్ని విషయాలలోనూ, మరీ ముఖ్యంగా పన్నుల చెల్లింపు విషయంలో, పాలకుడికి సంపూర్ణ విధేయత చూపడమే. రాజ్య దైనందిన వ్యవహారాలను పర్యవేక్షించే, అలాగే సుల్తానుల విలాసవంతమైన జీవనశైలిని, వృత్తిపరమైన సైన్యాన్ని పోషించడానికి అవసరమైన ఆదాయాన్ని సమకూర్చే అధికార యంత్రాంగంలోని సిబ్బంది—సమానీయ వంశీయుల పరిపాలనా సంప్రదాయాలను కొనసాగించిన పర్షియన్లే కావడం—లౌకిక అధికారం పట్ల ఉన్న ఈ భావనను మరింత బలపరిచింది.[57]

11వ శతాబ్దంలో ఘజ్నవీయుల పాలనలో పర్షియను సాహిత్య సంస్కృతి ఒక పునరుజ్జీవనాన్ని పొందింది. ఘజ్నవీయుల ఆస్థానం పర్షియను సాహిత్యానికి అందించిన ఆదరణకు ఎంతగా ప్రసిద్ధి చెందిందంటే కవి ఫర్రూఖీ సిస్తానీ తన స్వస్థలం నుండి ప్రయాణించి మరీ వారి వద్ద పనిచేయడానికి వచ్చారు. కవి ఉన్సురీ రచించిన చిన్న కవితా సంకలనం సుల్తాను మహమూదు‌కూ, ఆయన సోదరులైన నస్రం యాకూబు‌లకూ అంకితం చేయబడింది. ఘజ్నవీయుల ఆస్థానానికి చెందిన మరొక కవి మనుచెహ్రీ, ద్రాక్షసారాన్ని (వైన్) సేవించడం వల్ల కలిగే గుణాలను వర్ణిస్తూ అనేక కవితలు రచించారు.

సమానీదు‌ల బుఖారాను ఒక సాంస్కృతిక కేంద్రంగా ఆదర్శంగా తీసుకున్న సుల్తాను మహమూదు, ఫిర్దౌసి, అల్-బిరూనిలను ఆహ్వానించి, గజ్నీని ఒక విద్యా కేంద్రంగా తీర్చిదిద్దారు. ఆయన అవిసెన్నాను ఒప్పించడానికి కూడా ప్రయత్నించాడు కానీ తిరస్కరించబడ్డాడు.[58] తన కీర్తి ప్రతిష్టలు పర్షియను భాషలో ప్రచారంలోకి రావాలని మహమూదు అభిలషించాడు. తత్ఫలితంగా వందలాది మంది కవులు ఆయన ఆస్థానంలో సమావేశమయ్యారు.[59] ఆయన రే ఇస్ఫహాను నగరాల నుండి గ్రంథాలయాలనే ఘజ్నీకి తరలించాడు; అంతేకాక ఖ్వారిజంషా ఆస్థానంలోని పండితులను కూడా ఘజ్నీకి పంపాలని డిమాండు చేశాడు.[60] రే, ఇస్ఫహాను నగరాల మీద ఆయన చేసిన దండయాత్రల ఫలితంగా అజర్‌బైజానుమ్ ఇరాక్ ప్రాంతాలలో పర్షియను సాహిత్య సృష్టికి అంకురార్పణ జరిగింది.[61]

తమ పూర్వీకులైన సమానీదులు ప్రారంభించిన పర్షియను భాషా చారిత్రక రచనల వికాసాన్ని ఘజ్నవీదులు కొనసాగించారు.[62] 11వ శతాబ్దపు ద్వితీయార్థంలో చరిత్రకారుడు అబుల్-ఫజల్ బైహాఖీ రచించిన తారికు -ఇ బేహక్వి గ్రంథం ఇందుకు ఒక చక్కటి ఉదాహరణ.[63]

ఘజ్నవీదుల ఆస్థాన దృశ్యం, సుమారు 1100 నాటిది (క్లేవ్‌లాండ్ ఆఫ్ ఆర్ట్, 1980.179)

ఘజ్నవీదులు జాతిపరంగా తుర్కీయులైనప్పటికీ వారి సైనిక నాయకులు కూడా సాధారణంగా అదే జాతికి చెందినవారే అయినప్పటికీ

[64] అబ్బాసిదు ఖలీఫా సామ్రాజ్యం విచ్ఛిన్నమైనప్పటి నుండి తూర్పు ఇస్లామికు ప్రపంచంలో సమానిదు వ్యవహారాలలోనూ, సమానిదు సాంస్కృతిక వాతావరణంలోనూ సబుక్టిగిన్మ్ గజనీ మహమూద్ ల ప్రారంభ ప్రమేయం ఫలితంగా ఈ రాజవంశం పూర్తిగా పర్షియను సంస్కృతిలో మమేకమైపోయింది. తద్వారా ఆచరణలో ఇరాను ‌మీద వారి పాలనను ఒక విదేశీ ఆధిపత్యంగా పరిగణించలేము. వారు తమ పరిపాలనా వ్యవస్థను కూడా సమానిదు‌ల నుండే స్వీకరించారు.[65] సాంస్కృతిక పోషణ, పర్షియను కవులకు మద్దతు ఇవ్వడం విషయంలో వారు తమ జాతిపరంగా ఇరానీయులైన ప్రత్యర్థులైన బుయిద్ రాజవంశం కంటే ఎక్కువ పర్షియన్లుగా వ్యవహరించారు; పర్షియను భాష కంటే అరబికు సాహిత్యాన్ని ఆదరించడంలో బుయిదు‌ల వైఖరి ప్రసిద్ధమైనది.[66]

16వ శతాబ్దపు పర్షియను చరిత్రకారుడు ఫిరిష్తా సబుక్టిగిను వంశావళిని ససానిద్ రాజుల నుండి ఉద్భవించినట్లుగా నమోదు చేశారు: "సబుక్టిగిను, జూకాను కుమారుడు; జూకాను, కుజిలు-హుకుం కుమారుడు; కుజిలు-హుకుం, కుజిలు-అర్స్లాను కుమారుడు; కుజిలు-అర్స్లాను, ఫిరూజు కుమారుడు; ఫిరూజు, పర్షియా రాజు అయిన యజ్దెగెర్డ్ కుమారుడు." అయితే ఆధునిక చరిత్రకారులు దీనిని తనను తాను ప్రాచీన పర్షియా చరిత్రతో అనుసంధానించుకునే ప్రయత్నంగా భావిస్తున్నారు.[67]

చరిత్రకారుడు బాసు‌వర్తు ఇలా వివరిస్తున్నారు: "వాస్తవానికి, పర్షియను పరిపాలనా, సాంస్కృతిక పద్ధతులను స్వీకరించడం ద్వారా, గజనవీడులు తమ మూలమైన తుర్కిషు స్టెప్పీ నేపథ్యాన్ని విడనాడి ఎక్కువగా పర్షియను-ఇస్లామికు సంప్రదాయంతో మమేకమైపోయారు."[68] ఫలితంగా గజనీ అరబికు విజ్ఞానానికి ఒక గొప్ప కేంద్రంగా అభివృద్ధి చెందింది.[5]

సుల్తాను మహమూదు ఉత్తర భారతదేశం మీద చేసిన దండయాత్రల ఫలితంగా లాహోరు‌లో పర్షియను సంస్కృతి స్థిరపడింది; ఇదే నగరం తర్వాతి కాలంలో ప్రఖ్యాత కవి మసూదు సాద్ సల్మానును అందించింది.[52] 11వ శతాబ్దంలో గజనవీడుల పాలనలో ఉన్న లాహోరు, ఖోరాసను, భారతదేశం, మధ్య ఆసియా నుండి పర్షియను పండితులను ఆకర్షించి, ఒక ప్రముఖ పర్షియను సాంస్కృతిక కేంద్రంగా అవతరించింది.[69][58] సూఫీ మతానికి సంబంధించిన అత్యంత ముఖ్యమైన తొలి గ్రంథాలలో ఒకటైన 'కష్ఫ్ అల్-మహజూబ్'ను అబూ అల్-హసను హుజ్వీరీ అల్-గజనవీ లాహోరు‌లోనే రచించారు.[70] మహమూదు పాలనలోనే గజనవీడుల నాణేల మీద అరబికు, దేవనాగరి లిపులతో కూడిన ద్విభాషా లిఖితాలు కనిపించడం ప్రారంభమైంది.[23] భారతదేశంలోని చాలా ప్రాంతాల రాజకీయ, ఆర్థిక వ్యవస్థకు తర్వాతి కాలంలో ప్రత్యేకతను తెచ్చిన పర్షియను-ప్రభావిత సంస్థలు ఆచారాల సమగ్ర స్వరూపాన్ని తర్వాతి తరం గజనవీడులు అమలులోకి తెచ్చారు.[71]

గజనీ తూర్పు ఆఫ్ఘనిస్తాను‌లలో గజనవీడులు నెలకొల్పిన పర్షియను సంస్కృతి 12వ శతాబ్దంలో జరిగిన ఘురీడుల దండయాత్రను తట్టుకుని నిలబడింది; అంతేకాక మంగోలుల దండయాత్ర జరిగేంత వరకు అది తన ఉనికిని కొనసాగించింది.[72]

కళ - వాస్తుశిల్పం

[మార్చు]
3వ మసూదు ఘజ్నీ మీనార్ (స్తంభం), 1902లో సంభవించిన భూకంపం కారణంగా దాని పైభాగం కూలిపోక ముందు, కనీసం 44 మీటర్ల ఎత్తు ఉండేది. దీనిని సా.శ. 1099, 1115 మధ్య నిర్మించారు. ఇది 3వ సుల్తాను మసూదు రాజప్రాసాదం పక్కన నెలకొని ఉండేది.[73]

ఘజ్నవీడు యుగంలో కళాత్మక సృష్టి అత్యున్నత దశలో ఉండేది. దీనికి ప్రధాన కారణాలు—అభిజాత వర్గాల నుండి లభించిన అధిక పోషణ, అలాగే భారతదేశం మీద జరిగిన వరుస దాడుల ద్వారా లభించిన యుద్ధపు దోపిడీ సంపద, బలవంతపు కప్పాల ద్వారా సమకూరిన ఆర్థిక ప్రయోజనాలు. ఈ విజయాల పరాకాష్టగా కథియవారు ద్వీపకల్పంలోని సోమనాథ దేవాలయం మీద జరిగిన దాడిని పేర్కొనవచ్చు; దీని ఫలితంగా భారీ మొత్తంలో నిధి నిక్షేపాలు ఘజ్నవీడు సామ్రాజ్యంలోకి తరలించబడ్డాయి. ఘజ్నవీడు కళాకారులు ప్రాచీన కళా పద్ధతులను కొత్త పదార్థాలకు, మాధ్యమాలకు అనుగుణంగా మలచుకోవడం మీద దృష్టి సారించారు—ముఖ్యంగా విలువైన లోహాల మీద నగిషీలు చెక్కడంలో—తద్వారా ఇస్లామికు కళా ప్రపంచం మీద ఒక శాశ్వత ముద్ర వేయగలిగారు.[74] శిల్పకళా రంగంలో కంచుతో చేసిన కళాఖండాలు అంతకు ముందున్న సమనిదు శైలి కళాఖండాల ప్రభావానికి లోనైనట్లు కనిపిస్తాయి; అయినప్పటికీ అవి ఎంతటి విశిష్టతను కలిగి ఉన్నాయంటే కొన్ని కళాఖండాల మీద ఆనాటి 'వాణిజ్య చిహ్నాల' తొలి రూపాలను కూడా మనం గమనించవచ్చు. ఎవా బియరు విశ్లేషించిన రెండు కంచు పాత్రలు, వాటి ఆకారం, నిర్మాణంలో సమకాలీన సిరామిక్సు (మట్టి పాత్రల కళ) ప్రభావం కనిపిస్తుందని సూచిస్తున్నాయి; అదే సమయంలో అవి పురాతనమైన 'హ్యాచింగు' (గీతల అల్లిక) పద్ధతులను, అలాగే "త్రికోణాకార పీఠంతో కూడిన అండాకార" నూతన డిజైన్లను, కళాకారుడి సంతకాలతో సహా కలిగి ఉన్నాయి.[75]

సంగెమర్మరు (మార్బుల్) గోడ అంచు అలంకరణ, 3వ సుల్తాను మాస్'ఉద్ రాజప్రాసాదం, ఘజ్ని, ఆఫ్ఘనిస్తాన్, సా.శ. 12వ శతాబ్దం.

హెరాతు రాజప్రాసాద సముదాయంలో 1వ మాస్'ఉద్ జోడించిన తోట కుడ్యచిత్రాల వంటి ఇతర కళాఖండాలలో "ఉల్లాసభరితమైన" సన్నివేశాలలో నగ్న రూపాల చిత్రణతో కూడిన శృంగారభరితమైన అంశాలతో సహా వాస్తవిక చిత్రణలు చోటుచేసుకున్నాయి.[76] రాజధాని అయిన గజ్నీ, తూర్పు ఇస్లామికు ప్రపంచంలో భావకవిత్వానికి ఒక కేంద్రంగా కూడా పరిగణించబడేది; ఇక్కడి కవులు సుదీర్ఘ కాలం పాటు వివిధ కవితా ప్రక్రియలను, శైలులను తీర్చిదిద్దగలిగారు కాబట్టి ఈ గుర్తింపు లభించింది.[77]

గజ్నవీడు వాస్తుశిల్పం విశేషంగా అభివృద్ధి చెందింది; ముఖ్యంగా జ్యామితీయ, వృక్ష సంబంధిత, శాసన సంబంధిత నమూనాలతో కూడిన పాలరాతి శిల్పకళా చిత్రణలలో ఇది అత్యంత వైభవాన్ని సంతరించుకుంది.[78] వారి రాజధాని అయిన గజ్నీ ఒక ముఖ్యమైన వాణిజ్య మార్గానికి సమీపంలో ఉండటం వలన ఆ ప్రాంతం నలుమూలల నుండి వచ్చిచేరిన వివిధ రకాల సంస్కృతుల ప్రభావాలు అక్కడి సంస్కృతి మీద పడ్డాయి. 3వ మసూదు రాజప్రాసాదానికి సమీపంలో ఒక మీనారు (స్తంభం) ఉంది; ఇది కాల్చిన, కాల్చని, గట్టిగా ఒత్తిన మట్టి ఇటుకలతో నిర్మించబడింది. దీని చుట్టూ నాలుగు 'ఐవాను‌ల'తో కూడిన ఒక ప్రాంగణం విస్తరించి ఉంది. ఈ ప్రదేశంలోని ప్రాంగణంలో జరిపిన తవ్వకాలలో మూడు ఆకుల ఆకారపు తోరణాలు, అలంకారపు తీగలు, పర్షియను, అరబికు భాషలలోని శాసనాలను కలిగి ఉన్న అనేక చెక్కిన పాలరాతి పలకలు లభించాయి.[79] వీటిలో అత్యంత ప్రసిద్ధమైన కళాఖండాలలో ఒకటి 3వ సుల్తాను మసూదు రాజభవన ప్రాంగణం నుండి లభించిన పాలరాతి పలక; ప్రస్తుతం ఇది బ్రూక్లిను మ్యూజియంలో భద్రపరచబడి ఉంది. ఈ పలక మీద అత్యంత సూక్ష్మమైన వృక్ష సంబంధిత నమూనాల మీద 'కూఫికు' లిపిలో శాసనం చెక్కబడి ఉంది.[80] సాధారణంగా వాడే సున్నపు గార (స్టుక్కొ) లేదా ఇటుకలకు బదులుగా పాలరాతిని వినియోగించడం, దానికి తోడు అత్యంత నైపుణ్యంతో కూడిన లిపి కళను ప్రదర్శించడం—ఈ రెండు అంశాలు ఘజ్నవీడుల అపార సంపదను, వారి అత్యున్నత కళా నైపుణ్యాన్ని ప్రతిబింబిస్తాయి.[79]

వారసత్వం

[మార్చు]

తన వైభవ శిఖరాగ్రంలో ఉన్నప్పుడు గజనవీడు సామ్రాజ్యం ఆక్ససు నది నుండి సింధు లోయ వరకు విస్తరించింది. 977 నుండి 1186 వరకు పరిపాలించబడింది. ఈ సామ్రాజ్య చరిత్రను తెలిపే గ్రంథం, తారిఖు యమినిను ముహమ్మదు ఇబ్ను అబ్దు అల్-జబ్బరు అల్-ఉత్బి రచించారు. ఈ గ్రంథంలో ప్రస్తుత ఇరాన్, ఆఫ్ఘనిస్తాన్ ప్రాంతాలలో తమ ప్రత్యర్థులైన కారా-ఖానిడ్ల నుండి కోల్పోయిన భూభాగాలను తిరిగి స్వాధీనం చేసుకోవడంతో సహా, గజనవీడుల విజయాలను ఆయన నమోదు చేశారు.[81]

గజనీ మసూద్ I (1030–1041) నాణెం; ఇది హిందూ షాహీ నమూనాల నుండి స్వీకరించబడింది. ఇందులో గుర్రపు స్వారుని తల చుట్టూ మసూద్ పేరు (Persian: مسعود) లిఖించబడి ఉంది.

భారతీయ నగరాల మీద దాడుల ద్వారా పోగుచేసిన సంపదతో పాటు, భారతీయ రాజుల నుండి కప్పం వసూలు చేయడం ద్వారా లభించిన ఆదాయానికి అదనంగా చైనా, మధ్యధరా సముద్ర ప్రాంతాల మధ్య ఉన్న వాణిజ్య మార్గాలలో మధ్యవర్తులుగా వ్యవహరించడం ద్వారా కూడా గజనవీడులు ప్రయోజనం పొందారు. భారత ఉపఖండంలో ఇస్లాం మతాన్ని విస్తరింపజేసిన ఘనత సాధారణంగా గజనవీడు పాలకులకే దక్కుతుంది.

అయితే వారు తమ అధికారాన్ని ఎక్కువ కాలం నిలుపుకోలేకపోయారు. 1040 నాటికి సెల్జుకు సామ్రాజ్యం వారి పర్షియను భూభాగాలను ఆక్రమించుకుంది. ఆతరువాత ఒక శతాబ్దం గడిచిన తర్వాత ఘురిడు వంశస్థులు వారి మిగిలిన ఉపఖండ భూభాగాలను స్వాధీనం చేసుకున్నారు. గజనవీయ దండయాత్రలు భారతదేశంలో తుర్కో-ఆఫ్ఘను యుగం ఆరంభానికి మార్గం సుగమం చేశాయి; తుర్కో-ఆఫ్ఘను‌లు ఢిల్లీ సుల్తానేటు‌లో తమ ఆధిపత్యాన్ని విజయవంతంగా స్థాపించుకునేంత వరకు ఈ ప్రక్రియను ఘోరీ వంశస్థులు ముందుకు నడిపించారు.[82][83]

పాలకుల జాబితా

[మార్చు]
# లఖాబ్ వ్యక్తిగత పేరు పాలన వారసత్వ హక్కు గమనికలు
1 నాసిర్-ఉద్-దిన్

نصر الدين
డిఫెండర్ ఆఫ్ ది ఫెయిత్

సబుక్తిగిను 977–997
2 టైటిలు లేదు ఇస్మాయిలు 997–998 సబుక్తిగిను కుమారుడు
3 యామిను అడ్-దవ్లా అబు ఖాసిం
రాష్ట్రానికి కుడిభుజం 		మహ్ముదు 998–1030 సబుక్తిగిను మొదటి కుమారుడు
4 జలాల్ అద్-దవ్లా
جلال الدولہ
డిగ్నిటీ ఆఫ్ ది స్టేటు 		మహమ్మదు 1030
1వ పాలన 		మహమూదు రెండవ కుమారుడు
5 షిహాబ్ అడ్-దవ్లా
شھاب الدولہ
స్టార్ ఆఫ్ ది స్టేటు 		1వ మసూదు 1030–1041 మహమూదు మొదటి కుమారుడు దండనాఖాను యుద్ధం తర్వాత పడగొట్టబడి ఖైదు చేయబడి ఉరితీయబడ్డాడు
- జలాల్ అద్-దవ్లా
جلال الدولہ
డిగ్నిటీ ఆఫ్ ది స్టేటు 		మహమ్మదు 1041
2వ పాలన 		మహమూద్ రెండవ కుమారుడు 1వ మసూదు తొలగింపు తర్వాత సింహాసనాన్ని అధిరోహించారు.
6 షిహాబు అద్-దవ్లా
స్టార్ ఆఫ్ ది స్టేటు 		మౌదూదు 1041–1048 1వ మసూదు కుమారుడు నంగ్రాహరు యుద్ధంలో మహమ్మదు‌ను ఓడించి సింహాసనాన్ని పొందాడు.[84]
7 ?
? 		2వ మసూదు 1048 మౌదూద్ కుమారుడు
8 బహా అద్-దవ్లా
స్ప్లెండర్ ఆఫ్ ది స్టేటు 		అలీ 1048–1049 మసూద్ I కుమారుడు
9 ఇజ్ అడ్-దవ్లా
ఇజ్ అల్-దవ్లా
గ్లోరీ ఆఫ్ ది స్టేటు 		అబ్ద్ అల్-రషీదు 1049–1052 మహమూద్ ఐదవ కుమారుడు
10 క్వావాం అద్ -దాలాహ్
క్వావాం అద్ -దాలాహ్
రాష్ట్రానికి మద్దతు 		తోఘ్రులు 1052–1053 టర్కిష్ మామ్లుక్ జనరల్ అబ్ద్ అల్-రషీదు, మరో పదకొండు మంది ఘజ్నవిడు యువరాజులను ఊచకోత కోసిన తర్వాత ఘజ్నవిదు సింహాసనాన్ని ఆక్రమించాడు.[85]
11 జమాల్ అద్-దవ్లా
جمال الدولةہ
రాష్ట్ర సౌందర్యం 		ఫరూఖ్-జాద్ 1053–1059 మసూద్ I కుమారుడు
12 జహీర్ అద్-దవ్లా
ظھیر الدولة
హెల్ప్ ఆఫ్ ది స్టేటు 		ఇబ్రహీం 1059–1099 1వ మసూదు కుమారుడు
13 అలా అద్-దవ్లా
علاء الدولة
రాష్ట్రం ఆశీర్వాదం 		3వ మసూదు 1099–1115 ఇబ్రహీం కుమారుడు
14 కమాలు అద్-దౌలా
రాజ్యానికి పరిపూర్ణత' 		షిర్-జాదు 1115–1116 3వ మసూదు కుమారుడు తన తమ్ముడు అర్స్లాను ఇబ్ను మసూదు చేత హత్య చేయబడ్డాడు.[86]
15 సుల్తాను అద్-దౌలా
రాజ్యానికి సుల్తాను' 		అర్స్లాన్-షా 1116–1117 3వ మసూదు కుమారుడు ఆయన తన అన్న షిర్-జాదు నుండి సింహాసనాన్ని హస్తగతం చేసుకున్నాడు. కానీ తన మరో సోదరుడు బహ్రాం షా నుండి తిరుగుబాటును ఎదుర్కొన్నాడు; ఈ బహ్రాం షాకు గొప్ప సెల్జుకు సామ్రాజ్య సుల్తాను అయిన అహ్మదు సంజరు మద్దతు లభించింది.
16 యమీన్ అద్-దౌలా
రాజ్యానికి కుడిభుజం' 		బహ్రాం షా 1117–1157 3వ మసూదు కుమారుడు బహ్రాం షా పాలనలో, గజ్నవీడు సామ్రాజ్యం గొప్ప సెల్జుకు సామ్రాజ్యానికి సామంతు రాజ్యంగా మారింది. తన సింహాసనాన్ని నిలబెట్టుకోవడంలో బహ్రాం‌కు, గొప్ప సెల్జుకు సామ్రాజ్య సుల్తాను అయిన అహ్మదు సంజరు సహాయం అందించాడు.[68]
17 ముయిజు అద్-దౌలా
రాజ్యానికి గౌరవం' 		ఖుస్రూ షా 1157–1160 బహ్రాం షా కుమారుడు
18 తాజ్ అద్-దౌలా
రాజ్యానికి కిరీటం' 		ఖుస్రూ మాలికు 1160–1186 ఖుస్రౌ షా కుమారుడు

గజ్నవీ సుల్తానుల వంశవృక్షం

[మార్చు]

ఇవి కూడా చూడండి

[మార్చు]
  • గజ్నవీ సామ్రాజ్యానికి సంబంధించిన యుద్ధాల జాబితా
  • ఆఫ్ఘనిస్తాన్ చరిత్ర
  • పాకిస్తాన్ చరిత్ర
  • సున్నీ ముస్లిం రాజవంశాల జాబితా

మూలాలు

[మార్చు]
  1. ↑ Schwartzberg 1978, p. 146.
  2. ↑ Asimov & Bosworth 1998, p. 430-431.
  3. ↑ Katouzian 2003, p. 128.
  4. ↑ 4.0 4.1 Raza 2014, p. 224.
  5. ↑ 5.0 5.1 Bosworth 1963, p. 134.
  6. ↑ Turchin, Adams & Hall 2006, p. 223.
  7. ↑ Taagepera 1997, p. 496.
  8. ↑ Bang, Peter Fibiger; Bayly, C. A.; Scheidel, Walter (2020). The Oxford World History of Empire: Volume One: The Imperial Experience (in ఇంగ్లీష్). Oxford University Press. pp. 92–94. ISBN 978-0-19-977311-4.
  9. ↑ Peacock, A. C. S. (2013-02-01). Early Seljuq History: A New Interpretation (in ఇంగ్లీష్). Routledge. p. 33. ISBN 978-1-135-15369-4. The Ghaznavids claimed descent from the last Sasanian shah, Yazdagird III...
  10. ↑ O'Kane, Bernard (2009). The Appearance of Persian on Islamic Art (in ఇంగ్లీష్). Persian Heritage Foundation. ISBN 978-1-934283-16-5. a fictitious genealogy connecting them with the Sasanian monarch Yazdegerd III had been promulgated
  11. ↑ *"The Ghaznavids, a Turkish state in Afghanistan and Iran" in Ágoston, Gábor; Masters, Bruce Alan (2009). Encyclopedia of the Ottoman Empire (in ఇంగ్లీష్). Infobase Publishing. p. 516. ISBN 978-1-4381-1025-7.
  12. ↑ Schlumberger, Daniel (1952). "Le Palais ghaznévide de Lashkari Bazar". Syria. 29 (3/4): 263 & 267. doi:10.3406/syria.1952.4789. ISSN 0039-7946. JSTOR 4390312.
  13. ↑ Allegranzi, Viola (17 October 2015). "The Use of Persian in Monumental Epigraphy from Ghazni (Eleventh-Twelfth Centuries)". Eurasian Studies. 13 (1–2): 29. doi:10.1163/24685623-12340003. ... the procession of ġulāms painted in the throne room of the South Palace at Lashkari Bazar, which has been attributed to the Ghaznavid ruler Maḥmūd.
  14. ↑ Daniel Schlumberger, Lashkari Bazar: une Résidence Royale Ghaznévide et Ghoride, Mémoires de la Délégation Archéologique Française, XVIII (Paris: Boccard, 1978) vol. 1, పలక 123
  15. ↑ Flood, Finbarr Barry (2017). "A Turk in the Dukhang? Comparative Perspectives on Elite Dress in Medieval Ladakh and the Caucasus". Interaction in the Himalayas and Central Asia. Austrian Academy of Science Press: 233, Fig 14.
  16. ↑ 16.0 16.1 Levi & Sela 2010, p. 83.
  17. ↑ Bosworth 1963, p. 4.
  18. ↑ Asher & Talbot 2006, p. 19.
  19. ↑ Bosworth 1963, p. 37.
  20. ↑ Bosworth 1963, p. 38.
  21. ↑ 21.0 21.1 Roy 2015, p. 88.
  22. ↑ 22.0 22.1 Bosworth 1963, p. 45.
  23. ↑ 23.0 23.1 23.2 Bosworth 1963, p. 44.
  24. ↑ Bosworth 1975, p. 169.
  25. ↑ Ahmad, Dr Aijaz (6 March 2022). New Dimensions of Indian Historiography : Historical Facts and Hindutva Interpretation (in ఇంగ్లీష్). K.K. Publications. p. 145.
  26. ↑ Eaton 2019, p. 29.
  27. ↑ Grousset, René (1970). The Empire of the Steppes: A History of Central Asia (in ఇంగ్లీష్). Rutgers University Press. p. 146. ISBN 978-0-8135-1304-1.
  28. ↑ Sethi, R. R.; Saran, Parmatma; Bhandari, D. R. (1951). The March of Indian History (in ఇంగ్లీష్). Ranjit Printers & Publishers. p. 269.
  29. ↑ Firishtah, Muḥammad Qāsim Hindū Shāh Astarābādī (2003). The history of Hindustan. Vol. 1 (in ఇంగ్లీష్). Motilal Banarsidass Publisher. p. 60. ISBN 978-81-208-1994-8.
  30. ↑ Mitra, Sisir Kumar (1977). The Early Rulers of Khajur (in ఇంగ్లీష్) (Second Revised ed.). Motilal Banarsidass Publ. pp. 81–82. ISBN 978-81-208-1997-9.
  31. ↑ Yagnik & Sheth 2005, pp. 39–40.
  32. ↑ Thapar 2004, pp. 36–37.
  33. ↑  One or more of the preceding sentences incorporates text from a publication now in the public domain: Chisholm, Hugh, ed. (1911). "Ghazni". ఎన్‌సైక్లోపీడియా బ్రిటానికా (in ఇంగ్లీష్). Vol. 11 (11th ed.). Cambridge University Press. pp. 917–918.
  34. ↑ 34.0 34.1 34.2 34.3 34.4 Bosworth 2006.
  35. ↑ Amirsoleimani 1999, p. 243.
  36. ↑ Spuler 1991, p. 1051.
  37. ↑ Turks: a journey of a thousand years, 600-1600. London : New York: Royal Academy of Arts ; Distributed in the U.S. and Canada by Harry N. Abrams. 2005. p. 386, item 37. ISBN 978-1903973578. (...)The frontispiece depicts, on the right-hand side, a scene of textual transmission with scholars and scribes, culminating, on the left hand-side, in a scene of enthronement where the book is being presented. This pictorial juxtaposition of textual transmission and courtly patronage is replayed in Nasr Allah Munshi's introduction, where the patron of the translation, Bahram Shah, is praised and portrayed in an enthronement scene (fol.6a).
  38. ↑ 38.0 38.1 Bosworth, C. Edmund (31 August 2007). Historic Cities of the Islamic World (in ఇంగ్లీష్). BRILL. p. 299. ISBN 978-90-474-2383-6.
  39. ↑ Mohammad Habib (1981). K. A. Nizami (ed.). Politics and Society During the Early Medieval Period: Collected Works of Professor Mohammad Habib (in ఇంగ్లీష్). People's Publishing House. p. 109.
  40. ↑ Bosworth 1977, p. 131.
  41. ↑ Wink 2002, p. 114.
  42. ↑ Houtsma 1987, p. 151.
  43. ↑ Roy 2016, p. 24.
  44. ↑ Romila Thapar (2005). Somanatha: The Many Voices of a History. Verso. p. 40. ISBN 978-1-84467-020-8.
  45. ↑ "Ghaznavid panel fragment". islamicart.museumwnf.org. Discover Islamic Art - Virtual Museum.
  46. ↑ Bosworth 1963, p. 111-112.
  47. ↑ Raza, S. Jabir (2012). "గజ్నవీడుల ఆధ్వర్యంలో భారతీయ గజదళం". భారత చరిత్ర కాంగ్రెస్ సంచికలు. 73: 212–222. ISSN 2249-1937. JSTOR 44156208.
  48. ↑ Lewis 1992, p. 205.
  49. ↑ 49.0 49.1 "Silver 1100s Afghanistan, Ghaznavid Period, 12th Century". www.clevelandart.org. Cleveland Museum of Art.
  50. ↑ Handbook of the Cleveland Museum of Art. Cleveland, Ohio: The Museum. 1991. p. 39. ISBN 978-0-940717-00-8.
  51. ↑ Durdu, Arslan (30 January 2025). "Gazneliler Dönemine Ait Pirinç Tepsi Üzerindeki Taht Sahnesi". Turcology Research (82): 133. doi:10.62425/turcology.1498413. In the center of the tray, the figure of the sultan sits cross-legged on a throne and holds a goblet in his right hand. This is the traditional Turkish ruler's sitting posture. The goblet in the sultan's hand symbolizes world domination and immortality. The sultan figure depicted is probably one of the Ghaznavid sultans. The figures on the tray are placed in a certain hierarchical order. In this order, the main theme is the sultan seated on the throne. To the right and left of the sultan are high-ranking state officials. The hierarchical order is once again emphasized by ornamentation on the details of the cone, dress, and caftan of the state officials. Each of the state officials has different cones depending on their status. The round faces and almond eyes of the figures reflect the Turkish facial type of that period.
  52. ↑ 52.0 52.1 52.2 Ziad 2006, p. 294.
  53. ↑ 53.0 53.1 Meisami 1999, p. 143.
  54. ↑ Spuler 1970, p. 147.
  55. ↑ Rugiadi, Martina (2010). "The Ghaznavid Marble Architectural Decoration: An Overview". MIT online publication (Aga Khan Program for Islamic Architecture at MIT): Fig.5. On those slabs which had been spared by later iconoclastic obliteration of the faces, the somatic characteristics – rounded face with prominent cheek-bones – descend from the Central-Asian visual traditions (as for example in the paintings in Miran, 5-6th century); the apparent approximated execution of the faces might have been completed with the painted decoration. The clothes of the personages are mainly those of Central Asiatic origin usually referred to as Turkic, as the qabā'.
  56. ↑ Allegranzi, Viola (17 October 2015). "The Use of Persian in Monumental Epigraphy from Ghazni (Eleventh-Twelfth Centuries)". Eurasian Studies. 13 (1–2): 40, Plate VII.2. doi:10.1163/24685623-12340003.
  57. ↑ "GHAZNAVIDS". Encyclopaedia Iranica.
  58. ↑ 58.0 58.1 Spooner & Hanaway 2012, p. 284.
  59. ↑ Notghi & Sabri-Tabrizi 1994, p. 244.
  60. ↑ Bosworth 1963, p. 132.
  61. ↑ Ahmadi 2004, p. 146.
  62. ↑ Meisami 1993, p. 247.
  63. ↑ Poliakova 1984, p. 241.
  64. ↑ Bosworth 1963, p. 4, "In this book I have discussed the Ghaznavids as a Turkish dynasty, of slave origin, who established themselves on the eastern margins of the Iranian world [...] these Turkish condotierri became rulers of what was, at Mahmud's death in 1030, the most extensive empire known in the eastern Islamic world, since the dismemberment of the Abassid Caliphate".
  65. ↑ Bosworth 1968, p. 36.
  66. ↑ Yarshater 2008.
  67. ↑ Bosworth 1968, p. 40.
  68. ↑ 68.0 68.1 Bosworth 1996, p. 297.
  69. ↑ Alam, Nalini & Gaborieau 2000, p. 24.
  70. ↑ Khanbaghi 2016, p. 201.
  71. ↑ Eaton 2019, p. 35.
  72. ↑ Bosworth 1968, p. 39.
  73. ↑ Ralph Pinder-Wilson (2001) Ghaznavid and Ghūrid Minarets, Iran, 39:1, 155-186, DOI: 10.1080/05786967.2001.11834389
  74. ↑ "GHAZNAVIDS". Encyclopaedia Iranica (in అమెరికన్ ఇంగ్లీష్). Retrieved 2025-12-21.
  75. ↑ Baer, Eva (1985). "Wider Aspects of Some Ghaznavid Bronzes". Rivista degli studi orientali. 59 (1/4): 1–15. ISSN 0392-4866.
  76. ↑ Raza, S. Jabir (1996). "Constructional Activity of the Ghaznavids". Proceedings of the Indian History Congress. 57: 877–890. ISSN 2249-1937.
  77. ↑ Bosworth, B Edmund (1991). "Furrukhi's Elegy on the Mahmud of Ghazna". Iran. 29: 43–49 – via JSTOR.
  78. ↑ Allegranzi, Viola; Laviola, Valentina (2025-12-31), "CHAPTER NINE Stucco in the Architectural Decoration of the Ghaznavid Palace in Ghazni, Afghanistan, Eleventh–Twelfth Centuries", Stucco in the Islamic World, Edinburgh University Press, pp. 175–196, ISBN 978-1-3995-4355-2, retrieved 2025-11-20{{citation}}: CS1 maint: work parameter with ISBN (link)
  79. ↑ 79.0 79.1 RUGIADI, MARTINA. "The Ghaznavid Marble Architectural Decoration: An Overview.1" (PDF).
  80. ↑ Adamec, Ludwig W.; Bombaci, Alessio (1968). "The Kufic Inscription in Persian Verses in the Court of the Royal Palace of Mas'ud III at Ghazni". Oriens. 21: 458. doi:10.2307/1579952. ISSN 0078-6527.
  81. ↑ Bosworth, C. Edmund (2000). "Sistan and Its Local Histories". Iranian Studies. 33 (1/2 (Winter – Spring)): 37.
  82. ↑ Mukerjee, Radhakamal (1958). A History of Indian Civilization: Ancient and classical traditions (in ఇంగ్లీష్). Hind Kitabs. p. 73.
  83. ↑ Puri, B. N.; Das, M. N. (2003-12-01). A Comprehensive History of India: Comprehensive history of medieval India (in ఇంగ్లీష్). Sterling Publishers Pvt. Ltd. p. 9. ISBN 978-81-207-2508-9.
  84. ↑ బోస్వర్త్ 1977, p. 22-24.
  85. ↑ బోస్వర్త్ 1977, p. 45.
  86. ↑ Bosworth 1977, p. 90.


ఉల్లేఖన లోపం: "lower-alpha" అనే గ్రూపులో <ref> ట్యాగులు ఉన్నాయి గానీ, దానికి సంబంధించిన <references group="lower-alpha"/> ట్యాగు కనబడలేదు

"https://te.wikipedia.org/w/index.php?title=ఘజ్నవిడ్లు&oldid=4794435" నుండి వెలికితీశారు